౧౦. లిత్తవగ్గో

[౯౧] ౧. లిత్తజాతకవణ్ణనా

లిత్తం పరమేన తేజసాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం కిర కాలే భిక్ఖూ చీవరాదీని లభిత్వా యేభుయ్యేన అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జన్తి. తే చత్తారో పచ్చయే అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జమానా యేభుయ్యేన నిరయతిరచ్ఛానయోనితో న ముచ్చన్తి. సత్థా తం కారణం ఞత్వా భిక్ఖూనం అనేకపరియాయేన ధమ్మిం కథం కథేత్వా అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగే ఆదీనవం దస్సేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ చత్తారో పచ్చయే లభిత్వా అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జితుం న వట్టతి, తస్మా ఇతో పట్ఠాయ చత్తారో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జేయ్యాథా’’తి పచ్చవేక్ఖనవిధిం దస్సేన్తో ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతి సీతస్స పటిఘాతాయా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన తన్తిం ఠపేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, చత్తారో పచ్చయే ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జితుం వట్టతి, అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభోగో నామ హలాహలవిసపరిభోగసదిసో. పోరాణకా హి అపచ్చవేక్ఖిత్వా దోసం అజానిత్వా విసం పరిభుఞ్జిత్వా విపాకన్తే మహాదుక్ఖం అనుభవింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అఞ్ఞతరస్మిం మహాభోగకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో అక్ఖధుత్తో అహోసి. అథాపరో కూటక్ఖధుత్తో బోధిసత్తేన సద్ధిం కీళన్తో అత్తనో జయే వత్తమానే కేళిమణ్డలం న భిన్దతి, పరాజయకాలే పన అక్ఖం ముఖే పక్ఖిపిత్వా ‘‘అక్ఖో నట్ఠో’’తి కేళిమణ్డలం భిన్దిత్వా పక్కమతి. బోధిసత్తో తస్స తం కారణం ఞత్వా ‘‘హోతు, జానిస్సామేత్థ పతిరూపకారణ’’న్తి అక్ఖే ఆదాయ అత్తనో ఘరే హలాహలవిసేన రఞ్జిత్వా పునప్పునం సుక్ఖాపేత్వా తే ఆదాయ తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఏహి, సమ్మ, అక్ఖేహి కీళామా’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, సమ్మా’’తి కేళిమణ్డలం సజ్జేత్వా తేన సద్ధిం కీళన్తో అత్తనో పరాజయకాలే ఏకం అక్ఖం ముఖే పక్ఖిపి. అథ నం బోధిసత్తో తథా కరోన్తం దిస్వా ‘‘గిలాహి తావ, పచ్ఛా ఇదం నామేతన్తి జానిస్ససీ’’తి చోదేతుం ఇమం గాథమాహ –

౯౧. ‘‘లిత్తం పరమేన తేజసా, గిలమక్ఖం పురిసో న బుజ్ఝతి;

గిల రే గిల పాపధుత్తక, పచ్ఛా తే కటుకం భవిస్సతీ’’తి.

తత్థ లిత్తన్తి మక్ఖితం రఞ్జితం. పరమేన తేజసాతి ఉత్తమతేజసమ్పన్నేన హలాహలవిసేన. గిలన్తి గిలన్తో. అక్ఖన్తి గుళకం. న బుజ్ఝతీతి ‘‘అయం మే గిలతో ఇదం నామ కరిస్సతీ’’తి న జానాతి. గిల రేతి గిలాహి అరే. గిలాతి పునపి చోదేన్తో వదతి. పచ్ఛా తే కటుకం భవిస్సతీతి ఇమస్మిం తే అక్ఖే గిలితే పచ్ఛా ఏతం విసం తిఖిణం భవిస్సతీతి అత్థో.

సో బోధిసత్తస్స కథేన్తస్సేవ విసవేగేన ముచ్ఛితో అక్ఖీని పరివత్తేత్వా ఖన్ధం నామేత్వా పతి. బోధిసత్తో ‘‘ఇదానిస్స జీవితదానం దాతుం వట్టతీ’’తి ఓసధపరిభావితం వమనయోగం దత్వా వమేత్వా సప్పిఫాణితమధుసక్కరాదయో ఖాదాపేత్వా అరోగం కత్వా ‘‘పున ఏవరూపం మా అకాసీ’’తి ఓవదిత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘భిక్ఖవే, అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో నామ అపచ్చవేక్ఖిత్వా కతవిసపరిభోగసదిసో హోతీ’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పణ్డితధుత్తో అహమేవ అహోసిం, కూటధుత్తో పనేత్థ న కథీయతి, యథా చ ఏత్థ, ఏవం సబ్బత్థ. యో పన ఇమస్మిం కాలే న పఞ్ఞాయతి, సో న కథీయతేవా’’తి.

లిత్తజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౯౨] ౨. మహాసారజాతకవణ్ణనా

ఉక్కట్ఠే సూరమిచ్ఛన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే కోసలరఞ్ఞో ఇత్థియో చిన్తయింసు ‘‘బుద్ధుప్పాదో నామ దుల్లభో, తథా మనుస్సపటిలాభో, పరిపుణ్ణాయతనతా చ. మయఞ్చ ఇమం దుల్లభం ఖణసమవాయం లభిత్వాపి అత్తనో రుచియా విహారం గన్త్వా ధమ్మం వా సోతుం బుద్ధపూజం వా కాతుం దానం వా దాతుం న లభామ, మఞ్జూసాయ పక్ఖిత్తా వియ వసామ, రఞ్ఞో కథేత్వా అమ్హాకం ధమ్మం దేసేతుం అనుచ్ఛవికం ఏకం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా తస్స సన్తికే ధమ్మం సోస్సామ, తతో యం సక్ఖిస్సామ, తం ఉగ్గణ్హిస్సామ, దానాదీని చ పుఞ్ఞాని కరిస్సామ. ఏవం నో అయం ఖణపటిలాభో సఫలో భవిస్సతీ’’తి. తా సబ్బాపి రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనా చిన్తితకారణం కథయింసు. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

అథేకదివసం రాజా ఉయ్యానకీళం కీళితుకామో ఉయ్యానపాలం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఉయ్యానం సోధేహీ’’తి ఆహ. ఉయ్యానపాలో ఉయ్యానం సోధేన్తో సత్థారం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసిన్నం దిస్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘సుద్ధం, దేవ, ఉయ్యానం, అపిచేత్థ అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే భగవా నిసిన్నో’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధు, సమ్మ, సత్థు సన్తికే ధమ్మమ్పి సోస్సామా’’తి అలఙ్కతరథం అభిరుహిత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా సత్థు సన్తికం అగమాసి.

తస్మిఞ్చ సమయే ఛత్తపాణి నామేకో అనాగామీ ఉపాసకో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుణమానో నిసిన్నో హోతి. రాజా తం దిస్వా ఆసఙ్కమానో ముహుత్తం ఠత్వా పున ‘‘సచాయం పాపకో భవేయ్య, న సత్థు సన్తికే నిసీదిత్వా ధమ్మం సుణేయ్య, అపాపకేన ఇమినా భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఉపాసకో బుద్ధగారవేన రఞ్ఞో పచ్చుట్ఠానం వా వన్దనం వా న అకాసి, తేనస్స రాజా అనత్తమనో అహోసి. సత్థా తస్స అనత్తమనభావం ఞత్వా ఉపాసకస్స గుణం కథేసి ‘‘అయం, మహారాజ, ఉపాసకో బహుస్సుతో ఆగతాగమో కామేసు వీతరాగో’’తి రాజా ‘‘న ఇమినా ఓరకేన భవితబ్బం, యస్స సత్థా గుణం వణ్ణేతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఉపాసక, వదేయ్యాసి యేన తే అత్థో’’తి ఆహ. ఉపాసకో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. రాజా సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సత్థారం పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి.

సో ఏకదివసం ఉపరిపాసాదే మహావాతపానం వివరిత్వా ఠితో తం ఉపాసకం భుత్తపాతరాసం ఛత్తమాదాయ జేతవనం గచ్ఛన్తం దిస్వా పక్కోసాపేత్వా ఏవమాహ ‘‘త్వం కిర, ఉపాసక, బహుస్సుతో, అమ్హాకఞ్చ ఇత్థియో ధమ్మం సోతుకామా చేవ ఉగ్గహేతుకామా చ, సాధు వతస్స సచే తాసం ధమ్మం వాచేయ్యాసీ’’తి. ‘‘దేవ, గిహీనం నామ రాజన్తేపురే ధమ్మం దేసేతుం వా వాచేతుం వా నప్పతిరూపం, అయ్యానం ఏవ పతిరూప’’న్తి. రాజా ‘‘సచ్చం ఏస వదతీ’’తి ఉయ్యోజేత్వా ఇత్థియో పక్కోసాపేత్వా ‘‘భద్దే, అహం తుమ్హాకం ధమ్మదేసనత్థాయ చ ధమ్మవాచనత్థాయ చ సత్థు సన్తికం గన్త్వా ఏకం భిక్ఖుం యాచామి, అసీతియా మహాసావకేసు కతరం యాచామీ’’తి ఆహ. తా సబ్బాపి మన్తేత్వా ధమ్మభణ్డాగారికం ఆనన్దత్థేరమేవ ఆరోచేసుం. రాజా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ఏవమాహ ‘‘భన్తే, అమ్హాకం గేహే ఇత్థియో ఆనన్దత్థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సోతుఞ్చ ఉగ్గణ్హితుఞ్చ ఇచ్ఛన్తి, సాధు వత సచే థేరో అమ్హాకం గేహే ధమ్మం దేసేయ్య చేవ వాచేయ్య చా’’తి. సత్థా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా థేరం ఆణాపేసి. తతో పట్ఠాయ రఞ్ఞో ఇత్థియో థేరస్స సన్తికే ధమ్మం సుణన్తి చేవ ఉగ్గణ్హన్తి చ.

అథేకదివసం రఞ్ఞో చూళామణి నట్ఠో. రాజా తస్స నట్ఠభావం సుత్వా అమచ్చే ఆణాపేసి ‘‘సబ్బే అన్తోవళఞ్జనకే మనుస్సే గహేత్వా చూళామణిం ఆహరాపేథా’’తి. అమచ్చా మాతుగామే ఆదిం కత్వా చూళామణిం పరిపుచ్ఛన్తా అదిస్వా మహాజనం కిలమేన్తి. తం దివసం ఆనన్దత్థేరో రాజనివేసనం పవిట్ఠో. యథా తా ఇత్థియో పుబ్బే థేరం దిస్వావ హట్ఠతుట్ఠా ధమ్మం సుణన్తి చేవ ఉగ్గణ్హన్తి చ, తథా అకత్వా సబ్బా దోమనస్సప్పత్తావ అహేసుం. తతో థేరేన ‘‘కస్మా తుమ్హే అజ్జ ఏవరూపా జాతా’’తి పుచ్ఛితా ఏవమాహంసు ‘‘భన్తే, రఞ్ఞో చూళామణిం పరియేసామాతి అమచ్చా మాతుగామే ఉపాదాయ అన్తోవళఞ్జనకే కిలమేన్తి, న జానామ కస్స ‘కిం భవిస్సతీ’తి, తేనమ్హ దోమనస్సప్పత్తా’’తి. థేరో ‘‘మా చిన్తయిత్థా’’తి తా సమస్సాసేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘మణి కిర తే, మహారాజ, నట్ఠో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘అసక్ఖి పన తం ఆహరాపేతు’’న్తి. ‘‘భన్తే, సబ్బం అన్తోజనం గహేత్వా కిలమేన్తోపి న సక్కోమి ఆహరాపేతు’’న్తి. ‘‘మహారాజ, మహాజనం అకిలమేత్వావ ఆహరణూపాయో అత్థీ’’తి. ‘‘కతరో, భన్తే’’తి? ‘‘పిణ్డదానం, మహారాజా’’తి. ‘‘కతరం పిణ్డదానం, భన్తే’’తి? ‘‘మహారాజ, యత్తకేసు ఆసఙ్కా అత్థి, తే గహేత్వా ఏకేకస్స ఏకేకం పలాలపిణ్డం వా మత్తికాపిణ్డం వా దత్వా ‘ఇమం పచ్చూసకాలే ఆహరిత్వా అసుకట్ఠానే నామ పాతేథా’తి వత్తబ్బం. యేన గహితో భవిస్సతి, సో తస్మిం పక్ఖిపిత్వా ఆహరిస్సతి. సచే పఠమదివసేయేవ పాతేన్తి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే పాతేన్తి, దుతియదివసేపి తతియదివసేపి తథేవ కాతబ్బం. ఏవం మహాజనో చ న కిలమిస్సతి, మణిఞ్చ లభిస్ససీ’’తి ఏవం వత్వా థేరో అగమాసి.

