౧౨. హంచివగ్గో

[౧౧౧] ౧. గద్రభపఞ్హజాతకవణ్ణనా

హంచి తువం ఏవమఞ్ఞసీతి అయమ్పి గద్రభపఞ్హో మహాఉమఙ్గజాతకేయేవ (జా. ౨.౨౨.౫౯౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

గద్రభపఞ్హజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౧౨] ౨. అమరాదేవీపఞ్హజాతకవణ్ణనా

యేన సత్తుబిలఙ్గా చాతి అయమ్పి అమరాదేవిపఞ్హో నామ తత్థేవ ఆవి భవిస్సతి.

అమరాదేవీపఞ్హజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౧౩] ౩. సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా

సద్దహాసి సిఙ్గాలస్సాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి సమయే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తేన పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆదాయ గయాసీసం గన్త్వా ‘యం సమణో గోతమో కరోతి, న సో ధమ్మో. యమహం కరోమి, అయమేవ ధమ్మో’తి తే భిక్ఖూ అత్తనో లద్ధిం గాహాపేత్వా ఠానప్పత్తం ముసావాదం కత్వా సఙ్ఘం భిన్దిత్వా ఏకసీమాయ ద్వే ఉపోసథా కతా’’తి దేవదత్తస్స అగుణకథం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ ముసావాదీ, పుబ్బేపి ముసావాదీయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సుసానవనే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా బారాణసియం నక్ఖత్తం ఘుట్ఠం అహోసి. మనుస్సా ‘‘యక్ఖబలికమ్మం కరోమా’’తి తేసు తేసు చచ్చరరచ్ఛాదిట్ఠానేసు మచ్ఛమంసాదీని విప్పకిరిత్వా కపాలకేసు బహుం సురం ఠపయింసు. అథేకో సిఙ్గాలో అడ్ఢరత్తసమయే నిద్ధమనేన నగరం పవిసిత్వా మచ్ఛమంసం ఖాదిత్వా సురం పివిత్వా పున్నాగగచ్ఛన్తరం పవిసిత్వా యావ అరుణుగ్గమనా నిద్దం ఓక్కమి. సో పబుజ్ఝిత్వా ఆలోకం దిస్వా ‘‘ఇదాని నిక్ఖమితుం న సక్కా’’తి మగ్గసమీపం గన్త్వా అదిస్సమానో నిపజ్జిత్వా అఞ్ఞే మనుస్సే దిస్వాపి కిఞ్చి అవత్వా ఏకం బ్రాహ్మణం ముఖధోవనత్థాయ గచ్ఛన్తం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘బ్రాహ్మణా నామ ధనలోలా హోన్తి, ఇమం ధనేన పలోభేత్వా యథా మం ఉపకచ్ఛకన్తరే కత్వా ఉత్తరాసఙ్గేన పటిచ్ఛాదేత్వా నగరా నీహరతి, తథా కరిస్సామీ’’తి. సో మనుస్సభాసాయ ‘‘బ్రాహ్మణా’’తి ఆహ. సో నివత్తిత్వా ‘‘కో మం పక్కోసతీ’’తి ఆహ. ‘‘అహం, బ్రాహ్మణా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి. ‘‘బ్రాహ్మణ, మయ్హం ద్వే కహాపణసతాని అత్థి. సచే మం ఉపకచ్ఛకన్తరే కత్వా ఉత్తరాసఙ్గేన పటిచ్ఛాదేత్వా యథా న కోచి పస్సతి, తథా నగరా నిక్ఖామేతుం సక్కోసి, తుయ్హం తే కహాపణే దస్సామీ’’తి. బ్రాహ్మణో ధనలోభేన ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తం తథా కత్వా ఆదాయ నగరా నిక్ఖమిత్వా థోకం అగమాసి. అథ నం సిఙ్గాలో పుచ్ఛి ‘‘కతరట్ఠానం, బ్రాహ్మణా’’తి? ‘‘అసుకం నామా’’తి. ‘‘అఞ్ఞం థోకం ఠానం గచ్ఛా’’తి. ఏవం పునప్పునం వదన్తో మహాసుసానం పత్వా ‘‘ఇధ మం ఓతారేహీ’’తి ఆహ. తత్థ నం ఓతారేసి. అథ సిఙ్గాలో ‘‘తేన హి, బ్రాహ్మణ, ఉత్తరిసాటకం పత్థరా’’తి ఆహ. సో ధనలోభేన ‘‘సాధూ’’తి పత్థరి. అథ నం ‘‘ఇమం రుక్ఖమూలం ఖణాహీ’’తి పథవిఖణనే యోజేత్వా బ్రాహ్మణస్స ఉత్తరిసాటకం అభిరుయ్హ చతూసు కణ్ణేసు చ మజ్ఝే చాతి పఞ్చసు ఠానేసు సరీరనిస్సన్దం పాతేత్వా మక్ఖేత్వా చేవ తేమేత్వా చ సుసానవనం పావిసి. బోధిసత్తో రుక్ఖవిటపే ఠత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౧౩. ‘‘సద్దహాసి సిఙ్గాలస్స, సురాపీతస్స బ్రాహ్మణ;

సిప్పికానం సతం నత్థి, కుతో కంససతా దువే’’తి.

తత్థ సద్దహాసీతి సద్దహసి, అయమేవ వా పాఠో, పత్తియాయసీతి అత్థో. సిప్పికానం సతం నత్థీతి ఏతస్స హి సిప్పికాసతమ్పి నత్థి. కుతో కంససతా దువేతి ద్వే కహాపణసతాని పనస్స కుతో ఏవాతి.

