౧౪. అసమ్పదానవగ్గో
[౧౩౧] ౧. అసమ్పదానజాతకవణ్ణనా
అసమ్పదానేనితరీతరస్సాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి కాలే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో దేవదత్తో, అకతఞ్ఞూ తథాగతస్స గుణం న జానాతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో అకతఞ్ఞూ, పుబ్బేపి అకతఞ్ఞూయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే మగధరట్ఠే రాజగహే ఏకస్మిం మగధరఞ్ఞే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్సేవ సేట్ఠి అహోసి అసీతికోటివిభవో సఙ్ఖసేట్ఠీతి నామేన. బారాణసియం పీళియసేట్ఠి నామ అసీతికోటివిభవోవ అహోసి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం సహాయకా అహేసుం. తేసు బారాణసియం పీళియసేట్ఠిస్స కేనచిదేవ కారణేన మహన్తం భయం ఉప్పజ్జి, సబ్బం సాపతేయ్యం పరిహాయి. సో దలిద్దో అప్పటిసరణో హుత్వా భరియం ఆదాయ సఙ్ఖసేట్ఠిం పచ్చయం కత్వా బారాణసితో నిక్ఖమిత్వా పదసావ రాజగహం పత్వా సఙ్ఖసేట్ఠిస్స నివేసనం అగమాసి. సో తం దిస్వావ ‘‘సహాయో మే ఆగతో’’తి పరిస్సజిత్వా సక్కారసమ్మానం కత్వా కతిపాహం వీతినామేత్వా ఏకదివసం ‘‘సమ్మ, కేనట్ఠేన ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భయం మే, సమ్మ, ఉప్పన్నం, సబ్బం ధనం పరిక్ఖీణం, ఉపత్థమ్భో మే హోహీ’’తి. ‘‘సాధు సమ్మ, మా భాయీ’’తి భణ్డాగారం వివరాపేత్వా చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో దాపేత్వా సేసమ్పి పరిచ్ఛదపరివారం సబ్బం అత్తనో సన్తకం సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకం మజ్ఝే భిన్దిత్వా ఉపడ్ఢమేవ అదాసి. సో తం విభవం ఆదాయ పున బారాణసిం గన్త్వా నివాసం కప్పేసి.
అపరభాగే సఙ్ఖసేట్ఠిస్సపి తాదిసమేవ భయం ఉప్పజ్జి. సో అత్తనో పటిసరణం ఉపధారేన్తో ‘‘సహాయస్స మే మహాఉపకారో కతో, ఉపడ్ఢవిభవో దిన్నో. న సో మం దిస్వా పరిచ్చజిస్సతి, తస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా భరియం ఆదాయ పదసావ బారాణసిం గన్త్వా భరియం ఆహ ‘‘భద్దే, తవ మయా సద్ధిం అన్తరవీథియా గమనం నామ న యుత్తం, మయా పేసితయానమారుయ్హ మహన్తేన పరివారేన పచ్ఛా ఆగమిస్ససి. యావ యానం పేసేమి, తావ ఇధేవ హోహీ’’తి వత్వా తం సాలాయ ఠపేత్వా సయం నగరం పవిసిత్వా సేట్ఠిస్స ఘరం గన్త్వా ‘‘రాజగహనగరతో తుమ్హాకం సహాయో సఙ్ఖసేట్ఠి నామ ఆగతో’’తి ఆరోచాపేసి. సో ‘‘ఆగచ్ఛతూ’’తి పక్కోసాపేత్వా తం దిస్వా నేవ ఆసనా వుట్ఠాసి, న పటిసన్థారం అకాసి, కేవలం ‘‘కిమత్థం ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘తుమ్హాకం దస్సనత్థం ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘నివాసో తే కహం గహితో’’తి? ‘‘న తావ నివాసట్ఠానం అత్థి, సేట్ఠిఘరణిమ్పి సాలాయ ఠపేత్వావ ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘తుమ్హాకం ఇధ నివాసట్ఠానం నత్థి, నివాపం గహేత్వా ఏకస్మిం ఠానే పచాపేత్వా భుఞ్జిత్వా గచ్ఛథ, పున అమ్హాకం ఘరం మా పవిసథా’’తి వత్వా ‘‘మయ్హం సహాయస్స దుస్సన్తే బన్ధిత్వా ఏకం బహలపలాపతుమ్బం దేహీ’’తి దాసం ఆణాపేసి. తం దివసం కిర సో రత్తసాలీనం సకటసహస్సమత్తం ఓఫునాపేత్వా కోట్ఠాగారం పూరాపేసి, చత్తాలీసకోటిధనం గహేత్వా ఆగతో అకతఞ్ఞూ మహాచోరో సహాయకస్స తుమ్బమత్తే పలాపే దాపేసి. దాసో పచ్ఛియం ఏకం పలాపతుమ్బం పక్ఖిపిత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం అగమాసి.
బోధిసత్తో చిన్తేసి – ‘‘అయం అసప్పురిసో మమ సన్తికా చత్తాలీసకోటిధనం లభిత్వా ఇదాని పలాపతుమ్బం దాపేసి, గణ్హామి ను ఖో, న గణ్హామీ’’తి? అథస్స ఏతదహోసి ‘‘అయం తావ అకతఞ్ఞూ మిత్తదుబ్భీ కతవినాసకభావేన మయా సద్ధిం మిత్తభావం భిన్ది. సచాహం ఏతేన దిన్నం పలాపతుమ్బం లామకత్తా న గణ్హిస్సామి, అహమ్పి మిత్తభావం భిన్దిస్సామి. అన్ధబాలా పరిత్తకం లద్ధం అగ్గణ్హన్తా మిత్తభావం వినాసేన్తి, అహం పన ఏతేన దిన్నం పలాపతుమ్బం గహేత్వా మమ వసేన మిత్తభావం పతిట్ఠాపేస్సామీ’’తి. సో పలాపతుమ్బం దుస్సన్తే బన్ధిత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ సాలం అగమాసి. అథ నం భరియా ‘‘కిం తే, అయ్య, లద్ధ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘భద్దే అమ్హాకం సహాయో పీళియసేట్ఠి పలాపతుమ్బం దత్వా అమ్హే అజ్జేవ విస్సజ్జేసీ’’తి. సా ‘‘అయ్య, కిమత్థం అగ్గహేసి, కిం ఏతం చత్తాలీసకోటిధనస్స అనుచ్ఛవిక’’న్తి రోదితుం ఆరభి. బోధిసత్తోపి ‘‘భద్దే, మా రోది, అహం తేన సద్ధిం మిత్తభావభేదనభయేన మమ వసేన మిత్తభావం పతిట్ఠాపేతుం గణ్హిం, త్వం కింకారణా రోదసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౩౧. ‘‘అసమ్పదానేనితరీతరస్స, బాలస్స మిత్తాని కలీభవన్తి;
తస్మా హరామి భుసం అడ్ఢమానం, మా మే మిత్తి జీయిత్థ సస్సతాయ’’న్తి.
తత్థ అసమ్పదానేనాతి అసమ్పాదానేన. అకారలోపే సన్ధి, అగ్గహణేనాతి అత్థో. ఇతరీతరస్సాతి యస్స కస్సచి లామకాలామకస్స. బాలస్స మిత్తాని కలీభవన్తీతి దన్ధస్స అపఞ్ఞస్స మిత్తాని కలీని కాళకణ్ణిసదిసాని హోన్తి, భిజ్జన్తీతి అత్థో. తస్మా హరామి భుసం అడ్ఢమానన్తి తేన కారణేన అహం సహాయేన దిన్నం ఏకపలాపతుమ్బం హరామి గణ్హామీతి దస్సేతి. ‘‘మాన’’న్తి హి అట్ఠన్నం నాళీనం నామం, చతున్నం అడ్ఢమానం, చతస్సో చ నాళియో తుమ్బో నామ. తేన వుత్తం ‘‘పలాపతుమ్బ’’న్తి. మా మే మిత్తి జీయిత్థ సస్సతాయన్తి మమ సహాయేన సద్ధిం మిత్తి మా భిజ్జిత్థ, సస్సతావ అయం హోతూతి అత్థో.
