౧. ఏకకనిపాతో

౧. అపణ్ణకవగ్గో

౧. అపణ్ణకజాతకవణ్ణనా

ఇమం తావ అపణ్ణకధమ్మదేసనం భగవా సావత్థిం ఉపనిస్సాయ జేతవనమహావిహారే విహరన్తో కథేసి. కం పన ఆరబ్భ అయం కథా సముట్ఠితాతి? సేట్ఠిస్స సహాయకే పఞ్చసతే తిత్థియసావకే. ఏకస్మిఞ్హి దివసే అనాథపిణ్డికో సేట్ఠి అత్తనో సహాయకే పఞ్చసతే అఞ్ఞతిత్థియసావకే ఆదాయ బహుం మాలాగన్ధవిలేపనఞ్చేవ సప్పితేలమధుఫాణితవత్థచ్ఛాదనాని చ గాహాపేత్వా జేతవనం గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా భేసజ్జాని చేవ వత్థాని చ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స విస్సజ్జేత్వా ఛ నిసజ్జాదోసే వజ్జేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తేపి అఞ్ఞతిత్థియసావకా తథాగతం వన్దిత్వా సత్థు పుణ్ణచన్దసస్సిరికం ముఖం, లక్ఖణానుబ్యఞ్జనపటిమణ్డితం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తం బ్రహ్మకాయం, ఆవేళావేళా యమకయమకా హుత్వా నిచ్ఛరన్తియో ఘనబుద్ధరస్మియో చ ఓలోకయమానా అనాథపిణ్డికస్స సమీపేయేవ నిసీదింసు.

అథ నేసం సత్థా మనోసిలాతలే సీహనాదం నదన్తో తరుణసీహో వియ గజ్జన్తో పావుస్సకమేఘో వియ చ ఆకాసగఙ్గం ఓతారేన్తో వియ చ రతనదామం గన్థేన్తో వియ చ అట్ఠఙ్గసమన్నాగతేన సవనీయేన కమనీయేన బ్రహ్మస్సరేన నానానయవిచిత్తం మధురధమ్మకథం కథేసి. తే సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నచిత్తా ఉట్ఠాయ దసబలం వన్దిత్వా అఞ్ఞతిత్థియసరణం భిన్దిత్వా బుద్ధం సరణం అగమంసు. తే తతో పట్ఠాయ నిచ్చకాలం అనాథపిణ్డికేన సద్ధిం గన్ధమాలాదిహత్థా విహారం గన్త్వా ధమ్మం సుణన్తి, దానం దేన్తి, సీలం రక్ఖన్తి, ఉపోసథకమ్మం కరోన్తి.

అథ భగవా సావత్థితో పునదేవ రాజగహం అగమాసి. తే తథాగతస్స గతకాలే తం సరణం భిన్దిత్వా పున అఞ్ఞతిత్థియసరణం గన్త్వా అత్తనో మూలట్ఠానేయేవ పతిట్ఠితా. భగవాపి సత్తట్ఠ మాసే వీతినామేత్వా పున జేతవనమేవ అగమాసి. అనాథపిణ్డికో పునపి తే ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తేపి భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అథ నేసం తథాగతే చారికం పక్కన్తే గహితసరణం భిన్దిత్వా పున అఞ్ఞతిత్థియసరణమేవ గహేత్వా మూలే పతిట్ఠితభావం భగవతో ఆరోచేసి.

భగవా అపరిమితకప్పకోటియో నిరన్తరం పవత్తితవచీసుచరితానుభావేన దిబ్బగన్ధగన్ధితం నానాగన్ధపూరితం రతనకరణ్డకం వివరన్తో వియ ముఖపదుమం వివరిత్వా మధురస్సరం నిచ్ఛారేన్తో ‘‘సచ్చం కిర తుమ్హే ఉపాసకా తీణి సరణాని భిన్దిత్వా అఞ్ఞతిత్థియసరణం గతా’’తి పుచ్ఛి. అథ తేహి పటిచ్ఛాదేతుం అసక్కోన్తేహి ‘‘సచ్చం భగవా’’తి వుత్తే సత్థా ‘‘ఉపాసకా హేట్ఠా అవీచిం ఉపరి భవగ్గం పరిచ్ఛేదం కత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సీలాదీహి గుణేహి బుద్ధేన సదిసో నామ నత్థి, కుతో అధికతరో’’తి. ‘‘యావతా, భిక్ఖవే, సత్తా అపదా వా ద్విపదా వా చతుప్పదా వా బహుప్పదా వా, తథాగతో తేసం అగ్గమక్ఖాయతి (సం. ని. ౫.౧౩౯; అ. ని. ౪.౩౪), యం కిఞ్చి విత్తం ఇధ వా హురం వా…పే… (ఖు. పా. ౬.౩; సు. ని. ౨౨౬) అగ్గతో వే పసన్నాన’’న్తిఆదీహి (అ. ని. ౪.౩౪; ఇతివు. ౯౦) సుత్తేహి పకాసితే రతనత్తయగుణే పకాసేత్వా ‘‘ఏవం ఉత్తమగుణేహి సమన్నాగతం రతనత్తయం సరణం గతా ఉపాసకా వా ఉపాసికా వా నిరయాదీసు నిబ్బత్తకా నామ నత్థి, అపాయనిబ్బత్తితో పన ముచ్చిత్వా దేవలోకే ఉప్పజ్జిత్వా మహాసమ్పత్తిం అనుభోన్తి, తస్మా తుమ్హేహి ఏవరూపం సరణం భిన్దిత్వా అఞ్ఞతిత్థియసరణం గచ్ఛన్తేహి అయుత్తం కత’’న్తి ఆహ.

ఏత్థ చ తీణి రతనాని మోక్ఖవసేన ఉత్తమవసేన సరణగతానం అపాయేసు నిబ్బత్తియా అభావదీపనత్థం ఇమాని సుత్తాని దస్సేతబ్బాని –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి. (దీ. ని. ౨.౩౩౨; సం. ని. ౧.౩౭);

‘‘యే కేచి ధమ్మం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి.

‘‘యే కేచి సఙ్ఘం సరణం గతాసే, న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం, దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తి.

‘‘బహుం వే సరణం యన్తి, పబ్బతాని వనాని చ;

ఆరామరుక్ఖచేత్యాని, మనుస్సా భయతజ్జితా.

‘‘నేతం ఖో సరణం ఖేమం, నేతం సరణముత్తమం;

నేతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతి.

‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ, సఙ్ఘఞ్చ సరణం గతో;

చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి.

‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;

అరియఞ్చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘ఏతం ఖో సరణం ఖేమం, ఏతం సరణముత్తమం;

ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౮౮-౧౯౨);

న కేవలఞ్చ నేసం సత్థా ఏత్తకంయేవ ధమ్మం దేసేసి, అపిచ ఖో ‘‘ఉపాసకా బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానం నామ, ధమ్మానుస్సతికమ్మట్ఠానం నామ, సఙ్ఘానుస్సతికమ్మట్ఠానం నామ సోతాపత్తిమగ్గం దేతి, సోతాపత్తిఫలం దేతి, సకదాగామిమగ్గం దేతి, సకదాగామిఫలం దేతి, అనాగామిమగ్గం దేతి, అనాగామిఫలం దేతి, అరహత్తమగ్గం దేతి, అరహత్తఫలం దేతీ’’తిఏవమాదీహిపి నయేహి ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘ఏవరూపం నామ సరణం భిన్దన్తేహి అయుత్తం తుమ్హేహి కత’’న్తి ఆహ. ఏత్థ చ బుద్ధానుస్సతికమ్మట్ఠానాదీనం సోతాపత్తిమగ్గాదిప్పదానం ‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, భావితో బహులీకతో ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. కతమో ఏకధమ్మో? బుద్ధానుస్సతీ’’తిఏవమాదీహి (అ. ని. ౧.౨౯౬) సుత్తేహి దీపేతబ్బం.

ఏవం భగవా నానప్పకారేహి ఉపాసకే ఓవదిత్వా ‘‘ఉపాసకా పుబ్బేపి మనుస్సా అసరణం ‘సరణ’న్తి తక్కగ్గాహేన విరద్ధగ్గాహేన గహేత్వా అమనుస్సపరిగ్గహితే కన్తారే యక్ఖభక్ఖా హుత్వా మహావినాసం పత్తా, అపణ్ణకగ్గాహం పన ఏకంసికగ్గాహం అవిరద్ధగ్గాహం గహితమనుస్సా తస్మింయేవ కన్తారే సోత్థిభావం పత్తా’’తి వత్వా తుణ్హీ అహోసి. అథ ఖో అనాథపిణ్డికో గహపతి ఉట్ఠాయాసనా భగవన్తం వన్దిత్వా అభిత్థవిత్వా సిరస్మిం అఞ్జలిం పతిట్ఠాపేత్వా ఏవమాహ ‘‘భన్తే, ఇదాని తావ ఇమేసం ఉపాసకానం ఉత్తమసరణం భిన్దిత్వా తక్కగ్గహణం అమ్హాకం పాకటం, పుబ్బే పన అమనుస్సపరిగ్గహితే కన్తారే తక్కికానం వినాసో, అపణ్ణకగ్గాహం గహితమనుస్సానఞ్చ సోత్థిభావో అమ్హాకం పటిచ్ఛన్నో, తుమ్హాకమేవ పాకటో, సాధు వత నో భగవా ఆకాసే పుణ్ణచన్దం ఉట్ఠాపేన్తో వియ ఇమం కారణం పాకటం కరోతూ’’తి. అథ భగవా ‘‘మయా ఖో, గహపతి, అపరిమితకాలం దస పారమియో పూరేత్వా లోకస్స కఙ్ఖచ్ఛేదనత్థమేవ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిద్ధం, సీహవసాయ సువణ్ణనాళిం పూరేన్తో వియ సక్కచ్చం సోతం ఓదహిత్వా సుణోహీ’’తి సేట్ఠినో సతుప్పాదం జనేత్వా హిమగబ్భం పదాలేత్వా పుణ్ణచన్దం నీహరన్తో వియ భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నకారణం పాకటం అకాసి.

అతీతే కాసిరట్ఠే బారాణసినగరే బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా అహోసి. తదా బోధిసత్తో సత్థవాహకులే పటిసన్ధిం గహేత్వా దసమాసచ్చయేన మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన వయప్పత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి వణిజ్జం కరోన్తో విచరతి. సో కదాచి పుబ్బన్తతో అపరన్తం గచ్ఛతి, కదాచి అపరన్తతో పుబ్బన్తం. బారాణసియంయేవ అఞ్ఞోపి సత్థవాహపుత్తో అత్థి బాలో అబ్యత్తో అనుపాయకుసలో. తదా బోధిసత్తో బారాణసితో మహగ్ఘం భణ్డం గహేత్వా పఞ్చ సకటసతాని పూరేత్వా గమనసజ్జాని కత్వా ఠపేసి. సోపి బాలసత్థవాహపుత్తో తథేవ పఞ్చ సకటసతాని పూరేత్వా గమనసజ్జాని కత్వా ఠపేసి.

తదా బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘సచే అయం బాలసత్థవాహపుత్తో మయా సద్ధింయేవ గమిస్సతి, సకటసహస్సే ఏకతో మగ్గం గచ్ఛన్తే మగ్గోపి నప్పహోస్సతి, మనుస్సానం దారుదకాదీనిపి, బలిబద్దానం తిణానిపి దుల్లభాని భవిస్సన్తి, ఏతేన వా మయా వా పురతో గన్తుం వట్టతీ’’తి. సో తం పక్కోసాపేత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘ద్వీహిపి అమ్హేహి ఏకతో గన్తుం న సక్కా, కిం త్వం పురతో గమిస్ససి, ఉదాహు పచ్ఛతో’’తి ఆహ. సో చిన్తేసి ‘‘మయి పురతో గచ్ఛన్తే బహూ ఆనిసంసా, మగ్గేన అభిన్నేనేవ గమిస్సామి, గోణా అనామట్ఠతిణం ఖాదిస్సన్తి, మనుస్సానం అనామట్ఠం సూపేయ్యపణ్ణం భవిస్సతి, పసన్నం ఉదకం భవిస్సతి, యథారుచిం అగ్ఘం ఠపేత్వా భణ్డం విక్కిణిస్సామీ’’తి. సో ‘‘అహం, సమ్మ, పురతో గమిస్సామీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తోపి పచ్ఛతో గమనే బహూ ఆనిసంసే అద్దస. ఏవం హిస్స అహోసి – ‘‘పురతో గచ్ఛన్తా మగ్గే విసమట్ఠానం సమం కరిస్సన్తి, అహం తేహి గతమగ్గేన గమిస్సామి, పురతో గతేహి బలిబద్దేహి పరిణతథద్ధతిణే ఖాదితే మమ గోణా పున ఉట్ఠితాని మధురతిణాని ఖాదిస్సన్తి, గహితపణ్ణట్ఠానతో ఉట్ఠితం మనుస్సానం సూపేయ్యపణ్ణం మధురం భవిస్సతి, అనుదకే ఠానే ఆవాటం ఖనిత్వా ఏతే ఉదకం ఉప్పాదేస్సన్తి, తేహి కతేసు ఆవాటేసు మయం ఉదకం పివిస్సామ, అగ్ఘట్ఠపనం నామ మనుస్సానం జీవితా వోరోపనసదిసం, అహం పచ్ఛతో గన్త్వా ఏతేహి ఠపితగ్ఘేన భణ్డం విక్కిణిస్సామీ’’తి. అథ సో ఏత్తకే ఆనిసంసే దిస్వా ‘‘సమ్మ, త్వం పురతో గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, సమ్మా’’తి బాలసత్థవాహో సకటాని యోజేత్వా నిక్ఖన్తో అనుపుబ్బేన మనుస్సావాసం అతిక్కమిత్వా కన్తారముఖం పాపుణి.

కన్తారం నామ – చోరకన్తారం, వాళకన్తారం, నిరుదకకన్తారం, అమనుస్సకన్తారం, అప్పభక్ఖకన్తారన్తి పఞ్చవిధం. తత్థ చోరేహి అధిట్ఠితమగ్గో చోరకన్తారం నామ. సీహాదీహి అధిట్ఠితమగ్గో వాళకన్తారం నామ. యత్థ న్హాయితుం వా పాతుం వా ఉదకం నత్థి, ఇదం నిరుదకకన్తారం నామ. అమనుస్సాధిట్ఠితం అమనుస్సకన్తారం నామ. మూలఖాదనీయాదివిరహితం అప్పభక్ఖకన్తారం నామ. ఇమస్మిం పఞ్చవిధే కన్తారే తం కన్తారం నిరుదకకన్తారఞ్చేవ అమనుస్సకన్తారఞ్చ. తస్మా సో బాలసత్థవాహపుత్తో సకటేసు మహన్తమహన్తా చాటియో ఠపేత్వా ఉదకస్స పూరాపేత్వా సట్ఠియోజనికం కన్తారం పటిపజ్జి.