బోధిసత్తో ఇమం గాథం వత్వా ‘‘గచ్ఛ, బ్రాహ్మణ, తవ సాటకం ధోవిత్వా న్హాయిత్వా అత్తనో కమ్మం కరోహీ’’తి వత్వా అన్తరధాయి. బ్రాహ్మణో తథా కత్వా ‘‘వఞ్చితో వతమ్హీ’’తి దోమనస్సప్పత్తో పక్కామి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౧౪] ౪. మితచిన్తీజాతకవణ్ణనా

బహుచిన్తీ అప్పచిన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ద్వే మహల్లకత్థేరే ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర జనపదే ఏకస్మిం అరఞ్ఞావాసే వస్సం వసిత్వా ‘‘సత్థు దస్సనత్థాయ గచ్ఛిస్సామా’’తి పాథేయ్యం సజ్జేత్వా ‘‘అజ్జ గచ్ఛామ, స్వే గచ్ఛామా’’తి మాసం అతిక్కామేత్వా పున పాథేయ్యం సజ్జేత్వా తథేవ మాసం, పున మాసన్తి ఏవం అత్తనో కుసీతభావేన చేవ నివాసట్ఠానే చ అపేక్ఖాయ తయో మాసే అతిక్కామేత్వా తతో నిక్ఖమ్మ జేతవనం గన్త్వా సభాగట్ఠానే పత్తచీవరం పటిసామేత్వా సత్థారం పస్సింసు. అథ నే భిక్ఖూ పుచ్ఛింసు ‘‘చిరం వో, ఆవుసో, బుద్ధుపట్ఠానం అకరోన్తానం, కస్మా ఏవం చిరాయిత్థా’’తి? తే తమత్థం ఆరోచేసుం. అథ నేసం సో ఆలసియకుసీతభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. ధమ్మసభాయమ్పి తేసం భిక్ఖూనమేవ ఆలసియభావం నిస్సాయ కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర తుమ్హే, భిక్ఖవే, అలసా కుసీతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేతే అలసా, పుబ్బేపి అలసా చేవ నివాసట్ఠానే చ సాలయా సాపేక్ఖా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసినదియం తయో మచ్ఛా అహేసుం, బహుచిన్తీ, అప్పచిన్తీ, మితచిన్తీతి తేసం నామాని. తే అరఞ్ఞతో మనుస్సపథం ఆగమింసు. తత్థ మితచిన్తీ ఇతరే ద్వే ఏవమాహ ‘‘అయం మనుస్సపథో నామ సాసఙ్కో సప్పటిభయో, కేవట్టా నానప్పకారాని జాలకుమినాదీని ఖిపిత్వా మచ్ఛే గణ్హన్తి, మయం అరఞ్ఞమేవ గచ్ఛామా’’తి. ఇతరే ద్వే జనా అలసతాయ చేవ ఆమిసగిద్ధతాయ చ ‘‘అజ్జ గచ్ఛామ, స్వే గచ్ఛామా’’తి తయో మాసే అతిక్కామేసుం. అథ కేవట్టా నదియం జాలం ఖిపింసు. బహుచిన్తీ చ అప్పచిన్తీ చ గోచరం గణ్హన్తా పురతో గచ్ఛన్తి. తే అత్తనో అన్ధబాలతాయ జాలగన్ధం అసల్లక్ఖేత్వా జాలకుచ్ఛిమేవ పవిసింసు. మితచిన్తీ పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తో జాలగన్ధం సల్లక్ఖేత్వా తేసఞ్చ జాలకుచ్ఛిం పవిట్ఠభావం ఞత్వా ‘‘ఇమేసం కుసీతానం అన్ధబాలానం జీవితదానం దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా బహిపస్సేన జాలకుచ్ఛిట్ఠానం గన్త్వా జాలకుచ్ఛిం ఫాలేత్వా నిక్ఖన్తసదిసో హుత్వా ఉదకం ఆలుళేన్తో జాలస్స పురతో పతిత్వా పున జాలకుచ్ఛిం పవిసిత్వా పచ్ఛిమభాగేన ఫాలేత్వా నిక్ఖన్తసదిసో ఉదకం ఆలుళేన్తో పచ్ఛిమభాగే పతి. కేవట్టా ‘‘మచ్ఛా జాలం ఫాలేత్వా గతా’’తి మఞ్ఞమానా జాలకోటియం గహేత్వా ఉక్ఖిపింసు. తే ద్వేపి మచ్ఛా జాలతో ముచ్చిత్వా ఉదకే పతింసు. ఇతి తేహి మితచిన్తిం నిస్సాయ జీవితం లద్ధం.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౧౪. ‘‘బహుచిన్తీ అప్పచిన్తీ, ఉభో జాలే అబజ్ఝరే;

మితచిన్తీ పమోచేసి, ఉభో తత్థ సమాగతా’’తి.

తత్థ బహుచిన్తీతి బహుచిన్తనతాయ వితక్కబహులతాయ ఏవంలద్ధనామో. ఇతరేసుపి ద్వీసు అయమేవ నయో. ఉభో తత్థ సమాగతాతి మితచిన్తిం నిస్సాయ లద్ధజీవితా తత్థ ఉదకే పున ఉభోపి జనా మితచిన్తినా సద్ధిం సమాగతాతి అత్థో.

ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే మహల్లకా భిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. తదా బహుచిన్తీ చ అప్పచిన్తీ చ ఇమే ద్వే అహేసుం, మితచిన్తీ పన అహమేవ అహోసిన్తి.

మితచిన్తీజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౧౫] ౫. అనుసాసికజాతకవణ్ణనా

యాయఞ్ఞే మనుసాసతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అనుసాసికం భిక్ఖునిం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిర సావత్థివాసినీ ఏకా కులధీతా పబ్బజిత్వా ఉపసమ్పన్నకాలతో పట్ఠాయ సమణధమ్మే అననుయుత్తా ఆమిసగిద్ధా హుత్వా యత్థ అఞ్ఞా భిక్ఖునియో న గచ్ఛన్తి, తాదిసే నగరస్స ఏకదేసే పిణ్డాయ చరతి. అథస్సా మనుస్సా పణీతపిణ్డపాతం దేన్తి. సా రసతణ్హాయ బజ్ఝిత్వా ‘‘సచే ఇమస్మిం పదేసే అఞ్ఞాపి భిక్ఖునియో పిణ్డాయ చరిస్సన్తి, మయ్హం లాభో పరిహాయిస్సతి. యథా ఏతం పదేసం అఞ్ఞా నాగచ్ఛన్తి, ఏవం మయా కాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా భిక్ఖునూపస్సయం గన్త్వా ‘‘అయ్యే, అసుకట్ఠానే చణ్డో హత్థీ, చణ్డో అస్సో, చణ్డో మేణ్డో, చణ్డో కుక్కురో చరతి, సపరిస్సయట్ఠానం, మా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్థా’’తి భిక్ఖునియో అనుసాసతి. తస్సా వచనం సుత్వా ఏకా భిక్ఖునీపి తం పదేసం గీవం పరివత్తేత్వా న ఓలోకేసి. తస్సా ఏకస్మిం దివసే తస్మిం పదేసే పిణ్డాయ చరన్తియా వేగేనేకం గేహం పవిసన్తియా చణ్డో మేణ్డకో పహరిత్వా ఊరుట్ఠికం భిన్ది. మనుస్సా వేగేన ఉపధావిత్వా ద్విధా భిన్నం ఊరుట్ఠికం ఏకతో బన్ధిత్వా తం భిక్ఖునిం మఞ్చేనాదాయ భిక్ఖునూపస్సయం నయింసు. భిక్ఖునియో ‘‘అయం అఞ్ఞా భిక్ఖునియో అనుసాసిత్వా సయం తస్మిం పదేసే చరన్తీ ఊరుట్ఠికం భిన్దాపేత్వా ఆగతా’’తి పరిహాసం అకంసు. తమ్పి తాయ కతకారణం న చిరస్సేవ భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటం అహోసి.

అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, అసుకా అనుసాసికా భిక్ఖునీ అఞ్ఞం అనుసాసిత్వా సయం తస్మిం పదేసే చరమానా చణ్డేన మేణ్డకేన ఊరుం భిన్దాపేసీ’’తి తస్సా అగుణకథం కథేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేసా అఞ్ఞే అనుసాసతియేవ, సయం పన న వత్తతి, నిచ్చకాలం దుక్ఖమేవ అనుభోతీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞే సకుణయోనియం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సకుణజేట్ఠకో హుత్వా అనేకసకుణసహస్సపరివారో హిమవన్తం పావిసి. తస్స తత్థ వసనకాలే ఏకా చణ్డసకుణికా మహావత్తనిమగ్గం గన్త్వా గోచరం గణ్హాతి. సా తత్థ సకటేహి పతితాని వీహిముగ్గబీజాదీని లభిత్వా ‘‘యథా ఇదాని ఇమం పదేసం అఞ్ఞే సకుణా నాగచ్ఛన్తి, తథా కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సకుణసఙ్ఘస్స ఓవాదం దేతి ‘‘వత్తనిమహామగ్గో నామ సప్పటిభయో, హత్థిఅస్సాదయో చేవ చణ్డగోణయుత్తయానాదీని చ సఞ్చరన్తి, సహసా ఉప్పతితుమ్పి న సక్కా హోతి, న తత్థ గన్తబ్బ’’న్తి. సకుణసఙ్ఘో తస్సా ‘‘అనుసాసికా’’తేవ నామం అకాసి.

సా ఏకదివసం వత్తనిమహామగ్గే చరన్తీ అతిమహావేగేన ఆగచ్ఛన్తస్స యానస్స సద్దం సుత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేత్వా ‘‘దూరే తావా’’తి చరతియేవ. అథ నం యానం వాతవేగేన సీఘమేవ సమ్పాపుణి, సా ఉట్ఠాతుం నాసక్ఖి, చక్కేన ద్విధా ఛిన్దిత్వా గతా. సకుణజేట్ఠకో సకుణే సమానేన్తో తం అదిస్వా ‘‘అనుసాసికా న దిస్సతి, ఉపధారేథ న’’న్తి ఆహ. సకుణా ఉపధారేన్తా తం మహామగ్గే ద్విధా ఛిన్నం దిస్వా సకుణజేట్ఠకస్స ఆరోచేసుం. సకుణజేట్ఠకో ‘‘సా అఞ్ఞా సకుణికా వారేత్వా సయం తత్థ చరమానా ద్విధా ఛిన్నా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౧౫. ‘‘యాయఞ్ఞే మనుసాసతి, సయం లోలుప్పచారినీ;

సాయం విపక్ఖికా సేతి, హతా చక్కేన సాసికా’’తి.

తత్థ యాయఞ్ఞే మనుసాసతీతి యకారో పదసన్ధికరో, యా అఞ్ఞే అనుసాసతీతి అత్థో. సయం లోలుప్పచారినీతి అత్తనా లోలుప్పచారినీ సమానా. సాయం విపక్ఖికా సేతీతి సా ఏసా విహతపక్ఖా హుత్వా మహామగ్గే సయతి. హతా చక్కేన సాసికాతి యానచక్కేన హతా సాసికా సకుణికాతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అనుసాసికా సకుణికా అయం అనుసాసికా భిక్ఖునీ అహోసి, సకుణజేట్ఠకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అనుసాసికజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౧౬] ౬. దుబ్బచజాతకవణ్ణనా

అతికరమకరాచరియాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స వత్థు నవకనిపాతే గిజ్ఝజాతకే (జా. ౧.౯.౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ఆమన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖు న త్వం ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోయేవ. దుబ్బచభావేనేవ పణ్డితానం ఓవాదం అకరోన్తో సత్తిప్పహారేన జీవితక్ఖయం పత్తోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో లఙ్ఘనటకయోనియం పటిసన్ధిం గహేత్వా వయప్పత్తో పఞ్ఞవా ఉపాయకుసలో అహోసి. సో ఏకస్స లఙ్ఘనకస్స సన్తికే సత్తిలఙ్ఘనసిప్పం సిక్ఖిత్వా ఆచరియేన సద్ధిం సిప్పం దస్సేన్తో విచరతి. ఆచరియో పనస్స చతున్నంయేవ సత్తీనం లఙ్ఘనసిప్పం జానాతి, న పఞ్చన్నం. సో ఏకదివసం ఏకస్మిం గామకే సిప్పం దస్సేన్తో సురామదమత్తో ‘‘పఞ్చ సత్తియో లఙ్ఘిస్సామీ’’తి పటిపాటియా ఠపేసి. అథ నం బోధిసత్తో ఆహ ‘‘ఆచరియ, త్వం పఞ్చసత్తిలఙ్ఘనసిప్పం న జానాసి, ఏకం సత్తిం హర. సచే లఙ్ఘిస్ససి, పఞ్చమాయ సత్తియా విద్ధో మరిస్ససీ’’తి. సో సుట్ఠు మత్తతాయ ‘‘త్వఞ్హి మయ్హం పమాణం న జానాసీ’’తి తస్స వచనం అనాదియిత్వా చతస్సో లఙ్ఘిత్వా పఞ్చమాయ సత్తియా దణ్డకే మధుకపుప్ఫం వియ ఆవుతో పరిదేవమానో నిపజ్జి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘పణ్డితానం వచనం అకత్వా ఇమం బ్యసనం పత్తోసీ’’తి ఇమం గాథమాహ –

౧౧౬. ‘‘అతికరమకరాచరియ, మయ్హమ్పేతం న రుచ్చతి;

చతుత్థే లఙ్ఘయిత్వాన, పఞ్చమాయసి ఆవుతో’’తి.

