౧౧. పరోసతవగ్గో

[౧౦౧] ౧. పరోసతజాతకవణ్ణనా

౧౦౧. ‘‘పరోసతఞ్చేపి సమాగతానం, ఝాయేయ్యుం తే వస్ససతం అపఞ్ఞా;

ఏకోవ సేయ్యో పురిసో సపఞ్ఞో, యో భాసితస్స విజానాతి అత్థ’’న్తి. –

ఇదం జాతకం వత్థుతో చ వేయ్యాకరణతో చ సమోధానతో చ పరోసహస్సజాతకసదిసమేవ. కేవలఞ్హేత్థ ‘‘ఝాయేయ్యు’’న్తి పదమత్తమేవ విసేసో. తస్సత్థో – వస్ససతమ్పి అపఞ్ఞా ఝాయేయ్యుం ఓలోకేయ్యుం ఉపధారేయ్యుం, ఏవం ఓలోకేన్తాపి పన అత్థం వా కారణం వా న పస్సన్తి, తస్మా యో భాసితస్స అత్థం జానాతి, సో ఏకోవ సపఞ్ఞో సేయ్యోతి.

పరోసతజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౦౨] ౨. పణ్ణికజాతకవణ్ణనా

యో దుక్ఖఫుట్ఠాయ భవేయ్య తాణన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం పణ్ణికం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థివాసీ ఉపాసకో నానప్పకారాని మూలపణ్ణాదీని చేవ లాబుకుమ్భణ్డాదీని చ విక్కిణిత్వా జీవికం కప్పేతి. తస్సేకా ధీతా అభిరూపా పాసాదికా ఆచారసీలసమ్పన్నా హిరోత్తప్పసమన్నాగతా కేవలం నిచ్చప్పహసితముఖా. తస్సా సమానకులేసు వారేయ్యత్థాయ ఆగతేసు సో చిన్తేసి ‘‘ఇమిస్సా వారేయ్యం వత్తతి, అయఞ్చ నిచ్చప్పహసితముఖా. కుమారికాధమ్మే పన అసతి కుమారికాయ పరకులం గతాయ మాతాపితూనం గరహా హోతి, ‘అత్థి ను ఖో ఇమిస్సా కుమారికాధమ్మో, నత్థీ’తి వీమంసిస్సామి న’’న్తి. సో ఏకదివసం ధీతరం పచ్ఛిం గాహాపేత్వా పణ్ణత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా వీమంసనవసేన కిలేససన్నిస్సితో వియ హుత్వా రహస్సకథం కథేత్వా తం హత్థే గణ్హి. సా గహితమత్తావ రోదన్తీ కన్దన్తీ ‘‘అయుత్తమేతం, తాత, ఉదకతో అగ్గిపాతుభావసదిసం, మా ఏవరూపం కరోథా’’తి ఆహ. ‘‘అమ్మ, మయా వీమంసనత్థాయ త్వం హత్థే గహితా, న చ కిలేసవసేన. వదేహి, అత్థి దాని తే కుమారికాధమ్మో’’తి. ‘‘ఆమ, తాత, అత్థి. మయా హి లోభవసేన న కోచి పురిసో ఓలోకితపుబ్బో’’తి. సో ధీతరం అస్సాసేత్వా ఘరం నేత్వా మఙ్గలం కత్వా పరకులం పేసేత్వా ‘‘సత్థారం వన్దిస్సామీ’’తి గన్ధమాలాదిహత్థో జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పూజేత్వా ఏకమన్తం నిసీది, ‘‘చిరస్సమాగతోసీ’’తి చ వుత్తే తమత్థం భగవతో ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘ఉపాసక, కుమారికా చిరం పట్ఠాయ ఆచారసీలసమ్పన్నావ, త్వం పన న ఇదానేవ ఏవం వీమంససి, పుబ్బేపి వీమంసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకో బారాణసియం పణ్ణికఉపాసకోతి అతీతవత్థు పచ్చుప్పన్నసదిసమేవ. తేన పన సా వీమంసనత్థాయ హత్థే గహితమత్తా పరిదేవమానా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౨. ‘‘యో దుక్ఖఫుట్ఠాయ భవేయ్య తాణం, సో మే పితా దుబ్భి వనే కరోతి;

సా కస్స కన్దామి వనస్స మజ్ఝే, యో తాయితా సో సహసం కరోతీ’’తి.

తత్థ యో దుక్ఖఫుట్ఠాయ భవేయ్య తాణన్తి కాయికచేతసికేహి దుక్ఖేహి ఫుట్ఠాయ తాయితా పరితాయితా పతిట్ఠా భవేయ్య. సో మే పితా దుబ్భి వనే కరోతీతి సో మయ్హం దుక్ఖపరితాయకో పితావ ఇమస్మిం వనే ఏవరూపం మిత్తదుబ్భి కమ్మం కరోతి, అత్తనో జాతాయ ధీతరి వీతిక్కమం కాతుం మఞ్ఞతీతి అత్థో. సా కస్స కన్దామీతి కస్స రోదామి, కో మే పతిట్ఠా భవిస్సతీతి దీపేతి. యో తాయితా సో సహసం కరోతీతి యో మయ్హం తాయితా రక్ఖితా అవస్సయో భవితుం అరహతి, సో పితాయేవ సాహసికకమ్మం కరోతీతి అత్థో.