అథస్స కన్తారమజ్ఝం గతకాలే కన్తారే అధివత్థయక్ఖో ‘‘ఇమేహి మనుస్సేహి గహితం ఉదకం ఛడ్డాపేత్వా దుబ్బలే కత్వా సబ్బేవ నే ఖాదిస్సామీ’’తి సబ్బసేతతరుణబలిబద్దయుత్తం మనోరమం యానకం మాపేత్వా ధనుకలాపఫలకావుధహత్థేహి దసహి ద్వాదసహి అమనుస్సేహి పరివుతో ఉప్పలకుముదాని పిళన్ధిత్వా అల్లకోసో అల్లవత్థో ఇస్సరపురిసో వియ తస్మిం యానకే నిసీదిత్వా కద్దమమక్ఖితేహి చక్కేహి పటిపథం అగమాసి. పరివారఅమనుస్సాపిస్స పురతో చ పచ్ఛతో చ గచ్ఛన్తా అల్లకేసా అల్లవత్థా ఉప్పలకుముదమాలా పిళన్ధిత్వా పదుమపుణ్డరీకకలాపే గహేత్వా భిసముళాలాని ఖాదన్తా ఉదకబిన్దూహి చేవ కలలేహి చ పగ్ఘరన్తేహి అగమంసు. సత్థవాహా చ నామ యదా ధురవాతో వాయతి, తదా యానకే నిసీదిత్వా ఉపట్ఠాకపరివుతా రజం పరిహరన్తా పురతో గచ్ఛన్తి. యదా పచ్ఛతో వాతో వాయతి, తదా తేనేవ నయేన పచ్ఛతో గచ్ఛన్తి. తదా పన ధురవాతో అహోసి, తస్మా సో సత్థవాహపుత్తో పురతో అగమాసి.

యక్ఖో తం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా అత్తనో యానకం మగ్గా ఓక్కమాపేత్వా ‘‘కహం గచ్ఛథా’’తి తేన సద్ధిం పటిసన్థారం అకాసి. సత్థవాహోపి అత్తనో యానకం మగ్గా ఓక్కమాపేత్వా సకటానం గమనోకాసం దత్వా ఏకమన్తే ఠితో తం యక్ఖం అవోచ ‘‘భో, అమ్హే తావ బారాణసితో ఆగచ్ఛామ. తుమ్హే పన ఉప్పలకుముదాని పిళన్ధిత్వా పదుమపుణ్డరీకహత్థా భిసముళాలాని ఖాదన్తా కద్దమమక్ఖితా ఉదకబిన్దూహి పగ్ఘరన్తేహి ఆగచ్ఛథ. కిం ను ఖో తుమ్హేహి ఆగతమగ్గే దేవో వస్సతి, ఉప్పలాదిసఞ్ఛన్నాని వా సరాని అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. యక్ఖో తస్స కథం సుత్వా ‘‘సమ్మ, కిం నామేతం కథేసి. ఏసా నీలవనరాజి పఞ్ఞాయతి. తతో పట్ఠాయ సకలం అరఞ్ఞం ఏకోదకం, నిబద్ధం దేవో వస్సతి, కన్దరా పూరా, తస్మిం తస్మిం ఠానే పదుమాదిసఞ్ఛన్నాని సరాని అత్థీ’’తి వత్వా పటిపాటియా గచ్ఛన్తేసు సకటేసు ‘‘ఇమాని సకటాని ఆదాయ కహం గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అసుకజనపదం నామా’’తి. ‘‘ఇమస్మిం చిమస్మిఞ్చ సకటే కిం నామ భణ్డ’’న్తి? ‘‘అసుకఞ్చ అసుకఞ్చా’’తి. ‘‘పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తం సకటం అతివియ గరుకం హుత్వా ఆగచ్ఛతి, ఏతస్మిం కిం భణ్డ’’న్తి? ‘‘ఉదకం ఏత్థా’’తి. ‘‘పరతో తావ ఉదకం ఆనేన్తేహి వో మనాపం కతం, ఇతో పట్ఠాయ పన ఉదకేన కిచ్చం నత్థి, పురతో బహు ఉదకం, చాటియో భిన్దిత్వా ఉదకం ఛడ్డేత్వా సుఖేన గచ్ఛథా’’తి ఆహ. ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘తుమ్హే గచ్ఛథ, అమ్హాకం పపఞ్చో హోతీ’’తి థోకం గన్త్వా తేసం అదస్సనం పత్వా అత్తనో యక్ఖనగరమేవ అగమాసి.

సోపి బాలసత్థవాహో అత్తనో బాలతాయ యక్ఖస్స వచనం గహేత్వా చాటియో భిన్దాపేత్వా పసతమత్తమ్పి ఉదకం అనవసేసేత్వా సబ్బం ఛడ్డాపేత్వా సకటాని పాజాపేసి, పురతో అప్పమత్తకమ్పి ఉదకం నాహోసి, మనుస్సా పానీయం అలభన్తా కిలమింసు. తే యావ సూరియత్థఙ్గమనా గన్త్వా సకటాని మోచేత్వా పరివట్టకేన ఠపేత్వా గోణే చక్కేసు బన్ధింసు. నేవ గోణానం ఉదకం అహోసి, న మనుస్సానం యాగుభత్తం వా. దుబ్బలమనుస్సా తత్థ తత్థ నిపజ్జిత్వా సయింసు. రత్తిభాగసమనన్తరే యక్ఖా యక్ఖనగరతో ఆగన్త్వా సబ్బేపి గోణే చ మనుస్సే చ జీవితక్ఖయం పాపేత్వా మంసం ఖాదిత్వా అట్ఠీని అవసేసేత్వా అగమంసు. ఏవమేకం బాలసత్థవాహపుత్తం నిస్సాయ సబ్బేపి తే వినాసం పాపుణింసు, హత్థట్ఠికాదీని దిసావిదిసాసు విప్పకిణ్ణాని అహేసుం. పఞ్చ సకటసతాని యథాపూరితానేవ అట్ఠంసు.

బోధిసత్తోపి ఖో బాలసత్థవాహపుత్తస్స నిక్ఖన్తదివసతో మాసడ్ఢమాసం వీతినామేత్వా పఞ్చహి సకటసతేహి నగరా నిక్ఖమ్మ అనుపుబ్బేన కన్తారముఖం పాపుణి. సో తత్థ ఉదకచాటియో పూరేత్వా బహుం ఉదకం ఆదాయ ఖన్ధావారే భేరిం చరాపేత్వా మనుస్సే సన్నిపాతేత్వా ఏవమాహ ‘‘తుమ్హే మం అనాపుచ్ఛిత్వా పసతమత్తమ్పి ఉదకం మా వళఞ్జయిత్థ, కన్తారే విసరుక్ఖా నామ హోన్తి, పత్తం వా పుప్ఫం వా ఫలం వా తుమ్హేహి పురే అఖాదితపుబ్బం మం అనాపుచ్ఛిత్వా మా ఖాదిత్థా’’తి. ఏవం మనుస్సానం ఓవాదం దత్వా పఞ్చహి సకటసతేహి కన్తారం పటిపజ్జి. తస్మిం కన్తారమజ్ఝం సమ్పత్తే సో యక్ఖో పురిమనయేనేవ బోధిసత్తస్స పటిపథే అత్తానం దస్సేసి. బోధిసత్తో తం దిస్వావ అఞ్ఞాసి ‘‘ఇమస్మిం కన్తారే ఉదకం నత్థి, నిరుదకకన్తారో నామేస, అయఞ్చ నిబ్భయో రత్తనేత్తో, ఛాయాపిస్స న పఞ్ఞాయతి, నిస్సంసయం ఇమినా పురతో గతో బాలసత్థవాహపుత్తో సబ్బం ఉదకం ఛడ్డాపేత్వా కిలమేత్వా సపరిసో ఖాదితో భవిస్సతి, మయ్హం పన పణ్డితభావం ఉపాయకోసల్లం న జానాతి మఞ్ఞే’’తి. తతో నం ఆహ ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, మయం వాణిజా నామ అఞ్ఞం ఉదకం అదిస్వా గహితఉదకం న ఛడ్డేమ, దిట్ఠట్ఠానే పన ఛడ్డేత్వా సకటాని సల్లహుకాని కత్వా గమిస్సామా’’తి యక్ఖో థోకం గన్త్వా అదస్సనం ఉపగమ్మ అత్తనో యక్ఖనగరమేవ గతో.

యక్ఖే పన గతే మనుస్సా బోధిసత్తం ఆహంసు ‘‘అయ్య, ఏతే మనుస్సా ‘ఏసా నీలవనరాజి పఞ్ఞాయతి, తతో పట్ఠాయ నిబద్ధం దేవో వస్సతీ’తి వత్వా ఉప్పలకుముదమాలాధారినో పదుమపుణ్డరీకకలాపే ఆదాయ భిసముళాలాని ఖాదన్తా అల్లవత్థా అల్లకేసా ఉదకబిన్దూహి పగ్ఘరన్తేహి ఆగతా, ఉదకం ఛడ్డేత్వా సల్లహుకేహి సకటేహి ఖిప్పం గచ్ఛామా’’తి. బోధిసత్తో తేసం కథం సుత్వా సకటాని ఠపాపేత్వా సబ్బే మనుస్సే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘తుమ్హేహి ‘ఇమస్మిం కన్తారే సరో వా పోక్ఖరణీ వా అత్థీ’తి కస్సచి సుతపుబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘న, అయ్య, సుతపుబ్బ’’న్తి. నిరుదకకన్తారో నామ ఏసో, ఇదాని ఏకచ్చే మనుస్సా ‘‘ఏతాయ నీలవనరాజియా పురతో దేవో వస్సతీ’’తి వదన్తి, ‘‘వుట్ఠివాతో నామ కిత్తకం ఠానం వాయతీ’’తి? ‘‘యోజనమత్తం, అయ్యా’’తి. ‘‘కచ్చి పన వో ఏకస్సాపి సరీరం వుట్ఠివాతో పహరతీ’’తి? ‘‘నత్థి అయ్యా’’తి. ‘‘మేఘసీసం నామ కిత్తకే ఠానే పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘తియోజనమత్తే అయ్యా’’తి. ‘‘అత్థి పన వో కేనచి ఏకమ్పి మేఘసీసం దిట్ఠ’’న్తి? ‘‘నత్థి, అయ్యా’’తి. ‘‘విజ్జులతా నామ కిత్తకే ఠానే పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘చతుప్పఞ్చయోజనమత్తే, అయ్యా’’తి. ‘‘అత్థి పన వో కేనచి విజ్జులతోభాసో దిట్ఠో’’తి? ‘‘నత్థి, అయ్యా’’తి. ‘‘మేఘసద్దో నామ కిత్తకే ఠానే సుయ్యతీ’’తి? ‘‘ఏకద్వియోజనమత్తే, అయ్యా’’తి. ‘‘అత్థి పన వో కేనచి మేఘసద్దో సుతో’’తి? ‘‘నత్థి, అయ్యా’’తి. ‘‘న ఏతే మనుస్సా, యక్ఖా ఏతే, అమ్హే ఉదకం ఛడ్డాపేత్వా దుబ్బలే కత్వా ఖాదితుకామా ఆగతా భవిస్సన్తి. పురతో గతో బాలసత్థవాహపుత్తో న ఉపాయకుసలో. అద్ధా సో ఏతేహి ఉదకం ఛడ్డాపేత్వా కిలమేత్వా ఖాదితో భవిస్సతి, పఞ్చ సకటసతాని యథాపూరితానేవ ఠితాని భవిస్సన్తి. అజ్జ మయం తాని పస్సిస్సామ, పసతమత్తమ్పి ఉదకం అఛడ్డేత్వా సీఘసీఘం పాజేథా’’తి పాజాపేసి.

సో గచ్ఛన్తో యథాపూరితానేవ పఞ్చ సకటసతాని గోణమనుస్సానఞ్చ హత్థట్ఠికాదీని దిసావిదిసాసు విప్పకిణ్ణాని దిస్వా సకటాని మోచాపేత్వా సకటపరివట్టకేన ఖన్ధావారం బన్ధాపేత్వా కాలస్సేవ మనుస్సే చ గోణే చ సాయమాసభత్తం భోజాపేత్వా మనుస్సానం మజ్ఝే గోణే నిపజ్జాపేత్వా సయం బలనాయకో హుత్వా ఖగ్గహత్థో తియామరత్తిం ఆరక్ఖం గహేత్వా ఠితకోవ అరుణం ఉట్ఠాపేసి. పునదివసే పన పాతోవ సబ్బకిచ్చాని నిట్ఠాపేత్వా గోణే భోజేత్వా దుబ్బలసకటాని ఛడ్డాపేత్వా థిరాని గాహాపేత్వా అప్పగ్ఘం భణ్డం ఛడ్డాపేత్వా మహగ్ఘం భణ్డం ఆరోపాపేత్వా యథాధిప్పేతం ఠానం గన్త్వా దిగుణతిగుణేన మూలేన భణ్డం విక్కిణిత్వా సబ్బం పరిసం ఆదాయ పున అత్తనో నగరమేవ అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మకథం కథేత్వా ‘‘ఏవం, గహపతి, పుబ్బే తక్కగ్గాహగాహినో మహావినాసం పత్తా, అపణ్ణకగ్గాహగాహినో పన అమనుస్సానం హత్థతో ముచ్చిత్వా సోత్థినా ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్త్వా పున సకట్ఠానమేవ పచ్చాగమింసూ’’తి వత్వా ద్వేపి వత్థూని ఘటేత్వా ఇమిస్సా అపణ్ణకధమ్మదేసనాయ అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧. ‘‘అపణ్ణకం ఠానమేకే, దుతియం ఆహు తక్కికా;

ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి.

తత్థ అపణ్ణకన్తి ఏకంసికం అవిరద్ధం నియ్యానికం. ఠానన్తి కారణం. కారణఞ్హి యస్మా తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలం తిట్ఠతి నామ, తస్మా ‘‘ఠాన’’న్తి వుచ్చతి, ‘‘ఠానఞ్చ ఠానతో అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో’’తిఆదీసు (విభ. ౮౦౯) చస్స పయోగో వేదితబ్బో. ఇతి ‘‘అపణ్ణకం ఠాన’’న్తి పదద్వయేనాపి ‘‘యం ఏకన్తహితసుఖావహత్తా పణ్డితేహి పటిపన్నం ఏకంసికకారణం అవిరద్ధకారణం నియ్యానికకారణం, తం ఇద’’న్తి దీపేతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, పభేదతో పన తీణి సరణగమనాని, పఞ్చ సీలాని, దస సీలాని, పాతిమోక్ఖసంవరో, ఇన్ద్రియసంవరో, ఆజీవపారిసుద్ధి, పచ్చయపటిసేవనం, సబ్బమ్పి చతుపారిసుద్ధిసీలం; ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, ఝానం, విపస్సనా, అభిఞ్ఞా, సమాపత్తి, అరియమగ్గో, అరియఫలం, సబ్బమ్పేతం అపణ్ణకట్ఠానం అపణ్ణకపటిపదా, నియ్యానికపటిపదాతి అత్థో.

