౧౩. కుసనాళివగ్గో

[౧౨౧] ౧. కుసనాళిజాతకవణ్ణనా

కరే సరిక్ఖోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికస్స మిత్తం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికస్స హి మిత్తసుహజ్జఞాతిబన్ధవా ఏకతో హుత్వా ‘‘మహాసేట్ఠి అయం తయా జాతిగోత్తధనధఞ్ఞాదీహి నేవ సదిసో, న ఉత్తరితరో, కస్మా ఏతేన సద్ధిం సన్థవం కరోసి, మా కరోహీ’’తి పునప్పునం నివారేసుం. అనాథపిణ్డికో పన ‘‘మిత్తసన్థవో నామ హీనేహిపి సమేహిపి అతిరేకేహిపి కత్తబ్బోయేవా’’తి తేసం వచనం అగ్గహేత్వా భోగగామం గచ్ఛన్తో తం కుటుమ్బరక్ఖకం కత్వా అగమాసీతి సబ్బం కాళకణ్ణివత్థుస్మిం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధ పన అనాథపిణ్డికేన అత్తనో ఘరే పవత్తియా ఆరోచితాయ సత్థా ‘‘గహపతి, మిత్తో నామ ఖుద్దకో నత్థి, మిత్తధమ్మం రక్ఖితుం సమత్థభావోవేత్థ పమాణం, మిత్తో నామ అత్తనా సమోపి హీనోపి సేట్ఠోపి గహేతబ్బో. సబ్బేపి హేతే అత్తనో పత్తభారం నిత్థరన్తియేవ, ఇదాని తావ త్వం అత్తనో నీచమిత్తం నిస్సాయ కుటుమ్బస్స సామికో జాతో, పోరాణా పన నీచమిత్తం నిస్సాయ విమానసామికా జాతా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో రఞ్ఞో ఉయ్యానే కుసనాళిగచ్ఛే దేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్మింయేవ చ ఉయ్యానే మఙ్గలసిలం నిస్సాయ ఉజుగతక్ఖన్ధో పరిమణ్డలసాఖావిటపసమ్పన్నో రఞ్ఞో సన్తికా లద్ధసమ్మానో రుచమఙ్గలరుక్ఖో అత్థి, ‘‘ముఖకో’’తిపి వుచ్చతి. తస్మిం ఏకో మహేసక్ఖో దేవరాజా నిబ్బత్తి. బోధిసత్తస్స తేన సద్ధిం మిత్తసన్థవో అహోసి. తదా రాజా ఏకస్మిం ఏకత్థమ్భకే పాసాదే వసతి, తస్స సో థమ్భో చలి. అథస్స చలితభావం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా వడ్ఢకీ పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాతా, మమ ఏకత్థమ్భకస్స మఙ్గలపాసాదస్స థమ్భో చలితో, ఏకం సారత్థమ్భం ఆహరిత్వా తం నిచ్చలం కరోథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధు, దేవా’’తి రఞ్ఞో వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తదనుచ్ఛవికం రుక్ఖం పరియేసమానా అఞ్ఞత్థ అదిస్వా ఉయ్యానం పవిసిత్వా తం ముఖకరుక్ఖం దిస్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం, తాతా, దిట్ఠో వో తదనుచ్ఛవికో రుక్ఖో’’తి వుత్తే ‘‘దిట్ఠో, దేవ, అపిచ తం ఛిన్దితుం న విసహామా’’తి ఆహంసు. ‘‘కింకారణా’’తి? మయఞ్హి అఞ్ఞత్థ రుక్ఖం అపస్సన్తా ఉయ్యానం పవిసిమ్హ, తత్రపి ఠపేత్వా మఙ్గలరుక్ఖం అఞ్ఞం న పస్సామ. ఇతి నం మఙ్గలరుక్ఖతాయ ఛిన్దితుం న విసహామాతి. గచ్ఛథ, తం ఛిన్దిత్వా పాసాదం థిరం కరోథ, మయం అఞ్ఞం మఙ్గలరుక్ఖం కరిస్సామాతి. తే ‘‘సాధూ’’తి బలికమ్మం గహేత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా ‘‘స్వే ఛిన్దిస్సామా’’తి రుక్ఖస్స బలికమ్మం కత్వా నిక్ఖమింసు.

రుక్ఖదేవతా తం కారణం ఞత్వా ‘‘స్వే మయ్హం విమానం నాసేస్సన్తి, దారకే గహేత్వా కుహిం గమిస్సామీ’’తి గన్తబ్బట్ఠానం అపస్సన్తీ పుత్తకే గీవాయ గహేత్వా పరోది. తస్సా సన్దిట్ఠసమ్భత్తా రుక్ఖదేవతా ఆగన్త్వా ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తం కారణం సుత్వా సయమ్పి వడ్ఢకీనం పటిక్కమనూపాయం అపస్సన్తియో తం పరిస్సజిత్వా రోదితుం ఆరభింసు. తస్మిం సమయే బోధిసత్తో ‘‘రుక్ఖదేవతం పస్సిస్సామీ’’తి తత్థ గన్త్వా తం కారణం సుత్వా ‘‘హోతు, మా చిన్తయిత్థ, అహం రుక్ఖం ఛిన్దితుం న దస్సామి, స్వే వడ్ఢకీనం ఆగతకాలే మమ కారణం పస్సథా’’తి తా దేవతా సమస్సాసేత్వా పునదివసే వడ్ఢకీనం ఆగతవేలాయ కకణ్టకవేసం గహేత్వా వడ్ఢకీనం పురతో గన్త్వా మఙ్గలరుక్ఖస్స మూలన్తరం పవిసిత్వా తం రుక్ఖం సుసిరం వియ కత్వా రుక్ఖమజ్ఝేన అభిరుహిత్వా ఖన్ధమత్థకేన నిక్ఖమిత్వా సీసం కమ్పయమానో నిపజ్జి. మహావడ్ఢకీ తం కకణ్టకం దిస్వా రుక్ఖం హత్థేన పహరిత్వా ‘‘సుసిరరుక్ఖో ఏసో నిస్సారో, హియ్యో అనుపధారేత్వావ బలికమ్మం కరిమ్హా’’తి ఏకఘనం మహారుక్ఖం గరహిత్వా పక్కామి. రుక్ఖదేవతా బోధిసత్తం నిస్సాయ విమానస్స సామినీ జాతా.

తస్సా పటిసన్థారత్థాయ సన్దిట్ఠసమ్భత్తా బహూ దేవతా సన్నిపతింసు. రుక్ఖదేవతా ‘‘విమానం మే లద్ధ’’న్తి తుట్ఠచిత్తా తాసం దేవతానం మజ్ఝే బోధిసత్తస్స గుణం కథయమానా ‘‘భో, దేవతా, మయం మహేసక్ఖా హుత్వాపి దన్ధపఞ్ఞతాయ ఇమం ఉపాయం న జానిమ్హ, కుసనాళిదేవతా పన అత్తనో ఞాణసమ్పత్తియా అమ్హే విమానసామికే అకాసి, మిత్తో నామ సదిసోపి అధికోపి హీనోపి కత్తబ్బోవ. సబ్బేపి హి అత్తనో థామేన సహాయకానం ఉప్పన్నం దుక్ఖం నిత్థరిత్వా సుఖే పతిట్ఠాపేన్తియేవా’’తి మిత్తధమ్మం వణ్ణేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౧. ‘‘కరే సరిక్ఖో అథ వాపి సేట్ఠో, నిహీనకో వాపి కరేయ్య ఏకో;

కరేయ్యుమేతే బ్యసనే ఉత్తమత్థం, యథా అహం కుసనాళి రుచాయ’’న్తి.

తత్థ కరే సరిక్ఖోతి జాతిఆదీహి సదిసోపి మిత్తధమ్మం కరేయ్య. అథ వాపి సేట్ఠోతి జాతిఆదీహి అధికోపి కరేయ్య. నిహీనకో వాపి కరేయ్య ఏకోతి ఏకో జాతిఆదీహి హీనోపి మిత్తధమ్మం కరేయ్య. తస్మా సబ్బేపి ఏతే మిత్తా కాతబ్బాయేవాతి దీపేతి. కింకారణా? కరేయ్యుమేతే బ్యసనే ఉత్తమత్థన్తి సబ్బేపేతే సహాయస్స బ్యసనే ఉప్పన్నే అత్తనో అత్తనో పత్తభారం వహమానా ఉత్తమత్థం కరేయ్యుం, కాయికచేతసికదుక్ఖతో తం సహాయకం మోచేయ్యుమేవాతి అత్థో. తస్మా హీనోపి మిత్తో కాతబ్బోయేవ, పగేవ ఇతరే. తత్రిదం ఓపమ్మం – యథా అహం కుసనాళి రుచాయన్తి, యథా అహం రుచాయం నిబ్బత్తదేవతా అయఞ్చ కుసనాళిదేవతా, అప్పేసక్ఖాపి మిత్తసన్థవం కరిమ్హ, తత్రపాహం మహేసక్ఖాపి సమానా అత్తనో ఉప్పన్నదుక్ఖం బాలతాయ అనుపాయకుసలతాయ హరితుం నాసక్ఖిం, ఇమం పన అప్పేసక్ఖమ్పి సమానం పణ్డితదేవతం నిస్సాయ దుక్ఖతో ముత్తోమ్హి. తస్మా అఞ్ఞేహిపి దుక్ఖా ముచ్చితుకామేహి సమవిసిట్ఠభావం అనోలోకేత్వా హీనోపి పణ్డితో మిత్తో కాతబ్బోతి.