తత్థ అతికరమకరాచరియాతి ఆచరియ అజ్జ త్వం అతికరం అకరి, అత్తనో కరణతో అతిరేకం కరణం అకరీతి అత్థో. మయ్హమ్పేతం న రుచ్చతీతి మయ్హం అన్తేవాసికస్సపి సమానస్స ఏతం తవ కరణం న రుచ్చతి, తేన తే అహం పఠమమేవ కథేసిన్తి దీపేతి. చతుత్థే లఙ్ఘయిత్వానాతి చతుత్థే సత్తిథలే అపతిత్వా అత్తానం లఙ్ఘయిత్వా. పఞ్చమాయసి ఆవుతోతి పణ్డితానం వచనం అగ్గణ్హన్తో ఇదాని పఞ్చమాయ సత్తియా ఆవుతోసీతి. ఇదం వత్వా ఆచరియం సత్తితో అపనేత్వా కత్తబ్బయుత్తకం అకాసి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఆచరియో అయం దుబ్బచో అహోసి, అన్తేవాసికో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దుబ్బచజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౧౭] ౭. తిత్తిరజాతకవణ్ణనా

అచ్చుగ్గతాతిబలతాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స వత్థు తేరసకనిపాతే తక్కారియజాతకే (జా. ౧.౧౩.౧౦౪ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన ‘‘న, భిక్ఖవే, కోకాలికో ఇదానేవ అత్తనో వాచం నిస్సాయ నట్ఠో, పుబ్బేపి నట్ఠోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసి. హిమవన్తప్పదేసే సబ్బో ఇసిగణో సన్నిపతిత్వా తం ఓవాదాచరియం కత్వా పరివారేసి. సో పఞ్చన్నం ఇసిసతానం ఓవాదాచరియో హుత్వా ఝానకీళం కీళన్తో హిమవన్తే వసతి. తదా ఏకో చేత్థ పణ్డురోగీ తాపసో కుఠారిం గహేత్వా కట్ఠం ఫాలేతి. అథేకో ముఖరతాపసో తస్స సన్తికే నిసీదిత్వా ‘‘ఇధ పహారం దేహి, ఇధ పహారం దేహీ’’తి తం తాపసం రోసేసి. సో కుజ్ఝిత్వా ‘‘న దాని మే త్వం దారుఫాలనసిప్పం సిక్ఖాపనకాచరియో’’తి తిణ్హం కుఠారిం ఉక్ఖిపిత్వా నం ఏకప్పహారేనేవ జీవితక్ఖయం పాపేసి. బోధిసత్తో తస్స సరీరకిచ్చం కారేసి. తదా అస్సమతో అవిదూరే ఏకస్మిం వమ్మికపాదే ఏకో తిత్తిరో వసతి. సో సాయం పాతం తస్మిం వమ్మికమత్థకే ఠత్వా మహావస్సితం వస్సతి. తం సుత్వా ఏకో లుద్దకో ‘‘తిత్తిరేన భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా సద్దసఞ్ఞాయ తత్థ గన్త్వా తం వధిత్వా ఆదాయ గతో.

బోధిసత్తో తస్స సద్దం అసుణన్తో ‘‘అసుకట్ఠానే తిత్తిరో వసతి, కిం ను ఖో తస్స సద్దో న సూయతీ’’తి తాపసే పుచ్ఛి. తే తస్స తమత్థం ఆరోచేసుం. సో ఉభోపి తాని కారణాని సంసన్దేత్వా ఇసిగణమజ్ఝే ఇమం గాథమాహ –

౧౧౭. ‘‘అచ్చుగ్గతాతిబలతా, అతివేలం పభాసితా;

వాచా హనతి దుమ్మేధం, తిత్తిరం వాతివస్సిత’’న్తి.

తత్థ అచ్చుగ్గతాతి అతిఉగ్గతా. అతిబలతాతి పునప్పునం భాసనేన అతిబలసభావా. అతివేలం పభాసితాతి అతిక్కన్తవేలా పమాణాతిక్కమేన భాసితా. తిత్తిరం వాతివస్సితన్తి యథా తిత్తిరం అతివస్సితం హనతి, తథా ఏవరూపా వాచా దుమ్మేధం బాలపుగ్గలం హనతీతి.

ఏవం బోధిసత్తో ఇసిగణస్స ఓవాదం దత్వా చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, కోకాలికో ఇదానేవ అత్తనో వచనం నిస్సాయ నట్ఠో, పుబ్బేపి నట్ఠోయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ముఖరతాపసో కోకాలికో అహోసి, ఇసిగణో బుద్ధపరిసా, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తిత్తిరజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౧౮] ౮. వట్టజాతకవణ్ణనా

నాచిన్తయన్తో పురిసోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర ఉత్తరసేట్ఠి నామ అహోసి మహావిభవో. తస్స భరియాయ కుచ్ఛియం ఏకో పుఞ్ఞవా సత్తో బ్రహ్మలోకా చవిత్వా పటిసన్ధిం గహేత్వా వయప్పత్తో అభిరూపో పాసాదికో అహోసి బ్రహ్మవణ్ణీ. అథ ఏకదివసం సావత్థియం కత్తికఛణే నక్ఖత్తే ఘుట్ఠే సబ్బో లోకో నక్ఖత్తనిస్సితో అహోసి. తస్స సహాయకా అఞ్ఞే సేట్ఠిపుత్తా సపజాపతికా అహేసుం. ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తస్స పన దీఘరత్తం బ్రహ్మలోకే వసితత్తా కిలేసేసు చిత్తం న అల్లీయతి. అథస్స సహాయకా ‘‘ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తస్సపి ఏకం ఇత్థిం ఆనేత్వా నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి సమ్మన్తయిత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సమ్మ, ఇమస్మిం నగరే కత్తికఛణో ఘుట్ఠో, తుయ్హమ్పి ఏకం ఇత్థిం ఆనేత్వా నక్ఖత్తం కీళిస్సామా’’తి ఆహంసు. ‘‘న మే అత్థో ఇత్థియా’’తి చ వుత్తేపి పునప్పునం నిబన్ధిత్వా సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా ఏకం వణ్ణదాసిం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం కత్వా తస్స ఘరం నేత్వా ‘‘త్వం సేట్ఠిపుత్తస్స సన్తికం గచ్ఛా’’తి సయనిఘరం పేసేత్వా నిక్ఖమింసు. తం సయనిఘరం పవిట్ఠమ్పి సేట్ఠిపుత్తో నేవ ఓలోకేతి, నాలపతి. సా చిన్తేసి ‘‘అయం ఏవం రూపసోభగ్గప్పత్తం ఉత్తమవిలాససమ్పన్నం మం నేవ ఓలోకేతి, నాలపతి, ఇదాని నం అత్తనో ఇత్థికుత్తలీలాయ ఓలోకాపేస్సామీ’’తి ఇత్థిలీలం దస్సేన్తీ పహట్ఠాకారేన అగ్గదన్తే వివరిత్వా హసితం అకాసి. సేట్ఠిపుత్తో ఓలోకేత్వా దన్తట్ఠికే నిమిత్తం గణ్హి. అథస్స అట్ఠికసఞ్ఞా ఉప్పజ్జి, సకలమ్పి తం సరీరం అట్ఠికసఙ్ఖలికా వియ పఞ్ఞాయి. సో తస్సా పరిబ్బయం దత్వా ‘‘గచ్ఛా’’తి ఉయ్యోజేసి.