ఏవం వుత్తేపి సేట్ఠిభరియా రోదతేవ. తస్మిం ఖణే సఙ్ఖసేట్ఠినా పీళియసేట్ఠిస్స దిన్నో కమ్మన్తదాసో సాలాద్వారేన ఆగచ్ఛన్తో సేట్ఠిభరియాయ రోదనసద్దం సుత్వా సాలం పవిసిత్వా అత్తనో సామికే దిస్వా పాదేసు నిపతిత్వా రోదిత్వా కన్దిత్వా ‘‘కిమత్థం ఇధాగతత్థ, సామీ’’తి పుచ్ఛి. సేట్ఠి సబ్బం ఆరోచేసి. కమ్మన్తదాసో ‘‘హోతు, సామి, మా చిన్తయిత్థా’’తి ఉభోపి అస్సాసేత్వా అత్తనో గేహం నేత్వా గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా భోజేత్వా ‘‘సామికా, వో ఆగతా’’తి సేసదాసే సన్నిపాతేత్వా దస్సేత్వా కతిపాహం వీతినామేత్వా సబ్బే దాసే గహేత్వా రాజఙ్గణం గన్త్వా ఉపరవం అకాసి. రాజా పక్కోసాపేత్వా ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛి, తే సబ్బం తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం.
రాజా తేసం వచనం సుత్వా ఉభోపి సేట్ఠీ పక్కోసాపేత్వా సఙ్ఖసేట్ఠిం పుచ్ఛి ‘‘సచ్చం కిర తయా మహాసేట్ఠి పీళియసేట్ఠిస్స చత్తాలీసకోటిధనం దిన్న’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, మమ సహాయస్స మం తక్కేత్వా రాజగహం ఆగతస్స న కేవలం ధనం, సబ్బం విభవజాతం సవిఞ్ఞాణకం అవిఞ్ఞాణకం ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా సమభాగే అదాసిన్తి. రాజా ‘‘సచ్చమేత’’న్తి పీళియసేట్ఠిం పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తయా పనస్స తఞ్ఞేవ తక్కేత్వా ఆగతస్స అత్థి కోచి సక్కారో వా సమ్మానో వా కతో’’తి. సో తుణ్హీ అహోసి. అపి పన తే ఏతస్స పలాపతుమ్బమత్తం దుస్సన్తే పక్ఖిపాపేత్వా దాపితం అత్థీతి. తమ్పి సుత్వా తుణ్హీయేవ అహోసి. రాజా ‘‘కిం కాతబ్బ’’న్తి అమచ్చేహి సద్ధిం మన్తేత్వా తం పరిభాసిత్వా ‘‘గచ్ఛథ, పీళియసేట్ఠిస్స ఘరే సబ్బం విభవం సఙ్ఖసేట్ఠిస్స దేథా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘మహారాజ, మయ్హం పరసన్తకేన అత్థో నత్థి, మయా దిన్నమత్తమేవ పన దాపేథా’’తి ఆహ. రాజా బోధిసత్తస్స సన్తకం దాపేసి. బోధిసత్తో సబ్బం అత్తనో దిన్నవిభవం పటిలభిత్వా దాసపరివుతో రాజగహమేవ గన్త్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పీళియసేట్ఠి దేవదత్తో అహోసి, సఙ్ఖసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
అసమ్పదానజాతకవణ్ణనా పఠమా.
[౧౩౨] ౨. భీరుకజాతకవణ్ణనా
కుసలూపదేసే ధితియా దళ్హాయ చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అజపాలనిగ్రోధే మారధీతానం పలోభనసుత్తన్తం ఆరబ్భ కథేసి. భగవతా హి ఆదితో పట్ఠాయ వుత్తం –
‘‘దద్దల్లమానా ఆగఞ్ఛుం, తణ్హా చ అరతీ రగా;
తా తత్థ పనుదీ సత్థా, తూలం భట్ఠంవ మాలుతో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౬౧);
ఏవం యావ పరియోసానా తస్స సుత్తన్తస్స కథితకాలే ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సమ్మాసమ్బుద్ధో మారధీతరో అనేకసతానిపి దిబ్బరూపాని మాపేత్వా పలోభనత్థాయ ఉపసఙ్కమన్తియో అక్ఖీనిపి ఉమ్మీలేత్వా న ఓలోకేసి, అహో బుద్ధబలం నామ అచ్ఛరియ’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ మయ్హం సబ్బాసవే ఖేపేత్వా సబ్బఞ్ఞుతం సమ్పత్తస్స మారధీతానం అనోలోకనం నామ అచ్ఛరియం, అహఞ్హి పుబ్బే బోధిఞాణం పరియేసమానో సకిలేసకాలేపి అభిసఙ్ఖతం దిబ్బరూపం ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా కిలేసవసేన అనోలోకేత్వావ గన్త్వా మహారజ్జం పాపుణి’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో భాతికసతస్స కనిట్ఠో అహోసీతి సబ్బం హేట్ఠా తక్కసిలాజాతకే వుత్తనయేనేవ విత్థారేతబ్బం. తదా పన తక్కసిలానగరవాసీహి బహినగరే సాలాయం బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా యాచిత్వా రజ్జం పటిచ్ఛాపేత్వా అభిసేకే కతే తక్కసిలానగరవాసినో నగరం దేవనగరం వియ, రాజభవనఞ్చ ఇన్దభవనం వియ అలఙ్కరింసు. తదా బోధిసత్తో నగరం పవిసిత్వా రాజభవనే పాసాదే మహాతలే సముస్సితసేతచ్ఛత్తం రతనవరపల్లఙ్కం అభిరుయ్హ దేవరాజలీలాయ నిసీది, అమచ్చా చ బ్రాహ్మణగహపతికాదయో చ ఖత్తియకుమారా చ సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా పరివారేత్వా అట్ఠంసు, దేవచ్ఛరాపటిభాగా సోళససహస్సనాటకిత్థియో నచ్చగీతవాదితకుసలా ఉత్తమవిలాససమ్పన్నా నచ్చగీతవాదితాని పయోజేసుం. గీతవాదితసద్దేన రాజభవనం మేఘత్థనితపూరితా మహాసముద్దకుచ్ఛి వియ ఏకనిన్నాదం అహోసి. బోధిసత్తో తం అత్తనో సిరిసోభగ్గం ఓలోకయమానోవ చిన్తేసి ‘‘సచాహం తాసం యక్ఖినీనం అభిసఙ్ఖతం దిబ్బరూపం ఓలోకేస్సం, జీవితక్ఖయం పత్తో అభవిస్సం, ఇమం సిరిసోభగ్గం న ఓలోకేస్సం. పచ్చేకబుద్ధానం పన ఓవాదే ఠితభావేన ఇదం మయా సమ్పత్త’’న్తి. ఏవఞ్చ పన చిన్తేత్వా ఉదానం ఉదానేన్తో ఇమం గాథమాహ –
౧౩౨. ‘‘కుసలూపదేసే ధితియా దళ్హాయ చ, అనివత్తితత్తా భయభీరుతాయ చ;
న రక్ఖసీనం వసమాగమిమ్హసే, స సోత్థిభావో మహతా భయేన మే’’తి.
తత్థ కుసలూపదేసేతి కుసలానం ఉపదేసే, పచ్చేకబుద్ధానం ఓవాదేతి అత్థో. ధితియా దళ్హాయ చాతి దళ్హాయ ధితియా చ, థిరేన అబ్బోచ్ఛిన్ననిరన్తరవీరియేన చాతి అత్థో. అనివత్తితత్తా భయభీరుతాయ చాతి భయభీరుతాయ అనివత్తితతాయ చ. తత్థ భయన్తి చిత్తుత్రాసమత్తం పరిత్తభయం. భీరుతాతి సరీరకమ్పనప్పత్తం మహాభయం. ఇదం ఉభయమ్పి మహాసత్తస్స ‘‘యక్ఖినియో నామేతా మనుస్సఖాదికా’’తి భేరవారమ్మణం దిస్వాపి నాహోసి. తేనాహ ‘‘అనివత్తితత్తా భయభీరుతాయ చా’’తి. భయభీరుతాయ అభావేనేవ భేరవారమ్మణం దిస్వాపి అనివత్తనభావేనాతి అత్థో. న రక్ఖసీనం వసమాగమిమ్హసేతి యక్ఖకన్తారే తాసం రక్ఖసీనం వసం న అగమిమ్హ. యస్మా అమ్హాకం కుసలూపదేసే ధితి చ దళ్హా అహోసి, భయభీరుతాభావేన చ అనివత్తనసభావా అహుమ్హా, తస్మా రక్ఖసీనం వసం న అగమిమ్హాతి వుత్తం హోతి. స సోత్థిభావో మహతా భయేన మేతి సో మయ్హం అయం అజ్జ మహతా భయేన రక్ఖసీనం సన్తికా పత్తబ్బేన దుక్ఖదోమనస్సేన సోత్థిభావో ఖేమభావో పీతిసోమనస్సభావోయేవ జాతోతి.