యస్మా చ పన నియ్యానికపటిపదాయ ఏతం నామం, తస్మాయేవ భగవా అపణ్ణకపటిపదం దస్సేన్తో ఇమం సుత్తమాహ –

‘‘తీహి, భిక్ఖవే, ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు అపణ్ణకపటిపదం పటిపన్నో హోతి, యోని చస్స ఆరద్ధా హోతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమేహి తీహి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి…పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి నేవ దవాయ న మదాయ…పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి.

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతి. ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ…పే… ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు జాగరియం అనుయుత్తో హోతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౬).

ఇమస్మిఞ్చాపి సుత్తే తయోవ ధమ్మా వుత్తా. అయం పన అపణ్ణకపటిపదా యావ అరహత్తఫలం లబ్భతేవ. తత్థ అరహత్తఫలమ్పి, ఫలసమాపత్తివిహారస్స చేవ, అనుపాదాపరినిబ్బానస్స చ, పటిపదాయేవ నామ హోతి.

ఏకేతి ఏకచ్చే పణ్డితమనుస్సా. తత్థ కిఞ్చాపి ‘‘అసుకా నామా’’తి నియమో నత్థి, ఇదం పన సపరిసం బోధిసత్తంయేవ సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. దుతియం ఆహు తక్కికాతి దుతియన్తి పఠమతో అపణ్ణకట్ఠానతో నియ్యానికకారణతో దుతియం తక్కగ్గాహకారణం అనియ్యానికకారణం. ఆహు తక్కికాతి ఏత్థ పన సద్ధిం పురిమపదేన అయం యోజనా – అపణ్ణకట్ఠానం ఏకంసికకారణం అవిరద్ధకారణం నియ్యానికకారణం ఏకే బోధిసత్తప్పముఖా పణ్డితమనుస్సా గణ్హింసు. యే పన బాలసత్థవాహపుత్తప్పముఖా తక్కికా ఆహు, తే దుతియం సాపరాధం అనేకంసికట్ఠానం విరద్ధకారణం అనియ్యానికకారణం అగ్గహేసుం. తేసు యే అపణ్ణకట్ఠానం అగ్గహేసుం, తే సుక్కపటిపదం పటిపన్నా. యే దుతియం ‘‘పురతో భవితబ్బం ఉదకేనా’’తి తక్కగ్గాహసఙ్ఖాతం అనియ్యానికకారణం అగ్గహేసుం. తే కణ్హపటిపదం పటిపన్నా.

తత్థ సుక్కపటిపదా అపరిహానిపటిపదా, కణ్హపటిపదా పరిహానిపటిపదా. తస్మా యే సుక్కపటిపదం పటిపన్నా, తే అపరిహీనా సోత్థిభావం పత్తా. యే పన కణ్హపటిపదం పటిపన్నా, తే పరిహీనా అనయబ్యసనం ఆపన్నాతి ఇమమత్థం భగవా అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో వత్వా ఉత్తరి ఇదమాహ ‘‘ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీ, తం గణ్హే యదపణ్ణక’’న్తి.

తత్థ ఏతదఞ్ఞాయ మేధావీతి ‘‘మేధా’’తి లద్ధనామాయ విపులాయ విసుద్ధాయ ఉత్తమాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో కులపుత్తో ఏతం అపణ్ణకే చేవ సపణ్ణకే చాతి ద్వీసు అతక్కగ్గాహతక్కగ్గాహసఙ్ఖాతేసు ఠానేసు గుణదోసం వుద్ధిహానిం అత్థానత్థం ఞత్వాతి అత్థో. తం గణ్హే యదపణ్ణకన్తి యం అపణ్ణకం ఏకంసికం సుక్కపటిపదాఅపరిహానియపటిపదాసఙ్ఖాతం నియ్యానికకారణం, తదేవ గణ్హేయ్య. కస్మా? ఏకంసికాదిభావతోయేవ. ఇతరం పన న గణ్హేయ్య. కస్మా? అనేకంసికాదిభావతోయేవ. అయఞ్హి అపణ్ణకపటిపదా నామ సబ్బేసం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధపుత్తానం పటిపదా. సబ్బబుద్ధా హి అపణ్ణకపటిపదాయమేవ ఠత్వా దళ్హేన వీరియేన పారమియో పూరేత్వా బోధిమూలే బుద్ధా నామ హోన్తి, పచ్చేకబుద్ధా పచ్చేకబోధిం ఉప్పాదేన్తి, బుద్ధపుత్తా సావకపారమిఞాణం పటివిజ్ఝన్తి.

ఇతి భగవా తేసం ఉపాసకానం తిస్సో కులసమ్పత్తియో చ ఛ కామసగ్గే బ్రహ్మలోకసమ్పత్తియో చ దత్వాపి పరియోసానే అరహత్తమగ్గఫలదాయికా అపణ్ణకపటిపదా నామ, చతూసు అపాయేసు పఞ్చసు చ నీచకులేసు నిబ్బత్తిదాయికా సపణ్ణకపటిపదా నామాతి ఇమం అపణ్ణకధమ్మదేసనం దస్సేత్వా ఉత్తరి చత్తారి సచ్చాని సోళసహి ఆకారేహి పకాసేసి. చతుసచ్చపరియోసానే సబ్బేపి తే పఞ్చసతా ఉపాసకా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా దస్సేత్వా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేత్వా దస్సేసి – ‘‘తస్మిం సమయే బాలసత్థవాహపుత్తో దేవదత్తో అహోసి, తస్స పరిసా దేవదత్తపరిసావ, పణ్డితసత్థవాహపుత్తపరిసా బుద్ధపరిసా, పణ్డితసత్థవాహపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి దేసనం నిట్ఠాపేసి.

అపణ్ణకజాతకవణ్ణనా పఠమా.

౨. వణ్ణుపథజాతకవణ్ణనా

అకిలాసునోతి ఇమం ధమ్మదేసనం భగవా సావత్థియం విహరన్తో కథేసి. కం పన ఆరబ్భాతి? ఏకం ఓస్సట్ఠవీరియం భిక్ఖుం. తథాగతే కిర సావత్థియం విహరన్తే ఏకో సావత్థివాసీ కులపుత్తో జేతవనం గన్త్వా సత్థు సన్తికే ధమ్మదేసనం సుత్వా పసన్నచిత్తో కామేసు ఆదీనవం దిస్వా పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పదాయ పఞ్చవస్సికో హుత్వా ద్వే మాతికా ఉగ్గణ్హిత్వా విపస్సనాచారం సిక్ఖిత్వా సత్థు సన్తికే అత్తనో చిత్తరుచియం కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఏకం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా వస్సం ఉపగన్త్వా తేమాసం వాయమన్తోపి ఓభాసమత్తం వా నిమిత్తమత్తం వా ఉప్పాదేతుం నాసక్ఖి.

అథస్స ఏతదహోసి ‘‘సత్థారా చత్తారో పుగ్గలా కథితా, తేసు మయా పదపరమేన భవితబ్బం, నత్థి మఞ్ఞే మయ్హం ఇమస్మిం అత్తభావే మగ్గో వా ఫలం వా, కిం కరిస్సామి అరఞ్ఞవాసేన, సత్థు సన్తికం గన్త్వా రూపసోభగ్గప్పత్తం బుద్ధసరీరం ఓలోకేన్తో మధురం ధమ్మదేసనం సుణన్తో విహరిస్సామీ’’తి పున జేతవనమేవ పచ్చాగమాసి. అథ నం సన్దిట్ఠసమ్భత్తా ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో, త్వం సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి గతో, ఇదాని పన ఆగన్త్వా సఙ్గణికాయ అభిరమమానో చరసి, కిం ను ఖో తే పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్తం, అప్పటిసన్ధికో జాతోసీ’’తి? ఆవుసో, అహం మగ్గం వా ఫలం వా అలభిత్వా ‘‘అభబ్బపుగ్గలేన మయా భవితబ్బ’’న్తి వీరియం ఓస్సజిత్వా ఆగతోమ్హీతి. ‘‘అకారణం తే, ఆవుసో, కతం దళ్హవీరియస్స సత్థు సాసనే పబ్బజిత్వా వీరియం ఓస్సజన్తేన, అయుత్తం తే కతం, ఏహి తథాగతస్స దస్సేమా’’తి తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం అగమంసు.

సత్థా తం దిస్వా ఏవమాహ ‘‘భిక్ఖవే, తుమ్హే ఏతం భిక్ఖుం అనిచ్ఛమానం ఆదాయ ఆగతా, కిం కతం ఇమినా’’తి? ‘‘భన్తే, అయం భిక్ఖు ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా సమణధమ్మం కరోన్తో వీరియం ఓస్సజిత్వా ఆగతో’’తి ఆహంసు. అథ నం సత్థా ఆహ ‘‘సచ్చం కిర తయా భిక్ఖు వీరియం ఓస్సట్ఠ’’న్తి? ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి. ‘‘కిం పన త్వం భిక్ఖు ఏవరూపే మమ సాసనే పబ్బజిత్వా ‘అప్పిచ్ఛో’తి వా ‘సన్తుట్ఠో’తి వా ‘పవివిత్తో’తి వా ‘ఆరద్ధవీరియో’తి వా ఏవం అత్తానం అజానాపేత్వా ‘ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖూ’తి జానాపేసి. నను త్వం పుబ్బే వీరియవా అహోసి, తయా ఏకేన కతం వీరియం నిస్సాయ మరుకన్తారే పఞ్చసు సకటసతేసు మనుస్సా చ గోణా చ పానీయం లభిత్వా సుఖితా జాతా, ఇదాని కస్మా వీరియం ఓస్సజసీ’’తి. సో భిక్ఖు ఏత్తకేన వచనేన ఉపత్థమ్భితో అహోసి.

తం పన కథం సుత్వా భిక్ఖూ భగవన్తం యాచింసు – ‘‘భన్తే, ఇదాని ఇమినా భిక్ఖునా వీరియస్స ఓస్సట్ఠభావో అమ్హాకం పాకటో, పుబ్బే పనస్స ఏకస్స వీరియం నిస్సాయ మరుకన్తారే గోణమనుస్సానం పానీయం లభిత్వా సుఖితభావో పటిచ్ఛన్నో, తుమ్హాకం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవ పాకటో, అమ్హాకమ్పేతం కారణం కథేథా’’తి. ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథా’’తి భగవా తేసం భిక్ఖూనం సతుప్పాదం జనేత్వా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నకారణం పాకటమకాసి.

అతీతే కాసిరట్ఠే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సత్థవాహకులే పటిసన్ధిం గహేత్వా వయప్పత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి వణిజ్జం కరోన్తో విచరతి. సో ఏకదా సట్ఠియోజనికం మరుకన్తారం పటిపజ్జి. తస్మిం కన్తారే సుఖుమవాలుకా ముట్ఠినా గహితా హత్థే న తిట్ఠతి, సూరియుగ్గమనతో పట్ఠాయ అఙ్గారరాసి వియ ఉణ్హా హోతి, న సక్కా అక్కమితుం. తస్మా తం పటిపజ్జన్తా దారుదకతిలతణ్డులాదీని సకటేహి ఆదాయ రత్తిమేవ గన్త్వా అరుణుగ్గమనే సకటాని పరివట్టం కత్వా మత్థకే మణ్డపం కారేత్వా కాలస్సేవ ఆహారకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా ఛాయాయ నిసిన్నా దివసం ఖేపేత్వా అత్థఙ్గతే సూరియే సాయమాసం భుఞ్జిత్వా భూమియా సీతలాయ జాతాయ సకటాని యోజేత్వా గచ్ఛన్తి, సముద్దగమనసదిసమేవ గమనం హోతి. థలనియామకో నామ లద్ధుం వట్టతి, సో తారకసఞ్ఞా సత్థం తారేతి.

సోపి సత్థవాహో తస్మిం కాలే ఇమినావ నియామేన తం కన్తారం గచ్ఛన్తో ఏకూనసట్ఠి యోజనాని గన్త్వా ‘‘ఇదాని ఏకరత్తేనేవ మరుకన్తారా నిక్ఖమనం భవిస్సతీ’’తి సాయమాసం భుఞ్జిత్వా సబ్బం దారుదకం ఖేపేత్వా సకటాని యోజేత్వా పాయాసి. నియామకో పన పురిమసకటే ఆసనం పత్థరాపేత్వా ఆకాసే తారకం ఓలోకేన్తో ‘‘ఇతో పాజేథ, ఇతో పాజేథా’’తి వదమానో నిపజ్జి. సో దీఘమద్ధానం అనిద్దాయనభావేన కిలన్తో నిద్దం ఓక్కమి, గోణే నివత్తిత్వా ఆగతమగ్గమేవ గణ్హన్తే న అఞ్ఞాసి. గోణా సబ్బరత్తిం అగమంసు. నియామకో అరుణుగ్గమనవేలాయ పబుద్ధో నక్ఖత్తం ఓలోకేత్వా ‘‘సకటాని నివత్తేథ నివత్తేథా’’తి ఆహ. సకటాని నివత్తేత్వా పటిపాటిం కరోన్తానఞ్ఞేవ అరుణో ఉగ్గతో. మనుస్సా ‘‘హియ్యో అమ్హాకం నివిట్ఠఖన్ధావారట్ఠానమేవేతం, దారుదకమ్పి నో ఖీణం, ఇదాని నట్ఠమ్హా’’తి సకటాని మోచేత్వా పరివట్టకేన ఠపేత్వా మత్థకే మణ్డపం కత్వా అత్తనో అత్తనో సకటస్స హేట్ఠా అనుసోచన్తా నిపజ్జింసు.