తం తస్స ఘరా ఓతిణ్ణం ఏకో ఇస్సరో అన్తరవీథియం దిస్వా పరిబ్బయం దత్వా అత్తనో ఘరం నేసి, సత్తాహే వీతివత్తే నక్ఖత్తం ఓసితం. వణ్ణదాసియా మాతా ధీతు ఆగమనం అదిస్వా సేట్ఠిపుత్తానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘కహం సా’’తి పుచ్ఛి. తే ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తస్స ఘరం గన్త్వా ‘‘కహం సా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తస్సా పరిబ్బయం దత్వా ఉయ్యోజేసి’’న్తి. అథస్సా మాతా రోదన్తీ ‘‘ధీతరం మే న పస్సామి, ధీతరం మే సమానేథా’’తి ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తం ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం అగమాసి. రాజా అట్టం వినిచ్ఛినన్తో ‘‘ఇమే తే సేట్ఠిపుత్తా వణ్ణదాసిం ఆనేత్వా తుయ్హం అదంసూ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘ఇదాని సా కహ’’న్తి? ‘‘న జానామి, తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నం ఉయ్యోజేసి’’న్తి. ‘‘ఇదాని తం సమానేతుం సక్కోసీ’’తి? ‘‘న సక్కోమి, దేవా’’తి. రాజా ‘‘సచే సమానేతుం న సక్కోతి, రాజాణమస్స కరోథా’’తి ఆహ. అథ నం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా ‘‘రాజాణం కరిస్సామా’’తి గహేత్వా పక్కమింసు. ‘‘సేట్ఠిపుత్తం కిర వణ్ణదాసిం సమానేతుం అసక్కోన్తం రాజా రాజాణం కారేతీ’’తి సకలనగరం ఏకకోలాహలం అహోసి. మహాజనో ఉరే హత్థే ఠపేత్వా ‘‘కిం నామేతం, సామి, అత్తనో తే అననుచ్ఛవికం లద్ధ’’న్తి పరిదేవతి. సేట్ఠిపి పుత్తస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో పరిదేవన్తో గచ్ఛతి.

సేట్ఠిపుత్తో చిన్తేసి ‘‘ఇదం మయ్హం ఏవరూపం దుక్ఖం అగారే వసనభావేన ఉప్పన్నం. సచే ఇతో ముచ్చిస్సామి, మహాగోతమసమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. సాపి ఖో వణ్ణదాసీ తం కోలాహలసద్దం సుత్వా ‘‘కింసద్దో నామేసో’’తి పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా వేగేన ఓతరిత్వా ‘‘ఉస్సరథ, ఉస్సరథ, సామీ, మం రాజపురిసానం దట్ఠుం దేథా’’తి అత్తానం దస్సేసి. రాజపురిసా తం దిస్వా మాతరం పటిచ్ఛాపేత్వా సేట్ఠిపుత్తం ముఞ్చిత్వా పక్కమింసు. సో సహాయకపరివుతోవ నదిం గన్త్వా ససీసం న్హాయిత్వా గేహం గన్త్వా భుత్తపాతరాసో మాతాపితరో వన్దిత్వా పబ్బజ్జం అనుజానాపేత్వా చీవరసాటకే ఆదాయ మహన్తేన పరివారేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజ్జఞ్చ ఉపసమ్పదఞ్చ లభిత్వా అవిస్సట్ఠకమ్మట్ఠానో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా న చిరస్సేవ అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

అథేకదివసం ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తో అత్తనో భయే ఉప్పన్నే సాసనస్స గుణం జానిత్వా ‘ఇమమ్హా దుక్ఖా ముచ్చమానో పబ్బజిస్సామీ’తి చిన్తేత్వా తేన సుచిన్తితేన మరణముత్తో చేవ, పబ్బజితో చ అగ్గఫలే పతిట్ఠితో’’తి తస్స గుణకథం కథేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఉత్తరసేట్ఠిపుత్తోవ అత్తనో భయే ఉప్పన్నే ‘ఇమినా ఉపాయేన ఇమమ్హా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామీ’తి చిన్తేత్వా మరణభయా ముత్తో, అతీతే పణ్డితాపి అత్తనో భయే ఉప్పన్నే ‘ఇమినా ఉపాయేన ఇమమ్హా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామా’తి చిన్తేత్వా మరణభయతో ముచ్చింసుయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో చుతిపటిసన్ధివసేన పరివత్తన్తో వట్టకయోనియం నిబ్బత్తి. తదా ఏకో వట్టకలుద్దకో అరఞ్ఞా బహూ వట్టకే ఆహరిత్వా గేహే ఠపేత్వా గోచరం దత్వా మూలం గహేత్వా ఆగతాగతానం హత్థే వట్టకే విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేతి. సో ఏకదివసం బహూహి వట్టకేహి సద్ధిం బోధిసత్తమ్పి గహేత్వా ఆనేసి. బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘సచాహం ఇమినా దిన్నం గోచరఞ్చ పానీయఞ్చ పరిభుఞ్జిస్సామి, అయం మం గహేత్వా ఆగతానం మనుస్సానం దస్సతి. సచే పన న పరిభుఞ్జిస్సామి, అహం మిలాయిస్సామి, అథ మం మిలాయన్తం దిస్వా మనుస్సా న గణ్హిస్సన్తి. ఏవం మే సోత్థి భవిస్సతి, ఇమం ఉపాయం కరిస్సామీ’’తి. సో తథా కరోన్తో మిలాయిత్వా అట్ఠిచమ్మమత్తో అహోసి. మనుస్సా తం దిస్వా న గణ్హింసు. లుద్దకో బోధిసత్తం ఠపేత్వా సేసేసు వట్టకేసు పరిక్ఖీణేసు పచ్ఛిం నీహరిత్వా ద్వారే ఠపేత్వా బోధిసత్తం హత్థతలే కత్వా ‘‘కిం ను ఖో అయం వట్టకో’’తి చిన్తేత్వా ఓలోకేతుం ఆరద్ధో. అథస్స పమత్తభావం ఞత్వా బోధిసత్తో పక్ఖే పసారేత్వా ఉప్పతిత్వా అరఞ్ఞమేవ గతో. అఞ్ఞే వట్టకా తం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో న పఞ్ఞాయసి, కహం గతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘లుద్దకేన గహితోమ్హీ’’తి వుత్తే ‘‘కిన్తి కత్వా ముత్తోసీ’’తి పుచ్ఛింసు. బోధిసత్తో ‘‘అహం తేన దిన్నం గోచరం అగ్గహేత్వా పానీయం అపివిత్వా ఉపాయచిన్తాయ ముత్తో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౧౮. ‘‘నాచిన్తయన్తో పురిసో, విసేసమధిగచ్ఛతి;