ఏవం మహాసత్తో ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘అహం తేన సమయేన తక్కసిలం గన్త్వా రజ్జప్పత్తకుమారో అహోసి’’న్తి.
భీరుకజాతకవణ్ణనా దుతియా.
[౧౩౩] ౩. ఘతాసనజాతకవణ్ణనా
ఖేమం యహిన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భిక్ఖు సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా పచ్చన్తం గన్త్వా ఏకం గామకం ఉపనిస్సాయ అరఞ్ఞసేనాసనే వస్సం ఉపగఞ్ఛి. తస్స పఠమమాసేయేవ పిణ్డాయ పవిట్ఠస్స పణ్ణసాలా ఝాయిత్థ. సో వసనట్ఠానాభావేన కిలమన్తో ఉపట్ఠాకానం ఆచిక్ఖి. తే ‘‘హోతు, భన్తే, పణ్ణసాలం కరిస్సామ, కసామ తావ, వపామ తావా’’తిఆదీని వదన్తా తేమాసం వీతినామేసుం. సో సేనాసనసప్పాయాభావేన కమ్మట్ఠానం మత్థకం పాపేతుం నాసక్ఖి. సో నిమిత్తమత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా వుత్థవస్సో జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం ను ఖో తే, భిక్ఖు, కమ్మట్ఠానం సప్పాయం జాత’’న్తి పుచ్ఛి. సో ఆదితో పట్ఠాయ అసప్పాయభావం కథేసి. సత్థా ‘‘పుబ్బే ఖో, భిక్ఖు, తిరచ్ఛానాపి అత్తనో సప్పాయాసప్పాయం ఞత్వా సప్పాయకాలే వసిత్వా అసప్పాయకాలే వసనట్ఠానం పహాయ అఞ్ఞత్థ అగమంసు, త్వం కస్మా అత్తనో సప్పాయాసప్పాయం న అఞ్ఞాసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సకుణయోనియం నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్వా సోభగ్గప్పత్తో సకుణరాజా హుత్వా ఏకస్మిం అరఞ్ఞాయతనే జాతస్సరతీరే సాఖావిటపసమ్పన్నం బహలపత్తపలాసం మహారుక్ఖం ఉపనిస్సాయ సపరివారో వాసం కప్పేసి. బహూ సకుణా తస్స రుక్ఖస్స ఉదకమత్థకే పత్థటసాఖాసు వసన్తా సరీరవళఞ్జం ఉదకే పాతేన్తి. తస్మిఞ్చ జాతస్సరే చణ్డో నాగరాజా వసతి. తస్స ఏతదహోసి ‘‘ఇమే సకుణా మయ్హం నివాసే జాతస్సరే సరీరవళఞ్జం పాతేన్తి, యంనూనాహం ఉదకతో అగ్గిం ఉట్ఠాపేత్వా రుక్ఖం ఝాపేత్వా ఏతే పలాపేయ్య’’న్తి. సో కుద్ధమానసో రత్తిభాగే సబ్బేసం సకుణానం సన్నిపతిత్వా రుక్ఖసాఖాసు నిపన్నకాలే పఠమం తావ ఉద్ధనారోపితం వియ ఉదకం పక్కుధాపేత్వా దుతియవారే ధూమం ఉట్ఠాపేత్వా తతియవారే తాలక్ఖన్ధప్పమాణం జాలం ఉట్ఠాపేసి. బోధిసత్తో ఉదకతో జాలం ఉట్ఠహమానం దిస్వా ‘‘భో, సకుణా, అగ్గినా ఆదిత్తం నామ ఉదకేన నిబ్బాపేన్తి, ఇదాని పన ఉదకమేవ ఆదిత్తం. న సక్కా అమ్హేహి ఇధ వసితుం, అఞ్ఞత్థ గమిస్సామా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౩౩. ‘‘ఖేమం యహిం తత్థ అరీ ఉదీరితో, దకస్స మజ్ఝే జలతే ఘతాసనో;
న అజ్జ వాసో మహియా మహీరుహే, దిసా భజవ్హో సరణాజ్జ నోభయ’’న్తి.
తత్థ ఖేమం యహిం తత్థ అరీ ఉదీరితోతి యస్మిం ఉదకపిట్ఠే ఖేమభావో నిబ్భయభావో, తస్మిం అత్తపచ్చత్థికో సపత్తో ఉట్ఠితో. దకస్సాతి ఉదకస్స. ఘతాసనోతి అగ్గి. సో హి ఘతం అస్నాతి, తస్మా ‘‘ఘతాసనో’’తి వుచ్చతి. న అజ్జ వాసోతి అజ్జ నో వాసో నత్థి. మహియా మహీరుహేతి మహిరుహో వుచ్చతి రుక్ఖో, తస్మిం ఇమిస్సా మహియా జాతే రుక్ఖేతి అత్థో. దిసా భజవ్హోతి దిసా భజథ గచ్ఛథ. సరణాజ్జ నో భయన్తి అజ్జ అమ్హాకం సరణతో భయం జాతం, పటిసరణట్ఠానతో భయం ఉప్పన్నన్తి అత్థో.
ఏవం వత్వా బోధిసత్తో అత్తనో వచనకరే సకుణే ఆదాయ ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ గతో. బోధిసత్తస్స వచనం అగ్గహేత్వా ఠితసకుణా జీవితక్ఖయం పత్తా.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠాసి.
తదా బోధిసత్తస్స వచనకరా సకుణా బుద్ధపరిసా అహేసుం, సకుణరాజా పన అహమేవ అహోసిన్తి.
ఘతాసనజాతకవణ్ణనా తతియా.
[౧౩౪] ౪. ఝానసోధనజాతకవణ్ణనా
యే సఞ్ఞినోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సఙ్కస్సనగరద్వారే అత్తనా సంఖిత్తేన పుచ్ఛితపఞ్హస్స ధమ్మసేనాపతినో విత్థారబ్యాకరణం ఆరబ్భ కథేసి. తత్రిదం అతీతవత్థు – అతీతే కిర బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుచ్ఛితో ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి ఆహ…పే… తాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స కథం న గణ్హింసు. బోధిసత్తో ఆభస్సరతో ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౩౪. ‘‘యే సఞ్ఞినో తేపి దుగ్గతా, యేపి అసఞ్ఞినో తేపి దుగ్గతా;
ఏతం ఉభయం వివజ్జయ, తం సమాపత్తిసుఖం అనఙ్గణ’’న్తి.
తత్థ యే సఞ్ఞినోతి ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనలాభినో అవసేసే సచిత్తకసత్తే దస్సేతి. తేపి దుగ్గతాతి తస్సా సమాపత్తియా అలాభతో తేపి దుగ్గతా నామ. యేపి అసఞ్ఞినోతి అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తే అచిత్తకసత్తే దస్సేతి. తేపి దుగ్గతాతి తేపి ఇమిస్సాయేవ సమాపత్తియా అలాభతో దుగ్గతాయేవ నామ. ఏతం ఉభయం వివజ్జయాతి ఏతం ఉభయమ్పి సఞ్ఞిభవఞ్చ అసఞ్ఞిభవఞ్చ వివజ్జయ పజహాతి అన్తేవాసికం ఓవదతి. తం సమాపత్తిసుఖం అనఙ్గణన్తి తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిలాభినో సన్తట్ఠేన ‘‘సుఖ’’న్తి సఙ్ఖం గతం ఝానసుఖం అనఙ్గణం నిద్దోసం బలవచిత్తేకగ్గతాసభావేనపి తం అనఙ్గణం నామ జాతం.
ఏవం బోధిసత్తో ధమ్మం దేసేత్వా అన్తేవాసికస్స గుణం కథేత్వా బ్రహ్మలోకమేవ అగమాసి. తదా సేసతాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స సద్దహింసు.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జేట్ఠన్తేవాసికో సారిపుత్తో, మహాబ్రహ్మా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
ఝానసోధనజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.
