౧౫. కకణ్టకవగ్గో

[౧౪౧] ౧. గోధాజాతకవణ్ణనా

న పాపజనసంసేవీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో ఏకం విపక్ఖసేవిం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు మహిళాముఖజాతకే కథితసదిసమేవ.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గోధాయోనియం పటిసన్ధిం గణ్హి. సో వయప్పత్తో నదీతీరే మహాబిలే అనేకగోధాసతపరివారో వాసం కప్పేసి. తస్స పుత్తో గోధాపిల్లకో ఏకేన కకణ్టకేన సద్ధిం సన్థవం కత్వా తేన సద్ధిం సమ్మోదమానో విహరన్తో ‘‘కకణ్టకం పరిస్సజిస్సామీ’’తి అవత్థరతి. తస్స తేన సద్ధిం విస్సాసం గోధారాజస్స ఆరోచేసుం. గోధారాజా పుత్తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత, త్వం అట్ఠానే విస్సాసం కరోసి, కకణ్టకా నామ నీచజాతికా, తేహి సద్ధిం విస్సాసో న కత్తబ్బో. సచే త్వం తేన సద్ధిం విస్సాసం కరిస్ససి, తం కకణ్టకం నిస్సాయ సబ్బమ్పేతం గోధాకులం వినాసం పాపుణిస్సతి, ఇతో పట్ఠాయ ఏతేన సద్ధిం విస్సాసం మా అకాసీ’’తి ఆహ. సో కరోతియేవ. బోధిసత్తో పునప్పునం కథేన్తోపి తస్స తేన సద్ధిం విస్సాసం వారేతుం అసక్కోన్తో ‘‘అవస్సం అమ్హాకం ఏతం కకణ్టకం నిస్సాయ భయం ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్మిం ఉప్పన్నే పలాయనమగ్గం సమ్పాదేతుం వట్టతీ’’తి ఏకేన పస్సేన వాతబిలం కారాపేసి.

పుత్తోపిస్స అనుక్కమేన మహాసరీరో అహోసి, కకణ్టకో పన పురిమప్పమాణోయేవ. ఇతరో ‘‘కకణ్టకం పరిస్సజిస్సామీ’’తి అన్తరన్తరా అవత్థరతియేవ, కకణ్టకస్స పబ్బతకూటేన అవత్థరణకాలో వియ హోతి. సో కిలమన్తో చిన్తేసి ‘‘సచే అయం అఞ్ఞాని కతిపయాని దివసాని మం ఏవం పరిస్సజిస్సతి, జీవితం మే నత్థి, ఏకేన లుద్దకేన సద్ధిం ఏకతో హుత్వా ఇమం గోధాకులం వినాసేస్సామీ’’తి. అథేకదివసం నిదాఘసమయే మేఘే వుట్ఠే వమ్మికమక్ఖికా ఉట్ఠహింసు, తతో తతో గోధా నిక్ఖమిత్వా మక్ఖికాయో ఖాదన్తి. ఏకో గోధాలుద్దకో గోధాబిలం భిన్దనత్థాయ కుద్దాలం గహేత్వా సునఖేహి సద్ధిం అరఞ్ఞం పావిసి. కకణ్టకో తం దిస్వా ‘‘అజ్జ అత్తనో మనోరథం పూరేస్సామీ’’తి తం ఉపసఙ్కమిత్వా అవిదూరే నిపజ్జిత్వా ‘‘భో పురిస, కస్మా అరఞ్ఞే విచరసీ’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘గోధానం అత్థాయా’’తి ఆహ. ‘‘అహం అనేకసతానం గోధానం ఆసయం జానామి, అగ్గిఞ్చ పలాలఞ్చ ఆదాయ ఏహీ’’తి తం తత్థ నేత్వా ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పలాలం పక్ఖిపిత్వా అగ్గిం దత్వా ధూమం కత్వా సమన్తా సునఖే ఠపేత్వా సయం మహాముగ్గరం గహేత్వా నిక్ఖన్తా నిక్ఖన్తా గోధా పహరిత్వా మారేత్వా రాసిం కత్వా యాహీ’’తి ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘అజ్జ పచ్చామిత్తస్స పిట్ఠిం పస్సిస్సామీ’’తి ఏకస్మిం ఠానే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా నిపజ్జి. లుద్దకోపి పలాలధూమం అకాసి, ధూమో బిలం పావిసి, గోధా ధూమన్ధా మరణభయతజ్జితా నిక్ఖమిత్వా పలాయితుం ఆరద్ధా. లుద్దకో నిక్ఖన్తం నిక్ఖన్తం పహరిత్వా మారేసి, తస్స హత్థతో ముత్తా సునఖా గణ్హింసు. గోధానం మహావినాసో ఉప్పజ్జి.