రాజా వుత్తనయేనేవ తయో దివసే దాపేసి, నేవ మణిం ఆహరింసు. థేరో తతియదివసే ఆగన్త్వా ‘‘కిం, మహారాజ, పాతితో మణీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న పాతేన్తి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి, మహారాజ, మహాతలస్మింయేవ పటిచ్ఛన్నట్ఠానే మహాచాటిం ఠపాపేత్వా ఉదకస్స పూరాపేత్వా సాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా ‘సబ్బే అన్తోవళఞ్జనకమనుస్సా చ ఇత్థియో చ ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా ఏకేకోవ అన్తోసాణిం పవిసిత్వా హత్థం ధోవిత్వా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వదేహీ’’తి థేరో ఇమం ఉపాయం ఆచిక్ఖిత్వా పక్కామి. రాజా తథా కారేసి. మణిచోరో చిన్తేసి ‘‘ధమ్మభణ్డాగారికో ఇమం అధికరణం ఆదాయ మణిం అదస్సేత్వా ఓసక్కిస్సతీతి అట్ఠానమేతం, పాతేతుం దాని వట్టతీ’’తి మణిం పటిచ్ఛన్నం కత్వా ఆదాయ అన్తోసాణిం పవిసిత్వా చాటియం పాతేత్వా నిక్ఖమి. సబ్బేసం నిక్ఖన్తకాలే ఉదకం ఛడ్డేత్వా మణిం అద్దసంసు. రాజా ‘‘థేరం నిస్సాయ మహాజనం అకిలమేత్వావ మే మణి లద్ధో’’తి తుస్సి, అన్తోవళఞ్జనకమనుస్సాపి ‘‘థేరం నిస్సాయ మహాదుక్ఖతో ముత్తమ్హా’’తి తుస్సింసు. ‘‘థేరస్సానుభావేన రఞ్ఞో చూళామణి లద్ధో’’తి థేరస్సానుభావో సకలనగరే చేవ భిక్ఖుసఙ్ఘే చ పాకటో జాతో.

ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా భిక్ఖూ థేరస్స గుణం వణ్ణయింసు ‘‘ఆవుసో, ఆనన్దత్థేరో అత్తనో బహుస్సుతతాయ పణ్డిచ్చేన ఉపాయకుసలతాయ మహాజనం అకిలమేత్వా ఉపాయేనేవ రఞ్ఞో మణిం దస్సేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదాని ఆనన్దేనేవ పరహత్థగతం భణ్డం దస్సితం, పుబ్బేపి పణ్డితా మహాజనం అకిలమేత్వా ఉపాయేనేవ తిరచ్ఛానహత్థగతం భణ్డం దస్సయింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్తో తస్సేవ అమచ్చో అహోసి. అథేకదివసం రాజా మహన్తేన పరివారేన ఉయ్యానం గన్త్వా వనన్తరాని విచరిత్వా ఉదకకీళం కీళితుకామో మఙ్గలపోక్ఖరణిం ఓతరిత్వా ఇత్థాగారమ్పి పక్కోసి. ఇత్థియో అత్తనో అత్తనో సీసూపగగీవూపగాదీని ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా ఉత్తరాసఙ్గేసు పక్ఖిపిత్వా సముగ్గపిట్ఠేసు ఠపేత్వా దాసియో పటిచ్ఛాపేత్వా పోక్ఖరణిం ఓతరింసు. అథేకా ఉయ్యానమక్కటీ సాఖన్తరే నిసిన్నా దేవిం పిళన్ధనాని ఓముఞ్చిత్వా ఉత్తరాసఙ్గే పక్ఖిపిత్వా సముగ్గపిట్ఠే ఠపయమానం దిస్వా తస్సా ముత్తాహారం పిళన్ధితుకామా హుత్వా దాసియా పమాదం ఓలోకయమానా నిసీది, దాసీపి తం రక్ఖమానా తహం తహం ఓలోకేత్వా నిసిన్నాయేవ నిద్దాయితుం ఆరభి. మక్కటీ తస్సా పమాదభావం ఞత్వా వాతవేగేన ఓతరిత్వా మహాముత్తాహారం గీవాయ పటిముఞ్చిత్వా వాతవేగేన ఉప్పతిత్వా సాఖన్తరే నిసీదిత్వా అఞ్ఞాసం మక్కటీనం దస్సనభయేన ఏకస్మిం రుక్ఖసుసిరట్ఠానే ఠపేత్వా ఉపసన్తూపసన్తా వియ తం రక్ఖమానా నిసీది.

సాపి ఖో దాసీ పటిబుజ్ఝిత్వా ముత్తాహారం అపస్సన్తీ కమ్పమానా అఞ్ఞం ఉపాయం అదిస్వా ‘‘పురిసో దేవియా ముత్తాహారం గహేత్వా పలాతో’’తి మహావిరవం విరవి. ఆరక్ఖమనుస్సా తతో తతో సన్నిపతిత్వా తస్సా వచనం సుత్వా రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా ‘‘చోరం గణ్హథా’’తి ఆహ. పురిసా ఉయ్యానా నిక్ఖమిత్వా ‘‘చోరం గణ్హథ, చోరం గణ్హథా’’తి ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తి. అథేకో జానపదో బలికారకపురిసో తం సద్దం సుత్వా కమ్పమానో పలాయి. తం దిస్వా రాజపురిసా ‘‘అయం చోరో భవిస్సతీ’’తి అనుబన్ధిత్వా తం గహేత్వా పోథేత్వా ‘‘అరే, దుట్ఠచోర, ఏవం మహాసారం నామ పిళన్ధనం అవహరిస్ససీ’’తి పరిభాసింసు. సో చిన్తేసి ‘‘సచాహం ‘న గణ్హామీ’తి వక్ఖామి, అజ్జ మే జీవితం నత్థి, పోథేన్తాయేవ మం మారేస్సన్తి, సమ్పటిచ్ఛామి న’’న్తి. సో ‘‘ఆమ, సామి, గహితం మే’’తి ఆహ. అథ నం బన్ధిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం ఆనయింసు. రాజాపి నం పుచ్ఛి ‘‘గహితం తే మహాసారపిళన్ధన’’న్తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘ఇదాని తం కహ’’న్తి. ‘‘దేవ, మయా మహాసారం నామ మఞ్చపీఠమ్పి న దిట్ఠపుబ్బం, సేట్ఠి పన మం మహాసారపిళన్ధనం గణ్హాపేసి, సోహం తం గహేత్వావ తస్స అదాసిం, సో నం జానాతీ’’తి.

రాజా సేట్ఠిం పక్కోసాపేత్వా ‘‘గహితం తే ఇమస్స హత్థతో మహాసారపిళన్ధన’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కహం త’’న్తి. ‘‘పురోహితస్స మే దిన్న’’న్తి. పురోహితమ్పి పక్కోసాపేత్వా తథేవ పుచ్ఛి, సోపి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘గన్ధబ్బస్స మే దిన్న’’న్తి ఆహ. తమ్పి పక్కోసాపేత్వా ‘‘పురోహితస్స హత్థతో తే మహాసారపిళన్ధనం గహిత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘కహం త’’న్తి. ‘‘కిలేసవసేన మే వణ్ణదాసియా దిన్న’’న్తి. తమ్పి పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛి, సా ‘‘న గణ్హామీ’’తి ఆహ. తే పఞ్చ జనే పుచ్ఛన్తానఞ్ఞేవ సూరియో అత్థం గతో. రాజా ‘‘ఇదాని వికాలో జాతో, స్వే జానిస్సామా’’తి తే పఞ్చ జనే అమచ్చానం దత్వా నగరం పావిసి.

బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘ఇదం పిళన్ధనం అన్తోవళఞ్జే నట్ఠం, అయఞ్చ గహపతికో బహివళఞ్జో, ద్వారేపి బలవారక్ఖో, తస్మా అన్తోవళఞ్జనకానమ్పి తం గహేత్వా పలాయితుం న సక్కా. ఏవం నేవ బహివళఞ్జనకానం, న అన్తో, ఉయ్యానే వళఞ్జనకానం గహణూపాయో దిస్సతి. ఇమినా దుగ్గతమనుస్సేన ‘సేట్ఠిస్స మే దిన్న’న్తి కథేన్తేన అత్తనో మోక్ఖత్థాయ కథితం భవిస్సతి, సేట్ఠినాపి ‘పురోహితస్స మే దిన్న’న్తి కథేన్తేన ‘ఏకతో హుత్వా నిత్థరిస్సామీ’తి చిన్తేత్వా కథితం భవిస్సతి, పురోహితేనాపి ‘గన్ధబ్బస్స మే దిన్న’న్తి కథేన్తేన ‘బన్ధనాగారే గన్ధబ్బం నిస్సాయ సుఖేన వసిస్సామా’తి చిన్తేత్వా కథితం భవిస్సతి, గన్ధబ్బేనాపి ‘వణ్ణదాసియా మే దిన్న’న్తి కథేన్తేన ‘ఏకన్తేన అనుక్కణ్ఠితా భవిస్సామా’తి చిన్తేత్వా కథితం భవిస్సతి, ఇమేహి పఞ్చహిపి చోరేహి న భవితబ్బం, ఉయ్యానే మక్కటా బహూ, పిళన్ధనేన ఏకిస్సా మక్కటియా హత్థే ఆరుళ్హేన భవితబ్బ’’న్తి. సో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మహారాజ, చోరే అమ్హాకం నియ్యాదేథ, మయం తం కిచ్చం సోధేస్సామా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధు, పణ్డిత, సోధేహీ’’తి తస్స నియ్యాదేసి.

బోధిసత్తో అత్తనో దాసపురిసే పక్కోసాపేత్వా తే పఞ్చ జనే ఏకస్మింయేవ ఠానే వసాపేత్వా సమన్తా ఆరక్ఖం కత్వా కణ్ణం దత్వా ‘‘యం తే అఞ్ఞమఞ్ఞం కథేన్తి, తం మయ్హం ఆరోచేథా’’తి వత్వా పక్కామి. తే తథా అకంసు. తతో మనుస్సానం సన్నిసిన్నవేలాయ సేట్ఠి తం గహపతికం ఆహ – ‘‘అరే, దుట్ఠగహపతి, తయా అహం, మయా వా త్వం కహం దిట్ఠపుబ్బో, కదా తే మయ్హం పిళన్ధనం దిన్న’’న్తి ఆహ. సో ‘‘సామి మహాసేట్ఠి, అహం మహాసారం నామ రుక్ఖసారపాదకం మఞ్చపీఠమ్పి న జానామి, ‘తం నిస్సాయ పన మోక్ఖం లభిస్సామీ’తి ఏవం అవచం, మా మే కుజ్ఝ, సామీ’’తి ఆహ. పురోహితోపి సేట్ఠిం ఆహ ‘‘మహాసేట్ఠి, త్వం ఇమినా అత్తనో అదిన్నకమేవ మయ్హం కథం అదాసీ’’తి? ‘‘మయమ్పి ద్వే ఇస్సరా, అమ్హాకం ఏకతో హుత్వా ఠితకాలే కమ్మం ఖిప్పం నిప్ఫజ్జిస్సతీ’’తి కథేసిన్తి. గన్ధబ్బోపి పురోహితం ఆహ ‘‘బ్రాహ్మణ, కదా తయా మయ్హం పిళన్ధనం దిన్న’’న్తి? ‘‘అహం తం నిస్సాయ వసనట్ఠానే సుఖం వసిస్సామీ’’తి కథేసిన్తి. వణ్ణదాసీపి గన్ధబ్బం ఆహ ‘‘అరే దుట్ఠగన్ధబ్బ, అహం కదా తవ సన్తికం గతపుబ్బా, త్వం వా మమ సన్తికం ఆగతపుబ్బో, కదా తే మయ్హం పిళన్ధనం దిన్న’’న్తి? భగిని కింకారణా కుజ్ఝసి, ‘‘అమ్హేసు పఞ్చసు ఏకతో వసన్తేసు ఘరావాసో భవిస్సతి, అనుక్కణ్ఠమానా సుఖం వసిస్సామా’’తి కథేసిన్తి. బోధిసత్తో పయోజితమనుస్సానం సన్తికా తం కథం సుత్వా తేసం తథతో అచోరభావం ఞత్వా ‘‘మక్కటియా గహితపిళన్ధనం ఉపాయేనేవ పాతేస్సామీ’’తి గేణ్డుమయాని బహూని పిళన్ధనాని కారేత్వా ఉయ్యానే మక్కటియో గాహాపేత్వా హత్థపాదగీవాసు గేణ్డుపిళన్ధనాని పిళన్ధాపేత్వా విస్సజ్జేసి. ఇతరా మక్కటీ పిళన్ధనం రక్ఖమానా ఉయ్యానే ఏవ నిసీది.