అథ నం పితా అస్సాసేత్వా ‘‘అమ్మ, రక్ఖితత్తాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, తాత రక్ఖితో మే అత్తా’’తి. సో తం ఘరం నేత్వా మణ్డేత్వా మఙ్గలం కత్వా పరకులం పేసేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

తదా పితా ఏతరహి పితావ, ధీతా చ ఏతరహి ధీతావ, తం కారణం పచ్చక్ఖతో దిట్ఠరుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసిన్తి.

పణ్ణికజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౦౩] ౩. వేరిజాతకవణ్ణనా

యత్థ వేరీ నివిసతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికో కిర భోగగామం గన్త్వా ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే చోరే దిస్వా ‘‘అన్తరామగ్గే వసితుం న యుత్తం, సావత్థిమేవ గమిస్సామీ’’తి వేగేన గోణే పాజేత్వా సావత్థిమేవ ఆగన్త్వా పునదివసే విహారం గతో సత్థు ఏతమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘పుబ్బేపి గహపతి పణ్డితా అన్తరామగ్గే చోరే దిస్వా అన్తరా అవిలమ్బమానా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గమింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహావిభవో సేట్ఠి హుత్వా ఏకం గామకం నిమన్తనం భుఞ్జనత్థాయ గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే చోరే దిస్వా అన్తరామగ్గే అవసిత్వావ వేగేన గోణే పాజేన్తో అత్తనో గేహమేవ ఆగన్త్వా నానగ్గరసేహి భుఞ్జిత్వా మహాసయనే నిసిన్నో ‘‘చోరానం హత్థతో ముచ్చిత్వా నిబ్భయట్ఠానం అత్తనో గేహం ఆగతోమ్హీ’’తి ఉదానవసేన ఇమం గాథమాహ –

౧౦౩. ‘‘యత్థ వేరీ నివిసతి, న వసే తత్థ పణ్డితో;

ఏకరత్తం దిరత్తం వా, దుక్ఖం వసతి వేరిసూ’’తి.

తత్థ వేరీతి వేరచేతనాసమఙ్గిపుగ్గలో. నివిసతీతి పతిట్ఠాతి. న వసే తత్థ పణ్డితోతి సో వేరీపుగ్గలో యస్మిం ఠానే పతిట్ఠితో హుత్వా వసతి, తత్థ పణ్డితో పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో న వసేయ్య. కింకారణా? ఏకరత్తం దిరత్తం వా, దుక్ఖం వసతి వేరిసూతి, వేరీనఞ్హి అన్తరే వసన్తో ఏకాహమ్పి ద్వీహమ్పి దుక్ఖమేవ వసతీతి అత్థో.

ఏవం మహాసత్తో ఉదానం ఉదానేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అహమేవ బారాణసిసేట్ఠి అహోసి’’న్తి.

వేరిజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౦౪] ౪. మిత్తవిన్దకజాతకవణ్ణనా

చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా మిత్తవిన్దకజాతకే వుత్తనయేన విత్థారేతబ్బం. ఇదం పన జాతకం కస్సపబుద్ధకాలికం. తస్మిఞ్హి కాలే ఉరచక్కం ఉక్ఖిపిత్వా నిరయే పచ్చమానో ఏకో నేరయికసత్తో ‘‘భన్తే, కిం ను ఖో పాపకమ్మం అకాసి’’న్తి బోధిసత్తం పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘తయా ఇదఞ్చిదఞ్చ పాపకమ్మం కత’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౪. ‘‘చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమా, అట్ఠాహిపి చ సోళస;

సోళసాహి చ బాత్తింస, అత్రిచ్ఛం చక్కమాసదో;

ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స, చక్కం భమతి మత్థకే’’తి.

తత్థ చతుబ్భి అట్ఠజ్ఝగమాతి సముద్దన్తరే చతస్సో విమానపేతియో లభిత్వా తాహి అసన్తుట్ఠో అత్రిచ్ఛతాయ పరతో గన్త్వా అపరా అట్ఠ అధిగతోసీతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. అత్రిచ్ఛం చక్కమాసదోతి ఏవం సకలాభేన అసన్తుట్ఠో అత్ర అత్ర ఇచ్ఛన్తో పరతో పరతో లాభం పత్థేన్తో ఇదాని చక్కమాసదో ఇదం ఉరచక్కం పత్తోసి. తస్స తే ఏవం ఇచ్ఛాహతస్స పోసస్స తణ్హాయ హతస్స ఉపహతస్స తవ చక్కం భమతి మత్థకే. పాసాణచక్కం, అయచక్కన్తి ఇమేసు ద్వీసు ఖురధారం అయచక్కం తస్స మత్థకే పునప్పునం పతనవసేన భమన్తం దిస్వా ఏవమాహ. వత్వా చ పన అత్తనో దేవలోకమేవ గతో. సోపి నేరయికసత్తో అత్తనో పాపే ఖీణే యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మిత్తవిన్దకో దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, దేవపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మిత్తవిన్దకజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౦౫] ౫. దుబ్బలకట్ఠజాతకవణ్ణనా