రుచాదేవతా ఇమాయ గాథాయ దేవసఙ్ఘస్స ధమ్మం దేసేత్వా యావతాయుకం ఠత్వా సద్ధిం కుసనాళిదేవతాయ యథాకమ్మం గతా.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రుచాదేవతా ఆనన్దో అహోసి, కుసనాళిదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుసనాళిజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౨౨] ౨. దుమ్మేధజాతకవణ్ణనా

యసం లద్ధాన దుమ్మేధోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ధమ్మసభాయఞ్హి భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో దేవదత్తో, తథాగతస్స పుణ్ణచన్దసస్సిరికముఖం అసీతానుబ్యఞ్జనద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణపటిమణ్డితం బ్యామప్పభాపరిక్ఖిత్తం ఆవేళావేళాభూతా యమకయమకభూతా ఘనబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తం పరమసోభగ్గప్పత్తం అత్తభావఞ్చ ఓలోకేత్వా చిత్తం పసాదేతుం న సక్కోతి, ఉసూయమేవ కరోతి. ‘బుద్ధా నామ ఏవరూపేన సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన సమన్నాగతా’తి వుచ్చమానే వణ్ణం సహితుం న సక్కోతి, ఉసూయమేవ కరోతీ’’తి దేవదత్తస్స అగుణకథం కథయింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో మమ వణ్ణే భఞ్ఞమానే ఉసూయం కరోతి, పుబ్బేపి అకాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే మగధరట్ఠే రాజగహనగరే ఏకస్మిం మగధరాజే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హత్థియోనియం నిబ్బత్తిత్వా సబ్బసేతో అహోసి హేట్ఠా వణ్ణితసదిసాయ రూపసమ్పత్తియా సమన్నాగతో. అథ నం ‘‘లక్ఖణసమ్పన్నో అయ’’న్తి సో రాజా మఙ్గలహత్థిం అకాసి. అథేకస్మిం ఛణదివసే సకలనగరం దేవనగరం వియ అలఙ్కారాపేత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం మఙ్గలహత్థిం అభిరుహిత్వా మహన్తేన రాజానుభావేన నగరం పదక్ఖిణం అకాసి. మహాజనో తత్థ తత్థ ఠత్వా మఙ్గలహత్థినో రూపసోభగ్గప్పత్తం సరీరం దిస్వా ‘‘అహో రూపం, అహో గతి, అహో లీళా, అహో లక్ఖణసమ్పత్తి, ఏవరూపో నామ సబ్బసేతవరవారణో చక్కవత్తిరఞ్ఞో అనుచ్ఛవికో’’తి మఙ్గలహత్థిమేవ వణ్ణేసి.

రాజా మఙ్గలహత్థిస్స వణ్ణం సుత్వా సహితుం అసక్కోన్తో ఉసూయం ఉప్పాదేత్వా ‘‘అజ్జేవ తం పబ్బతపాదే పాతేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేస్సామీ’’తి హత్థాచరియం పక్కోసాపేత్వా ‘‘కిన్తి కత్వా తయా అయం నాగో సిక్ఖాపితో’’తి ఆహ. ‘‘సుసిక్ఖాపితో, దేవా’’తి. ‘‘న సుసిక్ఖితో, దుసిక్ఖితో’’తి. ‘‘సుసిక్ఖితో, దేవా’’తి. ‘‘యది సుసిక్ఖితో, సక్ఖిస్ససి నం వేపుల్లపబ్బతమత్థకం ఆరోపేతు’’న్తి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి ఏహీ’’తి సయం ఓతరిత్వా హత్థాచరియం ఆరోపేత్వా పబ్బతపాదం గన్త్వా హత్థాచరియేన హత్థిపిట్ఠియం నిసీదిత్వావ హత్థిమ్హి వేపుల్లపబ్బతమత్థకం ఆరోపితే సయమ్పి అమచ్చగణపరివుతో పబ్బతమత్థకం అభిరుహిత్వా హత్థిం పపాతాభిముఖం కారేత్వా ‘‘త్వం ‘మయా ఏస సుసిక్ఖాపితో’తి వదేసి, తీహియేవ తావ నం పాదేహి ఠపేహీ’’తి ఆహ. హత్థాచరియో పిట్ఠియం నిసీదిత్వావ ‘‘భో తీహి పాదేహి తిట్ఠా’’తి హత్థిస్స పణ్హికాయ సఞ్ఞం అదాసి, మహాసత్తో తథా అకాసి. పున రాజా ‘‘ద్వీహి పురిమపాదేహియేవ ఠపేహీ’’తి ఆహ, మహాసత్తో ద్వే పచ్ఛిమపాదే ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదేహి అట్ఠాసి. ‘‘పచ్ఛిమపాదేహియేవా’’తి వుత్తేపి ద్వే పురిమపాదే ఉక్ఖిపిత్వా పచ్ఛిమపాదేహి అట్ఠాసి, ‘‘ఏకేనా’’తి వుత్తేపి తయో పాదే ఉక్ఖిపిత్వా ఏకేనేవ అట్ఠాసి. అథస్స అపతనభావం ఞత్వా ‘‘సచే పహోసి, ఆకాసే నం ఠపేహీ’’తి ఆహ.

ఆచరియో చిన్తేసి – ‘‘సకలజమ్బుదీపే ఇమినా సదిసో సుసిక్ఖితో హత్థీ నామ నత్థి, నిస్సంసయం పనేతం ఏస పపాతే పాతేత్వా మారేతుకామో భవిస్సతీ’’తి. సో తస్స కణ్ణమూలే మన్తేసి ‘‘తాత, అయం రాజా తం పపాతే పాతేత్వా మారేతుకామో, న త్వం ఏతస్స అనుచ్ఛవికో. సచే తే ఆకాసేన గన్తుం బలం అత్థి, మం యథానిసిన్నంయేవ ఆదాయ వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా బారాణసిం గచ్ఛా’’తి. పుఞ్ఞిద్ధియా సమన్నాగతో మహాసత్తో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఆకాసే అట్ఠాసి. హత్థాచరియో ‘‘మహారాజ, అయం హత్థీ పుఞ్ఞిద్ధియా సమన్నాగతో, న తాదిసస్స మన్దపుఞ్ఞస్స దుబ్బుద్ధినో అనుచ్ఛవికో, పణ్డితస్స పుఞ్ఞసమ్పన్నస్స రఞ్ఞో అనుచ్ఛవికో, తాదిసా నామ మన్దపుఞ్ఞా ఏవరూపం వాహనం లభిత్వా తస్స గుణం అజానన్తా తఞ్చేవ వాహనం అవసేసఞ్చ యససమ్పత్తిం నాసేన్తియేవా’’తి వత్వా హత్థిక్ఖన్ధే నిసిన్నోవ ఇమం గాథమాహ –

౧౨౨. ‘‘యసం లద్ధాన దుమ్మేధో, అనత్థం చరతి అత్తనో;

అత్తనో చ పరేసఞ్చ, హింసాయ పటిపజ్జతీ’’తి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – మహారాజ, తాదిసో దుమ్మేధో నిప్పఞ్ఞో పుగ్గలో పరివారసమ్పత్తిం లభిత్వా అత్తనో అనత్థం చరతి. కింకారణా? సో హి యసమదమత్తో కత్తబ్బాకత్తబ్బం అజానన్తో అత్తనో చ పరేసఞ్చ హింసాయ పటిపజ్జతి. హింసా వుచ్చతి కిలమనం దుక్ఖుప్పాదనం, తదత్థాయ ఏవ పటిపజ్జతీతి.

ఏవం ఇమాయ గాథాయ రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘తిట్ఠ దాని త్వ’’న్తి వత్వా ఆకాసే ఉప్పతిత్వా బారాణసినగరం గన్త్వా రాజఙ్గణే ఆకాసే అట్ఠాసి. సకలనగరం సఙ్ఖుభిత్వా ‘‘అమ్హాకం రఞ్ఞో ఆకాసేన సేతవరవారణో ఆగన్త్వా రాజఙ్గణే ఠితో’’తి ఏకకోలాహలం అహోసి. వేగేన రఞ్ఞోపి ఆరోచేసుం. రాజా నిక్ఖమిత్వా ‘‘సచే మయ్హం ఉపభోగత్థాయ ఆగతోసి, భూమియం పతిట్ఠాహీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో భూమియం పతిట్ఠాసి, ఆచరియో ఓతరిత్వా రాజానం వన్దిత్వా ‘‘కుతో ఆగతోసి, తాతా’’తి వుత్తే ‘‘రాజగహతో’’తి వత్వా సబ్బం పవత్తిం ఆరోచేసి. రాజా ‘‘మనాపం తే, తాత, కతం ఇధాగచ్ఛన్తేనా’’తి తుట్ఠహట్ఠో నగరం సజ్జాపేత్వా వారణం మఙ్గలహత్థిట్ఠానే ఠపేత్వా సకలరజ్జం తయో కోట్ఠాసే కత్వా ఏకం బోధిసత్తస్స అదాసి, ఏకం ఆచరియస్స, ఏకం అత్తనా అగ్గహేసి. బోధిసత్తస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయేవ పన రఞ్ఞో సకలజమ్బుదీపే రజ్జం హత్థగతమేవ జాతం. సో జమ్బుదీపే అగ్గరాజా హుత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మగధరాజా దేవదత్తో అహోసి, బారాణసిరాజా సారిపుత్తో, హత్థాచరియో ఆనన్దో, హత్థీ పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దుమ్మేధజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౨౩] ౩. నఙ్గలీసజాతకవణ్ణనా