బోధిసత్తో మనుస్సే ఆణాపేసి ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, ఉయ్యానే సబ్బా మక్కటియో ఉపధారేథ, యస్సా తం పిళన్ధనం పస్సథ, తం ఉత్తాసేత్వా పిళన్ధనం గణ్హథా’’తి. తాపి ఖో మక్కటియో ‘‘పిళన్ధనం నో లద్ధ’’న్తి తుట్ఠపహట్ఠా ఉయ్యానే విచరన్తియో తస్సా సన్తికం గన్త్వా ‘‘పస్స అమ్హాకం పిళన్ధన’’న్తి ఆహంసు. సా మక్కటీ అసహమానా ‘‘కిం ఇమినా గేణ్డుపిళన్ధనేనా’’తి ముత్తాహారం పిళన్ధిత్వా నిక్ఖమి. అథ నం తే పురిసా దిస్వా పిళన్ధనం ఛడ్డాపేత్వా ఆహరిత్వా బోధిసత్తస్స అదంసు. సో తం ఆదాయ రఞ్ఞో దస్సేత్వా ‘‘ఇదం తే దేవ పిళన్ధనం, తే పఞ్చపి అచోరా, ఇదం పన ఉయ్యానే మక్కటియా ఆభత’’న్తి ఆహ. ‘‘కథం పన తే, పణ్డిత, మక్కటియా హత్థం ఆరుళ్హభావో ఞాతో, కథం తే గహిత’’న్తి? సో సబ్బం ఆచిక్ఖి. రాజా తుట్ఠమానసో ‘‘సఙ్గామసీసాదీసు నామ సూరాదయో ఇచ్ఛితబ్బా హోన్తీ’’తి బోధిసత్తస్స థుతిం కరోన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౨. ‘‘ఉక్కట్ఠే సూరమిచ్ఛన్తి, మన్తీసు అకుతూహలం;

పియఞ్చ అన్నపానమ్హి, అత్థే జాతే చ పణ్డిత’’న్తి.

తత్థ ఉక్కట్ఠేతి ఉపకట్ఠే, ఉభతోబ్యూళ్హే సఙ్గామే సమ్పహారే వత్తమానేతి అత్థో. సూరమిచ్ఛన్తీతి అసనియాపి మత్థకే పతమానాయ అపలాయినం సూరం ఇచ్ఛన్తి, తస్మిం ఖణే ఏవరూపో సఙ్గామయోధో పత్థేతబ్బో హోతి. మన్తీసు అకుతూహలన్తి కత్తబ్బాకత్తబ్బకిచ్చం సమ్మన్తనకాలే ఉప్పన్నే మన్తీసు యో అకుతూహలో అవికిణ్ణవాచో మన్తం న భిన్దతి, తం ఇచ్ఛన్తి, తాదిసో తేసు ఠానేసు పత్థేతబ్బో హోతి. పియఞ్చ అన్నపానమ్హీతి మధురే అన్నపానే పచ్చుపట్ఠితే సహపరిభుఞ్జనత్థాయ పియపుగ్గలం పత్థేన్తి, తాదిసో తస్మిం కాలే పత్థేతబ్బో హోతి. అత్థే జాతే చ పణ్డితన్తి అత్థగమ్భీరే ధమ్మగమ్భీరే కిస్మిఞ్చిదేవ కారణే వా పఞ్హే వా ఉప్పన్నే పణ్డితం విచక్ఖణం ఇచ్ఛన్తి. తథారూపో హి తస్మిం సమయే పత్థేతబ్బో హోతీతి.

ఏవం రాజా బోధిసత్తం వణ్ణేత్వా థోమేత్వా ఘనవస్సం వస్సేన్తో మహామేఘో వియ సత్తాహి రతనేహి పూజేత్వా తస్సోవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో, బోధిసత్తోపి యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా థేరస్స గుణం కథేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాసారజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౯౩] ౩. విస్సాసభోజనజాతకవణ్ణనా

న విస్ససే అవిస్సత్థేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో విస్సాసభోజనం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిం కిర సమయే యేభుయ్యేన భిక్ఖూ ‘‘మాతరా నో దిన్నం, పితరా నో దిన్నం, భాతరా, భగినియా, చూళమాతరా, చూళపితరా, మాతులేన, మాతులానియా దిన్నం. అమ్హాకం గిహికాలేపి భిక్ఖుకాలేపి ఏతే దాతుం యుత్తరూపావా’’తి ఞాతీహి దిన్నే చత్తారో పచ్చయే విస్సత్థా హుత్వా అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జన్తి. సత్థా తం కారణం ఞత్వా ‘‘భిక్ఖూనం మయా ధమ్మదేసనం కాతుం వట్టతీ’’తి భిక్ఖూ సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ఞాతీహిపి అఞ్ఞాతీహిపి దిన్నకే చత్తారో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖిత్వావ పరిభోగో కాతబ్బో. అపచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభోగం కత్వా హి కాలం కురుమానో భిక్ఖు యక్ఖపేతఅత్తభావతో న ముచ్చతి, అపచ్చవేక్ఖితపరిభోగో నామేస విసపరిభోగసదిసో. విసఞ్హి విస్సాసికేన దిన్నకమ్పి అవిస్సాసికేన దిన్నకమ్పి మారేతియేవ. పుబ్బేపి విస్సాసేన దిన్నం విసం పరిభుఞ్జిత్వా జీవితక్ఖయం పత్తా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహావిభవో సేట్ఠి అహోసి. తస్సేకో గోపాలకో కిట్ఠసమ్బాధసమయే గావో గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ గోసాలం కత్వా రక్ఖన్తో వసతి. సేట్ఠినో చ కాలేన కాలం గోరసం ఆహరతి. అథస్స గోసాలాయ అవిదూరే సీహో నివాసం గణ్హి. గావీనం సీహసన్తాసేన మిలాతానం ఖీరం మన్దం అహోసి. అథ నం ఏకదివసం సప్పిం ఆదాయ ఆగతం సేట్ఠి పుచ్ఛి ‘‘కిం ను ఖో, సమ్మ గోపాలక, మన్దం సప్పీ’’తి? సో తం కారణం ఆచిక్ఖి. ‘‘అత్థి పన, సమ్మ, తస్స సీహస్స కత్థచి పటిబన్ధో’’తి? ‘‘అత్థిస్స సామి, ఏకాయ మిగమాతుకాయ సద్ధిం సంసగ్గో’’తి. ‘‘సక్కా పన తం గాహాపేతు’’న్తి? ‘‘సక్కా, సామీ’’తి. ‘‘తేన హి తం గహేత్వా తస్సా నలాటతో పట్ఠాయ సరీరే లోమాని విసేన పునప్పునం రజిత్వా సుక్ఖాపేత్వా ద్వే తయో దివసే అతిక్కామేత్వా తం మిగమాతుకం విస్సజ్జేహి, సో తస్సా సినేహేన సరీరం లేహిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణిస్సతి. అథస్స చమ్మనఖదాఠా చేవ వసఞ్చ మంసఞ్చ గహేత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి హలాహలవిసం దత్వా ఉయ్యోజేసి.

సో గోపాలకో జాలం ఖిపిత్వా ఉపాయేన తం మిగమాతుకం గణ్హిత్వా తథా అకాసి. సీహో తం దిస్వావ బలవసినేహేన తస్సా సరీరం లేహిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణి. గోపాలకోపి చమ్మాదీని గహేత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం అగమాసి. బోధిసత్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘పరేసు సినేహో నామ న కాతబ్బో, ఏవం బలసమ్పన్నోపి సీహో మిగరాజా కిలేసవసేన సంసగ్గం నిస్సాయ మిగమాతుకాయ సరీరం లేహన్తో విసపరిభోగం కత్వా జీవితక్ఖయం పత్తో’’తి వత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౩. ‘‘న విస్ససే అవిస్సత్థే, విస్సత్థేపి న విస్ససే;

విస్సాసా భయమన్వేతి, సీహంవ మిగమాతుకా’’తి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యో పుబ్బే సభయో అత్తని అవిస్సత్థో అహోసి, తస్మిం అవిస్సత్థే, యో పుబ్బేపి నిబ్భయో అత్తని విస్సాసికోయేవ, తస్మిం విస్సత్థేపి న విస్ససే, నేవ విస్సాసం కరేయ్య. కింకారణా? విస్సాసా భయమన్వేతి, యో హి మిత్తేపి అమిత్తేపి విస్సాసో, తతో భయమేవ ఆగచ్ఛతి. కథం? సీహంవ మిగమాతుకా, యథా మిత్తసన్థవవసేన కతవిస్సాసాయ మిగమాతుకాయ సన్తికా సీహస్స భయం అన్వేతి, ఉపగతం సమ్పత్తన్తి అత్థో. యథా వా విస్సాసవసేన సీహం మిగమాతుకా అన్వేతా ఉపగతాతిపి అత్థో.

ఏవం బోధిసత్తో సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మహాసేట్ఠి అహమేవ అహోసి’’న్తి.

విస్సాసభోజనజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౯౪] ౪. లోమహంసజాతకవణ్ణనా

సోతత్తో సోసిన్నో చేవాతి ఇదం సత్థా వేసాలిం ఉపనిస్సాయ పాటికారామే విహరన్తో సునక్ఖత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే సునక్ఖత్తో సత్థు ఉపట్ఠాకో హుత్వా పత్తచీవరమాదాయ విచరమానో కోరక్ఖత్తియస్స ధమ్మం రోచేన్తో దసబలస్స పత్తచీవరం నియ్యాదేత్వా కోరక్ఖత్తియం నిస్సాయ వసతి. తస్స కాలకఞ్జికఅసురయోనియం నిబ్బత్తకాలే గిహి హుత్వా ‘‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరి మనుస్సధమ్మా అలమరియఞాణదస్సనవిసేసో, తక్కపరియాహతం సమణో గోతమో ధమ్మం దేసేతి వీమంసానుచరితం సయంపటిభానం. యస్స చ ఖ్వాస్స అత్థాయ ధమ్మో దేసితో, న సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౬) వేసాలియం తిణ్ణం పాకారానం అన్తరే విచరన్తో సత్థు అవణ్ణం భాసతి.

అథాయస్మా సారిపుత్తో పిణ్డాయ చరన్తో తస్సేవం అవణ్ణం భాసన్తస్స సుత్వా పిణ్డపాతపటిక్కన్తో తమత్థం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా ‘‘కోధనో, సారిపుత్త, సునక్ఖత్తో మోఘపురిసో, కోధవసేనేవమాహ, కోధవసేనాపి పన ‘న సో నియ్యాతి తక్కరస్స సమ్మా దుక్ఖక్ఖయాయా’తి వదన్తో అజానిత్వాపి మయ్హం గుణమేవ భాసతి. న ఖో పన సో మోఘపురిసో మయ్హం గుణం జానాతి. మయ్హఞ్హి, సారిపుత్త, ఛ అభిఞ్ఞా నామ అత్థి, అయమ్పి మే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోవ. దసబలఞాణాని అత్థి, చతువేసారజ్జఞాణం అత్థి, చతుయోనిపరిచ్ఛేదకఞాణం అత్థి, పఞ్చగతిపరిచ్ఛేదకఞాణం అత్థి, అయమ్పి మే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మోవ. ఏవం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసమన్నాగతం పన మం యో ఏవం వదేయ్య ‘నత్థి సమణస్స గోతమస్స ఉత్తరిమనుస్సధమ్మో’తి, సో తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే’’తి ఏవం అత్తనో విజ్జమానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మస్స గుణం కథేత్వా ‘‘సునక్ఖత్తో కిర, సారిపుత్త, కోరక్ఖత్తియస్స దుక్కరకారికాయ మిచ్ఛాతపే పసన్నో, మిచ్ఛాతపే పసీదన్తేన పన మయి ఏవ పసీదితుం వట్టతి. అహఞ్హి ఇతో ఏకనవుతికప్పమత్థకే ‘అత్థి ను ఖో ఏత్థ సారో’తి బాహిరకం మిచ్ఛాతపం వీమంసన్తో చతురఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మచరియవాసం వసిం, తపస్సీ సుదం హోమి పరమతపస్సీ, లూఖో సుదం హోమి పరమలూఖో, జేగుచ్ఛీ సుదం హోమి పరమజేగుచ్ఛీ, పవివిత్తో సుదం హోమి పరమపవివిత్తో’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే ఏకనవుతికప్పమత్థకే బోధిసత్తో ‘‘బాహిరకతపం వీమంసిస్సామీ’’తి ఆజీవకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అచేలకో అహోసి రజోజల్లికో, పవివిత్తో అహోసి ఏకవిహారీ. మనుస్సే దిస్వా మిగో వియ పలాయి, మహావికతిభోజనో అహోసి, వచ్ఛకగోమయాదీని పరిభుఞ్జి, అప్పమాదవిహారత్థాయ అరఞ్ఞే ఏకస్మిం భింసనకే వనసణ్డే విహాసి. తస్మిమ్పి విహరన్తో హిమపాతసమయే అన్తరట్ఠకే రత్తిం వనసణ్డా నిక్ఖమిత్వా అబ్భోకాసే విహరిత్వా సూరియే ఉగ్గతే వనసణ్డం పవిసతి. సో యథా రత్తిం అబ్భోకాసే హిమోదకేన తిన్తో, తథేవ దివా వనసణ్డతో పగ్ఘరన్తేహి ఉదకబిన్దూహి తేమయి. ఏవం అహోరత్తం సీతదుక్ఖం అనుభోతి. గిమ్హానం పన పచ్ఛిమే మాసే దివా అబ్భోకాసే విహరిత్వా రత్తిం వనసణ్డం పవిసతి. సో యథా దివా అబ్భోకాసే ఆతపేన పరిళాహప్పత్తో, తథేవ రత్తిం నివాతే వనసణ్డే పరిళాహం పాపుణాతి, సరీరా సేదధారా ముచ్చన్తి. అథస్స పుబ్బే అస్సుతపుబ్బా అయం గాథా పటిభాసి –

౯౪. ‘‘సోతత్తో సోసిన్నో చేవ, ఏకో భింసనకే వనే;

నగ్గో న చగ్గిమాసీనో, ఏసనాపసుతో మునీ’’తి.