చిన్తితస్స ఫలం పస్స, ముత్తోస్మి వధబన్ధనా’’తి.

తత్థాయం పిణ్డత్థో – పురిసో దుక్ఖం పత్వా ‘‘ఇమినా నామ ఉపాయేన ఇమమ్హా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామీ’’తి అచిన్తయన్తో అత్తనో దుక్ఖా మోక్ఖసఙ్ఖాతం విసేసం నాధిగచ్ఛతి. ఇదాని పన మయా చిన్తితకమ్మస్స ఫలం పస్స. తేనేవ ఉపాయేన ముత్తోస్మి వధబన్ధనా, మరణతో చ బన్ధనతో చ ముత్తోస్మి అహన్తి. ఏవం బోధిసత్తో అత్తనా కతకారణం ఆచిక్ఖి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మరణముత్తో వట్టకో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వట్టజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౧౯] ౯. అకాలరావిజాతకవణ్ణనా

అమాతాపితరసంవద్ధోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అకాలరావిం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సాసనే పబ్బజిత్వా వత్తం వా సిక్ఖం వా న ఉగ్గణ్హి. సో ‘‘ఇమస్మిం కాలే మయా వత్తం కాతబ్బం, ఇమస్మిం కాలే ఉపట్ఠాతబ్బం, ఇమస్మిం కాలే ఉగ్గహేతబ్బం, ఇమస్మిం కాలే సజ్ఝాయితబ్బ’’న్తి న జానాతి, పఠమయామేపి మజ్ఝిమయామేపి పచ్ఛిమయామేపి పబుద్ధపబుద్ధక్ఖణేయేవ మహాసద్దం కరోతి, భిక్ఖూ నిద్దం న లభన్తి. ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ భిక్ఖు ఏవరూపే రతనసాసనే పబ్బజిత్వా వత్తం వా సిక్ఖం వా కాలం వా అకాలం వా న జానాతీ’’తి తస్స అగుణకథం కథేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస అకాలరావీ, పుబ్బేపి అకాలరావీయేవ, కాలాకాలం అజాననభావేన చ గీవాయ వట్టితాయ జీవితక్ఖయం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సబ్బసిప్పేసు పారం గన్త్వా బారాణసియం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చసతే మాణవే సిప్పం వాచేతి. తేసం మాణవానం ఏకో కాలరావీ కుక్కుటో అత్థి, తే తస్స వస్సితసద్దేన ఉట్ఠాయ సిప్పం సిక్ఖన్తి. సో కాలమకాసి. తే అఞ్ఞం కుక్కుటం పరియేసన్తా చరన్తి. అథేకో మాణవకో సుసానవనే దారూని ఉద్ధరన్తో ఏకం కుక్కుటం దిస్వా ఆనేత్వా పఞ్జరే ఠపేత్వా పటిజగ్గతి. సో సుసానే వడ్ఢితత్తా ‘‘అసుకవేలాయ నామ వస్సితబ్బ’’న్తి అజానన్తో కదాచి అతిరత్తిం వస్సతి, కదాచి అరుణుగ్గమనే. మాణవా తస్స అతిరత్తిం వస్సితకాలే సిప్పం సిక్ఖన్తా యావ అరుణుగ్గమనా సిక్ఖితుం న సక్కోన్తి, నిద్దాయమానా గహితట్ఠానమ్పి న పస్సన్తి. అతిపభాతే వస్సితకాలే సజ్ఝాయస్స ఓకాసమేవ న లభన్తి. మాణవా ‘‘అయం అతిరత్తిం వా వస్సతి అతిపభాతే వా, ఇమం నిస్సాయ అమ్హాకం సిప్పం న నిట్ఠాయిస్సతీ’’తి తం గహేత్వా గీవం వట్టేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా ‘‘అకాలరావీ కుక్కుటో అమ్హేహి ఘాతితో’’తి ఆచరియస్స కథేసుం. ఆచరియో ‘‘ఓవాదం అగ్గహేత్వా సంవడ్ఢితభావేన మరణం పత్తో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౧౯. ‘‘అమాతాపితర-సంవద్ధో, అనాచేరకులే వసం;

నాయం కాలం అకాలం వా, అభిజానాతి కుక్కుటో’’తి.

తత్థ అమాతాపితరసంవద్ధోతి మాతాపితరో నిస్సాయ తేసం ఓవాదం అగ్గహేత్వా సంవడ్ఢో. అనాచేరకులే వసన్తి ఆచరియకులేపి అవసమానో, ఆచారసిక్ఖాపకం కఞ్చి నిస్సాయ అవసితత్తాతి అత్థో. నాయం కాలం అకాలం వాతి ‘‘ఇమస్మిం కాలే వస్సితబ్బం, ఇమస్మిం న వస్సితబ్బ’’న్తి ఏవం వస్సితబ్బయుత్తకం కాలం వా అకాలం వా ఏస కుక్కుటో న జానాతి, అజాననభావేనేవ జీవితక్ఖయం పత్తోతి. ఇదం కారణం దస్సేత్వా బోధిసత్తో యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అకాలరావీ కుక్కుటో అయం భిక్ఖు అహోసి, అన్తేవాసికా బుద్ధపరిసా, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అకాలరావిజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౨౦] ౧౦. బన్ధనమోక్ఖజాతకవణ్ణనా