అసబ్బత్థగామిం వాచన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాళుదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర ధమ్మం కథేన్తో ‘‘ఇమస్మిం ఠానే ఇదం కథేతబ్బం, ఇమస్మిం ఠానే ఇదం న కథేతబ్బ’’న్తి యుత్తాయుత్తం న జానాతి, మఙ్గలే అవమఙ్గలం వదన్తో ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తి, సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చా’’తి ఇదం అవమఙ్గలం మఙ్గలం కత్వా అనుమోదనం కథేతి. అవమఙ్గలేసు అనుమోదనం కరోన్తో ‘‘బహూ దేవా మనుస్సా చ, మఙ్గలాని అచిన్తయు’’న్తి వత్వా ‘‘ఏవరూపానం మఙ్గలానం సతమ్పి సహస్సమ్పి కాతుం సమత్థా హోథా’’తి వదతి. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, లాళుదాయీ యుత్తాయుత్తం న జానాతి, సబ్బత్థ అభాసితబ్బవాచం భాసతీ’’తి కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, లాళుదాయీ ఇదానేవ దన్ధపరిసక్కనో యుత్తాయుత్తం న జానాతి, పుబ్బేపి ఏవరూపో అహోసి, నిచ్చం లాళకోయేవ ఏసో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసియం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని సిప్పం వాచేసి. తదా తేసు మాణవేసు ఏకో దన్ధపరిసక్కనో లాళకో మాణవో ధమ్మన్తేవాసికో హుత్వా సిప్పం ఉగ్గణ్హాతి, దన్ధభావేన పన ఉగ్గణ్హితుం న సక్కోతి. బోధిసత్తస్స పన ఉపకారో హోతి, దాసో వియ సబ్బకిచ్చాని కరోతి. అథేకదివసం బోధిసత్తో సాయమాసం భుఞ్జిత్వా సయనే నిపన్నో తం మాణవం హత్థపాదపిట్ఠిపరికమ్మాని కత్వా గచ్ఛన్తం ఆహ ‘‘తాత, మఞ్చపాదే ఉపత్థమ్భేత్వా యాహీ’’తి. మాణవో ఏకం పాదం ఉపత్థమ్భేత్వా ఏకస్స ఉపత్థమ్భకం అలభన్తో అత్తనో ఊరుమ్హి ఠపేత్వా రత్తిం ఖేపేసి.

బోధిసత్తో పచ్చూససమయే ఉట్ఠాయ తం దిస్వా ‘‘కిం, తాత, నిసిన్నోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆచరియ, ఏకస్స మఞ్చపాదస్స ఉపత్థమ్భకం అలభన్తో ఊరుమ్హి ఠపేత్వా నిసిన్నోమ్హీ’’తి. బోధిసత్తో సంవిగ్గమానసో హుత్వా ‘‘అయం అతి వియ మయ్హం ఉపకారో, ఏత్తకానం పన మాణవకానం అన్తరే అయమేవ దన్ధో సిప్పం సిక్ఖితుం న సక్కోతి, కథం ను ఖో అహం ఇమం పణ్డితం కరేయ్య’’న్తి చిన్తేసి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘అత్థేకో ఉపాయో, అహం ఇమం మాణవం దారుఅత్థాయ పణ్ణత్థాయ చ వనం గన్త్వా ఆగతం ‘అజ్జ తే కిం దిట్ఠం, కిం కత’న్తి పుచ్ఛిస్సామి. అథ మే ‘ఇదం నామ అజ్జ మయా దిట్ఠం, ఇదం కత’న్తి ఆచిక్ఖిస్సతి. అథ నం ‘తయా దిట్ఠఞ్చ కతఞ్చ కీదిస’న్తి పుచ్ఛిస్సామి, సో ‘ఏవరూపం నామా’తి ఉపమాయ చ కారణేన చ కథేస్సతి. ఇతి నం నవం నవం ఉపమఞ్చ కారణఞ్చ కథాపేత్వా ఇమినా ఉపాయేన పణ్డితం కరిస్సామీ’’తి. సో తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత మాణవ, ఇతో పట్ఠాయ దారుఅత్థాయ వా పణ్ణత్థాయ వా గతట్ఠానే యం తే తత్థ దిట్ఠం వా సుతం వా భుత్తం వా పీతం వా ఖాదితం వా హోతి, తం ఆగన్త్వా మయ్హం ఆరోచేయ్యాసీ’’తి ఆహ.

సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ఏకదివసం మాణవేహి సద్ధిం దారుఅత్థాయ అరఞ్ఞం గతో తత్థ సప్పం దిస్వా ఆగన్త్వా ‘‘ఆచరియ, సప్పో మే దిట్ఠో’’తి ఆరోచేసి. ‘‘సప్పో నామ, తాత, కీదిసో హోతీ’’తి? ‘‘సేయ్యథాపి నఙ్గలీసా’’తి. ‘‘సాధు, తాత, మనాపా తే ఉపమా ఆహటా, సప్పా నామ నఙ్గలీససదిసావ హోన్తీ’’తి. అథ బోధిసత్తో ‘‘మాణవకేన మనాపా ఉపమా ఆహటా, సక్ఖిస్సామి నం పణ్డితం కాతు’’న్తి చిన్తేసి. మాణవో పున ఏకదివసం అరఞ్ఞే హత్థిం దిస్వా ‘‘హత్థీ మే ఆచరియ దిట్ఠో’’తి ఆహ. ‘‘హత్థీ నామ, తాత, కీదిసో’’తి? ‘‘సేయ్యథాపి, నఙ్గలీసా’’తి. బోధిసత్తో ‘‘హత్థిస్స సోణ్డా నఙ్గలీససదిసా హోన్తి, దన్తాదయో ఏవరూపా చ ఏవరూపా చ. అయం పన బాలతాయ విభజిత్వా కథేతుం అసక్కోన్తో సోణ్డం సన్ధాయ కథేసి మఞ్ఞే’’తి తుణ్హీ అహోసి. అథేకదివసం నిమన్తనే ఉచ్ఛుం లభిత్వా ‘‘ఆచరియ, అజ్జ మయం ఉచ్ఛు ఖాదిమ్హా’’తి ఆహ. ‘‘ఉచ్ఛు నామ కీదిసో’’తి వుత్తే ‘‘సేయ్యథాపి నఙ్గలీసా’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘థోకం పతిరూపం కారణం కథేసీ’’తి తుణ్హీ జాతో.

పునేకదివసం నిమన్తనే ఏకచ్చే మాణవా గుళం దధినా భుఞ్జింసు, ఏకచ్చే ఖీరేన. సో ఆగన్త్వా ‘‘ఆచరియ, అజ్జ మయం దధినా ఖీరేన చ భుఞ్జిమ్హా’’తి వత్వా ‘‘దధిఖీరం నామ కీదిసం హోతీ’’తి వుత్తే ‘‘సేయ్యథాపి నఙ్గలీసా’’తి ఆహ. ఆచరియో ‘‘అయం మాణవో ‘సప్పో నఙ్గలీససదిసో’తి కథేన్తో తావ సుకథితం కథేసి, ‘హత్థీ నఙ్గలీససదిసో’తి కథేన్తేనాపి సోణ్డం సన్ధాయ లేసేన కథితం. ‘ఉచ్ఛు నఙ్గలీససదిస’న్తి కథనేపి లేసో అత్థి, ‘దధిఖీరాని పన నిచ్చం పణ్డరాని పక్ఖిత్తభాజనసణ్ఠానానీ’తి ఇధ సబ్బేన సబ్బం ఉపమం న కథేసి, న సక్కా ఇమం లాళకం సిక్ఖాపేతు’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౩. ‘‘అసబ్బత్థగామిం వాచం, బాలో సబ్బత్థ భాసతి;

నాయం దధిం వేది న నఙ్గలీసం, దధిప్పయం మఞ్ఞతి నఙ్గలీస’’న్తి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యా వాచా ఓపమ్మవసేన సబ్బత్థ న గచ్ఛతి, తం అసబ్బత్థగామిం వాచం బాలో దన్ధపుగ్గలో సబ్బత్థ భాసతి, ‘‘దధి నామ కీదిస’’న్తి పుట్ఠోపి ‘‘సేయ్యథాపి, నఙ్గలీసా’’తి వదతేవ. ఏవం వదన్తో నాయం దధిం వేది న నఙ్గలీసం. కింకారణా? దధిప్పయం మఞ్ఞతి నఙ్గలీసం, యస్మా అయం దధిమ్పి నఙ్గలీసమేవ మఞ్ఞతి. అథ వా దధీతి దధిమేవ, పయన్తి ఖీరం, దధి చ పయఞ్చ దధిప్పయం. యస్మా దధిఖీరానిపి అయం నఙ్గలీసమేవ మఞ్ఞతి, ఏదిసో చాయం బాలో, కిం ఇమినాతి అన్తేవాసికానం ధమ్మకథం కథేత్వా పరిబ్బయం దత్వా తం ఉయ్యోజేసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా లాళకమాణవో లాళుదాయీ అహోసి, దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నఙ్గలీసజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౨౪] ౪. అమ్బజాతకవణ్ణనా