బోధిసత్తో ‘‘మయి వీరియం ఓస్సజన్తే సబ్బే వినస్సిస్సన్తీ’’తి పాతో సీతలవేలాయమేవ ఆహిణ్డన్తో ఏకం దబ్బతిణగచ్ఛం దిస్వా ‘‘ఇమాని తిణాని హేట్ఠా ఉదకసినేహేన ఉట్ఠితాని భవిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా కుద్దాలం గాహాపేత్వా తం పదేసం ఖణాపేసి, తే సట్ఠిహత్థట్ఠానం ఖణింసు. ఏత్తకం ఠానం ఖణిత్వా పహరన్తానం కుద్దాలో హేట్ఠాపాసాణే పటిహఞ్ఞి, పహటమత్తే సబ్బే వీరియం ఓస్సజింసు. బోధిసత్తో పన ‘‘ఇమస్స పాసాణస్స హేట్ఠా ఉదకేన భవితబ్బ’’న్తి ఓతరిత్వా పాసాణే ఠితో ఓణమిత్వా సోతం ఓదహిత్వా సద్దం ఆవజ్జేన్తో హేట్ఠా ఉదకస్స పవత్తనసద్దం సుత్వా ఉత్తరిత్వా చూళుపట్ఠాకం ఆహ – ‘‘తాత, తయా వీరియే ఓస్సట్ఠే సబ్బే వినస్సిస్సామ, త్వం వీరియం అనోస్సజన్తో ఇమం అయకూటం గహేత్వా ఆవాటం ఓతరిత్వా ఏతస్మిం పాసాణే పహారం దేహీ’’తి. సో తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బేసు వీరియం ఓస్సజిత్వా ఠితేసుపి వీరియం అనోస్సజన్తో ఓతరిత్వా పాసాణే పహారం అదాసి. పాసాణో మజ్ఝే భిజ్జిత్వా హేట్ఠా పతిత్వా సోతం సన్నిరుమ్భిత్వా అట్ఠాసి, తాలక్ఖన్ధప్పమాణా ఉదకవట్టి ఉగ్గఞ్ఛి. సబ్బే పానీయం పివిత్వా న్హాయింసు, అతిరేకాని అక్ఖయుగాదీని ఫాలేత్వా యాగుభత్తం పచిత్వా భుఞ్జిత్వా గోణే చ భోజేత్వా సూరియే అత్థఙ్గతే ఉదకావాటసమీపే ధజం బన్ధిత్వా ఇచ్ఛితట్ఠానం అగమంసు. తే తత్థ భణ్డం విక్కిణిత్వా దిగుణం తిగుణం చతుగ్గుణం లాభం లభిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమంసు. తే తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతా, బోధిసత్తోపి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మమేవ గతో.

సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమం ధమ్మదేసనం కథేత్వా అభిసమ్బుద్ధోవ ఇమం గాథం కథేసి –

౨. ‘‘అకిలాసునో వణ్ణుపథే ఖణన్తా, ఉదఙ్గణే తత్థ పపం అవిన్దుం;

ఏవం మునీ వీరియబలూపపన్నో, అకిలాసు విన్దే హదయస్స సన్తి’’న్తి.

తత్థ అకిలాసునోతి నిక్కోసజ్జా ఆరద్ధవీరియా. వణ్ణుపథేతి వణ్ణు వుచ్చతి వాలుకా, వాలుకామగ్గేతి అత్థో. ఖణన్తాతి భూమిం ఖణమానా. ఉదఙ్గణేతి ఏత్థ ఉదాతి నిపాతో, అఙ్గణేతి మనుస్సానం సఞ్చరణట్ఠానే, అనావాటే భూమిభాగేతి అత్థో. తత్థాతి తస్మిం వణ్ణుపథే. పపం అవిన్దున్తి ఉదకం పటిలభింసు. ఉదకఞ్హి పపీయనభావేన ‘‘పపా’’తి వుచ్చతి. పవద్ధం వా ఆపం పపం, మహోదకన్తి అత్థో.

ఏవన్తి ఓపమ్మపటిపాదనం. మునీతి మోనం వుచ్చతి ఞాణం, కాయమోనేయ్యాదీసు వా అఞ్ఞతరం, తేన సమన్నాగతత్తా పుగ్గలో ‘‘మునీ’’తి వుచ్చతి. సో పనేస అగారియముని, అనగారియముని, సేక్ఖముని, అసేక్ఖముని, పచ్చేకబుద్ధముని, మునిమునీతి అనేకవిధో. తత్థ అగారియమునీతి గిహీ ఆగతఫలో విఞ్ఞాతసాసనో. అనగారియమునీతి తథారూపోవ పబ్బజితో. సేక్ఖమునీతి సత్త సేక్ఖా. అసేక్ఖమునీతి ఖీణాసవో. పచ్చేకబుద్ధమునీతి పచ్చేకసమ్బుద్ధో. మునిమునీతి సమ్మాసమ్బుద్ధో. ఇమస్మిం పనత్థే సబ్బసఙ్గాహకవసేన మోనేయ్యసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో ‘‘మునీ’’తి వేదితబ్బో. వీరియబలూపపన్నోతి వీరియేన చేవ కాయబలఞాణబలేన చ సమన్నాగతో. అకిలాసూతి నిక్కోసజ్జో –

‘‘కామం తచో చ న్హారు చ, అట్ఠి చ అవసిస్సతు;

ఉపసుస్సతు నిస్సేసం, సరీరే మంసలోహిత’’న్తి. –

ఏవం వుత్తేన చతురఙ్గసమన్నాగతేన వీరియేన సమన్నాగతత్తా అనలసో. విన్దే హదయస్స సన్తిన్తి చిత్తస్సపి హదయరూపస్సపి సీతలభావకరణేన ‘‘సన్తి’’న్తి సఙ్ఖం గతం ఝానవిపస్సనాభిఞ్ఞాఅరహత్తమగ్గఞాణసఙ్ఖాతం అరియధమ్మం విన్దతి పటిలభతీతి అత్థో. భగవతా హి –

‘‘దుక్ఖం, భిక్ఖవే, కుసీతో విహరతి వోకిణ్ణో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మహన్తఞ్చ సదత్థం పరిహాపేతి. ఆరద్ధవీరియో చ ఖో, భిక్ఖవే, సుఖం విహరతి పవివిత్తో పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి, మహన్తఞ్చ సదత్థం పరిపూరేతి, న, భిక్ఖవే, హీనేన అగ్గస్స పత్తి హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౨) –

ఏవం అనేకేహి సుత్తేహి కుసీతస్స దుక్ఖవిహారో, ఆరద్ధవీరియస్స చ సుఖవిహారో సంవణ్ణితో. ఇధాపి ఆరద్ధవీరియస్స అకతాభినివేసస్స విపస్సకస్స వీరియబలేన అధిగన్తబ్బం తమేవ సుఖవిహారం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం మునీ వీరియబలూపపన్నో, అకిలాసు విన్దే హదయస్స సన్తి’’న్తి ఆహ. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా తే వాణిజా అకిలాసునో వణ్ణుపథే ఖణన్తా ఉదకం లభింసు, ఏవం ఇమస్మిమ్పి సాసనే అకిలాసు హుత్వా వాయమమానో పణ్డితో భిక్ఖు ఇమం ఝానాదిభేదం హదయస్స సన్తిం లభతి. సో త్వం భిక్ఖు పుబ్బే ఉదకమత్తస్స అత్థాయ వీరియం కత్వా ఇదాని ఏవరూపే మగ్గఫలదాయకే నియ్యానికసాసనే కస్మా వీరియం ఓస్సజసీతి ఏవం ఇమం ధమ్మదేసనం దస్సేత్వా చత్తారి సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

సత్థాపి ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేత్వా దస్సేసి ‘‘తస్మిం సమయే వీరియం అనోస్సజిత్వా పాసాణం భిన్దిత్వా మహాజనస్స ఉదకదాయకో చూళుపట్ఠాకో అయం ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అహోసి, అవసేసపరిసా ఇదాని బుద్ధపరిసా జాతా, సత్థవాహజేట్ఠకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి దేసనం నిట్ఠాపేసి.

వణ్ణుపథజాతకవణ్ణనా దుతియా.

౩. సేరివవాణిజజాతకవణ్ణనా

ఇధ చే నం విరాధేసీతి ఇమమ్పి ధమ్మదేసనం భగవా సావత్థియం విహరన్తో ఏకం ఓస్సట్ఠవీరియమేవ భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి పురిమనయేనేవ భిక్ఖూహి ఆనీతం దిస్వా సత్థా ఆహ – ‘‘త్వం భిక్ఖు, ఏవరూపే మగ్గఫలదాయకే సాసనే పబ్బజిత్వా వీరియం ఓస్సజన్తో సతసహస్సగ్ఘనికాయ కఞ్చనపాతియా పరిహీనో సేరివవాణిజో వియ చిరం సోచిస్ససీ’’తి. భిక్ఖూ తస్సత్థస్స ఆవిభావత్థం భగవన్తం యాచింసు, భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నకారణం పాకటమకాసి.

అతీతే ఇతో పఞ్చమే కప్పే బోధిసత్తో సేరివరట్ఠే కచ్ఛపుటవాణిజో అహోసి. సో సేరివనామకేన ఏకేన లోలకచ్ఛపుటవాణిజేన సద్ధిం వోహారత్థాయ గచ్ఛన్తో నీలవాహం నామ నదిం ఉత్తరిత్వా అరిట్ఠపురం నామ నగరం పవిసన్తో నగరవీథియో భాజేత్వా అత్తనో పత్తవీథియా భణ్డం విక్కిణన్తో విచరి. ఇతరోపి అత్తనో పత్తవీథిం గణ్హి. తస్మిఞ్చ నగరే ఏకం సేట్ఠికులం పరిజిణ్ణం అహోసి, సబ్బే పుత్తభాతికా చ ధనఞ్చ పరిక్ఖయం అగమంసు, ఏకా దారికా అయ్యికాయ సద్ధిం అవసేసా అహోసి, తా ద్వేపి పరేసం భతిం కత్వా జీవన్తి. గేహే పన తాసం మహాసేట్ఠినా పరిభుత్తపుబ్బా సువణ్ణపాతి భాజనన్తరే నిక్ఖిత్తా దీఘరత్తం అవలఞ్జియమానా మలగ్గహితా అహోసి, తా తస్సా సువణ్ణపాతిభావమ్పి న జానన్తి. సో లోలవాణిజో తస్మిం సమయే ‘‘మణికే గణ్హథ, మణికే గణ్హథా’’తి విచరన్తో తం ఘరద్వారం పాపుణి. సా కుమారికా తం దిస్వా అయ్యికం ఆహ ‘‘అమ్మ మయ్హం ఏకం పిళన్ధనం గణ్హా’’తి. అమ్మ మయం దుగ్గతా, కిం దత్వా గణ్హిస్సామాతి. అయం నో పాతి అత్థి, నో చ అమ్హాకం ఉపకారా, ఇమం దత్వా గణ్హాతి. సా వాణిజం పక్కోసాపేత్వా ఆసనే నిసీదాపేత్వా తం పాతిం దత్వా ‘‘అయ్య, ఇమం గహేత్వా తవ భగినియా కిఞ్చిదేవ దేహీ’’తి ఆహ. వాణిజో పాతిం హత్థేన గహేత్వావ ‘‘సువణ్ణపాతి భవిస్సతీ’’తి పరివత్తేత్వా పాతిపిట్ఠియం సూచియా లేఖం కడ్ఢిత్వా సువణ్ణభావం ఞత్వా ‘‘ఇమాసం కిఞ్చి అదత్వావ ఇమం పాతిం హరిస్సామీ’’తి ‘‘అయం కిం అగ్ఘతి, అడ్ఢమాసకోపిస్సా మూలం న హోతీ’’తి భూమియం ఖిపిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. ఏకేన పవిసిత్వా నిక్ఖన్తవీథిం ఇతరో పవిసితుం లభతీతి బోధిసత్తో తం వీథిం పవిసిత్వా ‘‘మణికే గణ్హథ, మణికే గణ్హథా’’తి విచరన్తో తమేవ ఘరద్వారం పాపుణి.

పున సా కుమారికా తథేవ అయ్యికం ఆహ. అథ నం అయ్యికా ‘‘అమ్మ, పఠమం ఆగతవాణిజో పాతిం భూమియం ఖిపిత్వా గతో, ఇదాని కిం దత్వా గణ్హిస్సామా’’తి ఆహ. అమ్మ, సో వాణిజో ఫరుసవాచో, అయం పన పియదస్సనో ముదుసల్లాపో, అప్పేవ నామ నం గణ్హేయ్యాతి. అమ్మ, తేన హి పక్కోసాహీతి. సా తం పక్కోసి. అథస్స గేహం పవిసిత్వా నిసిన్నస్స తం పాతిం అదంసు. సో తస్సా సువణ్ణపాతిభావం ఞత్వా ‘‘అమ్మ, అయం పాతి సతసహస్సం అగ్ఘతి, సతసహస్సగ్ఘనకభణ్డం మయ్హం హత్థే నత్థీ’’తి ఆహ. అయ్య, పఠమం ఆగతవాణిజో ‘‘అయం అడ్ఢమాసకమ్పి న అగ్ఘతీ’’తి వత్వా భూమియం ఖిపిత్వా గతో, అయం పన తవ పుఞ్ఞేన సువణ్ణపాతి జాతా భవిస్సతి, మయం ఇమం తుయ్హం దేమ, కిఞ్చిదేవ నో దత్వా ఇమం గహేత్వా యాహీతి. బోధిసత్తో తస్మిం ఖణే హత్థగతాని పఞ్చ కహాపణసతాని పఞ్చసతగ్ఘనకఞ్చ భణ్డం సబ్బం దత్వా ‘‘మయ్హం ఇమం తులఞ్చ పసిబ్బకఞ్చ అట్ఠ చ కహాపణే దేథా’’తి ఏత్తకం యాచిత్వా ఆదాయ పక్కామి. సో సీఘమేవ నదీతీరం గన్త్వా నావికస్స అట్ఠ కహాపణే దత్వా నావం అభిరుహి.

తతో లోలవాణిజోపి పున తం గేహం గన్త్వా ‘‘ఆహరథ తం పాతిం, తుమ్హాకం కిఞ్చిదేవ దస్సామీ’’తి ఆహ. సా తం పరిభాసిత్వా ‘‘త్వం అమ్హాకం సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం అడ్ఢమాసగ్ఘనికమ్పి న అకాసి, తుయ్హం పన సామికసదిసో ఏకో ధమ్మికో వాణిజో అమ్హాకం సహస్సం దత్వా తం ఆదాయ గతో’’తి ఆహ. తం సుత్వావ ‘‘సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణపాతియా పరిహీనోమ్హి, మహాజానికరో వత మే అయ’’న్తి సఞ్జాతబలవసోకో సతిం పచ్చుపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తో విసఞ్ఞీ హుత్వా అత్తనో హత్థగతే కహాపణే చేవ భణ్డికఞ్చ ఘరద్వారేయేవ వికిరిత్వా నివాసనపారుపనం పహాయ తులాదణ్డం ముగ్గరం కత్వా ఆదాయ బోధిసత్తస్స అనుపదం పక్కన్తో నదీతీరం గన్త్వా బోధిసత్తం గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘అమ్భో, నావిక, నావం నివత్తేహీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో పన ‘‘తాత, మా నివత్తయీ’’తి పటిసేధేసి. ఇతరస్సపి బోధిసత్తం గచ్ఛన్తం పస్సన్తస్సేవ బలవసోకో ఉదపాది, హదయం ఉణ్హం అహోసి, ముఖతో లోహితం ఉగ్గఞ్ఛి, వాపికద్దమో వియ హదయం ఫలి. సో బోధిసత్తే ఆఘాతం బన్ధిత్వా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి. ఇదం పఠమం దేవదత్తస్స బోధిసత్తే ఆఘాతబన్ధనం. బోధిసత్తో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సమ్మాసమ్బుద్ధో ఇమం ధమ్మదేసనం కథేత్వా అభిసమ్బుద్ధోవ ఇమం గాథం కథేసి –

౩. ‘‘ఇధ చే నం విరాధేసి, సద్ధమ్మస్స నియామతం;

చిరం త్వం అనుతప్పేసి, సేరివాయంవ వాణిజో’’తి.