బహుమ్పేతం వనే కట్ఠన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉత్తసితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థివాసీ ఏకో కులపుత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పబ్బజిత్వా మరణభీరుకో అహోసి, రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు వాతస్స వా వీజన్తస్స సుక్ఖదణ్డకస్స వా పతన్తస్స పక్ఖిచతుప్పదానం వా సద్దం సుత్వా మరణభయతజ్జితో మహారవం రవన్తో పలాయతి. తస్స హి ‘‘మరితబ్బం మయా’’తి సతిమత్తమ్పి నత్థి. సచే హి సో ‘‘అహం మరిస్సామీ’’తి జానేయ్య, న మరణం భాయేయ్య. మరణస్సతికమ్మట్ఠానస్స పన తస్స అభావితత్తావ భాయతి. తస్స సో మరణభీరుకభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో.

అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ భిక్ఖు మరణభీరుకో మరణం భాయతి, భిక్ఖునా నామ ‘అవస్సం మయా మరితబ్బ’న్తి మరణస్సతికమ్మట్ఠానం భావేతుం వట్టతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే తం భిక్ఖుం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం మరణభీరుకో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, మా ఏతస్స భిక్ఖునో అనత్తమనా హోథ, నాయం ఇదానేవ మరణభీరుకో, పుబ్బేపి మరణభీరుకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్మిం కాలే బారాణసిరాజా అత్తనో మఙ్గలహత్థిం ఆనేఞ్జకారణం సిక్ఖాపేతుం హత్థాచరియానం అదాసి. తం ఆళానే నిచ్చలం బన్ధిత్వా తోమరహత్థా మనుస్సా పరివారేత్వా ఆనేఞ్జకారణం కారేన్తి. సో తం కారణం కారియమానో వేదనం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఆళానం భిన్దిత్వా మనుస్సే పలాపేత్వా హిమవన్తం పావిసి. మనుస్సా తం గహేతుం అసక్కోన్తా నివత్తింసు. సో తత్థ మరణభీరుకో అహోసి, వాతసద్దాని సుత్వా కమ్పమానో మరణభయతజ్జితో సోణ్డం విధునిత్వా వేగేన పలాయతి, ఆళానే బన్ధిత్వా ఆనేఞ్జకారణం కరణకాలో వియస్స హోతి, కాయస్సాదం వా చిత్తస్సాదం వా అలభన్తో కమ్పమానో విచరతి.

రుక్ఖదేవతా తం దిస్వా ఖన్ధవిటపే ఠత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౫. ‘‘బహుమ్పేతం వనే కట్ఠం, వాతో భఞ్జతి దుబ్బలం;

తస్స చే భాయసి నాగ, కిసో నూన భవిస్ససీ’’తి.

తత్థాయం పిణ్డత్థో – యం ఏతం దుబ్బలం కట్ఠం పురత్థిమాదిభేదో వాతో భఞ్జతి, తం ఇమస్మిం వనే బహుం సులభం, తత్థ తత్థ సంవిజ్జతి. సచే త్వం తస్స భాయసి, ఏవం సన్తే నిచ్చం భీతో మంసలోహితక్ఖయం పత్వా కిసో నూన భవిస్ససి, ఇమస్మిం పన వనే తవ భయం నామ నత్థి, తస్మా ఇతో పట్ఠాయ మా భాయీతి.

ఏవం దేవతా తస్స ఓవాదం అదాసి, సోపి తతో పట్ఠాయ నిబ్భయో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా నాగో అయం భిక్ఖు అహోసి, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దుబ్బలకట్ఠజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౦౬] ౬. ఉదఞ్చనీజాతకవణ్ణనా