అబద్ధా తత్థ బజ్ఝన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చిఞ్చమాణవికం ఆరబ్భ కథేసి. తస్సా వత్థు ద్వాదసకనిపాతే మహాపదుమజాతకే (జా. ౧.౧౨.౧౦౬ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, చిఞ్చమాణవికా ఇదానేవ మం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖతి, పుబ్బేపి అబ్భాచిక్ఖియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పురోహితస్స గేహే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పితు అచ్చయేన తస్సేవ పురోహితో అహోసి. తేన అగ్గమహేసియా వరో దిన్నో హోతి ‘‘భద్దే, యం ఇచ్ఛసి, తం వదేయ్యాసీ’’తి. సా ఏవమాహ ‘‘న మయ్హం అఞ్ఞో వరో నామ దుల్లభో, ఇతో పన తే పట్ఠాయ అఞ్ఞా ఇత్థీ కిలేసవసేన న ఓలోకేతబ్బా’’తి. సో పటిక్ఖిపిత్వా పునప్పునం నిప్పీళియమానో తస్సా వచనం అతిక్కమితుం అసక్కోన్తో సమ్పటిచ్ఛిత్వా తతో పట్ఠాయ సోళససు నాటకిత్థిసహస్సేసు కిలేసవసేన ఏకిత్థిమ్పి న ఓలోకేసి.

అథస్స పచ్చన్తో కుప్పి, పచ్చన్తే ఠితా యోధా చోరేహి సద్ధిం ద్వే తయో సఙ్గామే కత్వా ‘‘ఇతో ఉత్తరి మయం న సక్కోమా’’తి రఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసుం. రాజా తత్థ గన్తుకామో బలకాయం సంహరిత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘భద్దే, అహం పచ్చన్తం గచ్ఛామి, తత్థ నానప్పకారాని యుద్ధాని హోన్తి, జయపరాజయోపి అనిబద్ధో, తాదిసేసు ఠానేసు మాతుగామో దుప్పరిహారో, త్వం ఇధేవ నివత్తాహీ’’తి ఆహ. సా ‘‘న సక్కా, దేవ, మయా నివత్తితు’’న్తి పునప్పునం రఞ్ఞా పటిక్ఖిత్తా ఆహ ‘‘తేన హి ఏకేకం యోజనం గన్త్వా మయ్హం సుఖదుక్ఖజాననత్థం ఏకేకం మనుస్సం పేసేయ్యాథా’’తి. రాజా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా బోధిసత్తం నగరే ఠపేత్వా మహన్తేన బలకాయేన నిక్ఖమిత్వా గచ్ఛన్తో యోజనే యోజనే ఏకేకం పురిసం ‘‘అమ్హాకం ఆరోగ్యం ఆరోచేత్వా దేవియా సుఖదుక్ఖం జానిత్వా ఆగచ్ఛా’’తి పేసేసి. సా ఆగతాగతం పురిసం ‘‘రాజా కిమత్థం తం పేసేతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తుమ్హాకం సుఖదుక్ఖజాననత్థాయా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి ఏహీ’’తి తేన సద్ధిం అసద్ధమ్మం పటిసేవతి. రాజా ద్వత్తింసయోజనమగ్గం గచ్ఛన్తో ద్వత్తింస జనే పేసేసి, సా సబ్బేహిపి తేహి సద్ధిం తథేవ అకాసి.

రాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా జనపదం సమస్సాసేత్వా పున ఆగచ్ఛన్తోపి తథేవ ద్వత్తింస జనే పేసేసి, సా తేహిపి సద్ధిం తథేవ విప్పటిపజ్జియేవ. రాజా ఆగన్త్వా జయక్ఖన్ధావారట్ఠానే ఠత్వా ‘‘నగరం పటిజగ్గాపేతూ’’తి బోధిసత్తస్స పణ్ణం పేసేసి. బోధిసత్తో సకలనగరం పటిజగ్గాపేత్వా రాజనివేసనం పటిజగ్గాపేన్తో దేవియా వసనట్ఠానం అగమాసి. సా బోధిసత్తస్స రూపసోభగ్గప్పత్తం కాయం దిస్వా సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తీ ‘‘ఏహి, బ్రాహ్మణ, సయనం అభిరుహా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘మా ఏవం అవచ, రాజాపి గరు, అకుసలమ్పి భాయామి, న సక్కా మయా ఏవం కాతు’’న్తి ఆహ. ‘‘చతుసట్ఠియా పాదమూలికానం నేవ రాజా గరు, న అకుసలం భాయన్తి. తవేవ రాజా గరు, త్వంయేవ చ అకుసలం భాయసీ’’తి. ‘‘ఆమ, దేవి, సచే తేసమ్పి ఏవం భవేయ్య, న ఏవరూపం కరేయ్యుం’’. ‘‘అహం పన జానమానో ఏవరూపం సాహసియకమ్మం న కరిస్సామీ’’తి. ‘‘కిం బహుం విప్పలపసి, సచే మే వచనం న కరోసి, సీసం తే ఛిన్దాపేస్సామీ’’తి. ‘‘తిట్ఠతు తావ ఏకస్మిం అత్తభావే సీసం, అత్తభావసహస్సేపి సీసే ఛిజ్జన్తే న సక్కా మయా ఏవరూపం కాతు’’న్తి. సా ‘‘హోతు, జానిస్సామీ’’తి బోధిసత్తం తజ్జేత్వా అత్తనో గబ్భం పవిసిత్వా సరీరే నఖవళఞ్జం దస్సేత్వా తేలేన గత్తాని అబ్భఞ్జిత్వా కిలిట్ఠవత్థం నివాసేత్వా గిలానాలయం కత్వా దాసియో ఆణాపేసి ‘రఞ్ఞా కహం దేవీ’తి వుత్తే ‘గిలానా’తి కథేయ్యాథా’’తి.