తత్థ ఇధ చే నం విరాధేసి, సద్ధమ్మస్స నియామతన్తి ఇమస్మిం సాసనే ఏతం సద్ధమ్మస్స నియామతాసఙ్ఖాతం సోతాపత్తిమగ్గం విరాధేసి. యది విరాధేసి, వీరియం ఓస్సజన్తో నాధిగచ్ఛసి న పటిలభసీతి అత్థో. చిరం త్వం అనుతప్పేసీతి ఏవం సన్తే త్వం దీఘమద్ధానం సోచన్తో పరిదేవన్తో అనుతపేస్ససి, అథ వా ఓస్సట్ఠవీరియతాయ అరియమగ్గస్స విరాధితత్తా దీఘరత్తం నిరయాదీసు ఉప్పన్నో నానప్పకారాని దుక్ఖాని అనుభవన్తో అనుతప్పిస్ససి కిలమిస్ససీతి అయమేత్థ అత్థో. కథం? సేరివాయంవ వాణిజోతి ‘‘సేరివా’’తి ఏవంనామకో అయం వాణిజో యథా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా పుబ్బే సేరివనామకో వాణిజో సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం లభిత్వా తస్సా గహణత్థాయ వీరియం అకత్వా తతో పరిహీనో అనుతప్పి, ఏవమేవ త్వమ్పి ఇమస్మిం సాసనే పటియత్తసువణ్ణపాతిసదిసం అరియమగ్గం ఓస్సట్ఠవీరియతాయ అనధిగచ్ఛన్తో తతో పరిహీనో దీఘరత్తం అనుతప్పిస్ససి. సచే పన వీరియం న ఓస్సజిస్ససి, పణ్డితవాణిజో సువణ్ణపాతిం వియ మమ సాసనే నవవిధమ్పి లోకుత్తరధమ్మం పటిలభిస్ససీతి.

ఏవమస్స సత్థా అరహత్తేన కూటం గణ్హన్తో ఇమం ధమ్మదేసనం దస్సేత్వా చత్తారి సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

సత్థాపి ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేత్వా దస్సేసి – ‘‘తదా బాలవాణిజో దేవదత్తో అహోసి, పణ్డితవాణిజో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి దేసనం నిట్ఠాపేసి.

సేరివవాణిజజాతకవణ్ణనా తతియా.

౪. చూళసేట్ఠిజాతకవణ్ణనా

అప్పకేనపి మేధావీతి ఇమం ధమ్మదేసనం భగవా రాజగహం ఉపనిస్సాయ జీవకమ్బవనే విహరన్తో చూళపన్థకత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

తత్థ చూళపన్థకస్స తావ నిబ్బత్తి కథేతబ్బా. రాజగహే కిర ధనసేట్ఠికులస్స ధీతా అత్తనో దాసేనేవ సద్ధిం సన్థవం కత్వా ‘‘అఞ్ఞేపి మే ఇమం కమ్మం జానేయ్యు’’న్తి భీతా ఏవమాహ ‘‘అమ్హేహి ఇమస్మిం ఠానే వసితుం న సక్కా, సచే మే మాతాపితరో ఇమం దోసం జానిస్సన్తి, ఖణ్డాఖణ్డం కరిస్సన్తి, విదేసం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి హత్థసారం గహేత్వా అగ్గద్వారేన నిక్ఖమిత్వా ‘‘యత్థ వా తత్థ వా అఞ్ఞేహి అజాననట్ఠానం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి ఉభోపి అగమంసు.

తేసం ఏకస్మిం ఠానే వసన్తానం సంవాసమన్వాయ తస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా గబ్భపరిపాకం ఆగమ్మ సామికేన సద్ధిం మన్తేసి ‘‘గబ్భో మే పరిపాకం గతో, ఞాతిబన్ధువిరహితే ఠానే గబ్భవుట్ఠానం నామ ఉభిన్నమ్పి అమ్హాకం దుక్ఖమేవ, కులగేహమేవ గచ్ఛామా’’తి. సో ‘‘సచాహం గమిస్సామి, జీవితం మే నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అజ్జ గచ్ఛామ, స్వే గచ్ఛామా’’తి దివసే అతిక్కామేసి. సా చిన్తేసి ‘‘అయం బాలో అత్తనో దోసమహన్తతాయ గన్తుం న ఉస్సహతి, మాతాపితరో నామ ఏకన్తహితా, అయం గచ్ఛతు వా మా వా, మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి. సా తస్మిం గేహా నిక్ఖన్తే గేహపరిక్ఖారం పటిసామేత్వా అత్తనో కులఘరం గతభావం అనన్తరగేహవాసీనం ఆరోచేత్వా మగ్గం పటిపజ్జి.

అథ సో పురిసో ఘరం ఆగతో తం అదిస్వా పటివిస్సకే పుచ్ఛిత్వా ‘‘కులఘరం గతా’’తి సుత్వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా అన్తరామగ్గే సమ్పాపుణి. తస్సాపి తత్థేవ గబ్భవుట్ఠానం అహోసి. సో ‘‘కిం ఇదం భద్దే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సామి, ఏకో పుత్తో జాతో’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కరిస్సామా’’తి? ‘‘యస్సత్థాయ మయం కులఘరం గచ్ఛేయ్యామ, తం కమ్మం అన్తరావ నిప్ఫన్నం, తత్థ గన్త్వా కిం కరిస్సామ, నివత్తామా’’తి ద్వేపి ఏకచిత్తా హుత్వా నివత్తింసు. తస్స చ దారకస్స పన్థే జాతత్తా ‘‘పన్థకో’’తి నామం అకంసు. తస్సా న చిరస్సేవ అపరోపి గబ్భో పతిట్ఠహి. సబ్బం పురిమనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. తస్సాపి దారకస్స పన్థే జాతత్తా పఠమజాతస్స ‘‘మహాపన్థకో’’తి నామం కత్వా ఇతరస్స ‘‘చూళపన్థకో’’తి నామం అకంసు. తే ద్వేపి దారకే గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ ఆగతా.

తేసం తత్థ వసన్తానం అయం మహాపన్థకదారకో అఞ్ఞే దారకే ‘‘చూళపితా మహాపితా’’తి, ‘‘అయ్యకో అయ్యికా’’తి చ వదన్తే సుత్వా మాతరం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, అఞ్ఞే దారకా ‘చూళపితా మహాపితా’తిపి వదన్తి, ‘అయ్యకో అయ్యికా’తిపి వదన్తి, అమ్హాకం ఞాతకా నత్థీ’’తి. ‘‘ఆమ, తాత, తుమ్హాకం ఏత్థ ఞాతకా నత్థి, రాజగహనగరే పన వో ధనసేట్ఠి నామ అయ్యకో, తత్థ తుమ్హాకం బహూ ఞాతకా’’తి. ‘‘కస్మా తత్థ న గచ్ఛథ, అమ్మా’’తి? సా అత్తనో అగమనకారణం పుత్తస్స అకథేత్వా పుత్తేసు పునప్పునం కథేన్తేసు సామికం ఆహ – ‘‘ఇమే దారకా మం అతివియ కిలమేన్తి, కిం నో మాతాపితరో దిస్వా మంసం ఖాదిస్సన్తి, ఏహి దారకానం అయ్యకకులం దస్సేస్సామా’’తి. ‘‘అహం సమ్ముఖా భవితుం న సక్ఖిస్సామి, తం పన తత్థ నయిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, అయ్య, యేన కేనచి ఉపాయేన దారకానం అయ్యకకులమేవ దట్ఠుం వట్టతీ’’తి ద్వేపి జనా దారకే ఆదాయ అనుపుబ్బేన రాజగహం పత్వా నగరద్వారే ఏకిస్సా సాలాయ నివాసం కత్వా దారకమాతా ద్వే దారకే గహేత్వా ఆగతభావం మాతాపితూనం ఆరోచాపేసి.

తే తం సాసనం సుత్వా ‘‘సంసారే విచరన్తానం న పుత్తో న ధీతా నామ నత్థి, తే అమ్హాకం మహాపరాధికా, న సక్కా తేహి అమ్హాకం చక్ఖుపథే ఠాతుం, ఏత్తకం పన ధనం గహేత్వా ద్వేపి జనా ఫాసుకట్ఠానం గన్త్వా జీవన్తు, దారకే పన ఇధ పేసేన్తూ’’తి. సేట్ఠిధీతా మాతాపితూహి పేసితం ధనం గహేత్వా దారకే ఆగతదూతానంయేవ హత్థే దత్వా పేసేసి, దారకా అయ్యకకులే వడ్ఢన్తి. తేసు చూళపన్థకో అతిదహరో, మహాపన్థకో పన అయ్యకేన సద్ధిం దసబలస్స ధమ్మకథం సోతుం గచ్ఛతి. తస్స నిచ్చం సత్థు సమ్ముఖా ధమ్మం సుణన్తస్స పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమి. సో అయ్యకం ఆహ ‘‘సచే తుమ్హే సమ్పటిచ్ఛథ, అహం పబ్బజేయ్య’’న్తి. ‘‘కిం వదేసి, తాత, మయ్హం సకలలోకస్సపి పబ్బజ్జాతో తవేవ పబ్బజ్జా భద్దికా, సచే సక్కోసి, పబ్బజ తాతా’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సత్థు సన్తికం గతో. సత్థా ‘‘కిం మహాసేట్ఠి దారకో తే లద్ధో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే అయం దారకో మయ్హం నత్తా, తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజామీతి వదతీ’’తి ఆహ. సత్థా అఞ్ఞతరం పిణ్డచారికం భిక్ఖుం ‘‘ఇమం దారకం పబ్బాజేహీ’’తి ఆణాపేసి. థేరో తస్స తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజేసి. సో బహుం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా పరిపుణ్ణవస్సో ఉపసమ్పదం లభి. ఉపసమ్పన్నో హుత్వా యోనిసో మనసికారే కమ్మం కరోన్తో అరహత్తం పాపుణి.

సో ఝానసుఖేన, మగ్గసుఖేన, ఫలసుఖేన వీతినామేన్తో చిన్తేసి ‘‘సక్కా ను ఖో ఇమం సుఖం చూళపన్థకస్స దాతు’’న్తి. తతో అయ్యకసేట్ఠిస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘మహాసేట్ఠి సచే తుమ్హే సమ్పటిచ్ఛథ, అహం చూళపన్థకం పబ్బాజేయ్య’’న్తి ఆహ. ‘‘పబ్బాజేథ, భన్తే’’తి. థేరో చూళపన్థకదారకం పబ్బాజేత్వా దససు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి. చూళపన్థకసామణేరో పబ్బజిత్వావ దన్ధో అహోసి.

‘‘పదుమం యథా కోకనదం సుగన్ధం, పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం;

అఙ్గీరసం పస్స విరోచమానం, తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖే’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౩; అ. ని. ౫.౧౯౫) –

ఇమం ఏకగాథం చతూహి మాసేహి గణ్హితుం నాసక్ఖి. సో కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే పబ్బజిత్వా పఞ్ఞవా హుత్వా అఞ్ఞతరస్స దన్ధభిక్ఖునో ఉద్దేసగ్గహణకాలే పరిహాసకేళిం అకాసి. సో భిక్ఖు తేన పరిహాసేన లజ్జితో నేవ ఉద్దేసం గణ్హి, న సజ్ఝాయమకాసి. తేన కమ్మేన అయం పబ్బజిత్వావ దన్ధో జాతో, గహితగహితం పదం ఉపరూపరి పదం గణ్హన్తస్స నస్సతి. తస్స ఇమమేవ గాథం గహేతుం వాయమన్తస్స చత్తారో మాసా అతిక్కన్తా.

అథ నం మహాపన్థకో ఆహ ‘‘చూళపన్థక, త్వం ఇమస్మిం సాసనే అభబ్బో, చతూహి మాసేహి ఏకమ్పి గాథం గహేతుం న సక్కోసి, పబ్బజితకిచ్చం పన త్వం కథం మత్థకం పాపేస్ససి, నిక్ఖమ ఇతో’’తి విహారా నిక్కడ్ఢి. చూళపన్థకో బుద్ధసాసనే సినేహేన గిహిభావం న పత్థేతి. తస్మిఞ్చ కాలే మహాపన్థకో భత్తుద్దేసకో హోతి. జీవకో కోమారభచ్చో బహుం గన్ధమాలం ఆదాయ అత్తనో అమ్బవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా ధమ్మం సుత్వా ఉట్ఠాయాసనా దసబలం వన్దిత్వా మహాపన్థకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిత్తకా, భన్తే, సత్థు సన్తికే భిక్ఖూ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పఞ్చమత్తాని భిక్ఖుసతానీ’’తి. ‘‘స్వే, భన్తే, బుద్ధప్పముఖాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆదాయ అమ్హాకం నివేసనే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. ‘‘ఉపాసక, చూళపన్థకో నామ భిక్ఖు దన్ధో అవిరుళ్హిధమ్మో, తం ఠపేత్వా సేసానం నిమన్తనం సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి థేరో ఆహ. తం సుత్వా చూళపన్థకో చిన్తేసి ‘‘థేరో ఏత్తకానం భిక్ఖూనం నిమన్తనం సమ్పటిచ్ఛన్తో మం బాహిరం కత్వా సమ్పటిచ్ఛతి, నిస్సంసయం మయ్హం భాతికస్స మయి చిత్తం భిన్నం భవిస్సతి, కిం ఇదాని మయ్హం ఇమినా సాసనేన, గిహీ హుత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తో జీవిస్సామీ’’తి.

సో పునదివసే పాతోవ ‘‘గిహీ భవిస్సామీ’’తి పాయాసి. సత్థా పచ్చూసకాలేయేవ లోకం ఓలోకేన్తో ఇమం కారణం దిస్వా పఠమతరం గన్త్వా చూళపన్థకస్స గమనమగ్గే ద్వారకోట్ఠకే చఙ్కమన్తో అట్ఠాసి. చూళపన్థకో ఘరం గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా వన్ది. అథ నం సత్థా ‘‘కహం పన, త్వం చూళపన్థక, ఇమాయ వేలాయ గచ్ఛసీ’’తి ఆహ. భాతా మం, భన్తే, నిక్కడ్ఢతి, తేనాహం విబ్భమితుం గచ్ఛామీతి. చూళపన్థక, తవ పబ్బజ్జా నామ మమ సన్తకా, భాతరా నిక్కడ్ఢితో కస్మా మమ సన్తికం నాగఞ్ఛి? ఏహి కిం తే గిహిభావేన, మమ సన్తికే భవిస్ససీ’’తి భగవా చూళపన్థకం ఆదాయ గన్త్వా గన్ధకుటిప్పముఖే నిసీదాపేత్వా ‘‘చూళపన్థక, త్వం పురత్థాభిముఖో హుత్వా ఇమం పిలోతికం ‘రజోహరణం రజోహరణ’న్తి పరిమజ్జన్తో ఇధేవ హోహీ’’తి ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖతం పరిసుద్ధం పిలోతికాఖణ్డం దత్వా కాలే ఆరోచితే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో జీవకస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది.