బోధిసత్తో ‘‘కకణ్టకం నిస్సాయ భయం ఉప్పన్న’’న్తి ఞత్వా ‘‘పాపపురిససంసగ్గో నామ న కత్తబ్బో, పాపే నిస్సాయ హితసుఖం నామ నత్థి, ఏకస్స పాపకకణ్టకస్స వసేన ఏత్తకానం గోధానం వినాసో జాతో’’తి వాతబిలేన పలాయన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౪౧. ‘‘న పాపజనసంసేవీ, అచ్చన్తసుఖమేధతి;

గోధాకులం కకణ్టావ, కలిం పాపేతి అత్తాన’’న్తి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – పాపజనసంసేవీ పుగ్గలో అచ్చన్తసుఖం ఏకన్తసుఖం నిరన్తరసుఖం నామ న ఏధతి న విన్దతి న పటిలభతి. యథా కిం? గోధాకులం కకణ్టావ. యథా కకణ్టకతో గోధాకులం సుఖం న లభతి, ఏవం పాపజనసంసేవీ పుగ్గలో సుఖం న లభతి. పాపజనం పన సేవన్తో ఏకన్తేనేవ కలిం పాపేతి అత్తానం, కలి వుచ్చతి వినాసో, ఏకన్తేనేవ పాపసేవీ అత్తానఞ్చ అఞ్ఞే చ అత్తనా సద్ధిం వసన్తే వినాసం పాపేతి. పాళియం పన ‘‘ఫలం పాపేయ్యా’’తి లిఖన్తి. తం బ్యఞ్జనం అట్ఠకథాయం నత్థి, అత్థోపిస్స న యుజ్జతి. తస్మా యథావుత్తమేవ గహేతబ్బం.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కకణ్టకో దేవదత్తో అహోసి, బోధిసత్తస్స పుత్తో అనోవాదకో గోధాపిల్లకో విపక్ఖసేవీ భిక్ఖు, గోధారాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

గోధాజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౧౪౨] ౨. సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా

ఏతఞ్హి తే దురాజానన్తి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. ధమ్మసభాయఞ్హి భిక్ఖూనం కథం సుత్వా సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవ, న చ మం మారేతుం అసక్ఖి, సయమేవ పన కిలన్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సిఙ్గాలయోనియం నిబ్బత్తిత్వా సిఙ్గాలరాజా హుత్వా సిఙ్గాలగణపరివుతో సుసానవనే విహాసి. తేన సమయేన రాజగహే ఉస్సవో అహోసి, యేభుయ్యేన మనుస్సా సురం పివన్తి, సురాఛణోయేవ కిరేసో. అథేత్థ సమ్బహులా ధుత్తా బహుం సురఞ్చ మంసఞ్చ ఆహరాపేత్వా మణ్డితపసాధితా గాయిత్వా గాయిత్వా సురఞ్చ పివన్తి, మంసఞ్చ ఖాదన్తి. తేసం పఠమయామావసానే మంసం ఖీయి, సురా పన బహుకావ. అథేకో ధుత్తో ‘‘మంసఖణ్డం దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘మంసం ఖీణ’’న్తి చ వుత్తే ‘‘మయి ఠితే మంసక్ఖయో నామ నత్థీ’’తి వత్వా ‘‘ఆమకసుసానే మతమనుస్సమంసం ఖాదనత్థాయ ఆగతే సిఙ్గాలే మారేత్వా మంసం ఆహరిస్సామీ’’తి ముగ్గరం గహేత్వా నిద్ధమనమగ్గేన నగరా నిక్ఖమిత్వా సుసానం గన్త్వా ముగ్గరం గహేత్వా మతకో వియ ఉత్తానో నిపజ్జి. తస్మిం ఖణే బోధిసత్తో సిఙ్గాలగణపరివుతో తత్థ గతో తం దిస్వా ‘‘నాయం మతకో’’తి ఞత్వాపి ‘‘సుట్ఠుతరం ఉపపరిక్ఖిస్సామీ’’తి తస్స అధోవాతేన గన్త్వా సరీరగన్ధం ఘాయిత్వా తథతోవస్స అమతకభావం ఞత్వా ‘‘లజ్జాపేత్వా నం ఉయ్యోజేస్సామీ’’తి గన్త్వా ముగ్గరకోటియం డంసిత్వా ఆకడ్ఢి, ధుత్తో ముగ్గరం న విస్సజి, ఉపసఙ్కమన్తమ్పి న ఓలోకేన్తో నం గాళ్హతరం అగ్గహేసి. బోధిసత్తో పటిక్కమిత్వా ‘‘భో పురిస, సచే త్వం మతకో భవేయ్యాసి, న మయి ముగ్గరం ఆకడ్ఢన్తే గాళ్హతరం గణ్హేయ్యాసి, ఇమినా కారణేన తవ మతకభావో వా అమతకభావో వా దుజ్జానో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౨. ‘‘ఏతఞ్హి తే దురాజానం, యం సేసి మతసాయికం;