తత్థ సోతత్తోతి సూరియసన్తాపేన సుట్ఠు తత్తో. సోసిన్నోతి హిమోదకేన సుసిన్నో సుట్ఠు తిన్తో. ఏకో భింసనకే వనేతి యత్థ పవిట్ఠానం యేభుయ్యేన లోమాని హంసన్తి, తథారూపే భింసనకేవనసణ్డే ఏకో అదుతియోవ అహోసిన్తి దీపేతి. నగ్గో న చగ్గిమాసీనోతి నగ్గో చ న చ అగ్గిమాసీనో. తథా సీతేన పీళియమానోపి నేవ నివాసనపారుపనం వా ఆదియిం, న చ అగ్గిం ఆగమ్మ నిసీదిన్తి దీపేతి. ఏసనాపసుతోతి అబ్రహ్మచరియేపి తస్మిం బ్రహ్మచరియసఞ్ఞీ హుత్వా ‘‘బ్రహ్మచరియమేవేతం ఏసనా గవేసనా ఉపాయో బ్రహ్మలోకస్సా’’తి ఏవం తాయ బ్రహ్మచరియేసనాయ పసుతో అనుయుత్తో ఉస్సుక్కం ఆపన్నో అహోసిన్తి దస్సేతి. మునీతి ‘‘ముని ఖో ఏస మోనత్థాయ పటిపన్నో’’తి ఏవం లోకేన సమ్భావితో అహోసిన్తి దీపేతి.

ఏవం చతురఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మచరియం చరిత్వా బోధిసత్తో మరణకాలే ఉపట్ఠితం నిరయనిమిత్తం దిస్వా ‘‘ఇదం వతసమాదానం నిరత్థక’’న్తి ఞత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తం లద్ధిం భిన్దిత్వా సమ్మాదిట్ఠిం గహేత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘అహం తేన సమయేన సో ఆజీవకో అహోసి’’న్తి.

లోమహంసజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౯౫] ౫. మహాసుదస్సనజాతకవణ్ణనా

అనిచ్చా వత సఙ్ఖారాతి ఇదం సత్థా పరినిబ్బానమఞ్చే నిపన్నో ఆనన్దత్థేరస్స ‘‘మా, భన్తే, భగవా ఇమస్మిం ఖుద్దకనగరకే’’త్యాదివచనం (దీ. ని. ౨.౨౧౦) ఆరబ్భ కథేసి. తథాగతే హి జేతవనే విహరన్తే సారిపుత్తత్థేరో కత్తికపుణ్ణమాయం నాళకగామకే జాతోవరకే పరినిబ్బాయి, మహామోగ్గల్లానో కత్తికమాసస్సేవ కాళపక్ఖఅమావసియం. ఏవం పరినిబ్బుతే అగ్గసావకయుగే ‘‘అహమ్పి కుసినారాయం పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో తత్థ గన్త్వా యమకసాలానమన్తరే ఉత్తరసీసకే మఞ్చకే అనుట్ఠానసేయ్యాయ నిపజ్జి. అథ నం ఆయస్మా ఆనన్దత్థేరో ‘‘మా, భన్తే, భగవా ఇమస్మిం ఖుద్దకనగరకే విసమే ఉజ్జఙ్గలనగరకే, సాఖానగరకే పరినిబ్బాయి, అఞ్ఞేసం చమ్పారాజగహాదీనం మహానగరానం అఞ్ఞతరస్మిం భగవా పరినిబ్బాయతూ’’తి యాచి. సత్థా ‘‘మా, ఆనన్ద, ఇమం ‘ఖుద్దకనగరకం, ఉజ్జఙ్గలనగరకం సాఖానగరక’న్తి వదేహి, అహఞ్హి పుబ్బే సుదస్సనచక్కవత్తిరాజకాలే ఇమస్మిం నగరే వసిం, తదా ఇదం ద్వాదసయోజనికేన రతనపాకారేన పరిక్ఖిత్తం మహానగరం అహోసీ’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరన్తో మహాసుదస్సనసుత్తం (దీ. ని. ౨.౨౪౧ ఆదయో) కథేసి.

తదా పన మహాసుదస్సనం సుధమ్మపాసాదా ఓతరిత్వా అవిదూరే సత్తరతనమయే తాలవనే పఞ్ఞత్తస్మిం కప్పియమఞ్చకే దక్ఖిణేన పస్సేన అనుట్ఠానసేయ్యాయ నిపన్నం దిస్వా ‘‘ఇమాని తే, దేవ, చతురాసీతి నగరసహస్సాని కుసావతిరాజధానిప్పముఖాని, ఏత్థ ఛన్దం కరోహీ’’తి సుభద్దాయ దేవియా వుత్తే మహాసుదస్సనో ‘‘మా దేవి ఏవం అవచ, అథ ఖో ‘ఏత్థ ఛన్దం వినేహి, మా అపేక్ఖం అకాసీ’తి ఏవం మం ఓవదా’’తి వత్వా ‘‘కింకారణా, దేవా’’తి పుచ్ఛితో ‘‘అజ్జాహం కాలకిరియం కరిస్సామీ’’తి. అథ నం దేవీ రోదమానా అక్ఖీని పుఞ్ఛిత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన తథా వత్వా రోది పరిదేవి. సేసాపి చతురాసీతిసహస్సఇత్థియో రోదింసు పరిదేవింసు. అమచ్చాదీసుపి ఏకోపి అధివాసేతుం నాసక్ఖి, సబ్బేపి రోదింసు. బోధిసత్తో ‘‘అలం, భణే, మా సద్దమకత్థా’’తి సబ్బే నివారేత్వా దేవిం ఆమన్తేత్వా ‘‘మా త్వం దేవి రోది, మా పరిదేవి. తిలఫలమత్తోపి హి సఙ్ఖారో నిచ్చో నామ నత్థి, సబ్బేపి అనిచ్చా భేదనధమ్మా ఏవా’’తి వత్వా దేవిం ఓవదన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౫. ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా, ఉప్పాదవయధమ్మినో;

ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తేసం వూపసమో సుఖో’’తి.

తత్థ అనిచ్చా వత సఙ్ఖారాతి భద్దే సుభద్దాదేవి, యత్తకా కేహిచి పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతా ఖన్ధాయతనాదయో సఙ్ఖారా, సబ్బే తే అనిచ్చాయేవ నామ. ఏతేసు హి రూపం అనిచ్చం…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చం. చక్ఖు అనిచ్చం…పే… ధమ్మా అనిచ్చా. యంకిఞ్చి సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకం రతనం, సబ్బం తం అనిచ్చమేవ. ఇతి ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి గణ్హ. కస్మా? ఉప్పాదవయధమ్మినోతి, సబ్బే హేతే ఉప్పాదధమ్మినో చేవ వయధమ్మినో చ ఉప్పజ్జనభిజ్జనసభావాయేవ, తస్మా ‘‘అనిచ్చా’’తి వేదితబ్బా. యస్మా చ అనిచ్చా, తస్మా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, ఉప్పజ్జిత్వా ఠితిం పత్వాపి నిరుజ్ఝన్తియేవ. సబ్బేవ హేతే నిబ్బత్తమానా ఉప్పజ్జన్తి నామ, భిజ్జమానా నిరుజ్ఝన్తి నామ. తేసం ఉప్పాదే సతియేవ చ ఠితి నామ హోతి, ఠితియా సతియేవ భఙ్గో నామ హోతి, న హి అనుప్పన్నస్స ఠితి నామ, నాపి ఠితం అభిజ్జనకం నామ అత్థి. ఇతి సబ్బేపి సఙ్ఖారా తీణి లక్ఖణాని పత్వా తత్థ తత్థేవ నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా సబ్బేపిమే అనిచ్చా ఖణికా ఇత్తరా అధువా పభఙ్గునో చలితా సమీరితా అనద్ధనియా పయాతా తావకాలికా నిస్సారా, తావకాలికట్ఠేన మాయామరీచిఫేణసదిసా. తేసు భద్దే సుభద్దాదేవి, కస్మా సుఖసఞ్ఞం ఉప్పాదేసి, ఏవం పన గణ్హ తేసం వూపసమో సుఖోతి, సబ్బవట్టవూపసమనతో తేసం వూపసమో నామ నిబ్బానం, తదేవేకం ఏకన్తతో సుఖం, తతో అఞ్ఞం సుఖం నామ నత్థీతి.

ఏవం మహాసుదస్సనో అమతమహానిబ్బానేన దేసనాయ కూటం గహేత్వా అవసేసస్సపి మహాజనస్స ‘‘దానం దేథ, సీలం రక్ఖథ, ఉపోసథకమ్మం కరోథా’’తి ఓవాదం దత్వా దేవలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సుభద్దా దేవీ రాహులమాతా అహోసి, పరిణాయకరతనం రాహులో, సేసపరిసా బుద్ధపరిసా, మహాసుదస్సనో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాసుదస్సనజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౯౬] ౬. తేలపత్తజాతకవణ్ణనా

సమతిత్తికం అనవసేసకన్తి ఇదం సత్థా సుమ్భరట్ఠే సేదకం నామ నిగమం ఉపనిస్సాయ అఞ్ఞతరస్మిం వనసణ్డే విహరన్తో జనపదకల్యాణిసుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తత్ర హి భగవా –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ‘జనపదకల్యాణీ జనపదకల్యాణీ’తి ఖో, భిక్ఖవే, మహాజనకాయో సన్నిపతేయ్య, సా ఖో పనస్స జనపదకల్యాణీ పరమపాసావినీ నచ్చే, పరమపాసావినీ గీతే. ‘జనపదకల్యాణీ నచ్చతి గాయతీ’తి ఖో, భిక్ఖవే, భియ్యోసోమత్తాయ మహాజనకాయో సన్నిపతేయ్య. అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్య జీవితుకామో అమరితుకామో సుఖకామో దుక్ఖపటికూలో. తమేనం ఏవం వదేయ్య ‘‘అయం తే, అమ్భో పురిస, సమతిత్తికో తేలపత్తో అన్తరేన చ మహాజనకాయస్స అన్తరేన చ జనపదకల్యాణియా పరిహరితబ్బో, పురిసో చ తం ఉక్ఖిత్తాసికో పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధిస్సతి ‘యత్థేవ నం థోకమ్పి ఛడ్డేస్ససి, తత్థేవ తే సీసం పాతేస్సామీ’’’తి. ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, అపి ను సో పురిసో అముం తేలపత్తం అమనసికరిత్వా బహిద్ధా పమాదం ఆహరేయ్యా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’. ఉపమా ఖో మ్యాయం, భిక్ఖవే, కతా అత్థస్స విఞ్ఞాపనాయ. అయమేవేత్థ అత్థో – ‘సమతిత్తికో తేలపత్తో’తి ఖో, భిక్ఖవే, కాయగతాయేతం సతియా అధివచనం. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘కాయగతా నో సతి భావితా భవిస్సతి సుసమారద్ధా’తి ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బ’’న్తి (సం. ని. ౫.౩౮౬) –

ఇదం జనపదకల్యాణిసుత్తం సాత్థం సబ్యఞ్జనం కథేసి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – జనపదకల్యాణీతి జనపదమ్హి కల్యాణీ ఉత్తమా ఛసరీరదోసరహితా పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా. సా హి యస్మా నాతిదీఘా, నాతిరస్సా, నాతికిసా, నాతిథూలా, నాతికాళా, నాచ్చోదాతా, అతిక్కన్తా మానుసకవణ్ణం, అపత్తా దిబ్బవణ్ణం, తస్మా ఛసరీరదోసరహితా. ఛవికల్యాణం, మంసకల్యాణం, న్హారుకల్యాణం, అట్ఠికల్యాణం, వయోకల్యాణన్తి ఇమేహి పన పఞ్చహి కల్యాణేహి సమన్నాగతత్తా పఞ్చకల్యాణసమన్నాగతా నామ. తస్సా హి ఆగన్తుకోభాసకిచ్చం నామ నత్థి, అత్తనో సరీరోభాసేనేవ ద్వాదసహత్థే ఠానే ఆలోకం కరోతి, పియఙ్గుసామా వా హోతి సువణ్ణసామా వా. అయమస్సా ఛవికల్యాణతా. చత్తారో పనస్సా హత్థపాదా ముఖపరియోసానఞ్చ లాఖారసపరికమ్మకతం వియ రత్తపవాళరత్తకమ్బలసదిసం హోతి. అయమస్సా మంసకల్యాణతా. వీసతి నఖపత్తాని మంసతో అముత్తట్ఠానే లాఖారసపూరితాని వియ, ముత్తట్ఠానే ఖీరధారాసదిసాని. అయమస్సా న్హారుకల్యాణతా. ద్వత్తింస దన్తా సుఫుసితా సుధోతవజిరపన్తి వియ ఖాయన్తి. అయమస్సా అట్ఠికల్యాణతా. వీసతివస్ససతికాపి పన సమానా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి నిబ్బలిపలితా. అయమస్సా వయోకల్యాణతా.