చూళపన్థకోపి సూరియం ఓలోకేన్తో తం పిలోతికాఖణ్డం ‘‘రజోహరణం రజోహరణ’’న్తి పరిమజ్జన్తో నిసీది, తస్స తం పిలోతికాఖణ్డం పరిమజ్జన్తస్స పరిమజ్జన్తస్స కిలిట్ఠం అహోసి. తతో చిన్తేసి ‘‘ఇదం పిలోతికాఖణ్డం అతివియ పరిసుద్ధం, ఇమం పన అత్తభావం నిస్సాయ పురిమపకతిం విజహిత్వా ఏవం కిలిట్ఠం జాతం, అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి ఖయవయం పట్ఠపేన్తో విపస్సనం వడ్ఢేసి. సత్థా ‘‘చూళపన్థకస్స చిత్తం విపస్సనం ఆరుళ్హ’’న్తి ఞత్వా ‘‘చూళపన్థక, త్వం ఏతం పిలోతికాఖణ్డమేవ సంకిలిట్ఠం రజోరఞ్జితం జాతన్తి మా సఞ్ఞం కరి, అబ్భన్తరే పన తే రాగరజాదయో అత్థి, తే హరాహీ’’తి వత్వా ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా పురతో నిసిన్నో వియ పఞ్ఞాయమానరూపో హుత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘రాగో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి, రాగస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో, విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘దోసో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి, దోసస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో, విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘మోహో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి, మోహస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో, విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే’’తి. (మహాని. ౨౦౯; చూళని. ఉదయమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౭౪);

గాథాపరియోసానే చూళపన్థకో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి, పటిసమ్భిదాహియేవస్స తీణి పిటకాని ఆగమంసు. సో కిర పుబ్బే రాజా హుత్వా నగరం పదక్ఖిణం కరోన్తో నలాటతో సేదే ముచ్చన్తే పరిసుద్ధేన సాటకేన నలాటన్తం పుఞ్ఛి, సాటకో కిలిట్ఠో అహోసి. సో ‘‘ఇమం సరీరం నిస్సాయ ఏవరూపో పరిసుద్ధో సాటకో పకతిం జహిత్వా కిలిట్ఠో జాతో, అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి అనిచ్చసఞ్ఞం పటిలభి. తేన కారణేనస్స రజోహరణమేవ పచ్చయో జాతో.

జీవకోపి ఖో కోమారభచ్చో దసబలస్స దక్ఖిణోదకం ఉపనామేసి. సత్థా ‘‘నను, జీవక, విహారే భిక్ఖూ అత్థీ’’తి హత్థేన పత్తం పిదహి. మహాపన్థకో ‘‘భన్తే, విహారే నత్థి భిక్ఖూ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘అత్థి జీవకా’’తి ఆహ. జీవకో ‘‘తేన హి, భణే, గచ్ఛ, విహారే భిక్ఖూనం అత్థిభావం వా నత్థిభావం వా జానాహీ’’తి పురిసం పేసేసి. తస్మిం ఖణే చూళపన్థకో ‘‘మయ్హం భాతికో ‘విహారే భిక్ఖూ నత్థీ’తి భణతి, విహారే భిక్ఖూనం అత్థిభావమస్స పకాసేస్సామీ’’తి సకలం అమ్బవనం భిక్ఖూనంయేవ పూరేసి. ఏకచ్చే భిక్ఖూ చీవరకమ్మం కరోన్తి, ఏకచ్చే రజనకమ్మం, ఏకచ్చే సజ్ఝాయం కరోన్తీతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసం భిక్ఖుసహస్సం మాపేసి. సో పురిసో విహారే బహూ భిక్ఖూ దిస్వా నివత్తిత్వా ‘‘అయ్య, సకలం అమ్బవనం భిక్ఖూహి పరిపుణ్ణ’’న్తి జీవకస్స ఆరోచేసి. థేరోపి ఖో తత్థేవ –

‘‘సహస్సక్ఖత్తుమత్తానం, నిమ్మినిత్వాన పన్థకో;

నిసీదమ్బవనే రమ్మే, యావ కాలప్పవేదనా’’తి. (థేరగా. ౫౬౩);

అథ సత్థా తం పురిసం ఆహ – ‘‘విహారం గన్త్వా ‘సత్థా చూళపన్థకం నామ పక్కోసతీ’తి వదేహీ’’తి. తేన గన్త్వా తథావుత్తే ‘‘అహం చూళపన్థకో, అహం చూళపన్థకో’’తి ముఖసహస్సం ఉట్ఠహి. పురిసో గన్త్వా ‘‘సబ్బేపి కిర తే, భన్తే, చూళపన్థకాయేవ నామా’’తి ఆహ. తేన హి త్వం గన్త్వా యో పఠమం ‘‘అహం చూళపన్థకో’’తి వదతి, తం హత్థే గణ్హ, అవసేసా అన్తరధాయిస్సన్తీతి. సో తథా అకాసి, తావదేవ సహస్సమత్తా భిక్ఖూ అన్తరధాయింసు. థేరో తేన పురిసేన సద్ధిం అగమాసి. సత్థా భత్తకిచ్చపరియోసానే జీవకం ఆమన్తేసి ‘‘జీవక, చూళపన్థకస్స పత్తం గణ్హ, అయం తే అనుమోదనం కరిస్సతీ’’తి. జీవకో తథా అకాసి. థేరో సీహనాదం నదన్తో తరుణసీహో వియ తీణి పిటకాని సంఖోభేత్వా అనుమోదనం అకాసి.

సత్థా ఉట్ఠాయాసనా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో విహారం గన్త్వా భిక్ఖూహి వత్తే దస్సితే ఉట్ఠాయాసనా గన్ధకుటిప్పముఖే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సుగతోవాదం దత్వా కమ్మట్ఠానం కథేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఉయ్యోజేత్వా సురభిగన్ధవాసితం గన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం ఉపగతో. అథ సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ ఇతో చితో చ సమోసరిత్వా రత్తకమ్బలసాణిం పరిక్ఖిపన్తా వియ నిసీదిత్వా సత్థు గుణకథం ఆరభింసు ‘‘ఆవుసో, మహాపన్థకో చూళపన్థకస్స అజ్ఝాసయం అజానన్తో ‘చతూహి మాసేహి ఏకగాథం గణ్హితుం న సక్కోతి, దన్ధో అయ’న్తి విహారా నిక్కడ్ఢి, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అత్తనో అనుత్తరధమ్మరాజతాయ ఏకస్మింయేవస్స అన్తరభత్తే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం అదాసి, తీణి పిటకాని పటిసమ్భిదాహియేవ ఆగతాని, అహో బుద్ధానం బలం నామ మహన్త’’న్తి.

అథ భగవా ధమ్మసభాయం ఇమం కథాపవత్తిం ఞత్వా ‘‘అజ్జ మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి బుద్ధసేయ్యాయ ఉట్ఠాయ సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా విజ్జులతం వియ కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా రత్తకమ్బలసదిసం సుగతమహాచీవరం పారుపిత్వా సురభిగన్ధకుటితో నిక్ఖమ్మ మత్తవారణో వియ సీహవిక్కన్తవిలాసేన విజమ్భమానో సీహో వియ అనన్తాయ బుద్ధలీలాయ ధమ్మసభం గన్త్వా అలఙ్కతమణ్డపమజ్ఝే సుపఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనం అభిరుయ్హ ఛబ్బణ్ణబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తో అణ్ణవకుచ్ఛిం ఓభాసయమానో యుగన్ధరమత్థకే బాలసూరియో వియ ఆసనమజ్ఝే నిసీది. సమ్మాసమ్బుద్ధే పన ఆగతమత్తే భిక్ఖుసఙ్ఘో కథం పచ్ఛిన్దిత్వా తుణ్హీ అహోసి.

సత్థా ముదుకేన మేత్తచిత్తేన పరిసం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం పరిసా అతివియ సోభతి, ఏకస్సపి హత్థకుక్కుచ్చం వా పాదకుక్కుచ్చం వా ఉక్కాసితసద్దో వా ఖిపితసద్దో వా నత్థి, సబ్బేపిమే బుద్ధగారవేన సగారవా బుద్ధతేజేన తజ్జితా మయి ఆయుకప్పమ్పి అకథేత్వా నిసిన్నే పఠమం కథం సముట్ఠాపేత్వా న కథేస్సన్తి, కథాసముట్ఠాపనవత్తం నామ మయావ జానితబ్బం, అహమేవ పఠమం కథేస్సామీ’’తి మధురేన బ్రహ్మస్సరేన భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా, కా చ పన వో అన్తరాకథా విప్పకతా’’తి ఆహ. భన్తే, న మయం ఇమస్మిం ఠానే నిసిన్నా అఞ్ఞం తిరచ్ఛానకథం కథేమ, తుమ్హాకంయేవ పన గుణే వణ్ణయమానా నిసిన్నామ్హ ‘‘ఆవుసో మహాపన్థకో చూళపన్థకస్స అజ్ఝాసయం అజానన్తో ‘చతూహి మాసేహి ఏకం గాథం గణ్హితుం న సక్కోతి, దన్ధో అయ’న్తి విహారా నిక్కడ్ఢి, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అనుత్తరధమ్మరాజతాయ ఏకస్మింయేవస్స అన్తరభత్తే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం అదాసి, అహో బుద్ధానం బలం నామ మహన్త’’న్తి. సత్థా భిక్ఖూనం కథం సుత్వా ‘‘భిక్ఖవే, చూళపన్థకో మం నిస్సాయ ఇదాని తావ ధమ్మేసు ధమ్మమహన్తతం పత్తో, పుబ్బే పన మం నిస్సాయ భోగేసుపి భోగమహన్తతం పాపుణీ’’తి ఆహ. భిక్ఖూ తస్సత్థస్స ఆవిభావత్థం భగవన్తం యాచింసు. భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నం కారణం పాకటం అకాసి.

అతీతే కాసిరట్ఠే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సేట్ఠికులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సేట్ఠిట్ఠానం లభిత్వా చూళసేట్ఠి నామ అహోసి, సో పణ్డితో బ్యత్తో సబ్బనిమిత్తాని జానాతి. సో ఏకదివసం రాజుపట్ఠానం గచ్ఛన్తో అన్తరవీథియం మతమూసికం దిస్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నక్ఖత్తం సమానేత్వా ఇదమాహ ‘‘సక్కా చక్ఖుమతా కులపుత్తేన ఇమం ఉన్దూరం గహేత్వా పుత్తదారభరణఞ్చ కాతుం కమ్మన్తే చ పయోజేతు’’న్తి? అఞ్ఞతరో దుగ్గతకులపుత్తో తం సేట్ఠిస్స వచనం సుత్వా ‘‘నాయం అజానిత్వా కథేస్సతీ’’తి తం మూసికం గహేత్వా ఏకస్మిం ఆపణే బిళాలస్సత్థాయ విక్కిణిత్వా కాకణికం లభిత్వా తాయ కాకణికాయ ఫాణితం గహేత్వా ఏకేన ఘటేన పానీయం గణ్హి. సో అరఞ్ఞతో ఆగచ్ఛన్తే మాలాకారే దిస్వా థోకం థోకం ఫాణితఖణ్డం దత్వా ఉళుఙ్కేన పానీయం అదాసి, తే చస్స ఏకేకం పుప్ఫముట్ఠిం అదంసు. సో తేన పుప్ఫమూలేన పునదివసేపి ఫాణితఞ్చ పానీయఘటఞ్చ గహేత్వా పుప్ఫారామమేవ గతో. తస్స తం దివసం మాలాకారా అడ్ఢోచితకే పుప్ఫగచ్ఛే దత్వా అగమంసు. సో న చిరస్సేవ ఇమినా ఉపాయేన అట్ఠ కహాపణే లభి.

పున ఏకస్మిం వాతవుట్ఠిదివసే రాజుయ్యానే బహూ సుక్ఖదణ్డకా చ సాఖా చ పలాసఞ్చ వాతేన పాతితం హోతి, ఉయ్యానపాలో ఛడ్డేతుం ఉపాయం న పస్సతి. సో తత్థ గన్త్వా ‘‘సచే ఇమాని దారుపణ్ణాని మయ్హం దస్ససి, అహం తే ఇమాని సబ్బాని నీహరిస్సామీ’’తి ఉయ్యానపాలం ఆహ, సో ‘‘గణ్హ అయ్యా’’తి సమ్పటిచ్ఛి. చూళన్తేవాసికో దారకానం కీళనమణ్డలం గన్త్వా ఫాణితం దత్వా ముహుత్తేన సబ్బాని దారుపణ్ణాని నీహరాపేత్వా ఉయ్యానద్వారే రాసిం కారేసి. తదా రాజకుమ్భకారో రాజకులే భాజనానం పచనత్థాయ దారూని పరియేసమానో ఉయ్యానద్వారే తాని దిస్వా తస్స హత్థతో కిణిత్వా గణ్హి. తం దివసం చూళన్తేవాసికో దారువిక్కయేన సోళస కహాపణే చాటిఆదీని చ పఞ్చ భాజనాని లభి.

సో చతువీసతియా కహాపణేసు జాతేసు ‘‘అత్థి అయం ఉపాయో మయ్హ’’న్తి నగరద్వారతో అవిదూరే ఠానే ఏకం పానీయచాటిం ఠపేత్వా పఞ్చసతే తిణహారకే పానీయేన ఉపట్ఠహి. తే ఆహంసు ‘‘సమ్మ, త్వం అమ్హాకం బహూపకారో, కిం తే కరోమా’’తి? సో ‘‘మయ్హం కిచ్చే ఉప్పన్నే కరిస్సథా’’తి వత్వా ఇతో చితో చ విచరన్తో థలపథకమ్మికేన చ జలపథకమ్మికేన చ సద్ధిం మిత్తసన్థవం అకాసి. తస్స థలపథకమ్మికో ‘‘స్వే ఇమం నగరం అస్సవాణిజకో పఞ్చ అస్ససతాని గహేత్వా ఆగమిస్సతీ’’తి ఆచిక్ఖి. సో తస్స వచనం సుత్వా తిణహారకే ఆహ ‘‘అజ్జ మయ్హం ఏకేకం తిణకలాపం దేథ, మయా చ తిణే అవిక్కిణితే అత్తనో తిణం మా విక్కిణథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పఞ్చ తిణకలాపసతాని ఆహరిత్వా తస్స ఘరే పాపయింసు. అస్సవాణిజో సకలనగరే అస్సానం గోచరం అలభిత్వా తస్స సహస్సం దత్వా తం తిణం గణ్హి.