[౧౩౫] ౫. చన్దాభజాతకవణ్ణనా
చన్దాభన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సఙ్కస్సనగరద్వారే థేరస్సేవ పఞ్హబ్యాకరణం ఆరబ్భ కథేసి. అతీతే కిర బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అరఞ్ఞాయతనే కాలం కరోన్తో అన్తేవాసికేహి పుచ్ఛితో ‘‘చన్దాభం సూరియాభ’’న్తి వత్వా ఆభస్సరే నిబ్బత్తో. తాపసా జేట్ఠన్తేవాసికస్స న సద్దహింసు. బోధిసత్తో ఆభస్సరతో ఆగన్త్వా ఆకాసే ఠితో ఇమం గాథమాహ –
౧౩౫. ‘‘చన్దాభం సూరియాభఞ్చ, యోధ పఞ్ఞాయ గాధతి;
అవితక్కేన ఝానేన, హోతి ఆభస్సరూపగో’’తి.
తత్థ చన్దాభన్తి ఓదాతకసిణం దస్సేతి. సూరియాభన్తి పీతకసిణం. యోధ పఞ్ఞాయ గాధతీతి యో పుగ్గలో ఇధ సత్తలోకే ఇదం కసిణద్వయం పఞ్ఞాయ గాధతి, ఆరమ్మణం కత్వా అనుపవిసతి, తత్థేవ పతిట్ఠహతి. అథ వా చన్దాభం సూరియాభఞ్చ, యోధ పఞ్ఞాయ గాధతీతి యత్తకం ఠానం చన్దాభా చ సూరియాభా చ పత్థటా, తత్థకే ఠానే పటిభాగకసిణం వడ్ఢేత్వా తం ఆరమ్మణం కత్వా ఝానం నిబ్బత్తేన్తో ఉభయమ్పేతం ఆభం పఞ్ఞాయ గాధతి నామ. తస్మా అయమ్పేత్థ అత్థోయేవ. అవితక్కేన ఝానేన, హోతి ఆభస్సరూపగోతి సో పుగ్గలో తథా కత్వా పటిలద్ధేన దుతియేన ఝానేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకూపగో హోతీతి.
ఏవం బోధిసత్తో తాపసే బోధేత్వా జేట్ఠన్తేవాసికస్స గుణం కథేత్వా బ్రహ్మలోకమేవ గతో.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జేట్ఠన్తేవాసికో సారిపుత్తో, మహాబ్రహ్మా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
చన్దాభజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.
[౧౩౬] ౬. సువణ్ణహంసజాతకవణ్ణనా
యం లద్ధం తేన తుట్ఠబ్బన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో థుల్లనన్దం భిక్ఖునిం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి అఞ్ఞతరో ఉపాసకో భిక్ఖునిసఙ్ఘం లసుణేన పవారేత్వా ఖేత్తపాలం ఆణాపేసి ‘‘సచే భిక్ఖునియో ఆగచ్ఛన్తి, ఏకేకాయ భిక్ఖునియా ద్వే తయో భణ్డికే దేహీ’’తి. తతో పట్ఠాయ భిక్ఖునియో తస్స గేహమ్పి ఖేత్తమ్పి లసుణత్థాయ గచ్ఛన్తి. అథేకస్మిం ఉస్సవదివసే తస్స గేహే లసుణం పరిక్ఖయం అగమాసి. థుల్లనన్దా భిక్ఖునీ సపరివారా గేహం గన్త్వా ‘‘లసుణేనావుసో అత్థో’’తి వత్వా ‘‘నత్థయ్యే, యథాభతం లసుణం పరిక్ఖీణం, ఖేత్తం గచ్ఛథా’’తి వుత్తా ఖేత్తం గన్త్వా న మత్తం జానిత్వా లసుణం ఆహరాపేసి. ఖేత్తపాలో ఉజ్ఝాయి ‘‘కథఞ్హి నామ భిక్ఖునియో న మత్తం జానిత్వా లసుణం హరాపేస్సన్తీ’’తి? తస్స కథం సుత్వా యా తా భిక్ఖునియో అప్పిచ్ఛా, తాపి, తాసం సుత్వా భిక్ఖూపి, ఉజ్ఝాయింసు. ఉజ్ఝాయిత్వా చ పన భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. భగవా థుల్లనన్దం భిక్ఖనిం గరహిత్వా ‘‘భిక్ఖవే, మహిచ్ఛో పుగ్గలో నామ విజాతమాతుయాపి అప్పియో హోతి అమనాపో, అప్పసన్నే పసాదేతుం, పసన్నానం వా భియ్యోసోమత్తాయ పసాదం జనేతుం, అనుప్పన్నం వా లాభం ఉప్పాదేతుం, ఉప్పన్నం వా పన లాభం థిరం కాతుం న సక్కోతి. అప్పిచ్ఛో పన పుగ్గలో అప్పసన్నే పసాదేతుం, పసన్నానం వా భియ్యోసోమత్తాయ పసాదం జనేతుం, అనుప్పన్నం వా లాభం ఉప్పాదేతుం, ఉప్పన్నం వా పన లాభం థిరం కాతుం సక్కోతీ’’తిఆదినా నయేన భిక్ఖూనం తదనుచ్ఛవికం ధమ్మం కథేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, థుల్లనన్దా ఇదానేవ మహిచ్ఛా, పుబ్బేపి మహిచ్ఛాయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో అఞ్ఞతరస్మిం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. తస్స వయప్పత్తస్స సమానజాతికా కులా పజాపతిం ఆహరింసు. తస్సా నన్దా నన్దావతీ సున్దరీనన్దాతి తిస్సో ధీతరో అహేసుం. తాసు పతికులం అగతాసుయేవ బోధిసత్తో కాలం కత్వా సువణ్ణహంసయోనియం నిబ్బత్తి, జాతిస్సరఞాణఞ్చస్స ఉప్పజ్జి. సో వయప్పత్తో సువణ్ణసఞ్ఛన్నం సోభగ్గప్పత్తం మహన్తం అత్తభావం దిస్వా ‘‘కుతో ను ఖో చవిత్వా అహం ఇధూపపన్నో’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘మనుస్సలోకతో’’తి ఞత్వా పున ‘‘కథం ను ఖో మే బ్రాహ్మణీ చ ధీతరో చ జీవన్తీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘పరేసం భతిం కత్వా కిచ్ఛేన జీవన్తీ’’తి ఞత్వా చిన్తేసి ‘‘మయ్హం సరీరే సోవణ్ణమయాని పత్తాని కోట్టనఘట్టనఖమాని, ఇతో తాసం ఏకేకం పత్తం దస్సామి, తేన మే పజాపతి చ ధీతరో చ సుఖం జీవిస్సన్తీ’’తి. సో తత్థ గన్త్వా పిట్ఠివంసకోటియం నిలీయి, బ్రాహ్మణీ చ ధీతరో చ బోధిసత్తం దిస్వా ‘‘కుతో ఆగతోసి, సామీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘అహం తుమ్హాకం పితా కాలం కత్వా సువణ్ణహంసయోనియం నిబ్బత్తో తుమ్హే దట్ఠుం ఆగతో. ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హాకం పరేసం భతిం కత్వా దుక్ఖజీవికాయ జీవనకిచ్చం నత్థి, అహం వో ఏకేకం పత్తం దస్సామి, తం విక్కిణిత్వా సుఖేన జీవథా’’తి ఏకం పత్తం దత్వా అగమాసి. సో ఏతేనేవ నియామేన అన్తరన్తరా ఆగన్త్వా ఏకేకం పత్తం దేతి, బ్రాహ్మణీ చ ధీతరో చ అడ్ఢా సుఖితా అహేసుం.
అథేకదివసం సా బ్రాహ్మణీ ధీతరో ఆమన్తేసి ‘‘అమ్మా, తిరచ్ఛానానం నామ చిత్తం దుజ్జానం. కదాచి వో పితా ఇధ నాగచ్ఛేయ్య, ఇదానిస్స ఆగతకాలే సబ్బాని పత్తానిపి లుఞ్చిత్వా గణ్హామా’’తి. తా ‘‘ఏవం నో పితా కిలమిస్సతీ’’తి న సమ్పటిచ్ఛింసు. బ్రాహ్మణీ పన మహిచ్ఛతాయ పున ఏకదివసం సువణ్ణహంసరాజస్స ఆగతకాలే ‘‘ఏహి తావ, సామీ’’తి వత్వా తం అత్తనో సన్తికం ఉపగతం ఉభోహి హత్థేహి గహేత్వా సబ్బపత్తాని లుఞ్చి. తాని పన బోధిసత్తస్స రుచిం వినా బలక్కారేన గహితత్తా సబ్బాని బకపత్తసదిసాని అహేసుం. బోధిసత్తో పక్ఖే పసారేత్వా గన్తుం నాసక్ఖి. అథ నం సా మహాచాటియం పక్ఖిపిత్వా పోసేసి. తస్స పున ఉట్ఠహన్తాని పత్తాని సేతాని సమ్పజ్జింసు. సో సఞ్జాతపత్తో ఉప్పతిత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గన్త్వా న పున ఆగమాసి.
సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, థుల్లనన్దా ఇదానేవ మహిచ్ఛా, పుబ్బేపి మహిచ్ఛాయేవ, మహిచ్ఛతాయ చ పన సువణ్ణమ్హా పరిహీనా. ఇదాని పన అత్తనో మహిచ్ఛతాయ ఏవ లసుణమ్హాపి పరిహాయిస్సతి, తస్మా ఇతో పట్ఠాయ లసుణం ఖాదితుం న లభిస్సతి. యథా చ థుల్లనన్దా, ఏవం తం నిస్సాయ సేసభిక్ఖునియోపి. తస్మా బహుం లభిత్వాపి పమాణమేవ జానితబ్బం, అప్పం లభిత్వా పన యథాలద్ధేనేవ సన్తోసో కాతబ్బో, ఉత్తరి న పత్థేతబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౩౬. ‘‘యం లద్ధం తేన తుట్ఠబ్బం, అతిలోభో హి పాపకో;
హంసరాజం గహేత్వాన, సువణ్ణా పరిహాయథా’’తి.
తత్థ తుట్ఠబ్బన్తి తుస్సితబ్బం.
ఇదం పన వత్వా సత్థా అనేకపరియాయేన గరహిత్వా ‘‘యా పన భిక్ఖునీ లసుణం ఖాదేయ్య, పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౭౯౪) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణీ అయం థుల్లనన్దా అహోసి, తిస్సో ధీతరో ఇదాని తిస్సోయేవ భగినియో, సువణ్ణహంసరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
సువణ్ణహంసజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.
[౧౩౭] ౭. బబ్బుజాతకవణ్ణనా
యత్థేకో లభతే బబ్బూతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కాణమాతుసిక్ఖాపదం (పాచి. ౨౩౦ ఆదయో) ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియఞ్హి కాణమాతా నామ ధీతువసేన పాకటనామా ఉపాసికా అహోసి సోతాపన్నా అరియసావికా. సా ధీతరం కాణం అఞ్ఞతరస్మిం గామకే సమానజాతికస్స పురిసస్స అదాసి. కాణా కేనచిదేవ కరణీయేన మాతు ఘరం అగమాసి. అథస్సా సామికో కతిపాహచ్చయేన దూతం పాహేసి ‘‘ఆగచ్ఛతు కాణా, ఇచ్ఛామి కాణాయ ఆగమన’’న్తి. కాణా దూతస్స వచనం సుత్వా ‘‘అమ్మ, గమిస్సామీ’’తి మాతరం ఆపుచ్ఛి. కాణమాతా ‘‘ఏత్తకం కాలం వసిత్వా కథం తుచ్ఛహత్థావ గమిస్ససీ’’తి పూవం పచి. తస్మింయేవ ఖణే ఏకో పిణ్డచారికో భిక్ఖు తస్సా నివేసనం అగమాసి, ఉపాసికా తం నిసీదాపేత్వా పత్తపూరం పూవం దాపేసి. సో భిక్ఖు నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞస్స ఆచిక్ఖి, తస్సపి తథేవ దాపేసి. సోపి నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞస్స ఆచిక్ఖి, తస్సపి తథేవాతి ఏవం చతున్నం జనానం దాపేసి. యథాపటియత్తం పూవం పరిక్ఖయం అగమాసి, కాణాయ గమనం న సమ్పజ్జి. అథస్సా సామికో దుతియమ్పి, తతియమ్పి దూతం పాహేసి. తతియం పాహేన్తో చ ‘‘సచే కాణా నాగచ్ఛిస్సతి, అహం అఞ్ఞం పజాపతిం ఆనేస్సామీ’’తి పాహేసి. తయోపి వారే తేనేవ ఉపాయేన గమనం న సమ్పజ్జి, కాణాయ సామికో అఞ్ఞం పజాపతిం ఆనేసి. కాణా తం పవత్తిం సుత్వా రోదమానా అట్ఠాసి.
సత్థా తం కారణం ఞత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ కాణమాతాయ నివేసనం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా కాణమాతరం పుచ్ఛి ‘‘కిస్సాయం కాణా రోదతీ’’తి? ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి చ సుత్వా కాణమాతరం సమస్సాసేత్వా ధమ్మిం కథం కథేత్వా ఉట్ఠాయాసనా విహారం అగమాసి. అథ తేసం చతున్నం భిక్ఖూనం తయో వారే యథాపటియత్తపూవం గహేత్వా కాణాయ గమనస్స ఉపచ్ఛిన్నభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, చతూహి నామ భిక్ఖూహి తయో వారే కాణమాతాయ పక్కపూవం ఖాదిత్వా కాణాయ గమనన్తరాయం కత్వా సామికేన పరిచ్చత్తం ధీతరం నిస్సాయ మహాఉపాసికాయ దోమనస్సం ఉప్పాదిత’’న్తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ తే చత్తారో భిక్ఖూ కాణమాతాయ సన్తకం ఖాదిత్వా తస్సా దోమనస్సం ఉప్పాదేసుం, పుబ్బేపి ఉప్పాదేసుంయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పాసాణకోట్టకకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పరియోదాతసిప్పో అహోసి. కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం నిగమే ఏకో మహావిభవో సేట్ఠి అహోసి, తస్స నిధానగతాయేవ చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో అహేసుం. అథస్స భరియా కాలం కత్వా ధనసినేహేన గన్త్వా ధనపిట్ఠియం మూసికా హుత్వా నిబ్బత్తి. ఏవం అనుక్కమేన సబ్బమ్పి తం కులం అబ్భత్థం అగమాసి, వంసో ఉపచ్ఛిజ్జి. సో గామోపి ఛడ్డితో అపణ్ణత్తికభావం అగమాసి. తదా బోధిసత్తో తస్మిం పురాణగామట్ఠానే పాసాణే ఉప్పాటేత్వా కోట్టేతి. అథ సా మూసికా గోచరాయ చరమానా బోధిసత్తం పునప్పునం పస్సన్తీ ఉప్పన్నసినేహా హుత్వా చిన్తేసి ‘‘మయ్హం ధనం బహు నిక్కారణేన నస్సిస్సతి, ఇమినా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా ఇదం ధనం దత్వా మంసం విక్కిణాపేత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి. సా ఏకదివసం ఏకం కహాపణం ముఖేన డంసిత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం అగమాసి. సో తం దిస్వా పియవాచాయ సమాలపన్తో ‘‘కిం ను ఖో, అమ్మ, కహాపణం గహేత్వా ఆగతాసీ’’తి ఆహ. తాత, ఇమం గహేత్వా అత్తనాపి పరిభుఞ్జ, మయ్హమ్పి మంసం ఆహరాతి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా కహాపణం ఆదాయ ఘరం గన్త్వా ఏకేన మాసకేన మంసం కిణిత్వా ఆహరిత్వా తస్సా అదాసి. సా తం గహేత్వా అత్తనో నివాసట్ఠానం గన్త్వా యథారుచియా ఖాది. తతో పట్ఠాయ ఇమినావ నియామేన దివసే దివసే బోధిసత్తస్స కహాపణం దేతి, సోపిస్సా మంసం ఆహరతి.