పరమపాసావినీతి ఏత్థ పన పసవనం పసవో, పవత్తీతి అత్థో. పసవో ఏవ పాసావో, పరమో పాసావో పరమపాసావో, సో అస్సా అత్థీతి పరమపాసావినీ. నచ్చే చ గీతే చ ఉత్తమప్పవత్తి సేట్ఠకిరియా. ఉత్తమమేవ నచ్చం నచ్చతి, గీతఞ్చ గాయతీతి వుత్తం హోతి.

అథ పురిసో ఆగచ్ఛేయ్యాతి న అత్తనో రుచియా ఆగచ్ఛేయ్య, అయం పనేత్థ అధిప్పాయో – అథేవం మహాజనమజ్ఝే జనపదకల్యాణియా నచ్చమానాయ ‘‘సాధు సాధూ’’తి సాధుకారేసు అఙ్గులిఫోటనేసు చేలుక్ఖేపేసు చ పవత్తమానేసు తం పవత్తిం సుత్వా రాజా బన్ధనాగారతో ఏకం చోరపురిసం పక్కోసాపేత్వా నిగళాని ఛిన్దిత్వా సమతిత్తికం సుపరిపుణ్ణం తేలపత్తం తస్స హత్థే దత్వా ఉభోహి హత్థేహి దళ్హం గాహాపేత్వా ఏకం అసిహత్థం పురిసం ఆణాపేసి ‘‘ఏతం గహేత్వా జనపదకల్యాణియా సమజ్జట్ఠానం గచ్ఛ. యత్థేవ చేస పమాదం ఆగమ్మ ఏకమ్పి తేలబిన్దుం ఛడ్డేతి, తత్థేవస్స సీసం ఛిన్దా’’తి. సో పురిసో అసిం ఉక్ఖిపిత్వా తం తజ్జేన్తో తత్థ నేసి. సో మరణభయతజ్జితో జీవితుకామతాయ పమాదవసేన తం అమనసికరిత్వా సకిమ్పి అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా తం జనపదకల్యాణిం న ఓలోకేసి. ఏవం భూతపుబ్బమేవేతం వత్థు, సుత్తే పన పరికప్పవసేనేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఉపమా ఖో మ్యాయన్తి ఏత్థ పన తేలపత్తస్స తావ కాయగతాసతియా ఓపమ్మసంసన్దనం కతమేవ. ఏత్థ పన రాజా వియ కమ్మం దట్ఠబ్బం, అసి వియ కిలేసా, ఉక్ఖిత్తాసికపురిసో వియ మారో, తేలపత్తహత్థో పురిసో వియ కాయగతాసతిభావకో విపస్సకయోగావచరో. ఇతి భగవా ‘‘కాయగతాసతిం భావేతుకామేన భిక్ఖునా తేలపత్తహత్థేన తేన పురిసేన వియ సతిం అవిస్సజ్జేత్వా అప్పమత్తేన కాయగతాసతి భావేతబ్బా’’తి ఇమం సుత్తం ఆహరిత్వా దస్సేసి.

భిక్ఖూ ఇమం సుత్తఞ్చ అత్థఞ్చ సుత్వా ఏవమాహంసు – ‘‘దుక్కరం, భన్తే, తేన పురిసేన కతం తథారూపిం జనపదకల్యాణిం అనోలోకేత్వా తేలపత్తం ఆదాయ గచ్ఛన్తేనా’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, తేన దుక్కరం కతం, సుకరమేవేతం. కస్మా? ఉక్ఖిత్తాసికేన పురిసేన సన్తజ్జేత్వా నీయమానతాయ. యం పన పుబ్బే పణ్డితా అప్పమాదేన సతిం అవిస్సజ్జేత్వా అభిసఙ్ఖతం దిబ్బరూపమ్పి ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా అనోలోకేత్వావ గన్త్వా రజ్జం పాపుణింసు, ఏతం దుక్కర’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స రఞ్ఞో పుత్తసతస్స సబ్బకనిట్ఠో హుత్వా నిబ్బత్తి, సో అనుపుబ్బేన విఞ్ఞుతం పాపుణి. తదా చ రఞ్ఞో గేహే పచ్చేకబుద్ధా భుఞ్జన్తి, బోధిసత్తో తేసం వేయ్యావచ్చం కరోతి. సో ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘మమ బహూ భాతరో, లచ్ఛామి ను ఖో అహం ఇమస్మిం నగరే కులసన్తకం రజ్జం, ఉదాహు నో’’తి? అథస్స ఏతదహోసి ‘‘పచ్చేకబుద్ధే పుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి. సో దుతియదివసే పచ్చేకబుద్ధేసు ఆగతేసు ధమకరణం ఆదాయ పానీయం పరిస్సావేత్వా పాదే ధోవిత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా తేసం అన్తరఖజ్జకం ఖాదిత్వా నిసిన్నకాలే వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో తమత్థం పుచ్ఛి. అథ నం తే అవోచుం – కుమార, న త్వం ఇమస్మిం నగరే రజ్జం లభిస్ససి, ఇతో పన వీసయోజనసతమత్థకే గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలానగరం నామ అత్థి, తత్థ గన్తుం సక్కోన్తో ఇతో సత్తమే దివసే రజ్జం లచ్ఛసి. అన్తరామగ్గే పన మహావత్తనిఅటవియం పరిపన్థో అత్థి, తం అటవిం పరిహరిత్వా గచ్ఛన్తస్స యోజనసతికో మగ్గో హోతి, ఉజుకం గచ్ఛన్తస్స పఞ్ఞాస యోజనాని హోన్తి. సో హి అమనుస్సకన్తారో నామ. తత్థ యక్ఖినియో అన్తరామగ్గే గామే చ సాలాయో చ మాపేత్వా ఉపరి సువణ్ణతారకవిచిత్తవితానం మహారహసేయ్యం పఞ్ఞాపేత్వా నానావిరాగపటసాణియో పరిక్ఖిపిత్వా దిబ్బాలఙ్కారేహి అత్తభావం మణ్డేత్వా సాలాసు నిసీదిత్వా ఆగచ్ఛన్తే పురిసే మధురాహి వాచాహి సఙ్గణ్హిత్వా ‘‘కిలన్తరూపా వియ పఞ్ఞాయథ, ఇధాగన్త్వా నిసీదిత్వా పానీయం పివిత్వా గచ్ఛథా’’తి పక్కోసిత్వా ఆగతాగతానం ఆసనాని దత్వా అత్తనో రూపలీలావిలాసేహి పలోభేత్వా కిలేసవసికే కత్వా అత్తనా సద్ధిం అజ్ఝాచారే కతే తత్థేవ నే లోహితేన పగ్ఘరన్తేన ఖాదిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేన్తి. రూపగోచరం సత్తం రూపేనేవ గణ్హన్తి, సద్దగోచరం మధురేన గీతవాదితసద్దేన, గన్ధగోచరం దిబ్బగన్ధేహి, రసగోచరం దిబ్బేన నానగ్గరసభోజనేన, ఫోట్ఠబ్బగోచరం ఉభతోలోహితకూపధానేహి దిబ్బసయనేహి గణ్హన్తి. సచే ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా తా అనోలోకేత్వా సతిం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా గమిస్ససి, సత్తమే దివసే తత్థ రజ్జం లచ్ఛసీతి.

బోధిసత్తో ‘‘హోతు, భన్తే, తుమ్హాకం ఓవాదం గహేత్వా కిం తా ఓలోకేస్సామీ’’తి పచ్చేకబుద్ధేహి పరిత్తం కారాపేత్వా పరిత్తవాలుకఞ్చేవ పరిత్తసుత్తఞ్చ ఆదాయ పచ్చేకబుద్ధే చ మాతాపితరో చ వన్దిత్వా నివేసనం గన్త్వా అత్తనో పురిసే ఆహ – ‘‘అహం తక్కసిలాయం రజ్జం గహేతుం గచ్ఛామి, తుమ్హే ఇధేవ తిట్ఠథా’’తి. అథ నం పఞ్చ జనా ఆహంసు ‘‘మయమ్పి అనుగచ్ఛామా’’తి. ‘‘న సక్కా తుమ్హేహి అనుగన్తుం, అన్తరామగ్గే కిర యక్ఖినియో రూపాదిగోచరే మనుస్సే ఏవఞ్చేవఞ్చ రూపాదీహి పలోభేత్వా గణ్హన్తి, మహా పరిపన్థో, అహం పన అత్తానం తక్కేత్వా గచ్ఛామీ’’తి. ‘‘కిం పన, దేవ, మయం తుమ్హేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తా అత్తనో పియాని రూపాదీని ఓలోకేస్సామ, మయమ్పి తథేవ గమిస్సామా’’తి. బోధిసత్తో ‘‘తేన హి అప్పమత్తా హోథా’’తి తే పఞ్చ జనే ఆదాయ మగ్గం పటిపజ్జి.

యక్ఖినియో గామాదీని మాపేత్వా నిసీదింసు. తేసు రూపగోచరో పురిసో తా యక్ఖినియో ఓలోకేత్వా రూపారమ్మణే పటిబద్ధచిత్తో థోకం ఓహీయి. బోధిసత్తో ‘‘కిం భో, థోకం ఓహీయసీ’’తి ఆహ. ‘‘దేవ, పాదా మే రుజ్జన్తి, థోకం సాలాయం నిసీదిత్వా ఆగచ్ఛామీ’’తి. ‘‘అమ్భో, ఏతా యక్ఖినియో, మా ఖో పత్థేసీ’’తి. ‘‘యం హోతి, తం హోతు, న సక్కోమి, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి పఞ్ఞాయిస్ససీ’’తి ఇతరే చత్తారో ఆదాయ అగమాసి. సోపి రూపగోచరకో తాసం సన్తికం అగమాసి. తా అత్తనా సద్ధిం అజ్ఝాచారే కతే తం తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపేత్వా పురతో గన్త్వా అఞ్ఞం సాలం మాపేత్వా నానాతూరియాని గహేత్వా గాయమానా నిసీదింసు, తత్థ సద్దగోచరకో ఓహీయి. పురిమనయేనేవ తమ్పి ఖాదిత్వా పురతో గన్త్వా నానప్పకారే గన్ధకరణ్డకే పూరేత్వా ఆపణం పసారేత్వా నిసీదింసు, తత్థ గన్ధగోచరకో ఓహీయి. తమ్పి ఖాదిత్వా పురతో గన్త్వా నానగ్గరసానం దిబ్బభోజనానం భాజనాని పూరేత్వా ఓదనికాపణం పసారేత్వా నిసీదింసు, తత్థ రసగోచరకో ఓహీయి. తమ్పి ఖాదిత్వా పురతో గన్త్వా దిబ్బసయనాని పఞ్ఞాపేత్వా నిసీదింసు, తత్థ ఫోట్ఠబ్బగోచరకో ఓహీయి. తమ్పి ఖాదింసు, బోధిసత్తో ఏకకోవ అహోసి.