తతో కతిపాహచ్చయేనస్స జలపథకమ్మికో సహాయకో ఆరోచేసి ‘‘పట్టనమ్హి మహానావా ఆగతా’’తి. సో ‘‘అత్థి అయం ఉపాయో’’తి అట్ఠహి కహాపణేహి సబ్బపరివారసమ్పన్నం తావకాలికం రథం గహేత్వా మహన్తేన యసేన నావాపట్టనం గన్త్వా ఏకం అఙ్గులిముద్దికం నావికస్స సచ్చకారం దత్వా అవిదూరే ఠానే సాణియా పరిక్ఖిపాపేత్వా నిసిన్నో పురిసే ఆణాపేసి ‘‘బాహిరతో వాణిజేసు ఆగతేసు తతియేన పటిహారేన మం ఆరోచేథా’’తి. ‘‘నావా ఆగతా’’తి సుత్వా బారాణసితో సతమత్తా వాణిజా ‘‘భణ్డం గణ్హామా’’తి ఆగమింసు. భణ్డం తుమ్హే న లభిస్సథ, అసుకట్ఠానే నామ మహావాణిజేన సచ్చకారో దిన్నోతి. తే తం సుత్వా తస్స సన్తికం ఆగతా. పాదమూలికపురిసా పురిమసఞ్ఞావసేన తతియేన పటిహారేన తేసం ఆగతభావం ఆరోచేసుం. తే సతమత్తా వాణిజా ఏకేకం సహస్సం దత్వా తేన సద్ధిం నావాయ పత్తికా హుత్వా పున ఏకేకం సహస్సం దత్వా పత్తిం విస్సజ్జాపేత్వా భణ్డం అత్తనో సన్తకమకంసు.

చూళన్తేవాసికో ద్వే సతసహస్సాని గణ్హిత్వా బారాణసిం ఆగన్త్వా ‘‘కతఞ్ఞునా మే భవితుం వట్టతీ’’తి ఏకం సతసహస్సం గాహాపేత్వా చూళసేట్ఠిస్స సమీపం గతో. అథ నం సేట్ఠి ‘‘కిం తే, తాత, కత్వా ఇదం ధనం లద్ధ’’న్తి పుచ్ఛి. సో ‘‘తుమ్హేహి కథితఉపాయే ఠత్వా చతుమాసమ్భన్తరేయేవ లద్ధ’’న్తి మతమూసికం ఆదిం కత్వా సబ్బం వత్థుం కథేసి. చూళసేట్ఠి తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇదాని ఏవరూపం దారకం మమ సన్తకం కాతుం వట్టతీ’’తి వయప్పత్తం అత్తనో ధీతరం దత్వా సకలకుటుమ్బస్స సామికం అకాసి. సో సేట్ఠినో అచ్చయేన తస్మిం నగరే సేట్ఠిట్ఠానం లభి. బోధిసత్తోపి యథాకమ్మం అగమాసి.

సమ్మాసమ్బుద్ధోపి ఇమం ధమ్మదేసనం కథేత్వా అభిసమ్బుద్ధోవ ఇమం గాథం కథేసి –

౪. ‘‘అప్పకేనపి మేధావీ, పాభతేన విచక్ఖణో;

సముట్ఠాపేతి అత్తానం, అణుం అగ్గింవ సన్ధమ’’న్తి.

తత్థ అప్పకేనపీతి థోకేనపి పరిత్తకేనపి. మేధావీతి పఞ్ఞవా. పాభతేనాతి భణ్డమూలేన. విచక్ఖణోతి వోహారకుసలో. సముట్ఠాపేతి అత్తానన్తి మహన్తం ధనఞ్చ యసఞ్చ ఉప్పాదేత్వా తత్థ అత్తానం సణ్ఠాపేతి పతిట్ఠాపేతి. యథా కిం? అణుం అగ్గింవ సన్ధమం, యథా పణ్డితపురిసో పరిత్తం అగ్గిం అనుక్కమేన గోమయచుణ్ణాదీని పక్ఖిపిత్వా ముఖవాతేన ధమన్తో సముట్ఠాపేతి వడ్ఢేతి మహన్తం అగ్గిక్ఖన్ధం కరోతి, ఏవమేవ పణ్డితో థోకమ్పి పాభతం లభిత్వా నానాఉపాయేహి పయోజేత్వా ధనఞ్చ యసఞ్చ వడ్ఢేతి, వడ్ఢేత్వా చ పన తత్థ అత్తానం పతిట్ఠాపేతి, తాయ ఏవ వా పన ధనయసమహన్తతాయ అత్తానం సముట్ఠాపేతి, అభిఞ్ఞాతం పాకటం కరోతీతి అత్థో.

ఇతి భగవా ‘‘భిక్ఖవే, చూళపన్థకో మం నిస్సాయ ఇదాని ధమ్మేసు ధమ్మమహన్తతం పత్తో, పుబ్బే పన భోగేసుపి భోగమహన్తతం పాపుణీ’’తి ఏవం ఇమం ధమ్మదేసనం దస్సేత్వా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా చూళన్తేవాసికో చూళపన్థకో అహోసి, చూళకసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి దేసనం నిట్ఠాపేసి.

చూళసేట్ఠిజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

౫. తణ్డులనాళిజాతకవణ్ణనా

కిమగ్ఘతి తణ్డులనాళికాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాలుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం సమయే ఆయస్మా దబ్బో మల్లపుత్తో సఙ్ఘస్స భత్తుద్దేసకో హోతి. తస్మిం పాతోవ సలాకభత్తాని ఉద్దిసమానే లాలుదాయిత్థేరస్స కదాచి వరభత్తం పాపుణాతి, కదాచి లామకభత్తం. సో లామకభత్తస్స పత్తదివసే సలాకగ్గం ఆకులం కరోతి, ‘‘కిం దబ్బోవ సలాకం దాతుం జానాతి, అమ్హే న జానామా’’తి వదతి. తస్మిం సలాకగ్గం ఆకులం కరోన్తే ‘‘హన్ద దాని త్వమేవ సలాకం దేహీ’’తి సలాకపచ్ఛిం అదంసు. తతో పట్ఠాయ సో సఙ్ఘస్స సలాకం అదాసి. దేన్తో చ పన ‘‘ఇదం వరభత్త’’న్తి వా ‘‘లామకభత్త’’న్తి వా ‘‘అసుకవస్సగ్గే వరభత్త’’న్తి వా ‘‘అసుకవస్సగ్గే లామకభత్త’’న్తి వా న జానాతి, ఠితికం కరోన్తోపి ‘‘అసుకవస్సగ్గే ఠితికా’’తి న సల్లక్ఖేతి. భిక్ఖూనం ఠితవేలాయ ‘‘ఇమస్మిం ఠానే అయం ఠితికా ఠితా, ఇమస్మిం ఠానే అయ’’న్తి భూమియం వా భిత్తియం వా లేఖం కడ్ఢతి. పునదివసే సలాకగ్గే భిక్ఖూ మన్దతరా వా హోన్తి బహుతరా వా, తేసు మన్దతరేసు లేఖా హేట్ఠా హోతి, బహుతరేసు ఉపరి. సో ఠితికం అజానన్తో లేఖాసఞ్ఞాయ సలాకం దేతి.

అథ నం భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, ఉదాయి, లేఖా నామ హేట్ఠా వా హోతి ఉపరి వా, వరభత్తం పన అసుకవస్సగ్గే ఠితం, లామకభత్తం అసుకవస్సగ్గే’’తి ఆహంసు. సో భిక్ఖూ పటిప్ఫరన్తో ‘‘యది ఏవం అయం లేఖా కస్మా ఏవం ఠితా, కిం అహం తుమ్హాకం సద్దహామి, ఇమిస్సా లేఖాయ సద్దహామీ’’తి వదతి. అథ నం దహరా చ సామణేరా చ ‘‘ఆవుసో లాలుదాయి తయి సలాకం దేన్తే భిక్ఖూ లాభేన పరిహాయన్తి, న త్వం దాతుం అనుచ్ఛవికో, గచ్ఛ ఇతో’’తి సలాకగ్గతో నిక్కడ్ఢింసు. తస్మిం ఖణే సలాకగ్గే మహన్తం కోలాహలం అహోసి. తం సుత్వా సత్థా ఆనన్దత్థేరం పుచ్ఛి ‘‘ఆనన్ద, సలాకగ్గే మహన్తం కోలాహలం, కిం సద్దో నామేసో’’తి. థేరో తథాగతస్స తమత్థం ఆరోచేసి. ‘‘ఆనన్ద, న ఇదానేవ లాలుదాయి అత్తనో బాలతాయ పరేసం లాభహానిం కరోతి, పుబ్బేపి అకాసియేవా’’తి ఆహ. థేరో తస్సత్థస్స ఆవిభావత్థం భగవన్తం యాచి. భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నం కారణం పాకటం అకాసి.

అతీతే కాసిరట్ఠే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో రాజా అహోసి. తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో తస్స అగ్ఘాపనికో అహోసి. హత్థిఅస్సాదీని చేవ మణిసువణ్ణాదీని చ అగ్ఘాపేసి, అగ్ఘాపేత్వా భణ్డసామికానం భణ్డానురూపమేవ మూలం దాపేసి. రాజా పన లుద్ధో హోతి, సో లోభపకతితాయ ఏవం చిన్తేసి ‘‘అయం అగ్ఘాపనికో ఏవం అగ్ఘాపేన్తో న చిరస్సేవ మమ గేహే ధనం పరిక్ఖయం గమేస్సతి, అఞ్ఞం అగ్ఘాపనికం కరిస్సామీ’’తి. సో సీహపఞ్జరం ఉగ్ఘాటేత్వా రాజఙ్గణం ఓలోకేన్తో ఏకం గామికమనుస్సం లోలబాలం రాజఙ్గణేన గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘ఏస మయ్హం అగ్ఘాపనికకమ్మం కాతుం సక్ఖిస్సతీ’’తి తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సక్ఖిస్ససి, భణే, అమ్హాకం అగ్ఘాపనికకమ్మం కాతు’’న్తి ఆహ. సక్ఖిస్సామి, దేవాతి. రాజా అత్తనో ధనరక్ఖణత్థాయ తం బాలం అగ్ఘాపనికకమ్మే ఠపేసి. తతో పట్ఠాయ సో బాలో హత్థిఅస్సాదీని అగ్ఘాపేన్తో అగ్ఘం హాపేత్వా యథారుచియా కథేతి. తస్స ఠానన్తరే ఠితత్తా యం సో కథేతి, తమేవ మూలం హోతి.

తస్మిం కాలే ఉత్తరాపథతో ఏకో అస్సవాణిజో పఞ్చ అస్ససతాని ఆనేసి. రాజా తం పురిసం పక్కోసాపేత్వా అస్సే అగ్ఘాపేసి. సో పఞ్చన్నం అస్ససతానం ఏకం తణ్డులనాళికం అగ్ఘమకాసి. కత్వా చ పన ‘‘అస్సవాణిజస్స ఏకం తణ్డులనాళికం దేథా’’తి వత్వా అస్సే అస్ససాలాయం సణ్ఠాపేసి. అస్సవాణిజో పోరాణఅగ్ఘాపనికస్స సన్తికం గన్త్వా తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘ఇదాని కిం కత్తబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. సో ఆహ ‘‘తస్స పురిసస్స లఞ్జం దత్వా ఏవం పుచ్ఛథ ‘అమ్హాకం తావ అస్సా ఏకం తణ్డులనాళికం అగ్ఘన్తీతి ఞాతమేతం, తుమ్హే పన నిస్సాయ తణ్డులనాళియా అగ్ఘం జానితుకామమ్హా, సక్ఖిస్సథ నో రఞ్ఞో సన్తికే ఠత్వా సా తణ్డులనాళికా ఇదం నామ అగ్ఘతీతి వత్తు’న్తి, సచే సక్కోమీతి వదతి, తం గహేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గచ్ఛథ, అహమ్పి తత్థ ఆగమిస్సామీ’’తి.

అస్సవాణిజో ‘‘సాధూ’’తి బోధిసత్తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అగ్ఘాపనికస్స లఞ్జం దత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. సో లఞ్జం లభిత్వావ ‘‘సక్ఖిస్సామి తణ్డులనాళిం అగ్ఘాపేతు’’న్తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛామ రాజకుల’’న్తి తం ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం అగమాసి. బోధిసత్తోపి అఞ్ఞేపి బహూ అమచ్చా అగమింసు. అస్సవాణిజో రాజానం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘దేవ, పఞ్చన్నం అస్ససతానం ఏకం తణ్డులనాళిం అగ్ఘనకభావం జానామ, సా పన తణ్డులనాళి కిం అగ్ఘతీతి అగ్ఘాపనికం పుచ్ఛథ దేవా’’తి. రాజా తం పవత్తిం అజానన్తో ‘‘అమ్భో అగ్ఘాపనిక, పఞ్చ అస్ససతాని కిం అగ్ఘన్తీ’’తి పుచ్ఛి. తణ్డులనాళిం, దేవాతి. ‘‘హోతు, భణే, అస్సా తావ తణ్డులనాళిం అగ్ఘన్తు. సా పన కిం అగ్ఘతి తణ్డులనాళికా’’తి పుచ్ఛి. సో బాలపురిసో ‘‘బారాణసిం సన్తరబాహిరం అగ్ఘతి తణ్డులనాళికా’’తి ఆహ. సో కిర పుబ్బే రాజానం అనువత్తన్తో ఏకం తణ్డులనాళిం అస్సానం అగ్ఘమకాసి. పున వాణిజస్స హత్థతో లఞ్జం లభిత్వా తస్సా తణ్డులనాళికాయ బారాణసిం సన్తరబాహిరం అగ్ఘమకాసి. తదా పన బారాణసియా పాకారపరిక్ఖేపో ద్వాదసయోజనికో హోతి. ఇదమస్స అన్తరం, బాహిరం పన తియోజనసతికం రట్ఠం. ఇతి సో బాలో ఏవం మహన్తం బారాణసిం సన్తరబాహిరం తణ్డులనాళికాయ అగ్ఘమకాసి.

తం సుత్వా అమచ్చా పాణిం పహరిత్వా హసమానా ‘‘మయం పుబ్బే పథవిఞ్చ రజ్జఞ్చ అనగ్ఘన్తి సఞ్ఞినో అహుమ్హ, ఏవం మహన్తం కిర సరాజకం బారాణసిరజ్జం తణ్డులనాళిమత్తం అగ్ఘతి, అహో అగ్ఘాపనికస్స ఞాణసమ్పదా. కహం ఏత్తకం కాలం అయం అగ్ఘాపనికో విహాసి, అమ్హాకం రఞ్ఞో ఏవ అనుచ్ఛవికో’’తి పరిహాసం అకంసు –

౫. ‘‘కిమగ్ఘతి తణ్డులనాళికాయం, అస్సాన మూలాయ వదేహి రాజ;

బారాణసిం సన్తరబాహిరం, అయమగ్ఘతి తణ్డులనాళికా’’తి.