యస్స తే కడ్ఢమానస్స, హత్థా దణ్డో న ముచ్చతీ’’తి.

తత్థ ఏతఞ్హి తే దురాజానన్తి ఏతం కారణం తవ దువిఞ్ఞేయ్యం. యం సేసి మతసాయికన్తి యేన కారణేన త్వం మతసాయికం సేసి, మతకో వియ హుత్వా సయసి. యస్స తే కడ్ఢమానస్సాతి యస్స తవ దణ్డకోటియం గహేత్వా కడ్ఢియమానస్స హత్థతో దణ్డో న ముచ్చతి, సో త్వం తథతో మతకో నామ న హోసీతి.

ఏవం వుత్తే సో ధుత్తో ‘‘అయం మమ అమతకభావం జానాతీ’’తి ఉట్ఠాయ దణ్డం ఖిపి, దణ్డో విరజ్ఝి. ధుత్తో ‘‘గచ్ఛ, విరద్ధో దానిసి మయా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో నివత్తిత్వా ‘‘భో పురిస, మం విరజ్ఝన్తోపి త్వం అట్ఠ మహానిరయే సోళస చ ఉస్సదనిరయే అవిరద్ధోయేవా’’తి వత్వా పక్కామి. ధుత్తో కిఞ్చి అలభిత్వా సుసానా నిక్ఖమిత్వా పరిఖాయం న్హాయిత్వా ఆగతమగ్గేనేవ నగరం పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ధుత్తో దేవదత్తో అహోసి, సిఙ్గాలరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౧౪౩] ౩. విరోచజాతకవణ్ణనా

లసీ చ తే నిప్ఫలితాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స గయాసీసే సుగతాలయస్స దస్సితభావం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తో హి పరిహీనజ్ఝానో లాభసక్కారపరిహీనో ‘‘అత్థేకో ఉపాయో’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం పఞ్చ వత్థూని యాచిత్వా అలభమానో ద్విన్నం అగ్గసావకానం సద్ధివిహారికే అధునా పబ్బజితే ధమ్మవినయమ్హి అకోవిదే పఞ్చసతే భిక్ఖూ గహేత్వా గయాసీసం గన్త్వా సఙ్ఘం భిన్దిత్వా ఏకసీమాయం ఆవేణికం సఙ్ఘకమ్మం అకాసి. సత్థా తేసం భిక్ఖూనం ఞాణపరిపాకకాలం ఞత్వా ద్వే అగ్గసావకే పేసేసి. తే దిస్వా దేవదత్తో తుట్ఠమానసో రత్తిం ధమ్మం దేసయమానో ‘‘బుద్ధలీలం కరిస్సామీ’’తి సుగతాలయం దస్సేన్తో ‘‘విగతథినమిద్ధో ఖో, ఆవుసో సారిపుత్త, భిక్ఖుసఙ్ఘో, పటిభాతు తం భిక్ఖూనం ధమ్మీకథా, పిట్ఠి మే ఆగిలాయతి, తమహం ఆయమిస్సామీ’’తి వత్వా నిద్దం ఉపగతో. ద్వే అగ్గసావకా తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేత్వా మగ్గఫలేహి పబోధేత్వా సబ్బే ఆదాయ వేళువనమేవ పచ్చాగమింసు.