సుఖం వత మం జీవన్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో థుల్లకుమారికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు తేరసకనిపాతే చూళనారదకస్సపజాతకే (జా. ౧.౧౩.౪౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. తం పన భిక్ఖుం సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి వుత్తే ‘‘కత్థ తే చిత్తం పటిబద్ధ’’న్తి పుచ్ఛి. సో ‘‘ఏకిస్సా థుల్లకుమారికాయా’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘అయం తే భిక్ఖు అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఏతం నిస్సాయ సీలబ్యసనం పత్వా కమ్పన్తో విచరమానో పణ్డితే నిస్సాయ సుఖం లభీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తేతి అతీతవత్థుపి చూళనారదకస్సపజాతకేయేవ ఆవి భవిస్సతి. తదా పన బోధిసత్తో సాయం ఫలాఫలే ఆదాయ ఆగన్త్వా పణ్ణసాలాద్వారం వివరిత్వా పవిసిత్వా పుత్తం చూళతాపసం ఏతదవోచ ‘‘తాత, త్వం అఞ్ఞేసు దివసేసు దారూని ఆహరసి, పానీయం పరిభోజనీయం ఆహరసి, అగ్గిం కరోసి, అజ్జ పన ఏకమ్పి అకత్వా కస్మా దుమ్ముఖో పజ్ఝాయన్తో నిపన్నోసీ’’తి? ‘‘తాత, తుమ్హేసు ఫలాఫలత్థాయ గతేసు ఏకా ఇత్థీ ఆగన్త్వా మం పలోభేత్వా ఆదాయ గన్తుం ఆరభి, అహం పన ‘తుమ్హేహి విస్సజ్జితో గమిస్సామీ’తి న గచ్ఛిం, అసుకట్ఠానే పన నం నిసీదాపేత్వా ఆగతోమ్హి, ఇదాని గచ్ఛామహం తాతా’’తి. బోధిసత్తో ‘‘న సక్కా ఏతం నివత్తేతు’’న్తి ఞత్వా ‘‘తేన హి, తాత, గచ్ఛ, ఏసా పన తం నేత్వా యదా మచ్ఛమంసాదీని వా ఖాదితుకామా భవిస్సతి, సప్పిలోణతణ్డులాదీహి వా పనస్సా అత్థో భవిస్సతి, తదా ‘ఇదఞ్చిదఞ్చాహరా’తి తం కిలమేస్సతి. తదా మయ్హం గుణం సరిత్వా పలాయిత్వా ఇధేవ ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి విస్సజ్జేసి. సో తాయ సద్ధిం మనుస్సపథం అగమాసి. అథ నం సా అత్తనో వసం గమేత్వా ‘‘మంసం ఆహర, మచ్ఛం ఆహరా’’తి యేన యేన అత్థికా హోతి, తం తం ఆహరాపేతి. తదా సో ‘‘అయం మం అత్తనో దాసం వియ కమ్మకారం వియ చ కత్వా పీళేతీ’’తి పలాయిత్వా పితు సన్తికం ఆగన్త్వా పితరం వన్దిత్వా ఠితకోవ ఇమం గాథమాహ –

౧౦౬. ‘‘సుఖం వత మం జీవన్తం, పచమానా ఉదఞ్చనీ;

చోరీ జాయప్పవాదేన, తేలం లోణఞ్చ యాచతీ’’తి.

తత్థ సుఖం వత మం జీవన్తన్తి తాత, తుమ్హాకం సన్తికే మం సుఖం జీవన్తం. పచమానాతి తాపయమానా పీళయమానా, యం యం వా ఖాదితుకామా హోతి, తం తం పచమానా. ఉదకం అఞ్చన్తి ఏతాయాతి ఉదఞ్చనీ, చాటితో వా కూపతో వా ఉదకఉస్సిఞ్చనఘటికాయేతం నామం. సా పన ఉదఞ్చనీ వియ, ఉదకం వియ ఘటికా, యేన యేనత్థికా హోతి, తం తం ఆకడ్ఢతియేవాతి అత్థో. చోరీ జాయప్పవాదేనాతి ‘‘భరియా’’తి నామేన ఏకా చోరీ మం మధురవచనేన ఉపలాపేత్వా తత్థ నేత్వా తేలం లోణఞ్చ యఞ్చ అఞ్ఞం ఇచ్ఛతి, తం సబ్బం యాచతి, దాసం వియ కమ్మకారం వియ చ కత్వా ఆహరాపేతీతి తస్సా అగుణం కథేసి.

అథ నం బోధిసత్తో అస్సాసేత్వా ‘‘హోతు, తాత, ఏహి త్వం మేత్తం భావేహి, కరుణం భావేహీ’’తి చత్తారో బ్రహ్మవిహారే ఆచిక్ఖి, ఆచిక్ఖిత్వా కసిణపరికమ్మం ఆచిక్ఖి. సో న చిరస్సేవ అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా సద్ధిం పితరా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి.

‘‘తదా థుల్లకుమారికావ ఏతరహి థుల్లకుమారికా. చూళతాపసో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు అహోసి, పితా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉదఞ్చనీజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౦౭] ౭. సాలిత్తకజాతకవణ్ణనా