అథేకా యక్ఖినీ ‘‘అతిఖరమన్తో వతాయం, అహం తం ఖాదిత్వావ నివత్తిస్సామీ’’తి బోధిసత్తస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో అగమాసి. అటవియా పరభాగే వనకమ్మికాదయో యక్ఖినిం దిస్వా ‘‘అయం తే పురతో గచ్ఛన్తో పురిసో కిం హోతీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘కోమారసామికో మే, అయ్యా’’తి. ‘‘అమ్భో, అయం ఏవం సుకుమాలా పుప్ఫదామసదిసా సువణ్ణవణ్ణా కుమారికా అత్తనో కులం ఛడ్డేత్వా భవన్తం తక్కేత్వా నిక్ఖన్తా, కస్మా ఏతం అకిలమేత్వా ఆదాయ న గచ్ఛసీ’’తి? ‘‘నేసా, అయ్యా, మయ్హం పజాపతి, యక్ఖినీ ఏసా, ఏతాయ మే పఞ్చ మనుస్సా ఖాదితా’’తి. ‘‘అయ్యా, పురిసా నామ కుద్ధకాలే అత్తనో పజాపతియో యక్ఖినియోపి కరోన్తి పేతినియోపీ’’తి. సా గచ్ఛమానా గబ్భినివణ్ణం దస్సేత్వా పున సకిం విజాతవణ్ణం కత్వా పుత్తం అఙ్కేన ఆదాయ బోధిసత్తం అనుబన్ధి, దిట్ఠదిట్ఠా పురిమనయేనేవ పుచ్ఛన్తి. బోధిసత్తోపి తథేవ వత్వా గచ్ఛన్తో తక్కసిలం పాపుణి. సా పుత్తం అన్తరధాపేత్వా ఏకికావ అనుబన్ధి. బోధిసత్తో నగరద్వారం గన్త్వా ఏకిస్సా సాలాయ నిసీది. సా బోధిసత్తస్స తేజేన పవిసితుం అసక్కోన్తీ దిబ్బరూపం మాపేత్వా సాలాద్వారే అట్ఠాసి.

తస్మిం సమయే తక్కసిలరాజా ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో తం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా ‘‘గచ్ఛ, ఇమిస్సా సస్సామికఅస్సామికభావం జానాహీ’’తి మనుస్సం పేసేసి. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సస్సామికాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, అయ్య, అయం మే సాలాయ నిసిన్నో సామికో’’తి. బోధిసత్తో ‘‘నేసా మయ్హం పజాపతి, యక్ఖినీ ఏసా, ఏతాయ మే పఞ్చ మనుస్సా ఖాదితా’’తి ఆహ. సాపి ‘‘పురిసా నామ అయ్యా కుద్ధకాలే యం ఇచ్ఛన్తి, తం వదన్తీ’’తి ఆహ. సో ఉభిన్నమ్పి వచనం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘అస్సామికభణ్డం నామ రాజసన్తకం హోతీ’’తి యక్ఖినిం పక్కోసాపేత్వా ఏకహత్థిపిట్ఠే నిసీదాపేత్వా నగరం పదక్ఖిణం కత్వా పాసాదం అభిరుయ్హ తం అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేసి.

సో న్హాతవిలిత్తో సాయమాసం భుఞ్జిత్వా సిరీసయనం అభిరుహి. సాపి యక్ఖినీ అత్తనో ఉపకప్పనకం ఆహారం ఆహరిత్వా అలఙ్కతపటియత్తా సిరిసయనే రఞ్ఞా సద్ధిం నిపజ్జిత్వా రఞ్ఞో రతివసేన సుఖం సమప్పితస్స నిపన్నకాలే ఏకేన పస్సేన పరివత్తిత్వా పరోది. అథ నం రాజా ‘‘కిం, భద్దే, రోదసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, అహం తుమ్హేహి మగ్గే దిస్వా ఆనీతా, తుమ్హాకఞ్చ గేహే బహూ ఇత్థియో, అహం సపత్తీనం అన్తరే వసమానా కథాయ ఉప్పన్నాయ ‘కో తుయ్హం మాతరం వా పితరం వా గోత్తం వా జాతిం వా జానాతి, త్వం అన్తరామగ్గే దిస్వా ఆనీతా నామా’తి సీసే గహేత్వా నిప్పీళియమానా వియ మఙ్కు భవిస్సామి. సచే తుమ్హే సకలరజ్జే ఇస్సరియఞ్చ ఆణఞ్చ మయ్హం దదేయ్యాథ, కోచి మయ్హం చిత్తం కోపేత్వా కథేతుం న సక్ఖిస్సతీ’’తి. ‘‘భద్దే, మయ్హం సకలరట్ఠవాసినో న కిఞ్చి హోన్తి, నాహం ఏతేసం సామికో. యే పన రాజాణం కోపేత్వా అకత్తబ్బం కరోన్తి, తేసఞ్ఞేవాహం సామికో. ఇమినా కారణేన న సక్కా తుయ్హం సకలరట్ఠే వా నగరే వా ఇస్సరియఞ్చ ఆణఞ్చ దాతు’’న్తి. ‘‘తేన హి, దేవ, సచే రట్ఠే వా నగరే వా ఆణం దాతుం న సక్కోథ, అన్తోనివేసనే అన్తోవళఞ్జనకానం ఉపరి మమ వసం వత్తనత్థాయ ఆణం దేథా’’తి. రాజా దిబ్బఫోట్ఠబ్బేన బద్ధో తస్సా వచనం అతిక్కమితుం అసక్కోన్తో ‘‘సాధు, భద్దే, అన్తోవళఞ్జనకేసు తుయ్హం ఆణం దమ్మి, త్వం ఏతే అత్తనో వసే వత్తాపేహీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా రఞ్ఞో నిద్దం ఓక్కన్తకాలే యక్ఖనగరం గన్త్వా యక్ఖే పక్కోసిత్వా అత్తనా రాజానం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా అట్ఠిమత్తం సేసేత్వా సబ్బం న్హారుచమ్మమంసలోహితం ఖాది, అవసేసా యక్ఖా మహాద్వారతో పట్ఠాయ అన్తోనివేసనే కుక్కుటకుక్కురే ఆదిం కత్వా సబ్బే ఖాదిత్వా అట్ఠిమత్తసేసే అకంసు.

పునదివసే ద్వారం యథాపిహితమేవ దిస్వా మనుస్సా ఫరసూహి కవాటాని కోట్టేత్వా అన్తో పవిసిత్వా సబ్బం నివేసనం అట్ఠికపరికిణ్ణం దిస్వా ‘‘సచ్చం వత సో పురిసో ఆహ ‘నాయం మయ్హం పజాపతి, యక్ఖినీ ఏసా’తి. రాజా పన కిఞ్చి అజానిత్వా తం గహేత్వా అత్తనో భరియం అకాసి, సా యక్ఖే పక్కోసిత్వా సబ్బం జనం ఖాదిత్వా గతా భవిస్సతీ’’తి ఆహంసు. బోధిసత్తోపి తం దివసం తస్సాయేవ సాలాయం పరిత్తవాలుకం సీసే కత్వా పరిత్తసుత్తఞ్చ పరిక్ఖిపిత్వా ఖగ్గం గహేత్వా ఠితకోవ అరుణం ఉట్ఠాపేసి. మనుస్సా సకలరాజనివేసనం సోధేత్వా హరితూపలిత్తం కత్వా ఉపరి గన్ధేహి విలిమ్పిత్వా పుప్ఫాని వికిరిత్వా పుప్ఫదామాని ఓసారేత్వా ధూమం దత్వా నవమాలా బన్ధిత్వా సమ్మన్తయింసు ‘‘అమ్భో, యో పురిసో దిబ్బరూపం మాపేత్వా పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తిం యక్ఖినిం ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా ఓలోకనమత్తమ్పి న అకాసి, సో అతివియ ఉళారసత్తో ధితిమా ఞాణసమ్పన్నో, తాదిసే పురిసే రజ్జం అనుసాసన్తే సబ్బరట్ఠం సుఖితం భవిస్సతి, తం రాజానం కరోమా’’తి. అథ సబ్బే అమచ్చా చ నాగరా చ ఏకచ్ఛన్దా హుత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, తుమ్హే ఇమం రజ్జం కారేథా’’తి నగరం పవేసేత్వా రతనరాసిమ్హి ఠపేత్వా అభిసిఞ్చిత్వా తక్కసిలరాజానం అకంసు. సో చత్తారి అగతిగమనాని వజ్జేత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౯౬. ‘‘సమతిత్తికం అనవసేసకం, తేలపత్తం యథా పరిహరేయ్య;

ఏవం సచిత్తమనురక్ఖే, పత్థయానో దిసం అగతపుబ్బ’’న్తి.

తత్థ సమతిత్తికన్తి అన్తోముఖవట్టిలేఖం పాపేత్వా సమభరితం. అనవసేసకన్తి అనవసిఞ్చనకం అపరిస్సావనకం కత్వా. తేలపత్తన్తి పక్ఖిత్తతిలతేలపత్తం. పరిహరేయ్యాతి హరేయ్య, ఆదాయ గచ్ఛేయ్య. ఏవం సచిత్తమనురక్ఖేతి తం తేలభరితం పత్తం వియ అత్తనో చిత్తం కాయగతాసతియా గోచరే చేవ సమ్పయుత్తసతియా చాతి ఉభిన్నం అన్తరే పక్ఖిపిత్వా యథా ముహుత్తమ్పి బహిద్ధా గోచరే న విక్ఖిపతి, తథా పణ్డితో యోగావచరో రక్ఖేయ్య గోపేయ్య. కింకారణా? ఏతస్స హి –

‘‘దున్నిగ్గహస్స లహునో, యత్థకామనిపాతినో;

చిత్తస్స దమథో సాధు, చిత్తం దన్తం సుఖావహ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౫);

తస్మా –

‘‘సుదుద్దసం సునిపుణం, యత్థకామనిపాతినం;

చిత్తం రక్ఖేథ మేధావీ, చిత్తం గుత్తం సుఖావహం’’. (ధ. ప. ౩౬);

ఇదఞ్హి –

‘‘దూరఙ్గమం ఏకచరం, అసరీరం గుహాసయం;

యే చిత్తం సంయమేస్సన్తి, మోక్ఖన్తి మారబన్ధనా’’. (ధ. ప. ౩౭);

ఇతరస్స పన –

‘‘అనవట్ఠితచిత్తస్స, సద్ధమ్మం అవిజానతో;

పరిప్లవపసాదస్స, పఞ్ఞా న పరిపూరతి’’. (ధ. ప. ౩౮);

థిరకమ్మట్ఠానసహాయస్స పన –

‘‘అనవస్సుతచిత్తస్స, అనన్వాహతచేతసో;

పుఞ్ఞపాపపహీనస్స, నత్థి జాగరతో భయం’’. (ధ. ప. ౩౯);

తస్మా ఏతం –

‘‘ఫన్దనం చపలం చిత్తం, దూరక్ఖం దున్నివారయం;

ఉజుం కరోతి మేధావీ, ఉసుకారోవ తేజనం’’. (ధ. ప. ౩౩);

ఏవం ఉజుం కరోన్తో సచిత్తమనురక్ఖే.

పత్థయానో దిసం అగతపుబ్బన్తి ఇమస్మిం కాయగతాసతికమ్మట్ఠానే కమ్మం ఆరభిత్వా అనమతగ్గే సంసారే అగతపుబ్బం దిసం పత్థేన్తో పిహేన్తో వుత్తనయేన సకం చిత్తం రక్ఖేయ్యాతి అత్థో. కా పనేసా దిసా నామ? –

‘‘మాతాపితా దిసా పుబ్బా, ఆచరియా దక్ఖిణా దిసా;

పుత్తదారా దిసా పచ్ఛా, మిత్తామచ్చా చ ఉత్తరా.

‘‘దాసకమ్మకరా హేట్ఠా, ఉద్ధం సమణబ్రాహ్మణా;

ఏతా దిసా నమస్సేయ్య, అలమత్తో కులే గిహీ’’తి. (దీ. ని. ౩.౨౭౩) –

ఏత్థ తావ పుత్తదారాదయో ‘‘దిసా’’తి వుత్తా.

‘‘దిసా చతస్సో విదిసా చతస్సో, ఉద్ధం అధో దస దిసా ఇమాయో;

కతమం దిసం తిట్ఠతి నాగరాజా, యమద్దసా సుపినే ఛబ్బిసాణ’’న్తి. (జా. ౧.౧౬.౧౦౪) –

ఏత్థ పురత్థిమాదిభేదా దిసావ ‘‘దిసా’’తి వుత్తా.

‘‘అగారినో అన్నదపానవత్థదా, అవ్హాయికా తమ్పి దిసం వదన్తి;

ఏసా దిసా పరమా సేతకేతు, యం పత్వా దుక్ఖీ సుఖినో భవన్తీ’’తి. (జా. ౧.౬.౯) –

ఏత్థ పన నిబ్బానం ‘‘దిసా’’తి వుత్తం. ఇధాపి తదేవ అధిప్పేతం. తఞ్హి ‘‘ఖయం విరాగ’’న్తిఆదీహి దిస్సతి అపదిస్సతి, తస్మా ‘‘దిసా’’తి వుచ్చతి. అనమతగ్గే పన సంసారే కేనచి బాలపుథుజ్జనేన సుపినేనపి అగతపుబ్బతాయ అగతపుబ్బా దిసా నామాతి వుత్తం. తం పత్థయన్తేన కాయగతాసతియా యోగో కరణీయోతి.