వాయమేథేవ పురిసోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం వత్తసమ్పన్నం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజితో వత్తసమ్పన్నో అహోసి, ఆచరియుపజ్ఝాయవత్తాని పానీయపరిభోజనీయఉపోసథాగారజన్తాఘరాదివత్తాని చ సాధుకం కరోతి, చుద్దససు మహావత్తేసు అసీతిఖన్ధకవత్తేసు చ పరిపూరకారీయేవ హోతి, విహారం సమ్మజ్జతి, పరివేణం వితక్కమాళకం విహారమగ్గం సమ్మజ్జతి, మనుస్సానం పానీయం దేతి. మనుస్సా తస్స వత్తసమ్పత్తియం పసీదిత్వా పఞ్చసతమత్తాని ధువభత్తాని అదంసు, మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి. తం నిస్సాయ బహూనం ఫాసువిహారో జాతో. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అసుకో నామ భిక్ఖు అత్తనో వత్తసమ్పత్తియా మహన్తం లాభసక్కారం నిబ్బత్తేసి, ఏతం ఏకం నిస్సాయ బహూనం ఫాసువిహారో జాతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపాయం భిక్ఖు వత్తసమ్పన్నో, పుబ్బేపేతం ఏకం నిస్సాయ పఞ్చ ఇసిసతాని ఫలాఫలత్థాయ అరఞ్ఞం అగన్త్వా ఏతేనేవ ఆనీతఫలాఫలేహి యాపేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా పఞ్చసతఇసిపరివారో పబ్బతపాదే విహాసి. తదా హిమవన్తే చణ్డో నిదాఘో అహోసి, తత్థ తత్థ పానీయాని ఛిజ్జింసు, తిరచ్ఛానా పానీయం అలభమానా కిలమన్తి. అథ తేసు తాపసేసు ఏకో తాపసో తేసం పిపాసదుక్ఖం దిస్వా ఏకం రుక్ఖం ఛిన్దిత్వా దోణిం కత్వా పానీయం ఉస్సిఞ్చిత్వా దోణిం పూరేత్వా తేసం పానీయం అదాసి. బహూసు సన్నిపతిత్వా పానీయం పివన్తేసు తాపసస్స ఫలాఫలత్థాయ గమనోకాసో నాహోసి. సో నిరాహారోపి పానీయం దేతియేవ. మిగగణా చిన్తేసుం ‘‘అయం అమ్హాకం పానీయం దేన్తో ఫలాఫలత్థాయ గన్తుం ఓకాసం న లభతి, నిరాహారతాయ అతివియ కిలమతి, హన్దమయం కతికం కరోమా’’తి. తే కతికం అకంసు ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పానీయం పివనత్థాయ ఆగచ్ఛన్తేన అత్తనో బలానురూపేన ఫలాఫలం గహేత్వావ ఆగన్తబ్బ’’న్తి. తే తతో పట్ఠాయ ఏకేకో తిరచ్ఛానో అత్తనో అత్తనో బలానురూపేన మధురమధురాని అమ్బజమ్బుపనసాదీనిగహేత్వావ ఆగచ్ఛతి. ఏకస్స అత్థాయ ఆభతం ఫలాఫలం అడ్ఢతేయ్యసకటభారప్పమాణం అహోసి. పఞ్చసతతాపసా తదేవ పరిభుఞ్జన్తి. అతిరేకం ఛడ్డియిత్థ.

బోధిసత్తో తం దిస్వా ‘‘ఏకం నామ వత్తసమ్పన్నం నిస్సాయ ఏత్తకానం తాపసానం ఫలాఫలత్థాయ అగన్త్వా యాపనం ఉప్పన్నం, వీరియం నామ కాతబ్బమేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౪. ‘‘వాయమేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;

వాయామస్స ఫలం పస్స, భుత్తా అమ్బా అనీతిహ’’న్తి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – పణ్డితో అత్తనో వత్తపూరణాదికే కమ్మస్మిం వాయమేథేవ, న ఉక్కణ్ఠేయ్య. కింకారణా? వాయామస్స నిప్ఫలతాయ అభావతో. ఇతి మహాసత్తో ‘‘వాయామో నామేస సఫలోవ హోతీ’’తి ఇసిగణం ఆలపన్తో ‘‘వాయామస్స ఫలం పస్సా’’తి ఆహ. కీదిసం? భుత్తా అమ్బా అనీతిహం. తత్థ అమ్బాతి దేసనామత్తం, తేహి పన నానప్పకారాని ఫలాఫలాని ఆభతాని. తేసు సమ్పన్నతరానం ఉస్సన్నతరానం వా వసేన ‘‘అమ్బా’’తి వుత్తం. యే ఇమేహి పఞ్చహి ఇసిసతేహి సయం అరఞ్ఞం అగన్త్వా ఏకస్స అత్థాయ ఆనీతా అమ్బా భుత్తా, ఇదం వాయామస్స ఫలం. తఞ్చ ఖో పన అనీతిహం, ‘‘ఇతి ఆహ ఇతి ఆహా’’తి ఏవం ఇతిహీతిహేన గహేతబ్బం న హోతి, పచ్చక్ఖమేవ తం ఫలం పస్సాతి. ఏవం మహాసత్తో ఇసిగణస్స ఓవాదం అదాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వత్తసమ్పన్నో తాపసో అయం భిక్ఖు అహోసి, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అమ్బజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౨౫] ౫. కటాహకజాతకవణ్ణనా

బహుమ్పి సో వికత్థేయ్యాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం వికత్థకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స వత్థు హేట్ఠా కథితసదిసమేవ.

అతీతే పన బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహావిభవో సేట్ఠి అహోసి. తస్స భరియా పుత్తం విజాయి, దాసీపిస్స తం దివసఞ్ఞేవ పుత్తం విజాయి. తే ఏకతోవ వడ్ఢింసు. సేట్ఠిపుత్తే లేఖం సిక్ఖన్తే దాసోపిస్స ఫలకం వహమానో గన్త్వా తేనేవ సద్ధిం లేఖం సిక్ఖి, గణనం సిక్ఖి, ద్వే తయో వోహారే అకాసి. సో అనుక్కమేన వచనకుసలో వోహారకుసలో యువా అభిరూపో అహోసి, నామేన కటాహేకో నామ. సో సేట్ఠిఘరే భణ్డాగారికకమ్మం కరోన్తో చిన్తేసి ‘‘న మం ఇమే సబ్బకాలం భణ్డాగారికకమ్మం కారేస్సన్తి, కిఞ్చిదేవ దోసం దిస్వా తాళేత్వా బన్ధిత్వా లక్ఖణేన అఙ్కేత్వా దాసపరిభోగేనపి పరిభుఞ్జిస్సన్తి. పచ్చన్తే ఖో పన సేట్ఠిస్స సహాయకో సేట్ఠి అత్థి, యంనూనాహం సేట్ఠిస్స వచనేన లేఖం ఆదాయ తత్థ గన్త్వా ‘అహం సేట్ఠిపుత్తో’తి వత్వా తం సేట్ఠిం వఞ్చేత్వా తస్స ధీతరం గహేత్వా సుఖం వసేయ్య’’న్తి. సో సయమేవ పణ్ణం గహేత్వా ‘‘అహం అసుకం నామ మమ పుత్తం తవ సన్తికం పహిణిం, ఆవాహవివాహసమ్బన్ధో నామ మయ్హఞ్చ తయా, తుయ్హఞ్చ మయా సద్ధిం పతిరూపో, తస్మా త్వం ఇమస్స దారకస్స అత్తనో ధీతరం దత్వా ఏతం తత్థేవ వసాపేహి, అహమ్పి ఓకాసం లభిత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి లిఖిత్వా సేట్ఠిస్సేవ ముద్దికాయ లఞ్జేత్వా యథారుచితం పరిబ్బయఞ్చేవ గన్ధవత్థాదీని చ గహేత్వా పచ్చన్తం గన్త్వా సేట్ఠిం దిస్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి.

అథ నం సేట్ఠి ‘‘కుతో ఆగతోసి, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బారాణసితో’’తి. ‘‘కస్స పుత్తోసీ’’తి? ‘‘బారాణసిసేట్ఠిస్సా’’తి. ‘‘కేనత్థేనాగతోసీ’’తి? తస్మిం ఖణే కటాహకో ‘‘ఇదం దిస్వా జానిస్సథా’’తి పణ్ణం అదాసి. సేట్ఠి పణ్ణం వాచేత్వా ‘‘ఇదానాహం జీవామి నామా’’తి తుట్ఠచిత్తో ధీతరం దత్వా పతిట్ఠాపేసి. తస్స పరివారో మహన్తో అహోసి. సో యాగుఖజ్జకాదీసు వా వత్థగన్ధాదీసు వా ఉపనీతేసు ‘‘ఏవమ్పి నామ యాగుం పచన్తి, ఏవం ఖజ్జకం, ఏవం భత్తం, అహో పచ్చన్తవాసికా నామా’’తి యాగుఆదీని గరహతి. ‘‘ఇమే పచ్చన్తవాసిభావేనేవ అహతసాటకే వళఞ్జితుం న జానన్తి, గన్ధే పిసితుం, పుప్ఫాని గన్థితుం న జానన్తీ’’తి వత్థకమ్మన్తికాదయో గరహతి.

బోధిసత్తోపి దాసం అపస్సన్తో ‘‘కటాహకో న దిస్సతి, కహం గతో, పరియేసథ న’’న్తి సమన్తా మనుస్సే పయోజేసి. తేసు ఏకో తత్థ గన్త్వా తం దిస్వా సఞ్జానిత్వా అత్తానం అజానాపేత్వా ఆగన్త్వా బోధిసత్తస్స ఆరోచేసి. బోధిసత్తో తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘అయుత్తం తేన కతం, గన్త్వా నం గహేత్వా ఆగచ్ఛిస్సామీ’’తి రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా మహన్తేన పరివారేన నిక్ఖమి. ‘‘సేట్ఠి కిర పచ్చన్తం గచ్ఛతీ’’తి సబ్బత్థ పాకటో జాతో. కటాహకో ‘‘సేట్ఠి కిర ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వా చిన్తేసి ‘‘న సో అఞ్ఞేన కారణేన ఆగచ్ఛిస్సతి, మం నిస్సాయేవస్స ఆగమనేన భవితబ్బం. సచే పనాహం పలాయిస్సామి, పున ఆగన్తుం న సక్కా భవిస్సతి. అత్థి పనేస ఉపాయో. మమ సామికస్స పటిపథం గన్త్వా దాసకమ్మం కత్వా తమేవ ఆరాధేస్సామీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ పరిసమజ్ఝే ఏవం భాసతి ‘‘అఞ్ఞే బాలమనుస్సా అత్తనో బాలభావేన మాతాపితూనం గుణం అజానన్తా తేసం భోజనవేలాయ అపచితికమ్మం అకత్వా తేహి సద్ధింయేవ భుఞ్జన్తి, మయం పన మాతాపితూనం భోజనకాలే పటిగ్గహం ఉపనేమ, ఖేళమల్లకం ఉపనేమ, భాజనాని ఉపనేమ, పానీయమ్పి బీజనిమ్పి గహేత్వా ఉపతిట్ఠామా’’తి యావ సరీరవళఞ్జనకాలే ఉదకకలసం ఆదాయ పటిచ్ఛన్నట్ఠానగమనా సబ్బం దాసేహి సామికానం కత్తబ్బకిచ్చం పకాసేసి.