కోకాలికో విహారం తుచ్ఛం దిస్వా దేవదత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఆవుసో దేవదత్త, పరిసం తే భిన్దిత్వా ద్వే అగ్గసావకా విహారం తుచ్ఛం కత్వా గతా, త్వం పన నిద్దాయసియేవా’’తి వత్వా ఉత్తరాసఙ్గమస్స అపనేత్వా భిత్తియం పిట్ఠికణ్టకం ఫుసన్తో వియ పణ్హియా నం హదయే పహరి. తావదేవస్స ముఖతో లోహితం ఉగ్గఞ్ఛి. సో తతో పట్ఠాయ గిలానో అహోసి. సత్థా థేరం పుచ్ఛి ‘‘సారిపుత్త, తుమ్హాకం గతకాలే దేవదత్తో కిం అకాసీ’’తి? భన్తే, దేవదత్తో అమ్హే దిస్వా ‘‘బుద్ధలీలం కరిస్సామీ’’తి సుగతాలయం దస్సేత్వా మహావినాసం పత్తోతి. సత్థా ‘‘న ఖో సారిపుత్త, దేవదత్తో ఇదానేవ మమ అనుకరోన్తో వినాసం పత్తో, పుబ్బేపి పత్తోయేవా’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కేసరసీహో హుత్వా హిమవన్తప్పదేసే కఞ్చనగుహాయం వాసం కప్పేసి. సో ఏకదివసం కఞ్చనగుహాయ నిక్ఖమిత్వా విజమ్భిత్వా చతుద్దిసం ఓలోకేత్వా సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కన్తో మహామహింసం వధిత్వా వరమంసం ఖాదిత్వా ఏకం సరం ఓతరిత్వా మణివణ్ణస్స ఉదకస్స కుచ్ఛిం పూరేత్వా గుహం సన్ధాయ పాయాసి. అథేకో సిఙ్గాలో గోచరప్పసుతో సహసావ సీహం దిస్వా పలాయితుం అసక్కోన్తో సీహస్స పురతో పాదేసు పతిత్వా నిపజ్జి. ‘‘కిం, జమ్బుకా’’తి చ వుత్తే ‘‘అహం తే, సామి, పాదే ఉపట్ఠాతుకామో’’తి ఆహ. సీహో ‘‘సాధు ఏహి, మం ఉపట్ఠహ, వరమంసాని తం ఖాదాపేస్సామీ’’తి వత్వా సిఙ్గాలం ఆదాయ కఞ్చనగుహం అగమాసి. సిఙ్గాలో తతో పట్ఠాయ సీహవిఘాసం ఖాదతి. సో కతిపాహచ్చయేనేవ థూలసరీరో అహోసి.

అథ నం ఏకదివసం గుహాయ నిపన్నకోవ సీహో ఆహ ‘‘గచ్ఛ జమ్బుక, పబ్బతసిఖరే ఠత్వా పబ్బతపాదే సఞ్చరన్తేసు హత్థిఅస్సమహింసాదీసు యస్స మంసం ఖాదితుకామోసి, తం ఓలోకేత్వా ఆగన్త్వా ‘అసుకమంసం ఖాదితుకామోమ్హీ’తి వత్వా మం వన్దిత్వా ‘విరోచ, సామీ’తి వదాహి, అహం తం వధిత్వా మధురమంసం ఖాదిత్వా తుయ్హమ్పి దస్సామీ’’తి. సిఙ్గాలో పబ్బతసిఖరం అభిరుహిత్వా నానప్పకారే మిగే ఓలోకేత్వా యస్సేవ మంసం ఖాదితుకామో హోతి, కఞ్చనగుహం పవిసిత్వా తమేవ సీహస్స ఆరోచేత్వా పాదేసు పతిత్వా ‘‘విరోచ, సామీ’’తి వదతి. సీహో వేగేన పక్ఖన్దిత్వా సచేపి మత్తవరవారణో హోతి, తత్థేవ నం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా సయమ్పి వరమంసం ఖాదతి, సిఙ్గాలస్సపి దేతి. సిఙ్గాలో కుచ్ఛిపూరం మంసం ఖాదిత్వా గుహం పవిసిత్వా నిద్దాయతి. సో గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే మానం వడ్ఢేసి ‘‘అహమ్పి చతుప్పదోవ, కింకారణా దివసే దివసే పరేహి పోసియమానో విహరామి, ఇతో పట్ఠాయ అహమ్పి హత్థిఆదయో హనిత్వా మంసం ఖాదిస్సామి, సీహోపి మిగరాజా ‘విరోచ, సామీ’తి వుత్తమేవ పదం నిస్సాయ వరవారణే వధేతి, అహమ్పి సీహేన ‘విరోచ, జమ్బుకా’తి మం వదాపేత్వా ఏకం వరవారణం వధిత్వా మంసం ఖాదిస్సామీ’’తి.