అథేకదివసం తం మూసికం బిళారో అగ్గహేసి. అథ నం సా ఏవమాహ ‘‘మా, సమ్మ, మం మారేసీ’’తి. కింకారణా న మారేస్సామి? అహఞ్హి ఛాతో మంసం ఖాదితుకామో, న సక్కా మయా న మారేతున్తి. కిం పన ఏకదివసమేవ మంసం ఖాదితుకామోసి, ఉదాహు నిచ్చకాలన్తి? ‘‘లభమానో నిచ్చకాలమ్పి ఖాదితుకామోమ్హీ’’తి. ‘‘యది ఏవం అహం తే నిచ్చకాలం మంసం దస్సామి, విస్సజ్జేహి మ’’న్తి. అథ నం బిళారో ‘‘తేన హి అప్పమత్తా హోహీ’’తి విస్సజ్జేసి. తతో పట్ఠాయ సా అత్తనో ఆభతం మంసం ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా ఏకం బిళారస్స దేతి, ఏకం సయం ఖాదతి. అథ నం ఏకదివసం అఞ్ఞోపి బిళారో అగ్గహేసి, తమ్పి తథేవ సఞ్ఞాపేత్వా అత్తానం విస్సజ్జాపేసి. తతో పట్ఠాయ తయో కోట్ఠాసే కత్వా ఖాదన్తి. పున అఞ్ఞో అగ్గహేసి, తమ్పి తథేవ సఞ్ఞాపేత్వా అత్తానం మోచాపేసి. తతో పట్ఠాయ చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ఖాదన్తి. పున అఞ్ఞో అగ్గహేసి, తమ్పి తథేవ సఞ్ఞాపేత్వా అత్తానం మోచాపేసి. తతో పట్ఠాయ పఞ్చ కోట్ఠాసే కత్వా ఖాదన్తి. సా పఞ్చమం కోట్ఠాసం ఖాదమానా అప్పాహారతాయ కిలన్తా కిసా అహోసి అప్పమంసలోహితా
బోధిసత్తో తం దిస్వా ‘‘అమ్మ, కస్మా మిలాతాసీ’’తి వత్వా ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి వుత్తే ‘‘త్వం ఏత్తకం కాలం కస్మా మయ్హం నాచిక్ఖి, అహమేత్థ కాతబ్బం జానిస్సామీ’’తి తం సమస్సాసేత్వా సుద్ధఫలికపాసాణేన గుహం కత్వా ఆహరిత్వా ‘‘అమ్మ, త్వం ఇమం గుహం పవిసిత్వా నిపజ్జిత్వా ఆగతాగతానం ఫరుసాహి వాచాహి సన్తజ్జేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సా గుహం పవిసిత్వా నిపజ్జి. అథేకో బిళారో ఆగన్త్వా ‘‘దేహి, అజ్జ మే మంస’’న్తి ఆహ. అథ నం మూసికా ‘‘అరే, దుట్ఠబిళార, కిం తే అహం మంసహారికా, అత్తనో పుత్తానం మంసం ఖాదా’’తి తజ్జేసి. బిళారో ఫలికగుహాయ నిపన్నభావం అజానన్తో కోధవసేన మూసికం గణ్హిస్సామీ’’తి సహసావ పక్ఖన్దిత్వా హదయేన ఫలికగుహాయం పహరి. తావదేవస్స హదయం భిజ్జి, అక్ఖీని నిక్ఖమనాకారప్పత్తాని జాతాని. సో తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్వా ఏకమన్తం పటిచ్ఛన్నట్ఠానే పతి. ఏతేనూపాయేన అపరోపి అపరోపీతి చత్తారోపి జనా జీవితక్ఖయం పాపుణింసు. తతో పట్ఠాయ మూసికా నిబ్భయా హుత్వా బోధిసత్తస్స దేవసికం ద్వే తయో కహాపణే దేతి. ఏవం అనుక్కమేన సబ్బమ్పి ధనం బోధిసత్తస్సేవ అదాసి. తే ఉభోపి యావజీవం మేత్తిం అభిన్దిత్వా యథాకమ్మం గతా.
సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౩౭. ‘‘యత్థేకో లభతే బబ్బు, దుతియో తత్థ జాయతి;
తతియో చ చతుత్థో చ, ఇదం తే బబ్బుకా బిల’’న్తి.
తత్థ యత్థాతి యస్మిం ఠానే. బబ్బూతి బిళారో. దుతియో తత్థ జాయతీతి యత్థ ఏకో మూసికం వా మంసం వా లభతి, దుతియోపి తత్థ బిళారో జాయతి ఉప్పజ్జతి, తథా తతియో చ చతుత్థో చ. ఏవం తే తదా చత్తారో బిళారా అహేసుం. హుత్వా చ పన దివసే దివసే మంసం ఖాదన్తా తే బబ్బుకా ఇదం ఫలికమయం బిలం ఉరేన పహరిత్వా సబ్బేపి జీవితక్ఖయం పత్తాతి.
ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా చత్తారో బిళారా చత్తారో భిక్ఖూ అహేసుం, మూసికా కాణమాతా, పాసాణకోట్టకమణికారో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
బబ్బుజాతకవణ్ణనా సత్తమా.
[౧౩౮] ౮. గోధాజాతకవణ్ణనా
కిం తే జటాహి దుమ్మేధాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కుహకభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు హేట్ఠా కథితసదిసమేవ.
అతీతే పన బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గోధాయోనియం పటిసన్ధిం గణ్హి. తదా ఏకో పఞ్చాభిఞ్ఞో ఉగ్గతపో తాపసో ఏకం పచ్చన్తగామం నిస్సాయ అరఞ్ఞాయతనే పణ్ణసాలాయం వసతి, గామవాసినో తాపసం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహన్తి. బోధిసత్తో తస్స చఙ్కమనకోటియం ఏకస్మిం వమ్మికే వసతి, వసన్తో చ పన దివసే దివసే ద్వే తయో వారే తాపసం ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మూపసంహితం అత్థూపసంహితఞ్చ వచనం సుత్వా తాపసం వన్దిత్వా వసనట్ఠానమేవ గచ్ఛతి. అపరభాగే తాపసో గామవాసినో ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కామి. పక్కమన్తే చ పన తస్మిం సీలవతసమ్పన్నే తాపసే అఞ్ఞో కూటతాపసో ఆగన్త్వా తస్మిం అస్సమపదే వాసం కప్పేసి. బోధిసత్తో ‘‘అయమ్పి సీలవా’’తి సల్లక్ఖేత్వా పురిమనయేనేవ తస్స సన్తికం అగమాసి.
అథేకదివసం నిదాఘసమయే అకాలమేఘే వుట్ఠే వమ్మికేహి మక్ఖికా నిక్ఖమింసు, తాసం ఖాదనత్థం గోధా ఆహిణ్డింసు. గామవాసినో నిక్ఖమిత్వా మక్ఖికాఖాదకా గోధా గహేత్వా సినిద్ధసమ్భారసంయుత్తం అమ్బిలానమ్బిలం గోధామంసం సమ్పాదేత్వా తాపసస్స అదంసు. తాపసో గోధామంసం ఖాదిత్వా రసతణ్హాయ బద్ధో ‘‘ఇదం మంసం అతిమధురం, కిస్స మంసం నామేత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘గోధామంస’’న్తి సుత్వా ‘‘మమ సన్తికం మహాగోధా ఆగచ్ఛతి, తం మారేత్వా మంసం ఖాదిస్సామీ’’తి చిన్తేసి. చిన్తేత్వా చ పన భాజనఞ్చ సప్పిలోణాదీని చ ఆహరాపేత్వా ఏకమన్తే ఠపేత్వా ముగ్గరమాదాయ కాసావేన పటిచ్ఛాదేత్వా పణ్ణసాలాద్వారే బోధిసత్తస్స ఆగమనం ఓలోకయమానో ఉపసన్తూపసన్తో వియ హుత్వా నిసీది బోధిసత్తో సాయన్హసమయే ‘‘తాపసస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా ఉపసఙ్కమన్తోవ తస్స ఇన్ద్రియవిప్పకారం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘నాయం తాపసో అఞ్ఞేసు దివసేసు నిసీదనాకారేన నిసిన్నో, అజ్జేస మం ఓలోకేన్తోపి దుట్ఠిన్ద్రియో హుత్వా ఓలోకేతి, పరిగ్గణ్హిస్సామి న’’న్తి. సో తాపసస్స హేట్ఠావాతే ఠత్వా గోధామంసగన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘ఇమినా కూటతాపసేన అజ్జ గోధామంసం ఖాదితం భవిస్సతి, తేనేస రసతణ్హాయ బద్ధో అజ్జ మం అత్తనో సన్తికం ఉపసఙ్కమన్తం ముగ్గరేన పహరిత్వా మంసం పచిత్వా ఖాదితుకామో భవిస్సతీ’’తి తస్స సన్తికం అనుపగన్త్వావ పటిక్కమిత్వా విచరతి.
తాపసో బోధిసత్తస్స అనాగమనభావం ఞత్వా ‘‘ఇమినా ‘అయం మం పహరితుకామో’తి ఞాతం భవిస్సతి, తేన కారణేన నాగచ్ఛతి, అనాగచ్ఛన్తస్సాపిస్స కుతో ముత్తీ’’తి ముగ్గరం నీహరిత్వా ఖిపి. సో తస్స అగ్గనఙ్గుట్ఠమేవ ఆసాదేసి. బోధిసత్తో వేగేన వమ్మికం పవిసిత్వా అఞ్ఞేన ఛిద్దేన సీసం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘అమ్భో కూటజటిల, అహం తవ సన్తికం ఉపసఙ్కమన్తో ‘సీలవా’తి సఞ్ఞాయ ఉపసఙ్కమిం, ఇదాని పన తే మయా కూటభావో ఞాతో, తాదిసస్స మహాచోరస్స కిం ఇమినా పబ్బజ్జాలిఙ్గేనా’’తి వత్వా తం గరహన్తో ఇమం గాథమాహ –
౧౩౮. ‘‘కిం తే జటాహి దుమ్మేధ, కిం తే అజినసాటియా;
అబ్భన్తరం తే గహనం, బాహిరం పరిమజ్జసీ’’తి.