సో ఏవం పరిసం ఉగ్గణ్హాపేత్వా బోధిసత్తస్స పచ్చన్తసమీపం ఆగతకాలే ససురం అవోచ ‘‘తాత, మమ కిర పితా తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ ఆగచ్ఛతి, తుమ్హే ఖాదనీయభోజనీయం పటియాదాపేథ, అహం పణ్ణాకారం గహేత్వా పటిపథం గమిస్సామీ’’తి. సో ‘‘సాధు, తాతా’’తి సమ్పటిచ్ఛి. కటాహకో బహుం పణ్ణాకారమాదాయ మహన్తేన పరివారేన గన్త్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా పణ్ణాకారం అదాసి. బోధిసత్తోపి పణ్ణాకారం గహేత్వా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా పాతరాసకాలే ఖన్ధావారం నివాసేత్వా సరీరవళఞ్జనత్థాయ పటిచ్ఛన్నట్ఠానం పావిసి. కటాహకో అత్తనో పరివారం నివత్తేత్వా కలసం ఆదాయ బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ఉదకకిచ్చపరియోసానే పాదేసు పతిత్వా ‘‘సామి, అహం తుమ్హాకం యత్తకం ఇచ్ఛథ, తత్తకం ధనం దస్సామి, మా మే యసం అన్తరధాపయిత్థా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో తస్స వత్తసమ్పదాయ పసీదిత్వా ‘‘మా భాయి, నత్థి తే మమ సన్తికా అన్తరాయో’’తి సమస్సాసేత్వా పచ్చన్తనగరం పావిసి. మహన్తో సక్కారో అహోసి, కటాహకోపిస్స నిరన్తరం దాసేన కత్తబ్బకిచ్చం కరోతి. అథ నం ఏకాయ వేలాయ సుఖనిసిన్నం పచ్చన్తసేట్ఠి ఆహ ‘‘మహాసేట్ఠి, మయా తుమ్హాకం పణ్ణం దిస్వావ తుమ్హాకం పుత్తస్స దారికా దిన్నా’’తి బోధిసత్తో కటాహకం పుత్తమేవ కత్వా తదనుచ్ఛవికం పియవచనం వత్వా సేట్ఠిం తోసేసి. తతో పట్ఠాయ కటాహకస్స ముఖం ఉల్లోకేతుం సమత్థో నామ నాహోసి.

అథేకదివసం మహాసత్తో సేట్ఠిధీతరం పక్కోసిత్వా ‘‘ఏహి, అమ్మ, సీసే మే ఊకా విచినాహీ’’తి వత్వా తం ఆగన్త్వా ఊకా గహేత్వా ఠితం పియవచనం వత్వా ‘‘కథేహి, అమ్మ, కచ్చి తే మమ పుత్తో సుఖదుక్ఖేసు అప్పమత్తో, ఉభో జనా సమ్మోదమానా సమగ్గవాసం వసథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘తాత, మహాసేట్ఠి తుమ్హాకం పుత్తస్స అఞ్ఞో దోసో నత్థి, కేవలం ఆహారం గరహతీ’’తి. ‘‘అమ్మ, నిచ్చకాలమేస దుక్ఖసీలోవ, అపిచ తే అహం తస్స ముఖబన్ధనమన్తం దస్సామి, తం త్వం సాధుకం ఉగ్గణ్హిత్వా మమ పుత్తస్స భోజనకాలే గరహన్తస్స ఉగ్గహితనియామేనేవ పురతో ఠత్వా వదేయ్యాసీ’’తి గాథం ఉగ్గణ్హాపేత్వా కతిపాహం వసిత్వా బారాణసిమేవ అగమాసి. కటాహకోపి బహుం ఖాదనీయభోజనీయం ఆదాయ అనుమగ్గం గన్త్వా బహుధనం దత్వా వన్దిత్వా నివత్తి. సో బోధిసత్తస్స గతకాలతో పట్ఠాయ అతిరేకమానీ అహోసి. సో ఏకదివసం సేట్ఠిధీతాయ నానగ్గరసభోజనం ఉపనేత్వా కటచ్ఛుం ఆదాయ పరివిసన్తియా భత్తం గరహితుం ఆరభి. సేట్ఠిధీతా బోధిసత్తస్స సన్తికే ఉగ్గహితనియామేనేవ ఇమం గాథమాహ –

౧౨౫. ‘‘బహుమ్పి సో వికత్థేయ్య, అఞ్ఞం జనపదం గతో;

అన్వాగన్త్వాన దూసేయ్య, భుఞ్జ భోగే కటాహకా’’తి.

తత్థ బహుమ్పి సో వికత్థేయ్య, అఞ్ఞం జనపదం గతోతి యో అత్తనో జాతిభూమితో అఞ్ఞం జనపదం గతో హోతి, యత్థస్స జాతిం న జానన్తి, సో బహుమ్పి వికత్థేయ్య, వమ్భనవచనం వఞ్చనవచనం వదేయ్య. అన్వాగన్త్వాన దూసేయ్యాతి ఇమం తావ వారం సామికస్స పటిపథం గన్త్వా దాసకిచ్చస్స కతత్తా కసాహి పహరిత్వా పిట్ఠిచమ్ముప్పాటనతో చ లక్ఖణాహననతో చ ముత్తోసి. సచే అనాచారం కరోసి, పున అఞ్ఞస్మిం ఆగమనవారే తవ సామికో అన్వాగన్త్వాన దూసేయ్య, ఇమం గేహం అనుఆగన్త్వా కసాభిఘాతేహి చేవ లక్ఖణాహననేన చ జాతిప్పకాసనేన చ తం దూసేయ్య ఉపహనేయ్య. తస్మా ఇమం అనాచారం పహాయ భుఞ్జ భోగే కటాహక, మా పచ్ఛా అత్తనో దాసభావం పాకటం కారేత్వా విప్పటిసారీ అహోసీతి అయమేత్థ సేట్ఠినో అధిప్పాయో.

సేట్ఠిధీతా పన ఏతమత్థం అజానన్తీ ఉగ్గహితనియామేన బ్యఞ్జనమేవ పయిరుదాహాసి. కటాహకో ‘‘అద్ధా సేట్ఠినా మమ కులం ఆచిక్ఖిత్వా ఏతిస్సా సబ్బం కథితం భవిస్సతీ’’తి తతో పట్ఠాయ పున భత్తం గరహితుం న విసహి, నిహతమానో యథాలద్ధం భుఞ్జిత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా కటాహకో వికత్థకభిక్ఖు అహోసి, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కటాహకజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౨౬] ౬. అసిలక్ఖణజాతకవణ్ణనా

తథేవేకస్స కల్యాణన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసలరఞ్ఞో అసిలక్ఖణపాఠకం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర కమ్మారేహి రఞ్ఞో అసీనం ఆహటకాలే అసిం ఉపసిఙ్ఘిత్వా అసిలక్ఖణం ఉదాహరతి. సో యేసం హత్థతో లాభం లభతి, తేసం అసిం ‘‘లక్ఖణసమ్పన్నో మఙ్గలసంయుత్తో’’తి వదతి. యేసం హత్థతో లాభం న లభతి, తేసం అసిం ‘‘అవలక్ఖణో’’తి గరహతి. అథేకో కమ్మారో అసిం కత్వా కోసియం సుఖుమం మరిచచుణ్ణం పక్ఖిపిత్వా రఞ్ఞో అసిం ఆహరి. రాజా బ్రాహ్మణం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అసిం వీమంసా’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణస్స అసిం ఆకడ్ఢిత్వా ఉపసిఙ్ఘన్తస్స మరిచచుణ్ణాని నాసం పవిసిత్వా ఖిపితుకామతం ఉప్పాదేసుం. తస్స ఖిపన్తస్స నాసికా అసిధారాయ పటిహతా ద్విధా ఛిజ్జి. తస్సేవం నాసికాయ ఛిన్నభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, రఞ్ఞో కిర అసిలక్ఖణపాఠకో అసిం ఉపసిఙ్ఘన్తో నాసికం ఛిన్దాపేసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ సో బ్రాహ్మణో అసిం ఉపసిఙ్ఘన్తో నాసికాఛేదం పత్తో, పుబ్బేపి పత్తోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తస్స అసిలక్ఖణపాఠకో బ్రాహ్మణో అహోసీతి సబ్బం పచ్చుప్పన్నవత్థుసదిసమేవ. రాజా పన తస్స వేజ్జే దత్వా నాసికాకోటిం ఫాసుకం కారాపేత్వా లాఖాయ పటినాసికం కారేత్వా పున తం ఉపట్ఠాకమేవ అకాసి. బారాణసిరఞ్ఞో పన పుత్తో నత్థి, ఏకా ధీతా చేవ భాగినేయ్యో చ అహేసుం. సో ఉభోపి తే అత్తనో సన్తికేయేవ వడ్ఢాపేసి. తే ఏకతో వడ్ఢన్తా అఞ్ఞమఞ్ఞం పటిబద్ధచిత్తా అహేసుం. రాజాపి అమచ్చే పక్కోసాపేత్వా ‘‘మయ్హం భాగినేయ్యోపి ఇమస్స రజ్జస్స సామికోవ, ధీతరం ఏతస్సేవ దత్వా అభిసేకమస్స కరోమీ’’తి వత్వా పున చిన్తేసి ‘‘మయ్హం భాగినేయ్యో సబ్బథాపి ఞాతకోయేవ, ఏతస్స అఞ్ఞం రాజధీతరం ఆనేత్వా అభిసేకం కత్వా ధీతరం అఞ్ఞస్స రఞ్ఞో దస్సామి, ఏవం నో ఞాతకా బహూ భవిస్సన్తి, ద్విన్నమ్పి రజ్జానం మయమేవ సామికా భవిస్సామా’’తి. సో అమచ్చేహి సద్ధిం సమ్మన్తేత్వా ‘‘ఉభోపేతే విసుం కాతుం వట్టతీ’’తి భాగినేయ్యం అఞ్ఞస్మిం నివేసనే, ధీతరం అఞ్ఞస్మిం వాసేసి.