సో సీహం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతదవోచ ‘‘సామి, మయా దీఘరత్తం తుమ్హేహి వధితవరవారణానం మంసం ఖాదితం, అహమ్పి ఏకం వరవారణం మారేత్వా మంసం ఖాదితుకామో, తస్మా తుమ్హేహి నిపన్నట్ఠానే కఞ్చనగుహాయం నిపజ్జిస్సామి, తుమ్హే పబ్బతపాదే విచరన్తం వరవారణం ఓలోకేత్వా మమ సన్తికం ఆగన్త్వా ‘విరోచ, జమ్బుకా’తి వదేథ, ఏత్తకమత్తస్మిం మచ్ఛేరం మా కరిత్థా’’తి. అథ నం సీహో ఆహ ‘‘న, త్వం జమ్బుక, వారణే వధితుం సమత్థే సీహకులే ఉప్పన్నో, వారణం వధిత్వా మంసం ఖాదనసమత్థో సిఙ్గాలో నామ లోకే నత్థి, మా తే ఏతం రుచ్చి, మయా వధితవరవారణానఞ్ఞేవ మంసం ఖాదిత్వా వసా’’తి. సో ఏవం వుత్తేపి విరమితుం న ఇచ్ఛి, పునప్పునం యాచియేవ. సీహో తం వారేతుం అసక్కోన్తో సమ్పటిచ్ఛిత్వా ‘‘తేన హి మమ వసనట్ఠానం పవిసిత్వా నిపజ్జా’’తి జమ్బుకం కఞ్చనగుహాయం నిపజ్జాపేత్వా సయం పబ్బతపాదే మత్తవరవారణం ఓలోకేత్వా గుహాద్వారం గన్త్వా ‘‘విరోచ, జమ్బుకా’’తి ఆహ. సిఙ్గాలో కఞ్చనగుహాయ నిక్ఖమిత్వా విజమ్భిత్వా చతుద్దిసం ఓలోకేత్వా తిక్ఖత్తుం వస్సిత్వా ‘‘మత్తవరవారణస్స కుమ్భే పతిస్సామీ’’తి పక్ఖన్దిత్వా విరజ్ఝిత్వా పాదమూలే పతి. వారణో దక్ఖిణపాదం ఉక్ఖిపిత్వా తస్స సీసం అక్కమి, సీసట్ఠీని చుణ్ణవిచుణ్ణాని అహేసుం. అథస్స సరీరం వారణో పాదేన సఙ్ఘరిత్వా రాసిం కత్వా ఉపరి లణ్డం పాతేత్వా కోఞ్చనాదం నదన్తో అరఞ్ఞం పావిసి.

బోధిసత్తో ఇమం పవత్తిం దిస్వా ‘‘ఇదాని విరోచ, జమ్బుకా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౩. ‘‘లసీ చ తే నిప్ఫలితా, మత్థకో చ పదాలితో;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, అజ్జ ఖో త్వం విరోచసీ’’తి.

తత్థ లసీతి మత్థలుఙ్గం. నిప్ఫలితాతి నిక్ఖన్తా. ఏవం బోధిసత్తో ఇమం గాథం వత్వా యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సిఙ్గాలో దేవదత్తో అహోసి, సీహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

విరోచజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౧౪౪] ౪. నఙ్గుట్ఠజాతకవణ్ణనా