సాధూ ఖో సిప్పకం నామాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం హంసపహరనకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిరేకో సావత్థివాసీ కులపుత్తో సాలిత్తకసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్తో. ‘‘సాలిత్తకసిప్ప’’న్తి సక్ఖరాఖిపనసిప్పం వుచ్చతి. సో ఏకదివసం ధమ్మం సుత్వా సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పదం లభి, న పన సిక్ఖాకామో, న పటిపత్తిసాధకో అహోసి. సో ఏకదివసం ఏకం దహరభిక్ఖుం ఆదాయ అచిరవతిం గన్త్వా న్హాయిత్వా నదీతీరే అట్ఠాసి. తస్మిం సమయే ద్వే సేతహంసా ఆకాసేన గచ్ఛన్తి. సో తం దహరం ఆహ ‘‘ఇమం పచ్ఛిమహంసం సక్ఖరాయ అక్ఖిమ్హి పహరిత్వా పాదమూలే పాతేమీ’’తి. ఇతరో ‘‘కథం పాతేస్ససి, న సక్ఖిస్ససి పహరితు’’న్తి ఆహ. ఇతరో ‘‘తిట్ఠతు తావస్స ఓరతో అక్ఖి, పరతో అక్ఖిమ్హి తం పహరామీ’’తి. ఇదాని పన త్వం అసన్తం కథేసీతి. ‘‘తేన హి ఉపధారేహీ’’తి ఏకం తిఖిణసక్ఖరం గహేత్వా అఙ్గులియా పరియన్తే కత్వా తస్స హంసస్స పచ్ఛతో ఖిపి. సా ‘‘రు’’న్తి సద్దం అకాసి, హంసో ‘‘పరిస్సయేన భవితబ్బ’’న్తి నివత్తిత్వా సద్దం సోతుం ఆరభి. ఇతరో తస్మిం ఖణే ఏకం వట్టసక్ఖరం గహేత్వా తస్స నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తస్స పరభాగే అక్ఖిం పహరి. సక్ఖరా ఇతరమ్పి అక్ఖిం వినివిజ్ఝిత్వా గతా. హంసో మహారవం రవన్తో పాదమూలేయేవ పతి. తతో తతో భిక్ఖూ ఆగన్త్వా గరహిత్వా ‘‘అననుచ్ఛవికం తే కత’’న్తి సత్థు సన్తికం నేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమినా ఇదం నామ కత’’న్తి తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా తం భిక్ఖుం గరహిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస ఏతస్మిం సిప్పే కుసలో, పుబ్బేపి కుసలోయేవ అహోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అమచ్చో అహోసి. తస్మిం కాలే రఞ్ఞో పురోహితో అతిముఖరో హోతి బహుభాణీ, తస్మిం కథేతుం ఆరద్ధే అఞ్ఞే ఓకాసమేవ న లభన్తి. రాజా చిన్తేసి ‘‘కదా ను ఖో ఏతస్స వచనుపచ్ఛేదకం కఞ్చి లభిస్సామీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ తథారూపం ఏకం ఉపధారేన్తో విచరతి. తస్మిం కాలే బారాణసియం ఏకో పీఠసప్పీ సక్ఖరాఖిపనసిప్పే నిప్ఫత్తిం పత్తో హోతి. గామదారకా తం రథకం ఆరోపేత్వా ఆకడ్ఢమానా బారాణసినగరద్వారమూలే ఏకో విటపసమ్పన్నో మహానిగ్రోధో అత్థి, తత్థ ఆనేత్వా సమ్పరివారేత్వా కాకణికాదీని దత్వా ‘‘హత్థిరూపకం కర, అస్సరూపకం కరా’’తి వదన్తి. సో సక్ఖరా ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా నిగ్రోధపణ్ణేసు నానారూపాని దస్సేతి, సబ్బాని పణ్ణాని ఛిద్దావఛిద్దానేవ అహేసుం.

అథ బారాణసిరాజా ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో తం ఠానం పాపుణి. ఉస్సారణాభయేన సబ్బే దారకా పలాయింసు, పీఠసప్పీ తత్థేవ నిపజ్జి. రాజా నిగ్రోధమూలం పత్వా రథే నిసిన్నో పత్తానం ఛిద్దతాయ ఛాయం కబరకబరం దిస్వా ఓలోకేన్తో సబ్బేసం పత్తానం ఛిద్దభావం దిస్వా ‘‘కేనేతాని ఏవం కతానీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పీఠసప్పినా, దేవా’’తి. రాజా ‘‘ఇమం నిస్సాయ బ్రాహ్మణస్స వచనుపచ్ఛేదం కాతుం సక్కా భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కహం, భణే, పీఠసప్పీ’’తి పుచ్ఛి. విచినన్తా మూలన్తరే నిపన్నం దిస్వా ‘‘అయం, దేవా’’తి ఆహంసు. రాజా నం పక్కోసాపేత్వా పరిసం ఉస్సారేత్వా పుచ్ఛి ‘‘అమ్హాకం సన్తికే ఏకో ముఖరబ్రాహ్మణో అత్థి, సక్ఖిస్ససి తం నిస్సద్దం కాతు’’న్తి. నాళిమత్తా అజలణ్డికా లభన్తో సక్ఖిస్సామి, దేవాతి. రాజా పీఠసప్పిం ఘరం నేత్వా అన్తోసాణియం నిసీదాపేత్వా సాణియం ఛిద్దం కారేత్వా బ్రాహ్మణస్స ఛిద్దాభిముఖం ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా నాళిమత్తా సుక్ఖా అజలణ్డికా పీఠసప్పిస్స సన్తికే ఠపాపేత్వా బ్రాహ్మణం ఉపట్ఠానకాలే ఆగతం తస్మిం ఆసనే నిసీదాపేత్వా కథం సముట్ఠాపేసి. బ్రాహ్మణో అఞ్ఞేసం ఓకాసం అదత్వా రఞ్ఞా సద్ధిం కథేతుం ఆరభి. అథస్స సో పీఠసప్పీ సాణిచ్ఛిద్దేన ఏకేకం అజలణ్డికం పచ్ఛియం పవేసేన్తో వియ తాలుతలమ్హియేవ పాతేతి, బ్రాహ్మణో ఆగతాగతం నాళియం తేలం పవేసేన్తో వియ గిలతి, సబ్బా పరిక్ఖయం గమింసు. తస్సేతా నాళిమత్తా అజలణ్డికా కుచ్ఛిం పవిట్ఠా అడ్ఢాళ్హకమత్తా అహేసుం.