తే సోళసవస్సుద్దేసికభావం పత్తా అతివియ పటిబద్ధచిత్తా అహేసుం. రాజకుమారో ‘‘కేన ను ఖో ఉపాయేన మాతులధీతరం రాజగేహా నీహరాపేతుం సక్కా భవేయ్యా’’తి చిన్తేన్తో ‘‘అత్థేకో ఉపాయో’’తి మహాఇక్ఖణికం పక్కోసాపేత్వా తస్సా సహస్సభణ్డికం దత్వా ‘‘కిం మయా కత్తబ్బ’’న్తి వుత్తే ‘‘అమ్మ, తయి కరోన్తియా అనిప్ఫత్తి నామ నత్థి, కిఞ్చిదేవ కారణం వత్వా యథా మమ మాతులో రాజా ధీతరం అన్తోగేహా నీహరాపేతి, తథా కరోహీ’’తి ఆహ. సాధు, సామి, అహం రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవం వక్ఖామి ‘‘దేవ, రాజధీతాయ ఉపరి కాళకణ్ణీ అత్థి, ఏత్తకం కాలం నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తోపి నత్థి, అహం రాజధీతరం అసుకదివసే నామ రథం ఆరోపేత్వా బహుఆవుధహత్థే పురిసే ఆదాయ మహన్తేన పరివారేన సుసానం గన్త్వా మణ్డలపీఠికాయ హేట్ఠామఞ్చే మతమనుస్సం నిపజ్జాపేత్వా ఉపరిమఞ్చే రాజధీతరం ఠపేత్వా గన్ధోదకఘటానం అట్ఠుత్తరసతేన న్హాపేత్వా కాళకణ్ణిం పవాహేస్సామీ’’తి ఏవం వత్వా రాజధీతరం సుసానం నేస్సామి, త్వం అమ్హాకం తత్థ గమనదివసే అమ్హేహి పురేతరమేవ థోకం మరిచచుణ్ణం ఆదాయ ఆవుధహత్థేహి అత్తనో మనుస్సేహి పరివుతో రథం అభిరుయ్హ సుసానం గన్త్వా రథం సుసానద్వారే ఏకపదేసే ఠపేత్వా ఆవుధహత్థే మనుస్సే సుసానవనం పేసేత్వా సయం సుసానే మణ్డలపీఠికం పసారేత్వా మతకో వియ పటికుజ్జో హుత్వా నిపజ్జ. అహం తత్థ ఆగన్త్వా తవ ఉపరి మఞ్చకం అత్థరిత్వా రాజధీతరం ఉక్ఖిపిత్వా మఞ్చే సయాపేస్సామి, త్వం తస్మిం ఖణే మరిచచుణ్ణం నాసికాయ పక్ఖిపిత్వా ద్వే తయో వారే ఖిపేయ్యాసి. తయా ఖిపితకాలే మయం రాజధీతరం పహాయ పలాయిస్సామ. అథ త్వం రాజధీతరం సీసం న్హాపేత్వా సయమ్పి సీసం న్హాయిత్వా తం ఆదాయ అత్తనో నివేసనం గచ్ఛేయ్యాసీతి. సో ‘‘సాధు సున్దరో ఉపాయో’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

సాపి గన్త్వా రఞ్ఞో తమత్థం ఆరోచేసి, రాజాపి సమ్పటిచ్ఛి. రాజధీతాయపి తం అన్తరం ఆచిక్ఖి, సాపి సమ్పటిచ్ఛి. సా నిక్ఖమనదివసే కుమారస్స సఞ్ఞం దత్వా మహన్తేన పరివారేన సుసానం గచ్ఛన్తీ ఆరక్ఖమనుస్సానం భయజననత్థం ఆహ – ‘‘మయా రాజధీతాయ మఞ్చే ఠపితకాలే హేట్ఠామఞ్చే మతపురిసో ఖిపిస్సతి, ఖిపిత్వా చ హేట్ఠామఞ్చా నిక్ఖమిత్వా యం పఠమం పస్సిస్సతి, తమేవ గహేస్సతి, అప్పమత్తా భవేయ్యాథా’’తి. రాజకుమారో పురేతరం గన్త్వా వుత్తనయేనేవ తత్థ నిపజ్జి. మహాఇక్ఖణికా రాజధీతరం ఉక్ఖిపిత్వా మణ్డలపీఠికాఠానం గచ్ఛన్తీ ‘‘మా భాయీ’’తి సఞ్ఞాపేత్వా మఞ్చే ఠపేసి. తస్మిం ఖణే కుమారో మరిచచుణ్ణం నాసాయ పక్ఖిపిత్వా ఖిపి. తేన ఖిపితమత్తేయేవ మహాఇక్ఖణికా రాజధీతరం పహాయ మహారవం రవమానా సబ్బపఠమం పలాయి, తస్సా పలాతకాలతో పట్ఠాయ ఏకోపి ఠాతుం సమత్థో నామ నాహోసి, గహితగహితాని ఆవుధాని ఛడ్డేత్వా సబ్బే పలాయింసు. కుమారో యథాసమ్మన్తితం సబ్బం కత్వా రాజధీతరం ఆదాయ అత్తనో నివేసనం అగమాసి.

ఇక్ఖణికా గన్త్వా తం కారణం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘పకతియాపి సా మయా తస్సేవత్థాయ పుట్ఠా, పాయాసే ఛడ్డితసప్పి వియ జాత’’న్తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అపరభాగే భాగినేయ్యస్స రజ్జం దత్వా ధీతరం మహాదేవిం కారేసి. సో తాయ సద్ధిం సమగ్గవాసం వసమానో ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. సోపి అసిలక్ఖణపాఠకో తస్సేవ ఉపట్ఠాకో అహోసి. తస్సేకదివసం రాజూపట్ఠానం ఆగన్త్వా పటిసూరియం ఠత్వా ఉపట్ఠహన్తస్స లాఖా విలీయి, పటినాసికా భూమియం పతి. సో లజ్జాయ అధోముఖో అట్ఠాసి. అథ నం రాజా పరిహసన్తో ‘‘ఆచరియ, మా చిన్తయిత్థ, ఖిపితం నామ ఏకస్స కల్యాణం హోతి, ఏకస్స పాపకం. తుమ్హేహి ఖిపితేన నాసికా ఛిజ్జీయిత్థ, మయం పన ఖిపన్తా మాతులధీతరం లభిత్వా రజ్జం పాపుణిమ్హా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౬. ‘‘తథేవేకస్స కల్యాణం, తథేవేకస్స పాపకం;

తస్మా సబ్బం న కల్యాణం, సబ్బం వాపి న పాపక’’న్తి.

తత్థ తథేవేకస్సాతి తదేవేకస్స. అయమేవ వా పాఠో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో.

ఇతి సో ఇమాయ గాథాయ తం కారణం ఆహరిత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమాయ దేసనాయ లోకసమ్మతానం కల్యాణపాపకానం అనేకంసికభావం పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అసిలక్ఖణపాఠకోవ ఏతరహి అసిలక్ఖణపాఠకో, భాగినేయ్యరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అసిలక్ఖణజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౨౭] ౭. కలణ్డుకజాతకవణ్ణనా

తే దేసా తాని వత్థూనీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం వికత్థకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తత్థ ద్వేపి వత్థూని కటాహకజాతకసదిసానేవ.

ఇధ పనేస బారాణసిసేట్ఠినో దాసో కలణ్డుకో నామ అహోసి. తస్స పలాయిత్వా పచ్చన్తవాసిసేట్ఠినో ధీతరం గహేత్వా మహన్తేన పరివారేన వసనకాలే బారాణసిసేట్ఠి పరియేసాపేత్వాపి తస్స గతట్ఠానం అజానన్తో ‘‘గచ్ఛ, కలణ్డుకం పరియేసా’’తి అత్తనా పుట్ఠం సుకపోతకం పేసేసి. సుకపోతకో ఇతో చితో చ విచరన్తో తం నగరం పాపుణి. తస్మిఞ్చ కాలే కలణ్డుకో నదీకీళం కీళితుకామో బహుం మాలాగన్ధవిలేపనఞ్చేవ ఖాదనీయభోజనీయాని చ గాహాపేత్వా నదిం గన్త్వా సేట్ఠిధీతాయ సద్ధిం నావం ఆరుయ్హ ఉదకే కీళతి. తస్మిఞ్చ పదేసే నదీకీళం కీళన్తా ఇస్సరజాతికా తిఖిణభేసజ్జపరిభావితం ఖీరం పివన్తి, తేన తేసం దివసభాగమ్పి ఉదకే కీళన్తానం సీతం న బాధతి. అయం పన కలణ్డుకో ఖీరగణ్డూసం గహేత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా తం ఖీరం నుట్ఠుభతి. నుట్ఠుభన్తోపి ఉదకే అనుట్ఠుభిత్వా సేట్ఠిధీతాయ సీసే నుట్ఠుభతి. సుకపోతకోపి నదీతీరం గన్త్వా ఏకిస్సా ఉదుమ్బరసాఖాయ నిసీదిత్వా ఓలోకేత్వా కలణ్డుకం సఞ్జానిత్వా సేట్ఠిధీతాయ సీసే నుట్ఠుభన్తం దిస్వా ‘‘అరే, కలణ్డుక దాస, అత్తనో జాతిఞ్చ వసనట్ఠానఞ్చ అనుస్సర, ఖీరగణ్డూసం గహేత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా జాతిసమ్పన్నాయ సుఖసంవడ్ఢాయ సేట్ఠిధీతాయ సీసే మా నుట్ఠుభి, అత్తనో పమాణం న జానాసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౭. ‘‘తే దేసా తాని వత్థూని, అహఞ్చ వనగోచరో;

అనువిచ్చ ఖో తం గణ్హేయ్యుం, పివ ఖీరం కలణ్డుకా’’తి.