తస్మిం కాలే రాజా లజ్జితో తం బాలం నిక్కడ్ఢాపేత్వా బోధిసత్తస్సేవ అగ్ఘాపనికట్ఠానం అదాసి. బోధిసత్తోపి యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా గామికబాలఅగ్ఘాపనికో లాలుదాయీ అహోసి, పణ్డితఅగ్ఘాపనికో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి దేసనం నిట్ఠాపేసి.

తణ్డులనాళిజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

౬. దేవధమ్మజాతకవణ్ణనా

హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నాతి ఇదం భగవా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం బహుభణ్డికం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థివాసీ కిరేకో కుటుమ్బికో భరియాయ కాలకతాయ పబ్బజి. సో పబ్బజన్తో అత్తనో పరివేణఞ్చ అగ్గిసాలఞ్చ భణ్డగబ్భఞ్చ కారేత్వా భణ్డగబ్భం సప్పితణ్డులాదీహి పూరేత్వా పబ్బజి. పబ్బజిత్వా చ పన అత్తనో దాసే పక్కోసాపేత్వా యథారుచితం ఆహారం పచాపేత్వా భుఞ్జతి, బహుపరిక్ఖారో చ అహోసి, రత్తిం అఞ్ఞం నివాసనపారుపనం హోతి, దివా అఞ్ఞం. విహారపచ్చన్తే వసతి. తస్సేకదివసం చీవరపచ్చత్థరణాదీని నీహరిత్వా పరివేణే పత్థరిత్వా సుక్ఖాపేన్తస్స సమ్బహులా జానపదా భిక్ఖూ సేనాసనచారికం ఆహిణ్డన్తా పరివేణం గన్త్వా చీవరాదీని దిస్వా ‘‘కస్సిమానీ’’తి పుచ్ఛింసు. సో ‘‘మయ్హం, ఆవుసో’’తి ఆహ. ‘‘ఆవుసో, ఇదమ్పి చీవరం, ఇదమ్పి నివాసనం, ఇదమ్పి పచ్చత్థరణం, సబ్బం తుయ్హమేవా’’తి? ‘‘ఆమ మయ్హమేవా’’తి. ‘‘ఆవుసో భగవతా తీణి చీవరాని అనుఞ్ఞాతాని, త్వం ఏవం అప్పిచ్ఛస్స బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా ఏవం బహుపరిక్ఖారో జాతో, ఏహి తం దసబలస్స సన్తికం నేస్సామా’’తి తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం అగమంసు.

సత్థా దిస్వావ ‘‘కిం ను ఖో, భిక్ఖవే, అనిచ్ఛమానకంయేవ భిక్ఖుం గణ్హిత్వా ఆగతత్థా’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, అయం భిక్ఖు బహుభణ్డో బహుపరిక్ఖారో’’తి. ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు బహుభణ్డో’’తి? ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి. ‘‘కస్మా పన త్వం భిక్ఖు బహుభణ్డో జాతో’’? ‘‘నను అహం అప్పిచ్ఛతాయ సన్తుట్ఠితాయ పవివేకస్స వీరియారమ్భస్స వణ్ణం వదామీ’’తి. సో సత్థు వచనం సుత్వా కుపితో ‘‘ఇమినా దాని నీహారేన చరిస్సామీ’’తి పారుపనం ఛడ్డేత్వా పరిసమజ్ఝే ఏకచీవరో అట్ఠాసి.

అథ నం సత్థా ఉపత్థమ్భయమానో ‘‘నను త్వం భిక్ఖు పుబ్బే హిరోత్తప్పగవేసకో దకరక్ఖసకాలేపి హిరోత్తప్పం గవేసమానో ద్వాదస సంవచ్ఛరాని విహాసి, అథ కస్మా ఇదాని ఏవం గరుకే బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా చతుపరిసమజ్ఝే పారుపనం ఛడ్డేత్వా హిరోత్తప్పం పహాయ ఠితోసీ’’తి? సో సత్థు వచనం సుత్వా హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా తం చీవరం పారుపిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. భిక్ఖూ తస్సత్థస్స ఆవిభావత్థం భగవన్తం యాచింసు, భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నం కారణం పాకటం అకాసి.

అతీతే కాసిరట్ఠే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో నామ రాజా అహోసి. తదా బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘మహిసాసకుమారో’’తి నామం అకంసు. తస్స ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే రఞ్ఞో అఞ్ఞోపి పుత్తో జాతో, తస్స ‘‘చన్దకుమారో’’తి నామం అకంసు. తస్స పన ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే బోధిసత్తస్స మాతా కాలమకాసి, రాజా అఞ్ఞం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి. సా రఞ్ఞో పియా అహోసి మనాపా, సాపి సంవాసమన్వాయ ఏకం పుత్తం విజాయి, ‘‘సూరియకుమారో’’తిస్స నామం అకంసు. రాజా పుత్తం దిస్వా తుట్ఠచిత్తో ‘‘భద్దే, పుత్తస్స తే వరం దమ్మీ’’తి ఆహ. దేవీ, వరం ఇచ్ఛితకాలే గహేతబ్బం కత్వా ఠపేసి. సా పుత్తే వయప్పత్తే రాజానం ఆహ – ‘‘దేవేన మయ్హం పుత్తస్స జాతకాలే వరో దిన్నో, పుత్తస్స మే రజ్జం దేహీ’’తి. రాజా ‘‘మయ్హం ద్వే పుత్తా అగ్గిక్ఖన్ధా వియ జలమానా విచరన్తి, న సక్కా తవ పుత్తస్స రజ్జం దాతు’’న్తి పటిక్ఖిపిత్వాపి తం పునప్పునం యాచమానమేవ దిస్వా ‘‘అయం మయ్హం పుత్తానం పాపకమ్పి చిన్తేయ్యా’’తి పుత్తే పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘తాతా, అహం సూరియకుమారస్స జాతకాలే వరం అదాసిం. ఇదానిస్స మాతా రజ్జం యాచతి, అహం తస్స న దాతుకామో, మాతుగామో నామ పాపో, తుమ్హాకం పాపకమ్పి చిన్తేయ్య, తుమ్హే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మమ అచ్చయేన కులసన్తకే నగరే రజ్జం కరేయ్యాథా’’తి రోదిత్వా కన్దిత్వా సీసే చుమ్బిత్వా ఉయ్యోజేసి. తే పితరం వన్దిత్వా పాసాదా ఓతరన్తే రాజఙ్గణే కీళమానో సూరియకుమారో దిస్వా తం కారణం ఞత్వా ‘‘అహమ్పి భాతికేహి సద్ధిం గమిస్సామీ’’తి తేహి సద్ధింయేవ నిక్ఖమి. తే హిమవన్తం పవిసింసు.

బోధిసత్తో మగ్గా ఓక్కమ్మ రుక్ఖమూలే నిసీదిత్వా సూరియకుమారం ఆమన్తేసి ‘‘తాత సూరియకుమార, ఏతం సరం గన్త్వా న్హత్వా చ పివిత్వా చ పదుమినిపణ్ణేహి అమ్హాకమ్పి పానీయం ఆనేహీ’’తి. తం పన సరం వేస్సవణస్స సన్తికా ఏకేన దకరక్ఖసేన లద్ధం హోతి, వేస్సవణో చ తం ఆహ – ‘‘ఠపేత్వా దేవధమ్మజాననకే యే అఞ్ఞే ఇమం సరం ఓతరన్తి, తే ఖాదితుం లభసి. అనోతిణ్ణే న లభసీ’’తి. తతో పట్ఠాయ సో రక్ఖసో యే తం సరం ఓతరన్తి, తే దేవధమ్మే పుచ్ఛిత్వా యే న జానన్తి, తే ఖాదతి. అథ ఖో సూరియకుమారో తం సరం గన్త్వా అవీమంసిత్వావ ఓతరి. అథ నం సో రక్ఖసో గహేత్వా ‘‘దేవధమ్మే జానాసీ’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘దేవధమ్మా నామ చన్దిమసూరియా’’తి ఆహ. అథ నం ‘‘త్వం దేవధమ్మే న జానాసీ’’తి వత్వా ఉదకం పవేసేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానే ఠపేసి. బోధిసత్తోపి తం అతిచిరాయన్తం దిస్వా చన్దకుమారం పేసేసి. రక్ఖసో తమ్పి గహేత్వా ‘‘దేవధమ్మే జానాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ జానామి, దేవధమ్మా నామ చతస్సో దిసా’’తి. రక్ఖసో ‘‘న త్వం దేవధమ్మే జానాసీ’’తి తమ్పి గహేత్వా తత్థేవ ఠపేసి.

బోధిసత్తో తస్మిమ్పి చిరాయన్తే ‘‘ఏకేన అన్తరాయేన భవితబ్బ’’న్తి సయం తత్థ గన్త్వా ద్విన్నమ్పి ఓతరణపదవళఞ్జం దిస్వా ‘‘రక్ఖసపరిగ్గహితేన ఇమినా సరేన భవితబ్బ’’న్తి ఖగ్గం సన్నయ్హిత్వా ధనుం గహేత్వా అట్ఠాసి. దకరక్ఖసో బోధిసత్తం ఉదకం అనోతరన్తం దిస్వా వనకమ్మికపురిసో వియ హుత్వా బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘భో, పురిస, త్వం మగ్గకిలన్తో కస్మా ఇమం సరం ఓతరిత్వా న్హత్వా పివిత్వా భిసముళాలం ఖాదిత్వా పుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా యథాసుఖం న గచ్ఛసీ’’తి? బోధిసత్తో తం దిస్వా ‘‘ఏసో యక్ఖో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తయా మే భాతికా గహితా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, గహితా’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘అహం ఇమం సరం ఓతిణ్ణకే లభామీ’’తి. ‘‘కిం పన సబ్బేవ లభసీ’’తి? ‘‘యే దేవధమ్మే జానన్తి, తే ఠపేత్వా అవసేసే లభామీ’’తి. ‘‘అత్థి పన తే దేవధమ్మేహి అత్థో’’తి? ‘‘ఆమ, అత్థీ’’తి. ‘‘యది ఏవం అహం తే దేవధమ్మే కథేస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి కథేహి, అహం దేవధమ్మే సుణిస్సామీ’’తి. బోధిసత్తో ఆహ ‘‘అహం దేవధమ్మే కథేయ్యం, కిలిట్ఠగత్తో పనమ్హీ’’తి. యక్ఖో బోధిసత్తం న్హాపేత్వా భోజనం భోజేత్వా పానీయం పాయేత్వా పుప్ఫాని పిళన్ధాపేత్వా గన్ధేహి విలిమ్పాపేత్వా అలఙ్కతమణ్డపమజ్ఝే పల్లఙ్కం అత్థరిత్వా అదాసి.

బోధిసత్తో ఆసనే నిసీదిత్వా యక్ఖం పాదమూలే నిసీదాపేత్వా ‘‘తేన హి ఓహితసోతో సక్కచ్చం దేవధమ్మే సుణాహీ’’తి ఇమం గాథమాహ –

౬. ‘‘హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నా, సుక్కధమ్మసమాహితా;

సన్తో సప్పురిసా లోకే, దేవధమ్మాతి వుచ్చరే’’తి.

తత్థ హిరిఓత్తప్పసమ్పన్నాతి హిరియా చ ఓత్తప్పేన చ సమన్నాగతా. తేసు కాయదుచ్చరితాదీహి హిరియతీతి హిరీ, లజ్జాయేతం అధివచనం. తేహియేవ ఓత్తప్పతీతి ఓత్తప్పం, పాపతో ఉబ్బేగస్సేతం అధివచనం. తత్థ అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ, బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం. అత్తాధిపతేయ్యా హిరీ, లోకాధిపతేయ్యం ఓత్తప్పం. లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం. సప్పతిస్సవలక్ఖణా హిరీ, వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పం.

తత్థ అజ్ఝత్తసముట్ఠానం హిరిం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేతి – జాతిం పచ్చవేక్ఖిత్వా వయం పచ్చవేక్ఖిత్వా సూరభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా బాహుసచ్చం పచ్చవేక్ఖిత్వా. కథం? ‘‘పాపకరణం నామేతం న జాతిసమ్పన్నానం కమ్మం, హీనజచ్చానం కేవట్టాదీనం కమ్మం, మాదిసస్స జాతిసమ్పన్నస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం తావ జాతిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘‘పాపకరణం నామేతం దహరేహి కత్తబ్బం కమ్మం, మాదిసస్స వయే ఠితస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం వయం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘‘పాపకమ్మం నామేతం దుబ్బలజాతికానం కమ్మం, మాదిసస్స సూరభావసమ్పన్నస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం సూరభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘‘పాపకమ్మం నామేతం అన్ధబాలానం కమ్మం, న పణ్డితానం, మాదిసస్స పణ్డితస్స బహుస్సుతస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’’న్తి ఏవం బాహుసచ్చం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. ఏవం అజ్ఝత్తసముట్ఠానం హిరిం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేతి. సముట్ఠాపేత్వా చ పన అత్తనో చిత్తే హిరిం పవేసేత్వా పాపకమ్మం న కరోతి. ఏవం హిరీ అజ్ఝత్తసముట్ఠానా నామ హోతి.

కథం ఓత్తప్పం బహిద్ధాసముట్ఠానం నామ? ‘‘సచే త్వం పాపకమ్మం కరిస్ససి, చతూసు పరిసాసు గరహప్పత్తో భవిస్ససి.

‘‘గరహిస్సన్తి తం విఞ్ఞూ, అసుచిం నాగరికో యథా;

వజ్జితో సీలవన్తేహి, కథం భిక్ఖు కరిస్ససీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. ౧ బలరాసివణ్ణనా) –

ఏవం పచ్చవేక్ఖన్తో హి బహిద్ధాసముట్ఠితేన ఓత్తప్పేన పాపకమ్మం న కరోతి. ఏవం ఓత్తప్పం బహిద్ధాసముట్ఠానం నామ హోతి.

కథం హిరీ అత్తాధిపతేయ్యా నామ? ఇధేకచ్చో కులపుత్తో అత్తానం అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా ‘‘మాదిసస్స సద్ధాపబ్బజితస్స బహుస్సుతస్స ధుతఙ్గధరస్స న యుత్తం పాపకమ్మం కాతు’’న్తి పాపం న కరోతి. ఏవం హిరీ అత్తాధిపతేయ్యా నామ హోతి. తేనాహ భగవా –