రాజా తాసం పరిక్ఖీణభావం ఞత్వా ఆహ – ‘‘ఆచరియ, తుమ్హే అతిముఖరతాయ నాళిమత్తా అజలణ్డికా గిలన్తా కిఞ్చి న జానిత్థ, ఇతో దాని ఉత్తరి జీరాపేతుం న సక్ఖిస్సథ. గచ్ఛథ, పియఙ్గుదకం పివిత్వా ఛడ్డేత్వా అత్తానం అరోగం కరోథా’’తి బ్రాహ్మణో తతో పట్ఠాయ పిహితముఖో వియ హుత్వా కథేన్తేనాపి సద్ధిం అకథనసీలో అహోసి. రాజా ‘‘ఇమినా మే కణ్ణసుఖం కత’’న్తి పీఠసప్పిస్స సతసహస్సుట్ఠానకే చతూసు దిసాసు చత్తారో గామే అదాసి. బోధిసత్తో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, సిప్పం నామ లోకే పణ్డితేహి ఉగ్గహితబ్బం, పీఠసప్పినా సాలిత్తకమత్తేనాపి అయం సమ్పత్తి లద్ధా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౭. ‘‘సాధుం ఖో సిప్పకం నామ, అపి యాదిస కీదిసం;

పస్స ఖఞ్జప్పహారేన, లద్ధా గామా చతుద్దిసా’’తి.

తత్థ పస్స ఖఞ్జప్పహారేనాతి పస్స, మహారాజ, ఇమినా ఖఞ్జపీఠసప్పినా అజలణ్డికాపహారేన చతుద్దిసా చత్తారో గామా లద్ధా, అఞ్ఞేసం సిప్పానం కో ఆనిసంసపరిచ్ఛేదోతి సిప్పగుణం కథేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పీఠసప్పీ అయం భిక్ఖు అహోసి, రాజా ఆనన్దో, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సాలిత్తకజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౦౮] ౮. బాహియజాతకవణ్ణనా

సిక్ఖేయ్య సిక్ఖితబ్బానీతి ఇదం సత్థా వేసాలిం ఉపనిస్సాయ మహావనే కూటాగారసాలాయం విహరన్తో ఏకం లిచ్ఛవిం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర లిచ్ఛవిరాజా సద్ధో పసన్నో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా అత్తనో నివేసనే మహాదానం పవత్తేసి. భరియా పనస్స థూలఙ్గపచ్చఙ్గా ఉద్ధుమాతకనిమిత్తసదిసా అనాకప్పసమ్పన్నా అహోసి. సత్థా భత్తకిచ్చావసానే అనుమోదనం కత్వా విహారం గన్త్వా భిక్ఖూనం ఓవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పావిసి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, తస్స నామ లిచ్ఛవిరఞ్ఞో తావ అభిరూపస్స తాదిసా భరియా థూలఙ్గపచ్చఙ్గా అనాకప్పసమ్పన్నా, కథం సో తాయ సద్ధిం అభిరమతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏస ఇదానేవ, పుబ్బేపి థూలసరీరాయ ఏవ ఇత్థియా సద్ధిం అభిరమీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అమచ్చో అహోసి. అథేకా జనపదిత్థీ థూలసరీరా అనాకప్పసమ్పన్నా భతిం కురుమానా రాజఙ్గణస్స అవిదూరేన గచ్ఛమానా సరీరవళఞ్జపీళితా హుత్వా నివత్థసాటకేన సరీరం పటిచ్ఛాదేత్వా నిసీదిత్వా సరీరవళఞ్జం ముఞ్చిత్వా ఖిప్పమేవ ఉట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే బారాణసిరాజా వాతపానేన రాజఙ్గణం ఓలోకేన్తో తం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘అయం ఏవరూపే అఙ్గణట్ఠానే సరీరవళఞ్జం ముఞ్చమానా హిరోత్తప్పం అప్పహాయ నివాసనేనేవ పటిచ్ఛన్నా హుత్వా సరీరవళఞ్జం మోచేత్వా ఖిప్పం ఉట్ఠితా, ఇమాయ నిరోగాయ భవితబ్బం, ఏతిస్సా వత్థు విసదం భవిస్సతి, విసదే పన వత్థుస్మిం ఏకో పుత్తో లబ్భమానో విసదో పుఞ్ఞవా భవిస్సతి, ఇమం మయా అగ్గమహేసిం కాతుం వట్టతీ’’తి. సో తస్సా అపరిగ్గహితభావం ఞత్వా ఆహరాపేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానం అదాసి. సా తస్స పియా అహోసి మనాపా, న చిరస్సేవ ఏకం పుత్తం విజాయి. సో పనస్సా పుత్తో చక్కవత్తీ రాజా అహోసి.