తత్థ తే దేసా తాని వత్థూనీతి మాతుకుచ్ఛిం సన్ధాయ వదతి. అయమేత్థాధిప్పాయో – యత్థ తే వసితం, న తే ఖత్తియధీతాదీనం కుచ్ఛిదేసా. యత్థ వాసి పతిట్ఠితో, న తాని ఖత్తియధీతాదీనం కుచ్ఛివత్థూని. అథ ఖో దాసికుచ్ఛియం త్వం వసి చేవ పతిట్ఠితో చాతి. అహఞ్చ వనగోచరోతి తిరచ్ఛానభూతోపి ఏతమత్థం జానామీతి దీపేతి. అనువిచ్చ ఖో తం గణ్హేయ్యున్తి ఏవం అనాచారం చరమానం మయా గన్త్వా ఆరోచితే అనువిచ్చ జానిత్వా తవ సామికా తాళేత్వా చేవ లక్ఖణాహతఞ్చ కత్వా తం గణ్హేయ్యుం, గహేత్వా గమిస్సన్తి, తస్మా అత్తనో పమాణం ఞత్వా సేట్ఠిధీతాయ సీసే అనుట్ఠుభిత్వా పివ ఖీరం. కలణ్డుకాతి తం నామేనాలపతి.

కలణ్డుకోపి సువపోతకం సఞ్జానిత్వా ‘‘మం పాకటం కరేయ్యా’’తి భయేన ‘‘ఏహి, సామి, కదా ఆగతోసీ’’తి ఆహ. సుకో ‘‘న ఏస మం హితకామతాయ పక్కోసతి, గీవం పన మే వట్టేత్వా మారేతుకామో’’తి ఞత్వావ ‘‘న మే తయా అత్థో’’తి తతో ఉప్పతిత్వా బారాణసిం గన్త్వా యథాదిట్ఠం సేట్ఠినో విత్థారేన కథేసి. సేట్ఠి ‘‘అయుత్తం తేన కత’’న్తి వత్వా గన్త్వా తస్స ఆణం కారేత్వా బారాణసిమేవ నం ఆనేత్వా దాసపరిభోగేన పరిభుఞ్జి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కలణ్డుకో అయం భిక్ఖు అహోసి, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కలణ్డుకజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౨౮] ౮. బిళారవతజాతకవణ్ణనా

యో వే ధమ్మం ధజం కత్వాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుహకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా తస్స కుహకభావే ఆరోచితే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస కుహకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మూసికయోనియం పటిసన్ధిం గహేత్వా వుడ్ఢిమన్వాయ మహాసరీరో సూకరచ్ఛాపకసదిసో హుత్వా అనేకసతమూసికాహి పరివుతో అరఞ్ఞే విహరతి. అథేకో సిఙ్గాలో ఇతో చితో చ విచరన్తో తం మూసికయూథం దిస్వా ‘‘ఇమా మూసికా వఞ్చేత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా మూసికానం ఆసయస్స అవిదూరే సూరియాభిముఖో వాతం పివన్తో ఏకేన పాదేన అట్ఠాసి. బోధిసత్తో గోచరాయ చరమానో తం దిస్వా ‘‘సీలవా ఏసో భవిస్సతీ’’తి తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘భన్తే, త్వం కో నామో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ధమ్మికో నామా’’తి. ‘‘చత్తారో పాదే భూమియం అఠపేత్వా కస్మా ఏకేనేవ ఠితోసీ’’తి. ‘‘మయి చత్తారో పాదే పథవియం ఠపేన్తే పథవీ వహితుం న సక్కోతి, తస్మా ఏకేనేవ తిట్ఠామీ’’తి. ‘‘ముఖం వివరిత్వా కస్మా ఠితోసీ’’తి? ‘‘మయం అఞ్ఞం న భక్ఖయామ, వాతమేవ భక్ఖయామా’’తి. ‘‘అథ కస్మా సూరియాభిముఖో తిట్ఠసీ’’తి? ‘‘సూరియం నమస్సామీ’’తి. బోధిసత్తో తస్స వచనం సుత్వా ‘‘సీలవా ఏసో భవిస్సతీ’’తి తతో పట్ఠాయ మూసికగణేన సద్ధిం సాయం పాతం తస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి.

అథస్స ఉపట్ఠానం కత్వా గమనకాలే సిఙ్గాలో సబ్బపచ్ఛిమం మూసికం గహేత్వా మంసం ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరిత్వా ముఖం పుఞ్ఛిత్వా తిట్ఠతి. అనుపుబ్బేన మూసికగణో తనుకో జాతో. మూసికా ‘‘పుబ్బే అమ్హాకం అయం ఆసయో నప్పహోతి, నిరన్తరా తిట్ఠామ. ఇదాని సిథిలా, ఏవమ్పి ఆసయో న పూరతేవ, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి బోధిసత్తస్స తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో ‘‘కేన ను ఖో కారణేన ముసికా తనుత్తం గతా’’తి చిన్తేన్తో సిఙ్గాలే ఆసఙ్కం ఠపేత్వా ‘‘వీమంసిస్సామి న’’న్తి ఉపట్ఠానకాలే సేసమూసికా పురతో కత్వా సయం పచ్ఛతో అహోసి. సిఙ్గాలో తస్స ఉపరి పక్ఖన్ది, బోధిసత్తో అత్తనో గహణత్థాయ తం పక్ఖన్దన్తం దిస్వా నివత్తిత్వా ‘‘భో సిఙ్గాల, ఇదం తే వతసమాదానం న ధమ్మసుధమ్మతాయ, పరేసం పన విహింసనత్థాయ ధమ్మం ధజం కత్వా చరసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౮. ‘‘యో వే ధమ్మం ధజం కత్వా, నిగూళ్హో పాపమాచరే;

విస్సాసయిత్వా భూతాని, బిళారం నామ తం వత’’న్తి.

తత్థ యో వేతి ఖత్తియాదీసు యో కోచిదేవ. ధమ్మం ధజం కత్వాతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మం ధజం కరిత్వా, కూటం కరోన్తో వియ ఉస్సాపేత్వా దస్సేన్తోతి అత్థో. విస్సాసయిత్వాతి ‘‘సీలవా అయ’’న్తి సఞ్ఞాయ సఞ్జాతవిస్సాసాని కత్వా. బిళారం నామ తం వతన్తి తం ఏవం ధమ్మం ధజం కత్వా రహో పాపాని కరోన్తస్స వతం కేరాటికవతం నామ హోతీతి అత్థో.

మూసికరాజా కథేన్తోవ ఉప్పతిత్వా తస్స గీవాయం పతిత్వా హనుకస్స హేట్ఠా అన్తోగలనాళియం డంసిత్వా గలనాళిం ఫాలేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. మూసికగణో నివత్తిత్వా సిఙ్గాలం ‘‘మురు మురూ’’తి ఖాదిత్వా అగమాసి. పఠమాగతావ కిరస్స మంసం లభింసు, పచ్ఛా ఆగతా న లభింసు. తతో పట్ఠాయ మూసికగణో నిబ్భయో జాతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో కుహకభిక్ఖు అహోసి, మూసికరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బిళారవతజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౨౯] ౯. అగ్గికభారద్వాజజాతకవణ్ణనా

నాయం సిఖా పుఞ్ఞహేతూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కుహకఞ్ఞేవ భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

అతీతస్మిఞ్హి బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మూసికరాజా హుత్వా అరఞ్ఞే వసతి. అథేకో సిఙ్గాలో దవడాహే ఉట్ఠితే పలాయితుం అసక్కోన్తో ఏకస్మిం రుక్ఖే సీసం ఆహచ్చ అట్ఠాసి. తస్స సకలసరీరే లోమాని ఝాయింసు, రుక్ఖం ఆహచ్చ ఠితట్ఠానే పన మత్థకే చూళా వియ థోకాని లోమాని అట్ఠంసు. సో ఏకదివసం సోణ్డియం పానీయం పివన్తో ఛాయం ఓలోకేన్తో చూళం దిస్వా ‘‘ఉప్పన్నం దాని మే భణ్డమూల’’న్తి అరఞ్ఞే విచరన్తో తం మూసికాదరిం దిస్వా ‘‘ఇమా మూసికా వఞ్చేత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అవిదూరే అట్ఠాసి. అథ నం బోధిసత్తో గోచరాయ చరన్తో దిస్వా ‘‘సీలవా అయ’’న్తి సఞ్ఞాయ ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘త్వం కిన్నామోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం అగ్గికభారద్వాజో నామా’’తి. ‘‘అథ కస్మా ఆగతోసీ’’తి? ‘‘తుమ్హాకం రక్ఖనత్థాయా’’తి. ‘‘కిన్తి కత్వా అమ్హే రక్ఖిస్ససీ’’తి? ‘‘అహం అఙ్గుట్ఠగణనం నామ జానామి, తుమ్హాకం పాతోవ నిక్ఖమిత్వా గోచరాయ గమనకాలే ‘ఏత్తకా’తి గణేత్వా పచ్చాగమనకాలేపి గణేస్సామి, ఏవం సాయం పాతం గణేన్తో రక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి రక్ఖ మాతులా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా నిక్ఖమనకాలే ‘‘ఏకో ద్వే తయో’’తి గణేత్వా పచ్చాగమనకాలేపి తథేవ గణేత్వా సబ్బపచ్ఛిమం గహేత్వా ఖాదతి. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఇధ పన మూసికరాజా నివత్తిత్వా ఠితో ‘‘భో అగ్గికభారద్వాజ, నాయం తవ ధమ్మసుధమ్మతాయ మత్థకే చూళా ఠపితా, కుచ్ఛికారణా పన ఠపితా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౨౯. ‘‘నాయం సిఖా పుఞ్ఞహేతు, ఘాసహేతు అయం సిఖా;

నాగుట్ఠిగణనం యాతి, అలం తే హోతు అగ్గికా’’తి.