ఏవం సత్థా నిబ్బానేన దేసనాయ కూటం గహేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజపరిసా బుద్ధపరిసా అహోసి, రజ్జప్పత్తకుమారో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తేలపత్తజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౯౭] ౭. నామసిద్ధిజాతకవణ్ణనా

జీవకఞ్చ మతం దిస్వాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం నామసిద్ధికం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర కులపుత్తో నామేన పాపకో నామ. సో సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజితో భిక్ఖూహి ‘‘ఏహావుసో, పాపక, తిట్ఠావుసో, పాపకా’’తి వుచ్చమానో చిన్తేసి ‘‘లోకే పాపకం నామ లామకం కాళకణ్ణిభూతం వుచ్చతి, అఞ్ఞం మఙ్గలపటిసంయుత్తం నామం ఆహరాపేస్సామీ’’తి. సో ఆచరియుపజ్ఝాయే ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, మయ్హం నామం అవమఙ్గలం, అఞ్ఞం మే నామం కరోథా’’తి ఆహ. అథ నం తే ఏవమాహంసు – ‘‘ఆవుసో, నామం నామ పణ్ణత్తిమత్తం, నామేన కాచి అత్థసిద్ధి నామ నత్థి, అత్తనో నామేనేవ సన్తుట్ఠో హోహీ’’తి. సో పునప్పునం యాచియేవ. తస్సాయం నామసిద్ధికభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో కిర భిక్ఖు నామసిద్ధికో మఙ్గలం నామం ఆహరాపేతీ’’తి. అథ సత్థా ధమ్మసభం ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, సో ఇదానేవ, పుబ్బేపి నామసిద్ధికోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే తక్కసిలాయం బోధిసత్తో దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని మన్తే వాచేసి. తస్సేకో మాణవో పాపకో నామ నామేన. సో ‘‘ఏహి, పాపక, యాహి, పాపకా’’తి వుచ్చమానో చిన్తేసి ‘‘మయ్హం నామం అవమఙ్గలం, అఞ్ఞం నామం ఆహరాపేస్సామీ’’తి. సో ఆచరియం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఆచరియ, మయ్హం నామం అవమఙ్గలం, అఞ్ఞం మే నామం కరోథా’’తి ఆహ. అథ నం ఆచరియో అవోచ ‘‘గచ్ఛ, తాత, జనపదచారికం చరిత్వా అత్తనో అభిరుచితం ఏకం మఙ్గలనామం గహేత్వా ఏహి, ఆగతస్స తే నామం పరివత్తేత్వా అఞ్ఞం నామం కరిస్సామీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పాథేయ్యం గహేత్వా నిక్ఖన్తో గామేన గామం చరన్తో ఏకం నగరం పాపుణి. తత్థ చేకో పురిసో కాలకతో జీవకో నామ నామేన. సో తం ఞాతిజనేన ఆళాహనం నీయమానం దిస్వా ‘‘కిం నామకో ఏస పురిసో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘జీవకో నామేసో’’తి. ‘‘జీవకోపి మరతీ’’తి? ‘‘జీవకోపి మరతి, అజీవకోపి మరతి, నామం నామ పణ్ణత్తిమత్తం, త్వం బాలో మఞ్ఞే’’తి. సో తం కథం సుత్వా నామే మజ్ఝత్తో హుత్వా అన్తోనగరం పావిసి.

అథేకం దాసిం భతిం అదదమానం సామికా ద్వారే నిసీదాపేత్వా రజ్జుయా పహరన్తి, తస్సా చ ‘‘ధనపాలీ’’తి నామం హోతి. సో అన్తరవీథియా గచ్ఛన్తో తం పోథియమానం దిస్వా ‘‘కస్మా ఇమం పోథేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భతిం దాతుం న సక్కోతీ’’తి. ‘‘కిం పనస్సా నామ’’న్తి? ‘‘ధనపాలీ నామా’’తి. నామేన ధనపాలీ సమానాపి భతిమత్తం దాతుం న సక్కోతీతి ధనపాలియోపి అధనపాలియోపి దుగ్గతా హోన్తి, నామం నామ పణ్ణత్తిమత్తం, త్వం బాలో మఞ్ఞేతి. సో నామే మజ్ఝత్తతరో హుత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ మగ్గం పటిపన్నో అన్తరామగ్గే మగ్గమూళ్హపురిసం దిస్వా ‘‘అమ్భో కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మగ్గమూళ్హోమ్హి, సామీ’’తి. ‘‘కిం పన తే నామ’’న్తి? ‘‘పన్థకో నామా’’తి. ‘‘పన్థకోపి మగ్గమూళ్హో హోతీ’’తి? ‘‘పన్థకోపి అపన్థకోపి మగ్గమూళ్హో హోతి, నామం నామ పణ్ణత్తిమత్తం త్వం పన బాలో మఞ్ఞేతి’’. సో నామే అతిమజ్ఝత్తో హుత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం, తాత, నామం రోచేత్వా ఆగతోసీ’’తి వుత్తే ‘‘ఆచరియ, జీవకాపి నామ మరన్తి అజీవకాపి, ధనపాలియోపి దుగ్గతా హోన్తి అధనపాలియోపి, పన్థకాపి మగ్గమూళ్హా హోన్తి అపన్థకాపి, నామం నామ పణ్ణత్తిమత్తం, నామేన సిద్ధి నత్థి, కమ్మేనేవ సిద్ధి. అలం మయ్హం అఞ్ఞేన నామేన, తదేవ మే నామం హోతూ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో తేన దిట్ఠఞ్చ కతఞ్చ సంసన్దేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౯౭. ‘‘జీవకఞ్చ మతం దిస్వా, ధనపాలిఞ్చ దుగ్గతం;

పన్థకఞ్చ వనే మూళ్హం, పాపకో పునరాగతో’’తి.

తత్థ పునరాగతోతి ఇమాని తీణి కారణాని దిస్వా పున ఆగతో, ర-కారో సన్ధివసేన వుత్తో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస నామసిద్ధికోయేవా’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా నామసిద్ధికో ఇదానిపి నామసిద్ధికోయేవ, ఆచరియపరిసా బుద్ధపరిసా, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నామసిద్ధిజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౯౮] ౮. కూటవాణిజజాతకవణ్ణనా

సాధు ఖో పణ్డితో నామాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కూటవాణిజం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి ద్వే జనా ఏకతో వణిజ్జం కరోన్తా భణ్డం సకటేనాదాయ జనపదం గన్త్వా లద్ధలాభా పచ్చాగమింసు. తేసు కూటవాణిజో చిన్తేసి ‘‘అయం బహూ దివసే దుబ్భోజనేన దుక్ఖసేయ్యాయ కిలన్తో, ఇదాని అత్తనో ఘరే నానగ్గరసేహి యావదత్థం సుభోజనం భుఞ్జిత్వా అజీరకేన మరిస్సతి. అథాహం ఇమం భణ్డం తయో కోట్ఠాసే కత్వా ఏకం తస్స దారకానం దస్సామి, ద్వే కోట్ఠాసే అత్తనా గహేస్సామీ’’తి. సో ‘‘అజ్జ భాజేస్సామ, స్వే భాజేస్సామా’’తి భణ్డం భాజేతుం న ఇచ్ఛి. అథ నం పణ్డితవాణిజో అకామకం నిప్పీళేత్వా భాజాపేత్వా విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా కతపటిసన్థారో ‘‘అతిపపఞ్చో తే కతో, ఇధాగన్త్వాపి చిరేన బుద్ధుపట్ఠానం ఆగతోసీ’’తి వుత్తే తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో సో, ఉపాసక, ఇదానేవ కూటవాణిజో, పుబ్బేపి కూటవాణిజోయేవ. ఇదాని పన తం వఞ్చేతుకామో జాతో, పుబ్బే పణ్డితేపి వఞ్చేతుం ఉస్సహీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసియం వాణిజకులే నిబ్బత్తి, నామగ్గహణదివసే చస్స ‘‘పణ్డితో’’తి నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో అఞ్ఞేన వాణిజేన సద్ధిం ఏకతో హుత్వా వణిజ్జం కరోతి, తస్స ‘‘అతిపణ్డితో’’తి నామం అహోసి. తే బారాణసితో పఞ్చహి సకటసతేహి భణ్డం ఆదాయ జనపదం గన్త్వా వణిజ్జం కత్వా లద్ధలాభా పున బారాణసిం ఆగమింసు. అథ నేసం భణ్డభాజనకాలే అతిపణ్డితో ఆహ ‘‘మయా ద్వే కోట్ఠాసా లద్ధబ్బా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘త్వం పణ్డితో, అహం అతిపణ్డితో. పణ్డితో ఏకం లద్ధుం అరహతి, అతిపణ్డితో ద్వే’’తి. ‘‘నను అమ్హాకం ద్విన్నం భణ్డమూలకమ్పి గోణాదయోపి సమసమాయేవ, త్వం కస్మా ద్వే కోట్ఠాసే లద్ధుం అరహసీ’’తి. ‘‘అతిపణ్డితభావేనా’’తి. ఏవం తే కథం వడ్ఢేత్వా కలహం అకంసు.

తతో అతిపణ్డితో ‘‘అత్థేకో ఉపాయో’’తి చిన్తేత్వా అత్తనో పితరం ఏకస్మిం సుసిరరుక్ఖే పవేసేత్వా ‘‘త్వం అమ్హేసు ఆగతేసు ‘అతిపణ్డితో ద్వే కోట్ఠాసే లద్ధుం అరహతీ’తి వదేయ్యాసీ’’తి వత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సమ్మ, మయ్హం ద్విన్నం కోట్ఠాసానం యుత్తభావం వా అయుత్తభావం వా ఏసా రుక్ఖదేవతా జానాతి, ఏహి, తం పుచ్ఛిస్సామా’’తి తం తత్థ నేత్వా ‘‘అయ్యే రుక్ఖదేవతే, అమ్హాకం అట్టం పచ్ఛిన్దా’’తి ఆహ. అథస్స పితా సరం పరివత్తేత్వా ‘‘తేన హి కథేథా’’తి ఆహ. ‘‘అయ్యే, అయం పణ్డితో, అహం అతిపణ్డితో. అమ్హేహి ఏకతో వోహారో కతో, తత్థ కేన కిం లద్ధబ్బన్తి. పణ్డితేన ఏకో కోట్ఠాసో, అతిపణ్డితేన పన ద్వే కోట్ఠాసా లద్ధబ్బా’’తి. బోధిసత్తో ఏవం వినిచ్ఛితం అట్టం సుత్వా ‘‘ఇదాని దేవతాభావం వా అదేవతాభావం వా జానిస్సామీ’’తి పలాలం ఆహరిత్వా సుసిరం పూరేత్వా అగ్గిం అదాసి, అతిపణ్డితస్స పితా జాలాయ ఫుట్ఠకాలే అడ్ఢజ్ఝామేన సరీరేన ఉపరి ఆరుయ్హ సాఖం గహేత్వా ఓలమ్బన్తో భూమియం పతిత్వా ఇమం గాథమాహ –

౯౮. ‘‘సాధు ఖో పణ్డితో నామ, న త్వేవ అతిపణ్డితో;

అతిపణ్డితేన పుత్తేన, మనమ్హి ఉపకూళితో’’తి.

తత్థ సాధు ఖో పణ్డితో నామాతి ఇమస్మిం లోకే పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో కారణాకారణఞ్ఞూ పుగ్గలో సాధు సోభనో. అతిపణ్డితోతి నామమత్తేన అతిపణ్డితో కూటపురిసో న త్వేవ వరం. మనమ్హి ఉపకూళితోతి థోకేనమ్హి ఝామో, అడ్ఢజ్ఝామకోవ ముత్తోతి అత్థో. తే ఉభోపి మజ్ఝే భిన్దిత్వా సమఞ్ఞేవ కోట్ఠాసం గణ్హిత్వా యథాకమ్మం గతా.