బోధిసత్తో తస్సా సమ్పత్తిం దిస్వా తథారూపం వచనోకాసం లభిత్వా ‘‘దేవ, సిక్ఖితబ్బయుత్తకం నామ సిప్పం కస్మా న సిక్ఖితబ్బం, యత్ర హి నామాయం మహాపుఞ్ఞా హిరోత్తప్పం అప్పహాయ పటిచ్ఛన్నాకారేన సరీరవళఞ్జం కురుమానా తుమ్హే ఆరాధేత్వా ఏవరూపం సమ్పత్తిం పత్తా’’తి వత్వా సిక్ఖితబ్బయుత్తకానం సిప్పానం వణ్ణం కథేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౦౮. ‘‘సిక్ఖేయ్య సిక్ఖితబ్బాని, సన్తి సచ్ఛన్దినో జనా;

బాహియా హి సుహన్నేన, రాజానమభిరాధయీ’’తి.

తత్థ సన్తి సచ్ఛన్దినో జనాతి తేసు తేసు సిప్పేసు సచ్ఛన్దా జనా అత్థియేవ. బాహియాతి బహిజనపదే జాతా సంవడ్ఢా ఇత్థీ. సుహన్నేనాతి హిరోత్తప్పం అప్పహాయ పటిచ్ఛన్నేనాకారేన హన్నం సుహన్నం నామ, తేన సుహన్నేన. రాజానమభిరాధయీతి దేవం అభిరాధయిత్వా ఇమం సమ్పత్తిం పత్తాతి. ఏవం మహాసత్తో సిక్ఖితబ్బయుత్తకానం సిప్పానం గుణం కథేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జయమ్పతికా ఏతరహిపి జయమ్పతికావ, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బాహియజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౦౯] ౯. కుణ్డకపూవజాతకవణ్ణనా

యథన్నో పురిసో హోతీతి ఇదం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో మహాదుగ్గతం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి కదాచి ఏకమేవ కులం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దేతి, కదాచి తీణి చత్తారి ఏకతో హుత్వా, కదాచి గణబన్ధనేన, కదాచి వీథిసభాగేన, కదాచి సకలనగరం ఛన్దకం సంహరిత్వా. తదా పన వీథిభత్తం నామ అహోసి. అథ మనుస్సా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స యాగుం దత్వా ‘‘ఖజ్జకం ఆహరథా’’తి ఆహంసు. తదా పనేకో పరేసం భతికారకో దుగ్గతమనుస్సో తస్సం వీథియం వసమానో చిన్తేసి ‘‘అహం యాగుం దాతుం న సక్ఖిస్సామి, ఖజ్జకం పన దస్సామీ’’తి సణ్హసణ్హం కుణ్డకం వడ్ఢాపేత్వా ఉదకేన తేమేత్వా అక్కపణ్ణేన వేఠేత్వా కుక్కుళే పచిత్వా ‘‘ఇదం బుద్ధస్స దస్సామీ’’తి తం ఆదాయ గన్త్వా సత్థు సన్తికే ఠితో ‘‘ఖజ్జకం ఆహరథా’’తి ఏకస్మిం వచనే వుత్తమత్తే సబ్బపఠమం గన్త్వా తం పూవం సత్థు పత్తే పతిట్ఠాపేసి, సత్థా అఞ్ఞేహి దీయమానం ఖజ్జకం అగ్గహేత్వా తమేవ పూవఖజ్జకం పరిభుఞ్జి.

తస్మింయేవ పన ఖణే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన కిర మహాదుగ్గతస్స కుణ్డకఖజ్జకం అజిగుచ్ఛిత్వా అమతం వియ పరిభుత్త’’న్తి సకలనగరం ఏకకోలాహలం అహోసి. రాజరాజమహామత్తాదయో అన్తమసో దోవారికే ఉపాదాయ సబ్బేవ సన్నిపతిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా మహాదుగ్గతం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘హన్ద భో, సతం గహేత్వా, ద్వే సతాని గహేత్వా, పఞ్చ సతాని గహేత్వా అమ్హాకం పత్తిం దేహీ’’తి వదింసు. సో ‘‘సత్థారం పటిపుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి సత్థు సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘ధనం గహేత్వా వా అగ్గహేత్వా వా సబ్బసత్తానం పత్తిం దేహీ’’తి ఆహ. సో ధనం గహేతుం ఆరభి. మనుస్సా దిగుణచతుగ్గుణఅట్ఠగుణాదివసేన దదన్తా నవ హిరఞ్ఞకోటియో అదంసు. సత్థా అనుమోదనం కత్వా విహారం గన్త్వా భిక్ఖూహి వత్తే దస్సితే సుగతోవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పావిసి. రాజా సాయన్హసమయే మహాదుగ్గతం పక్కోసాపేత్వా సేట్ఠిట్ఠానేన పూజేసి.

భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సత్థా మహాదుగ్గతేన దిన్నం కుణ్డకపూవం అజిగుచ్ఛన్తో అమతం వియ పరిభుఞ్జి, మహాదుగ్గతోపి బహుధనఞ్చ సేట్ఠిట్ఠానఞ్చ లభిత్వా మహాసమ్పత్తిం పత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ మయా అజిగుచ్ఛన్తేన తస్స కుణ్డకపూవో పరిభుత్తో, పుబ్బేపి రుక్ఖదేవతాయ హుత్వా పరిభుత్తోయేవ, తదాపి చేస మం నిస్సాయ సేట్ఠిట్ఠానం అలత్థేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం ఠానే ఏరణ్డరుక్ఖే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా తస్మిం గామకే మనుస్సా దేవతామఙ్గలికా హోన్తి. అథేకస్మిం ఛణే సమ్పత్తే మనుస్సా అత్తనో అత్తనో రుక్ఖదేవతానం బలికమ్మం అకంసు. అథేకో దుగ్గతమనుస్సో తే మనుస్సే రుక్ఖదేవతా పటిజగ్గన్తే దిస్వా ఏకం ఏరణ్డరుక్ఖం పటిజగ్గి. తే మనుస్సా అత్తనో అత్తనో దేవతానం నానప్పకారాని మాలాగన్ధవిలేపనాదీని చేవ ఖజ్జభోజ్జాని చ ఆదాయ గచ్ఛింసు. సో పన కుణ్డకపూవఞ్చేవ ఉళుఙ్కేన చ ఉదకం ఆదాయ గన్త్వా ఏరణ్డరుక్ఖస్స అవిదూరే ఠత్వా చిన్తేసి ‘‘దేవతా నామ దిబ్బఖజ్జకాని ఖాదన్తి, మయ్హం దేవతా ఇమం కుణ్డకపూవం న ఖాదిస్సతి, కిం ఇమం అకారణేన నాసేమి, అహమేవ నం ఖాదిస్సామీ’’తి తతోవ నివత్తి. బోధిసత్తో ఖన్ధవిటపే ఠత్వా ‘‘భో పురిస, సచే త్వం ఇస్సరో భవేయ్యాసి, మయ్హం మధురఖజ్జకం దదేయ్యాసి. త్వం పన దుగ్గతో, అహం తవ పూవం న ఖాదిత్వా అఞ్ఞం కిం ఖాదిస్సామి, మా మే కోట్ఠాసం నాసేహీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౦౯. ‘‘యథన్నో పురిసో హోతి, తథన్నా తస్స దేవతా;

ఆహరేతం కుణ్డపూవం, మా మే భాగం వినాసయా’’తి.

తత్థ యథన్నోతి యథారూపభోజనో హోతి. తథన్నాతి తస్స పురిసస్స దేవతాపి తథారూపభోజనావ హోతి. ఆహరేతం కుణ్డపూవన్తి ఏతం కుణ్డకేన పక్కపూవం ఆనేహి, మయ్హం భాగం మా వినాసేహీతి.

సో నివత్తిత్వా బోధిసత్తం ఓలోకేత్వా బలికమ్మమకాసి. బోధిసత్తో తతో ఓజం పరిభుఞ్జిత్వా ‘‘పురిస, త్వం కిమత్థం మం పటిజగ్గసీ’’తి ఆహ. ‘‘దుగ్గతోమ్హి, సామి, తం నిస్సాయ దుగ్గతభావతో ముచ్చితుకామతాయ పటిజగ్గామీ’’తి. ‘‘భో పురిస, మా చిన్తయి, తయా కతఞ్ఞుస్స కతవేదినో పూజా కతా, ఇమం ఏరణ్డం పరిక్ఖిపిత్వా నిధికుమ్భియో గీవాయ గీవం ఆహచ్చఠితా. త్వం రఞ్ఞో ఆచిక్ఖిత్వా సకటేహి ధనం ఆహరాపేత్వా రాజఙ్గణే రాసిం కారేహి, రాజా తే తుస్సిత్వా సేట్ఠిట్ఠానం దస్సతీ’’తి వత్వా బోధిసత్తో అన్తరధాయి. సో తథా అకాసి. రాజాపి తస్స సేట్ఠిట్ఠానం అదాసి. ఇతి సో బోధిసత్తం నిస్సాయ మహాసమ్పత్తిం పత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుగ్గతో ఏతరహి దుగ్గతోవ, ఏరణ్డరుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుణ్డకపూవజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౧౦] ౧౦. సబ్బసంహారకపఞ్హజాతకవణ్ణనా

సబ్బసంహారకో నత్థీతి అయం సబ్బసంహారకపఞ్హో సబ్బాకారేన ఉమఙ్గజాతకే ఆవి భవిస్సతీతి.

సబ్బసంహారకపఞ్హజాతకవణ్ణనా దసమా.

పరోసతవగ్గో ఏకాదసమో.

తస్సుద్దానం –

పరోసతమ్పి పణ్ణికం, వేరీ చ మిత్తవిన్దకం;

దుబ్బలఞ్చ ఉదఞ్చనీ, సాలిత్తమ్పి చ బాహియం;

కుణ్డకపూవసబ్బసంహారకన్తి.