తత్థ నాగుట్ఠిగణనం యాతీతి ‘‘అఙ్గుట్ఠిగణనా’’తి అఙ్గుట్ఠగణనా వుచ్చతి, అయం మూసికగణో అఙ్గుట్ఠగణనం న గచ్ఛతి న ఉపేతి న పూరేతి, పరిక్ఖయం గచ్ఛతీతి అత్థో. అలం తే హోతు అగ్గికాతి సిఙ్గాలం నామేన ఆలపన్తో ఆహ. ఏత్తావతా తే అలం హోతు, న ఇతో పరం మూసికే ఖాదిస్ససి. అమ్హేహి వా తయా సద్ధిం సంవాసో అలం హోతు, న మయం ఇదాని తయా సద్ధిం వసిస్సామాతిపి అత్థో. సేసం పురిమసదిసమేవ.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా సిఙ్గాలో అయం భిక్ఖు అహోసి, మూసికరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అగ్గికభారద్వాజజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౩౦] ౧౦. కోసియజాతకవణ్ణనా

యథా వాచా చ భుఞ్జస్సూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సావత్థియం మాతుగామం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిరేకస్స సద్ధాసమ్పన్నస్స ఉపాసకబ్రాహ్మణస్స బ్రాహ్మణీ దుస్సీలా పాపధమ్మా రత్తిం అతిచరిత్వా దివా కిఞ్చి కమ్మం అకత్వా గిలానాలయం దస్సేత్వా నిత్థునమానా నిపజ్జతి. అథ నం బ్రాహ్మణో ‘‘కిం తే భద్దే అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘వాతా మే విజ్ఝన్తీ’’తి. ‘‘అథ కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సినిద్ధమధురాని పణీతపణీతాని యాగుభత్తతేలాదీనీ’’తి. బ్రాహ్మణో యం యం సా ఇచ్ఛతి, తం తం ఆహరిత్వా దేతి, దాసో వియ సబ్బకిచ్చాని కరోతి. సా పన బ్రాహ్మణస్స గేహం పవిట్ఠకాలే నిపజ్జతి, బహి నిక్ఖన్తకాలే జారేహి సద్ధిం వీతినామేతి.

అథ బ్రాహ్మణో ‘‘ఇమిస్సా సరీరే విజ్ఝనవాతానం పరియన్తో న పఞ్ఞాయతీ’’తి ఏకదివసం గన్ధమాలాదీని ఆదాయ జేతవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, న పఞ్ఞాయసీ’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, బ్రాహ్మణియా కిర మే సరీరే వాతా విజ్ఝన్తి, స్వాహం తస్సా సప్పితేలాదీని చేవ పణీతపణీతభోజనాని చ పరియేసామి, సరీరమస్సా ఘనం విప్పసన్నచ్ఛవివణ్ణం జాతం, వాతరోగస్స పన పరియన్తో న పఞ్ఞాయతి. అహం తం పటిజగ్గన్తోవ ఇధాగమనస్స ఓకాసం న లభామీ’’తి ఆహ. సత్థా బ్రాహ్మణియా పాపభావం ఞత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, ‘ఏవం నిపన్నస్స మాతుగామస్స రోగే అవూపసమన్తే ఇదఞ్చిదఞ్చ భేసజ్జం కాతుం వట్టతీ’తి పుబ్బేపి తే పణ్డితేహి కథితం, భవసఙ్ఖేపగతత్తా పన న సల్లక్ఖేసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసియం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అహోసి. ఏకసతరాజధానీసు ఖత్తియకుమారా చ బ్రాహ్మణకుమారా చ యేభుయ్యేన తస్సేవ సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి. అథేకో జనపదవాసీ బ్రాహ్మణమాణవో బోధిసత్తస్స సన్తికే తయో వేదే అట్ఠారస చ విజ్జాట్ఠానాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసియంయేవ కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా దివసే దివసే ద్వత్తిక్ఖత్తుం బోధిసత్తస్స సన్తికం ఆగచ్ఛతి. తస్స బ్రాహ్మణీ దుస్సీలా అహోసి పాపధమ్మాతి సబ్బం పచ్చుప్పన్నవత్థుసదిసమేవ.

బోధిసత్తో పన ‘‘ఇమినా కారణేన ఓవాదగహణాయ ఓకాసం న లభామీ’’తి వుత్తే ‘‘సా మాణవికా ఇమం వఞ్చేత్వా నిపజ్జతీ’’తి ఞత్వా ‘‘తస్సా రోగానుచ్ఛవికం భేసజ్జం ఆచిక్ఖిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ ‘‘తాత, త్వం ఇతో పట్ఠాయ తస్సా సప్పిఖీరరసాదీని మా అదాసి, గోముత్తే పన పఞ్చపణ్ణాని ఫలాదీని చ పక్ఖిపిత్వా కోట్టేత్వా నవతమ్బలోహభాజనే పక్ఖిపిత్వా లోహగన్ధం గాహాపేత్వా రజ్జుం వా యోత్తం వా రుక్ఖం వా లతం వా గహేత్వా ‘ఇదం తే రోగస్స అనుచ్ఛవికభేసజ్జం, ఇదం వా పివ, ఉట్ఠాయ వా తయా భుత్తభత్తస్స అనుచ్ఛవికం కమ్మం కరోహీ’’తి వత్వా ఇమం గాథం వదేయ్యాసి. ‘‘సచే భేసజ్జం న పివతి, అథ నం రజ్జుయా వా యోత్తేన వా రుక్ఖేన వా లతాయ వా కతిచి పహారే పహరిత్వా కేసేసు గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా కప్పరేన పోథేయ్యాసి, సా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఉట్ఠాయ కమ్మం కరిస్సతీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా వుత్తనియామేనేవ భేసజ్జం కత్వా ‘‘భద్దే, ఇమం భేసజ్జం పివా’’తి ఆహ. ‘‘కేన తే ఇదం ఆచిక్ఖిత’’న్తి? ‘‘ఆచరియేన, భద్దే’’తి. ‘‘అపనేహి తం, న పివిస్సామీ’’తి. మాణవో ‘‘న త్వం అత్తనో రుచియా పివిస్ససీ’’తి రజ్జుం గహేత్వా ‘‘అత్తనో రోగస్స అనుచ్ఛవికం భేసజ్జం వా పివ, యాగుభత్తానుచ్ఛవికం కమ్మం వా కరోహీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౩౦. ‘‘యథావాచా చ భుఞ్జస్సు, యథాభుత్తఞ్చ బ్యాహర;

ఉభయం తే న సమేతి, వాచా భుత్తఞ్చ కోసియే’’తి.

తత్థ యథావాచా చ భుఞ్జస్సూతి యథా తే వాచా, తథా భుఞ్జస్సు, ‘‘వాతా మే విజ్ఝన్తీ’’తి వాచాయ అనుచ్ఛవికమేవ కత్వా భుఞ్జస్సూతి అత్థో. ‘‘యథావాచం వా’’తిపి పాఠో యుజ్జతి, ‘‘యథావాచాయా’’తిపి పఠన్తి, సబ్బత్థ అయమేవ అత్థో. యథాభుత్తఞ్చ బ్యాహరాతి యం యథా తే భుత్తం, తస్స అనుచ్ఛవికమేవ బ్యాహర, ‘‘అరోగమ్హీ’’తి వత్వా గేహే కత్తబ్బం కరోసీతి అత్థో. ‘‘యథాభూతఞ్చా’’తిపి పాఠో, అథ వా అరోగమ్హీతి యథాభూతమేవ వత్వా కమ్మం కరోహీతి అత్థో. ఉభయం తే న సమేతి, వాచాభుత్తఞ్చ కోసియేతి యా చ తే అయం వాచా ‘‘వాతా మం విజ్ఝన్తీ’’తి యఞ్చ తే ఇదం పణీతభోజనం భుత్తం, ఇదం ఉభయమ్పి తుయ్హం న సమేతి, తస్మా ఉట్ఠాయ కమ్మం కరోహి. ‘‘కోసియే’’తి తం గోత్తేనాలపతి.

ఏవం వుత్తే కోసియబ్రాహ్మణధీతా ‘‘ఆచరియేన ఉస్సుక్కం ఆపన్నకాలతో పట్ఠాయ న సక్కా మయా ఏస వఞ్చేతుం, ఉట్ఠాయ కమ్మం కరిస్సామీ’’తి ఉట్ఠాయ కమ్మం అకాసి. ‘‘ఆచరియేన మే దుస్సీలభావో ఞాతో, ఇదాని న సక్కా ఇతో పట్ఠాయ పున ఏవరూపం కాతు’’న్తి ఆచరియే గారవేన పాపకమ్మతోపి విరమిత్వా సీలవతీ అహోసి. సాపి బ్రాహ్మణీ ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన కిరమ్హి ఞాతా’’తి సత్థరిపి గారవేన న పున అనాచారం అకాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జయమ్పతికా ఇదాని జయమ్పతికావ, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కోసియజాతకవణ్ణనా దసమా.

కుసనాళివగ్గో తేరసమో.

తస్సుద్దానం –

కుసనాళి చ దుమ్మేధం, నఙ్గలీసమ్బకటాహం;

అసిలక్ఖణకలణ్డుకం, బిళారగ్గికకోసియన్తి.