సత్థా ‘‘పుబ్బేపి ఏస కూటవాణిజోయేవా’’తి ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కూటవాణిజో పచ్చుప్పన్నేపి కూటవాణిజోయేవ, పణ్డితవాణిజో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కూటవాణిజజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౯౯] ౯. పరోసహస్సజాతకవణ్ణనా

పరోసహస్సమ్పి సమాగతానన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పుథుజ్జనపుచ్ఛాపఞ్చకం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు సరభజాతకే (జా. ౧.౧౩.౧౩౪ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. ఏకస్మిం పన సమయే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, దసబలేన సంఖిత్తేన కథితం ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తో విత్థారేన బ్యాకాసీ’’తి థేరస్స గుణం కథయమానా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో ఇదానేవ మయా సంఖిత్తేన భాసితం విత్థారేన బ్యాకరోతి, పుబ్బేపి బ్యాకాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తే విహాసి. పరివారోపిస్స పఞ్చ తాపససతాని అహేసుం. అథస్స జేట్ఠన్తేవాసికో వస్సారత్తసమయే ఉపడ్ఢం ఇసిగణం ఆదాయ లోణమ్బిలసేవనత్థాయ మనుస్సపథం అగమాసి. తదా బోధిసత్తస్స కాలకిరియాసమయో జాతో. అథ నం అన్తేవాసికా ‘‘ఆచరియ, కతరో వో గుణో లద్ధో’’తి అధిగమం పుచ్ఛింసు. సో ‘‘నత్థి కిఞ్చీ’’తి వత్వా ఆభస్సరబ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. బోధిసత్తా హి అరూపసమాపత్తిలాభినో హుత్వాపి అభబ్బట్ఠానత్తా ఆరుప్పే న నిబ్బత్తన్తి. అన్తేవాసికా ‘‘ఆచరియస్స అధిగమో నత్థీ’’తి ఆళాహనే సక్కారం న కరింసు.

జేట్ఠన్తేవాసికో ఆగన్త్వా ‘‘కహం ఆచరియో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కాలకతో’’తి సుత్వా ‘‘అపి ఆచరియం అధిగమం పుచ్ఛిత్థా’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, పుచ్ఛిమ్హా’’తి. ‘‘కిం కథేసీ’’తి? ‘‘నత్థి కిఞ్చీతి తేన వుత్తం, అథస్స అమ్హేహి సక్కారో న కతో’’తి ఆహంసు. జేట్ఠన్తేవాసికో ‘‘తుమ్హే ఆచరియస్స వచనత్థం న జానాథ, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిలాభీ ఆచరియో’’తి ఆహ. తే తస్మిం పునప్పునం కథేన్తేపి న సద్దహింసు. బోధిసత్తో తం కారణం ఞత్వా ‘‘అన్ధబాలా మమ జేట్ఠన్తేవాసికస్స వచనం న సద్దహన్తి. ఇమం తేసం కారణం పాకటం కరిస్సామీ’’తి బ్రహ్మలోకా ఆగన్త్వా అస్సమపదమత్థకే మహన్తేనానుభావేన ఆకాసే ఠత్వా జేట్ఠన్తేవాసికస్స పఞ్ఞానుభావం వణ్ణేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౯. ‘‘పరోసహస్సమ్పి సమాగతానం, కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞా;

ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞో, యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి.

తత్థ పరోసహస్సమ్పీతి అతిరేకసహస్సమ్పి. సమాగతానన్తి సన్నిపతితానం భాసితస్స అత్థం జానితుం అసక్కోన్తానం బాలానం. కన్దేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞాతి తే ఏవం సమాగతా అపఞ్ఞా ఇమే బాలతాపసా వియ వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి రోదేయ్యుం పరిదేవేయ్యుం, రోదమానాపి పన అత్థం వా కారణం వా నేవ జానేయ్యున్తి దీపేతి. ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞోతి ఏవరూపానం బాలానం పరోసహస్సతోపి ఏకో పణ్డితపురిసోవ సేయ్యో వరతరోతి అత్థో. కీదిసో సపఞ్ఞోతి? యో భాసితస్స విజానాతి అత్థం అయం జేట్ఠన్తేవాసికో వియాతి.

ఏవం మహాసత్తో ఆకాసే ఠితోవ ధమ్మం దేసేత్వా తాపసగణం బుజ్ఝాపేత్వా బ్రహ్మలోకమేవ గతో. తేపి తాపసా జీవితపరియోసానే బ్రహ్మలోకపరాయణా అహేసుం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జేట్ఠన్తేవాసికో సారిపుత్తో అహోసి, మహాబ్రహ్మా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పరోసహస్సజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౦౦] ౧౦. అసాతరూపజాతకవణ్ణనా

అసాతం సాతరూపేనాతి ఇదం సత్థా కుణ్డియనగరం ఉపనిస్సాయ కుణ్డధానవనే విహరన్తో కోలియరాజధీతరం సుప్పవాసం ఉపాసికం ఆరబ్భ కథేసి. సా హి తస్మిం సమయే సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా గబ్భం పరిహరిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భా అహోసి, అధిమత్తా వేదనా పవత్తింసు. సా ఏవం అధిమత్తవేదనాభిభూతాపి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా, యో ఏవరూపస్స దుక్ఖస్స పహానాయ ధమ్మం దేసేతి. సుప్పటిపన్నో వత తస్స భగవతో సావకసఙ్ఘో, యో ఏవరూపస్స దుక్ఖస్స పహానాయ పటిపన్నో. సుసుఖం వత నిబ్బానం, యత్థేవ రూపం దుక్ఖం నత్థీ’’తి (ఉదా. ౧౮) ఇమేహి తీహి వితక్కేహి అధివాసేసి. సా సామికం పక్కోసేత్వా తఞ్చ అత్తనో పవత్తిం వన్దనసాసనఞ్చ ఆరోచేతుం సత్థు సన్తికం పేసేసి. సత్థా వన్దనసాసనం సుత్వావ ‘‘సుఖినీ హోతు సుప్పవాసా కోలియధీతా, సుఖినీ అరోగా అరోగం పుత్తం విజాయతూ’’తి ఆహ. సహ వచనేనేవ పన భగవతో సుప్పవాసా కోలియధీతా సుఖినీ అరోగా అరోగం పుత్తం విజాయి. అథస్సా సామికో గేహం గన్త్వా తం విజాతం దిస్వా ‘‘అచ్ఛరియం వత, భో’’తి అతివియ తథాగతస్స ఆనుభావేన అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో అహోసి.

సుప్పవాసాపి పుత్తం విజాయిత్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దానం దాతుకామా పున నిమన్తనత్థాయ తం పేసేసి. తేన ఖో పన సమయేన మహామోగ్గల్లానస్స ఉపట్ఠాకేన బుద్ధప్పముఖో సఙ్ఘో నిమన్తితో హోతి. సత్థా సుప్పవాసాయ దానస్స ఓకాసదానత్థాయ థేరం తస్స సన్తికం పేసేత్వా తం సఞ్ఞాపేత్వా సత్తాహం తస్సా దానం పటిగ్గహేసి సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. సత్తమే పన దివసే సుప్పవాసా పుత్తం సీవలికుమారం మణ్డేత్వా సత్థారఞ్చేవ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దాపేసి. తస్మిం పటిపాటియా సారిపుత్తత్థేరస్స సన్తికం నీతే థేరో తేన సద్ధిం ‘‘కచ్చి తే, సీవలి, ఖమనీయ’’న్తి పటిసన్థారమకాసి. సో ‘‘కుతో మే, భన్తే, సుఖం, స్వాహం సత్త వస్సాని లోహితకుమ్భియం వసి’’న్తి థేరేన సద్ధిం ఏవరూపం కథం కథేసి. సుప్పావాసా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘సత్తాహజాతో మే పుత్తో అనుబుద్ధేన ధమ్మసేనాపతినా సద్ధిం మన్తేతీ’’తి సోమనస్సప్పత్తా అహోసి. సత్థా ‘‘అపి ను సుప్పవాసే అఞ్ఞేపి ఏవరూపే పుత్తే ఇచ్ఛసీ’’తి ఆహ. ‘‘సచే, భన్తే, ఏవరూపే అఞ్ఞే సత్త పుత్తే లభేయ్యం, ఇచ్ఛేయ్యమేవాహ’’న్తి. సత్థా ఉదానం ఉదానేత్వా అనుమోదనం కత్వా పక్కామి. సీవలికుమారోపి ఖో సత్తవస్సికకాలేయేవ సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వా పరిపుణ్ణవస్సో ఉపసమ్పదం లభిత్వా పుఞ్ఞవా లాభగ్గప్పత్తో హుత్వా పథవిం ఉన్నాదేత్వా అరహత్తం పత్వా పుఞ్ఞవన్తానం అన్తరే ఏతదగ్గట్ఠానం పాపుణి.

అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, సీవలిత్థేరో నామ ఏవరూపో మహాపుఞ్ఞో పత్థితపత్థనో పచ్ఛిమభవికసత్తో సత్త వస్సాని లోహితకుమ్భియం వసిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావం ఆపజ్జి, అహో మాతాపుత్తా మహన్తం దుక్ఖం అనుభవింసు, కిం ను ఖో కమ్మం అకంసూ’’తి కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా తత్థాగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, సీవలినో మహాపుఞ్ఞతోవ సత్త వస్సాని లోహితకుమ్భియం నివాసో చ సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావప్పత్తి చ అత్తనా కతకమ్మమూలకావ, సుప్పవాసాయపి సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా గబ్భపరిహరణదుక్ఖఞ్చ సత్తాహం మూళ్హగబ్భదుక్ఖఞ్చ అత్తనా కతకమ్మమూలకమేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జం పత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. తస్మిం సమయే కోసలమహారాజా మహన్తేన బలేనాగన్త్వా బారాణసిం గహేత్వా రాజానం మారేత్వా తస్సేవ అగ్గమహేసిం అత్తనో అగ్గమహేసిం అకాసి. బారాణసిరఞ్ఞో పన పుత్తో పితు మరణకాలే నిద్ధమనద్వారేన పలాయిత్వా బలం సంహరిత్వా బారాణసిం ఆగన్త్వా అవిదూరే నిసీదిత్వా తస్స రఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసి ‘‘రజ్జం వా దేతు యుద్ధం వా’’తి. సో ‘‘యుద్ధం దేమీ’’తి పటిపణ్ణం పేసేసి. రాజకుమారస్స పన మాతా తం సాసనం సుత్వా ‘‘యుద్ధేన కమ్మం నత్థి, సబ్బదిసాసు సఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా బారాణసినగరం పరివారేతు, తతో దారూదకభత్తపరిక్ఖయేన కిలన్తమనుస్సం నగరం వినావ యుద్ధేన గణ్హిస్ససీ’’తి పణ్ణం పేసేసి. సో మాతు సాసనం సుత్వా సత్త దివసాని సఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా నగరం రున్ధి, నాగరా సఞ్చారం అలభమానా సత్తమే దివసే తస్స రఞ్ఞో సీసం గహేత్వా కుమారస్స అదంసు. కుమారో పన నగరం పవిసిత్వా రజ్జం గహేత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.

సో ఏతరహి సత్త దివసాని సఞ్చారం పచ్ఛిన్దిత్వా నగరం రున్ధిత్వా గహితకమ్మనిస్సన్దేన సత్త వస్సాని లోహితకుమ్భియం వసిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భభావం ఆపజ్జి. యం పన సో పదుముత్తరస్స భగవతో పాదమూలే ‘‘లాభీనం అగ్గో భవేయ్య’’న్తి మహాదానం దత్వా పత్థనం అకాసి, యఞ్చ విపస్సిబుద్ధకాలే నాగరేహి సద్ధిం సహస్సగ్ఘనకం గుళదధిం దత్వా పత్థనమకాసి, తస్సానుభావేన లాభీనం అగ్గో జాతో. సుప్పవాసాపి ‘‘నగరం రున్ధిత్వా గణ్హ, తాతా’’తి పేసితభావేన సత్త వస్సాని కుచ్ఛినా గబ్భం పరిహరిత్వా సత్తాహం మూళ్హగబ్భా జాతా.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౦. ‘‘అసాతం సాతరూపేన, పియరూపేన అప్పియం;

దుక్ఖం సుఖస్స రూపేన, పమత్తమతివత్తతీ’’తి.

తత్థ అసాతం సాతరూపేనాతి అమధురమేవ మధురపతిరూపకేన. పమత్తమతివత్తతీతి అసాతం అప్పియం దుక్ఖన్తి ఏతం తివిధమ్పి ఏతేన సాతరూపాదినా ఆకారేన సతివిప్పవాసవసేన పమత్తం పుగ్గలం అతివత్తతి అభిభవతి అజ్ఝోత్థరతీతి అత్థో. ఇదం భగవతా యఞ్చ తే మాతాపుత్తా ఇమినా గబ్భపరిహరణగబ్భవాససఙ్ఖాతేన అసాతాదినా పుబ్బే నగరరున్ధనసాతాదిపతిరూపకేన అజ్ఝోత్థటా, యఞ్చ ఇదాని సా ఉపాసికా పునపి సత్తక్ఖత్తుం ఏవరూపం అసాతం అప్పియం దుక్ఖం పేమవత్థుభూతేన పుత్తసఙ్ఖాతేన సాతాదిపతిరూపకేన అజ్ఝోత్థటా హుత్వా తథా అవచ, తం సబ్బమ్పి సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా నగరం రున్ధిత్వా రజ్జప్పత్తకుమారో సీవలి అహోసి, మాతా సుప్పవాసా, పితా పన బారాణసిరాజా అహమేవ అహోసి’’న్తి.