తత్థ కిం తే జటాహి దుమ్మేధాతి అమ్భో దుమ్మేధ, నిప్పఞ్ఞ ఏతా పబ్బజితేన ధారేతబ్బా జటా, పబ్బజ్జాగుణరహితస్స కిం తే తాహి జటాహీతి అత్థో. కిం తే అజినసాటియాతి అజినసాటియా అనుచ్ఛవికస్స సంవరస్స అభావకాలతో పట్ఠాయ కిం తే అజినసాటియా. అబ్భన్తరం తే గహనన్తి తవ అబ్భన్తరం హదయం రాగదోసమోహగహనేన గహనం పటిచ్ఛన్నం. బాహిరం పరిమజ్జసీతి సో త్వం అబ్భన్తరే గహనే న్హానాదీహి చేవ లిఙ్గగహనేన చ బాహిరం పరిమజ్జసి, తం పరిమజ్జన్తో కఞ్జికపూరితలాబు వియ విసపూరితచాటి వియ ఆసీవిసపూరితవమ్మికో వియ గూథపూరితచిత్తఘటో వియ చ బహిమట్ఠోవ హోసి, కిం తయా చోరేన ఇధ వసన్తేన, సీఘం ఇతో పలాయాహి, నో చే పలాయసి, గామవాసీనం తే ఆచిక్ఖిత్వా నిగ్గహం కారాపేస్సామీతి.
ఏవం బోధిసత్తో కూటతాపసం తజ్జేత్వా వమ్మికమేవ పావిసి, కూటతాపసోపి తతో పక్కామి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కూటతాపసో అయం కుహకో అహోసి, పురిమో సీలవన్తతాపసో సారిపుత్తో, గోధాపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
గోధాజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.
[౧౩౯] ౯. ఉభతోభట్ఠజాతకవణ్ణనా
అక్ఖీ భిన్నా పటో నట్ఠోతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తదా కిర ధమ్మసభాయం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, సేయ్యథాపి నామ ఛవాలాతం ఉభతోపదిత్తం మజ్ఝే గూథగతం నేవారఞ్ఞే కట్ఠత్థం ఫరతి, న గామే కట్ఠత్థం ఫరతి, ఏవమేవ దేవదత్తో ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా ఉభతో భట్ఠో ఉభతో పరిబాహిరో జాతో, గిహిపరిభోగా చ పరిహీనో, సామఞ్ఞత్థఞ్చ న పరిపూరేతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ ఉభతో భట్ఠో హోతి, అతీతేపి ఉభతో భట్ఠో అహోసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా ఏకస్మిం గామకే బాళిసికా వసన్తి. అథేకో బాళిసికో బళిసం ఆదాయ దహరేన పుత్తేన సద్ధిం యస్మిం సోబ్భే పకతియాపి బాళిసికా మచ్ఛే గణ్హన్తి, తత్థ గన్త్వా బళిసం ఖిపి. బళిసో ఉదకపటిచ్ఛన్నే ఏకస్మిం ఖాణుకే లగ్గి. బాళిసికో తం ఆకడ్ఢితుం అసక్కోన్తో చిన్తేసి ‘‘అయం బళిసో మహామచ్ఛే లగ్గో భవిస్సతి, పుత్తకం మాతు సన్తికం పేసేత్వా పటివిస్సకేహి సద్ధిం కలహం కారాపేమి, ఏవం ఇతో న కోచి కోట్ఠాసం పచ్చాసీసిస్సతీ’’తి. సో పుత్తం ఆహ ‘‘గచ్ఛ, తాత, అమ్హేహి మహామచ్ఛస్స లద్ధభావం మాతు ఆచిక్ఖాహి, ‘పటివిస్సకేహి కిర సద్ధిం కలహం కరోహీ’తి వదేహీ’’తి. సో పుత్తం పేసేత్వా బళిసం ఆకడ్ఢితుం అసక్కోన్తో రజ్జుచ్ఛేదనభయేన ఉత్తరిసాటకం థలే ఠపేత్వా ఉదకం ఓతరిత్వా మచ్ఛలోభేన మచ్ఛం ఉపధారేన్తో ఖాణుకేహి పహరిత్వా ద్వేపి అక్ఖీని భిన్ది. థలే ఠపితసాటకంపిస్స చోరో హరి. సో వేదనాప్పత్తో హుత్వా హత్థేన అక్ఖీని ఉప్పీళయమానో గహేత్వా ఉదకా ఉత్తరిత్వా కమ్పమానో సాటకం పరియేసతి.
సాపిస్స భరియా ‘‘కలహం కత్వా కస్సచి అపచ్చాసీసనభావం కరిస్సామీ’’తి ఏకస్మింయేవ కణ్ణే తాలపణ్ణం పిళన్ధిత్వా ఏకం అక్ఖిం ఉక్ఖలిమసియా అఞ్జేత్వా కుక్కురం అఙ్కేనాదాయ పటివిస్సకఘరం అగమాసి. అథ నం ఏకా సహాయికా ఏవమాహ ‘‘ఏకస్మింయేవ తే కణ్ణే తాలపణ్ణం పిళన్ధితం, ఏకం అక్ఖి అఞ్జితం, పియపుత్తం వియ కుక్కురం అఙ్కేనాదాయ ఘరతో ఘరం గచ్ఛసి, కిం ఉమ్మత్తికాసి జాతా’’తి. ‘‘నాహం ఉమ్మత్తికా, త్వం పన మం అకారణేన అక్కోససి పరిభాససి, ఇదాని తం గామభోజకస్స సన్తికం గన్త్వా అట్ఠ కహాపణే దణ్డాపేస్సామీ’’తి ఏవం కలహం కత్వా ఉభోపి గామభోజకస్స సన్తికం అగమంసు. కలహే విసోధియమానే తస్సాయేవ మత్థకే దణ్డో పతి. అథ నం బన్ధిత్వా ‘‘దణ్డం దేహీ’’తి పోథేతుం ఆరభింసు.
రుక్ఖదేవతా గామే తస్సా ఇమం పవత్తిం, అరఞ్ఞే చస్సా పతినో తం బ్యసనం దిస్వా ఖన్ధన్తరే ఠితా ‘‘భో పురిస, తుయ్హం ఉదకేపి కమ్మన్తో పదుట్ఠో థలేపి, ఉభతోభట్ఠో జాతో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౩౯. ‘‘అక్ఖీ భిన్నా పటో నట్ఠో, సఖిగేహే చ భణ్డనం;
ఉభతో పదుట్ఠా కమ్మన్తా, ఉదకమ్హి థలమ్హి చా’’తి.
తత్థ సఖిగేహే చ భణ్డనన్తి సఖీ నామ సహాయికా, తస్సా చ గేహే తవ భరియాయ భణ్డనం కతం, భణ్డనం కత్వా బన్ధిత్వా పోథేత్వా దణ్డం దాపియతి. ఉభతో పదుట్ఠా కమ్మన్తాతి ఏవం తవ ద్వీసుపి ఠానేసు కమ్మన్తా పదుట్ఠాయేవ భిన్నాయేవ. కతరేసు ద్వీసు? ఉదకమ్హి థలమ్హి చాతి, అక్ఖిభేదేన పటనాసేన చ ఉదకే కమ్మన్తా పదుట్ఠా, సఖిగేహే భణ్డనేన థలే కమ్మన్తా పదుట్ఠాతి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా బాళిసికో దేవదత్తో అహోసి, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
ఉభతోభట్ఠజాతకవణ్ణనా నవమా.