బహుమ్పేతం అసబ్భి జాతవేదాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆజీవకానం మిచ్ఛాతపం ఆరబ్భ కథేసి. తదా కిర ఆజీవకా జేతవనపిట్ఠియం నానప్పకారం మిచ్ఛాతపం చరన్తి. సమ్బహులా భిక్ఖూ తేసం ఉక్కుటికప్పధానవగ్గులివతకణ్టకాపస్సయపఞ్చాతపతపనాదిభేదం మిచ్ఛాతపం దిస్వా భగవన్తం పుచ్ఛింసు ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఇమం మిచ్ఛాతపం నిస్సాయ కుసలం వా వుడ్ఢి వా’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏవరూపం మిచ్ఛాతపం నిస్సాయ కుసలం వా వుడ్ఢి వా అత్థి, పుబ్బే పణ్డితా ‘ఏవరూపం తపం నిస్సాయ కుసలం వా వుడ్ఢి వా భవిస్సతీ’తి సఞ్ఞాయ జాతగ్గిం గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అగ్గిజుహనాదివసేన కిఞ్చి వుడ్ఢిం అపస్సన్తా అగ్గిం ఉదకేన నిబ్బాపేత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణా అహేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తి. తస్స జాతదివసే మాతాపితరో జాతగ్గిం గహేత్వా ఠపేసుం. అథ నం సోళసవస్సకాలే ఏతదవోచుం ‘‘మయం తే, పుత్త, జాతదివసే అగ్గిం గణ్హిమ్హ. సచేసి అగారం అజ్ఝావసితుకామో, తయో వేదే ఉగ్గణ్హ. అథ బ్రహ్మలోకం గన్తుకామో, అగ్గిం గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అగ్గిం పరిచరన్తో మహాబ్రహ్మానం ఆరాధేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో హోహీ’’తి. సో ‘‘న మయ్హం అగారేన అత్థో’’తి అగ్గిం గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అస్సమపదం మాపేత్వా అగ్గిం పరిచరన్తో అరఞ్ఞే విహాసి. సో ఏకదివసం పచ్చన్తగామకే గోదక్ఖిణం లభిత్వా తం గోణం అస్సమపదం నేత్వా చిన్తేసి ‘‘అగ్గిభగవన్తం గోమంసం ఖాదాపేస్సామీ’’తి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘ఇధ లోణం నత్థి, అగ్గిభగవా అలోణం ఖాదితుం న సక్ఖిస్సతి, గామతో లోణం ఆహరిత్వా అగ్గిభగవన్తం సలోణకం ఖాదాపేస్సామీ’’తి. సో తం తత్థేవ బన్ధిత్వా లోణత్థాయ గామకం అగమాసి. తస్మిం గతే సమ్బహులా లుద్దకా తం ఠానం ఆగతా. గోణం దిస్వా వధిత్వా మంసం పచిత్వా ఖాదిత్వా నఙ్గుట్ఠఞ్చ జఙ్ఘఞ్చ చమ్మఞ్చ తత్థేవ ఛడ్డేత్వా అవసేసమంసం ఆదాయ అగమంసు.

బ్రాహ్మణో ఆగన్త్వా నఙ్గుట్ఠాదిమత్తమేవ దిస్వా చిన్తేసి ‘‘అయం అగ్గిభగవా అత్తనో సన్తకమ్పి రక్ఖితుం న సక్కోతి, మం పన కదా రక్ఖిస్సతి. ఇమినా అగ్గిపరిచరణేన నిరత్థకేన భవితబ్బం, నత్థి ఇతోనిదానం కుసలం వా వుడ్ఢి వా’’తి. సో అగ్గిపరిచరియాయ విగతచ్ఛన్దో ‘‘హమ్భో అగ్గిభగవా, త్వం అత్తనోపి సన్తకం రక్ఖితుం అసక్కోన్తో మం కదా రక్ఖిస్ససి, మంసం నత్థి, ఏత్తకేనపి తుస్సాహీ’’తి నఙ్గుట్ఠాదీని అగ్గిమ్హి పక్ఖిపన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౪౪. ‘‘బహుమ్పేతం అసబ్భి జాతవేద, యం తం వాలధినాభిపూజయామ;

మంసారహస్స నత్థజ్జ మంసం, నఙ్గుట్ఠమ్పి భవం పటిగ్గహాతూ’’తి.

తత్థ బహుమ్పేతన్తి ఏత్తకమ్పి బహుం. అసబ్భీతి అసప్పురిస అసాధుజాతిక. జాతవేదాతి అగ్గిం ఆలపతి. అగ్గి హి జాతమత్తోవ వేదియతి పఞ్ఞాయతి పాకటో హోతి, తస్మా ‘‘జాతవేదో’’తి వుచ్చతి. యం తం వాలధినాభిపూజయామాతి యం అజ్జ మయం అత్తనోపి సన్తకం రక్ఖితుం అసమత్థం భగవన్తం వాలధినా అభిపూజయామ, ఏతమ్పి తవ బహుమేవాతి దస్సేతి. మంసారహస్సాతి మంసం అరహస్స తుయ్హం నత్థి అజ్జ మంసం. నఙ్గుట్ఠమ్పి భవం పటిగ్గహాతూతి అత్తనో సన్తకం రక్ఖితుం అసక్కోన్తో భవం ఇమం సజఙ్ఘచమ్మం నఙ్గుట్ఠమ్పి పటిగ్గణ్హాతూతి.