బోధిసత్తోపి రఞ్ఞో పటిపథం అగమాసి. రాజా నగరం పదక్ఖిణం కత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ దేవిం అపస్సన్తో ‘‘కహం, దేవీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘గిలానా, దేవా’’తి. సోపి సిరిగబ్భం పవిసిత్వా తస్సా పిట్ఠిం పరిమజ్జన్తో ‘‘కిం తే, భద్దే, అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. సా తుణ్హీ అహోసి. తతియవారే రాజానం ఓలోకేత్వా ‘‘త్వమ్పి, మహారాజ, జీవసి నామ, మాదిసాపి ఇత్థియో సస్సామికాయేవ నామా’’తి ఆహ. ‘‘కిం ఏతం, భద్దే’’తి? తుమ్హేహి నగరం రక్ఖనత్థాయ ఠపితో పురోహితో ‘‘తుమ్హాకం నివేసనం పటిజగ్గామీ’’తి ఇధాగన్త్వా అత్తనో వచనం అకరోన్తిం మం పహరిత్వా అత్తనో మనం పూరేత్వా గతోతి. రాజా అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తలోణసక్ఖరా వియ కోధేన తటతటాయన్తో సిరిగబ్భా నిక్ఖమిత్వా దోవారికపాదమూలికాదయో పక్కోసాపేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, భణే, పురోహితం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా వజ్ఝభావప్పత్తం కత్వా నగరా నీహరిత్వా ఆఘాతనం నేత్వా సీసమస్స ఛిన్దథా’’తి ఆహ. తే వేగేన గన్త్వా తం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా వజ్ఝభేరిం చరాపేసుం.

బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అద్ధా తాయ దుట్ఠదేవియా రాజా పురేతరమేవ పరిభిన్నో, అజ్జ దానాహం అత్తనో బలేనేవ అత్తానం మోచేస్సామీ’’తి. సో తే పురిసే ఆహ ‘‘భో, తుమ్హే మం మారేన్తా రఞ్ఞో దస్సేత్వావ మారేథా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘అహం రాజకమ్మికో, బహు మే కమ్మం కతం, బహూని మహానిధిట్ఠానాని జానామి, రాజకుటుమ్బం మయా విచారితం. సచే మం రఞ్ఞో న దస్సేస్సథ, బహుధనం నస్సిస్సతి, మయా రఞ్ఞో సాపతేయ్యే ఆచిక్ఖితే పచ్ఛా కాతబ్బం కరోథా’’తి. తే తం రఞ్ఞో దస్సయింసు. రాజా తం దిస్వావ ‘‘కస్మా భో, బ్రాహ్మణ, మయి లజ్జం న అకాసి, కస్మా తే ఏవరూపం పాపకమ్మం కత’’న్తి ఆహ. ‘‘మహారాజ, అహం సోత్థియకులే జాతో, మయా కున్థకిపిల్లికమత్తోపి పాణాతిపాతో న కతపుబ్బో, తిణసలాకమత్తమ్పి అదిన్నం నాదిన్నపుబ్బం, లోభవసేన పరేసం ఇత్థీ అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వాపి న ఓలోకితపుబ్బా, హస్సవసేనాపి ముసా న భాసితపుబ్బా, కుసగ్గేనాపి మజ్జం న పీతపుబ్బం, అహం తుమ్హేసు నిరపరాధో. సా పన బాలా లోభవసేన మం హత్థే గహేత్వా మయా పటిక్ఖిత్తా మం తజ్జేత్వా అత్తనా కతం పాపం ఉత్తానం కత్వా మమ ఆచిక్ఖిత్వా అన్తోగబ్భం పవిట్ఠా. అహం నిరపరాధో, పణ్ణం గహేత్వా పన ఆగతా చతుసట్ఠి జనా సాపరాధా, తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాయ వో వచనం కతం, న కత’’న్తి పుచ్ఛ, దేవాతి. రాజా తే చతుసట్ఠి జనే బన్ధాపేత్వా దేవిం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తయా ఏతేహి సద్ధిం పాపం కతం, న కత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘కతం, దేవా’’తి వుత్తే తే పచ్ఛాబాహం బన్ధాపేత్వా ‘‘ఇమేసం చతుసట్ఠిజనానం సీసాని ఛిన్దథా’’తి ఆణాపేసి.

అథ నం బోధిసత్తో ఆహ – ‘‘నత్థి, మహారాజ, ఏతేసం దోసో, దేవీ అత్తనో రుచిం కారాపేసి. నిరపరాధా ఏతే, తస్మా నేసం ఖమథ. తస్సాపి దోసో నత్థి, ఇత్థియో నామ మేథునధమ్మేన అతిత్తా. జాతిసభావో హి ఏస. ఏతాసం ఖమితబ్బయుత్తమేవ హోతి. తస్మా ఏతిస్సాపి ఖమథా’’తి నానప్పకారేన రాజానం సఞ్ఞాపేత్వా తే చతుసట్ఠిపి జనే తఞ్చ బాలం మోచాపేత్వా సబ్బేసం యథాసకాని ఠానాని దాపేసి. ఏవం తే సబ్బే మోచేత్వా సకట్ఠానే పతిట్ఠాపేత్వా బోధిసత్తో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మహారాజ, అన్ధబాలానం నామ అవత్థుకేన వచనేన అబన్ధితబ్బయుత్తకాపి పణ్డితా పచ్ఛాబాహం బద్ధా, పణ్డితానం కారణయుత్తేన వచనేన పచ్ఛాబాహం బద్ధాపి ముత్తా. ఏవం బాలా నామ అబన్ధితబ్బయుత్తకేపి బన్ధాపేన్తి, పణ్డితా బద్ధేపి మోచేన్తీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౦. ‘‘అబద్ధా తత్థ బజ్ఝన్తి, యత్థ బాలా పభాసరే;

బద్ధాపి తత్థ ముచ్చన్తి, యత్థ ధీరా పభాసరే’’తి.

తత్థ అబద్ధాతి అబన్ధితబ్బయుత్తా. పభాసరేతి పభాసన్తి వదన్తి కథేన్తి.

ఏవం మహాసత్తో ఇమాయ గాథాయ రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘మయా ఇమం దుక్ఖం అగారే వసనభావేన లద్ధం, ఇదాని మే అగారేన కిచ్చం నత్థి, పబ్బజ్జం మే అనుజాన, దేవా’’తి పబ్బజ్జం అనుజానాపేత్వా అస్సుముఖం ఞాతిజనం మహన్తఞ్చ విభవం పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే వసన్తో అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుట్ఠదేవీ చిఞ్చమాణవికా అహోసి, రాజా ఆనన్దో, పురోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బన్ధనమోక్ఖజాతకవణ్ణనా దసమా.

హంచివగ్గో ద్వాదసమో.

తస్సుద్దానం –

గద్రభపఞ్హా అమరా, సిఙ్గాలం మితచిన్తి చ;

అనుసాసికదుబ్బచం, తిత్తిరం వట్టకం పున;

అకాలరావి బన్ధనన్తి.