[౧౪౦] ౧౦. కాకజాతకవణ్ణనా
నిచ్చం ఉబ్బిగ్గహదయాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఞాతత్థచరియం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు ద్వాదసకనిపాతే భద్దసాలజాతకే (జా. ౧.౧౨.౧౩ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాకయోనియం నిబ్బత్తి. అథేకదివసం రఞ్ఞో పురోహితో బహినగరే నదియం న్హాయిత్వా గన్ధే విలిమ్పిత్వా మాలం పిళన్ధిత్వా వరవత్థనివత్థో నగరం పావిసి. నగరద్వారతోరణే ద్వే కాకా నిసిన్నా హోన్తి. తేసు ఏకో ఏకం ఆహ – ‘‘సమ్మ, అహం ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స మత్థకే సరీరవళఞ్జం పాతేస్సామీ’’తి. ఇతరో ‘‘మా తే ఏతం రుచ్చి, అయం బ్రాహ్మణో ఇస్సరో, ఇస్సరజనేన చ సద్ధిం వేరం నామ పాపకం. అయఞ్హి కుద్ధో సబ్బేపి కాకే వినాసేయ్యా’’తి. ‘‘న సక్కా మయా న కాతు’’న్తి. ‘‘తేన హి పఞ్ఞాయిస్ససీ’’తి వత్వా ఇతరో కాకో పలాయి. సో తోరణస్స హేట్ఠాభాగం సమ్పత్తే బ్రాహ్మణే ఓలమ్బకం చాలేన్తో వియ తస్స మత్థకే వచ్చం పాతేసి. బ్రాహ్మణో కుజ్ఝిత్వా కాకేసు వేరం బన్ధి.
తస్మిం కాలే ఏకా భతియా వీహికోట్టికదాసీ వీహిం గేహద్వారే ఆతపే పత్థరిత్వా రక్ఖన్తీ నిసిన్నావ నిద్దం ఓక్కమి. తస్సా పమాదం ఞత్వా ఏకో దీఘలోమకో ఏళకో ఆగన్త్వా వీహిం ఖాది, సా పబుజ్ఝిత్వా తం దిస్వా పలాపేసి. ఏళకో దుతియమ్పి, తతియమ్పి తస్సా తథేవ నిద్దాయనకాలే ఆగన్త్వా వీహిం ఖాది. సాపి తం తిక్ఖత్తుం పలాపేత్వా చిన్తేసి ‘‘అయం పునప్పునం ఖాదన్తో ఉపడ్ఢవీహిం ఖాదిస్సతి, బహు మే ఛేదో భవిస్సతి, ఇదానిస్స పున అనాగమనకారణం కరిస్సామీ’’తి. సా అలాతం గహేత్వా నిద్దాయమానా వియ నిసీదిత్వా వీహిఖాదనత్థాయ ఏళకే సమ్పత్తే ఉట్ఠాయ అలాతేన ఏళకం పహరి, లోమాని అగ్గిం గణ్హింసు. సో సరీరే ఝాయన్తే ‘‘అగ్గిం నిబ్బాపేస్సామీ’’తి వేగేన గన్త్వా హత్థిసాలాయ సమీపే ఏకిస్సా తిణకుటియా సరీరం ఘంసి, సా పజ్జలి. తతో ఉట్ఠితా జాలా హత్థిసాలం గణ్హి. హత్థిసాలాసు ఝాయన్తీసు హత్థిపిట్ఠాని ఝాయింసు, బహూ హత్థీ వణితసరీరా అహేసుం. వేజ్జా హత్థీ అరోగే కాతుం అసక్కోన్తా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా పురోహితం ఆహ ‘‘ఆచరియ, హత్థివేజ్జా హత్థీ తికిచ్ఛితుం న సక్కోన్తి, అపి కిఞ్చి భేసజ్జం జానాసీ’’తి. ‘‘జానామి, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘కాకవసా, మహారాజా’’తి. రాజా ‘‘తేన హి కాకే మారేత్వా వసం ఆహరథా’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ కాకే మారేత్వా వసం అలభిత్వా తత్థ తత్థేవ రాసిం కరోన్తి, కాకానం మహాభయం ఉప్పజ్జి.
తదా బోధిసత్తో అసీతికాకసహస్సపరివారో మహాసుసానే వసతి. అథేకో కాకో గన్త్వా కాకానం ఉప్పన్నభయం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసి. సో చిన్తేసి ‘‘ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో మయ్హం ఞాతకానం ఉప్పన్నభయం హరితుం సమత్థో నామ నత్థి, హరిస్సామి న’’న్తి దస పారమియో ఆవజ్జేత్వా మేత్తాపారమిం పురేచారికం కత్వా ఏకవేగేన పక్ఖన్దిత్వా వివటమహావాతపానేన పవిసిత్వా రఞ్ఞో ఆసనస్స హేట్ఠా పావిసి. అథ నం ఏకో మనుస్సో గహితుకామో అహోసి. రాజా ‘‘సరణం పవిట్ఠో, మా గణ్హీ’’తి వారేసి. మహాసత్తో థోకం విస్సమిత్వా మేత్తాపారమిం ఆవజ్జేత్వా హేట్ఠాసనా నిక్ఖమిత్వా రాజానం ఆహ – ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ ఛన్దాదివసేన అగన్త్వా రజ్జం కారేతుం వట్టతి. యం యం కమ్మం కత్తబ్బం హోతి, సబ్బం నిసమ్మ ఉపధారేత్వా కాతుం వట్టతి. యఞ్చ కయిరమానం నిప్ఫజ్జతి, తదేవ కాతుం వట్టతి, న ఇతరం. సచే హి రాజానో యం కయిరమానం న నిప్ఫజ్జతి, తం కరోన్తి, మహాజనస్స మరణభయపరియోసానం మహాభయం ఉప్పజ్జతి. పురోహితో వేరవసికో హుత్వా ముసావాదం అభాసి, కాకానం వసా నామ నత్థీ’’తి. తం సుత్వా రాజా పసన్నచిత్తో బోధిసత్తస్స కఞ్చనభద్దపీఠం దాపేత్వా తత్థ నిసిన్నస్స పక్ఖన్తరాని సతపాకసహస్సపాకతేలేహి మక్ఖాపేత్వా కఞ్చనతట్టకే రాజారహం సుభోజనం భోజాపేత్వా పానీయం పాయేత్వా సుహితం విగతదరథం మహాసత్తం ఏతదవోచ ‘‘పణ్డిత, త్వం ‘కాకానం వసా నామ నత్థీ’తి వదేసి, కేన కారణేన నేసం వసా న హోతీ’’తి బోధిసత్తో ‘‘ఇమినా చ ఇమినా చ కారణేనా’’తి సకలనివేసనం ఏకరవం కత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –
౧౪౦. ‘‘నిచ్చం ఉబ్బిగ్గహదయా, సబ్బలోకవిహేసకా;
తస్మా నేసం వసా నత్థి, కాకానమ్హాక ఞాతిన’’న్తి.
తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – మహారాజ, కాకా నామ నిచ్చం ఉబ్బిగ్గమానసా భయప్పత్తావ విహరన్తి, సబ్బలోకస్స చ విహేసకా, ఖత్తియాదయో మనుస్సేపి ఇత్థిపురిసేపి కుమారకుమారికాదయోపి విహేఠేన్తా కిలమేన్తావ విచరన్తి, తస్మా ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి నేసం అమ్హాకం ఞాతీనం కాకానం వసా నామ నత్థి. అతీతేపి న భూతపుబ్బా, అనాగతేపి న భవిస్సతీతి.
ఏవం మహాసత్తో ఇమం కారణం ఉత్తానం కత్వా ‘‘మహారాజ, రఞ్ఞా నామ అనిసమ్మ అనుపధారేత్వా కమ్మం న కత్తబ్బ’’న్తి రాజానం బోధేసి. రాజా తుస్సిత్వా బోధిసత్తం రజ్జేన పూజేసి. బోధిసత్తో రజ్జం రఞ్ఞోయేవ పటిదత్వా రాజానం పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా సబ్బసత్తానం అభయం యాచి. రాజా తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా సబ్బసత్తానం అభయం దత్వా కాకానం నిబద్ధదానం పట్ఠపేసి. దివసే దివసే తణ్డులమ్బణస్స భత్తం పచిత్వా నానగ్గరసేహి ఓమద్దిత్వా కాకానం దీయతి, మహాసత్తస్స పన రాజభోజనమేవ దీయిత్థ.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా ఆనన్దో అహోసి, కాకరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
కాకజాతకవణ్ణనా దసమా.
అసమ్పదానవగ్గో చుద్దసమో.
తస్సుద్దానం –
అసమ్పదానభీరుకం, ఘతాసనఝానసోధం;
చన్దాభం సువణ్ణహంసం, బబ్బుగోధుభతోభట్ఠం;
కాకరాజాతి తే దసాతి.