ఏవం వత్వా మహాసత్తో అగ్గిం ఉదకేన నిబ్బాపేత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘నిబ్బుతగ్గితాపసో అహమేవ తేన సమయేనా’’తి.

నఙ్గుట్ఠజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౧౪౫] ౫. రాధజాతకవణ్ణనా

న త్వం రాధ విజానాసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. పచ్చుప్పన్నవత్థు ఇన్ద్రియజాతకే ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ఆమన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖు మాతుగామో నామ అరక్ఖియో, ఆరక్ఖం ఠపేత్వా రక్ఖన్తాపి రక్ఖితుం న సక్కోన్తి. త్వమ్పి పుబ్బే ఏతం ఆరక్ఖం ఠపేత్వా రక్ఖన్తోపి రక్ఖితుం నాసక్ఖి, ఇదాని కథం రక్ఖిస్ససీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సుకయోనియం నిబ్బత్తి. కాసిరట్ఠే ఏకో బ్రాహ్మణో బోధిసత్తఞ్చ కనిట్ఠభాతరఞ్చస్స పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా పోసేసి. తేసు బోధిసత్తస్స ‘‘పోట్ఠపాదో’’తి నామం అహోసి, ఇతరస్స ‘‘రాధో’’తి. తస్స పన బ్రాహ్మణస్స భరియా అనాచారా హోతి దుస్సీలా. సో వోహారత్థాయ గచ్ఛన్తో ఉభోపి భాతరో ఆహ – ‘‘తాతా, సచే వో మాతా బ్రాహ్మణీ అనాచారం ఆచరతి, వారేయ్యాథ న’’న్తి. బోధిసత్తో ఆహ ‘‘సాధు, తాత, వారేతుం సక్కోన్తా వారేయ్యామ, అసక్కోన్తా తుణ్హీ భవిస్సామా’’తి. ఏవం బ్రాహ్మణో బ్రాహ్మణిం సుకానం నియ్యాదేత్వా వోహారత్థాయ గతో.

తస్స పన గతదివసతో పట్ఠాయ బ్రాహ్మణీ అతిచరితుం ఆరద్ధా, పవిసన్తానఞ్చ నిక్ఖమన్తానఞ్చ అన్తో నత్థి, తస్సా కిరియం దిస్వా రాధో బోధిసత్తం ఆహ – ‘‘భాతిక, అమ్హాకం పితా ‘సచే వో మాతా అనాచారం ఆచరతి, వారేయ్యాథా’తి వత్వా గతో, ఇదాని చేసా అనాచారం ఆచరతి, వారేమ న’’న్తి. బోధిసత్తో ‘‘తాత, త్వం అత్తనో అబ్యత్తతాయ బాలభావేన ఏవం వదేసి, మాతుగామం నామ ఉక్ఖిపిత్వా చరన్తాపి రక్ఖితుం న సక్కోన్తి. యం కమ్మం కాతుం న సక్కా, న తం కాతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౫. ‘‘న త్వం రాధ విజానాసి, అడ్ఢరత్తే అనాగతే;

అబ్యయతం విలపసి, విరత్తా కోసియాయనే’’తి.

తత్థ న త్వం రాధ విజానాసి, అడ్ఢరత్తే అనాగతేతి తాత రాధ, త్వం న జానాసి, అడ్ఢరత్తే అనాగతే పఠమయామేయేవ ఏత్తకా జనా ఆగతా, ఇదాని కో జానాతి, కిత్తకాపి ఆగమిస్సన్తి. అబ్యయతం విలపసీతి త్వం అబ్యత్తవిలాపం విలపసి. విరత్తా కోసియాయనేతి మాతా నో కోసియాయనీ బ్రాహ్మణీ విరత్తా అమ్హాకం పితరి నిప్పేమా జాతా. సచస్సా తస్మిం సినేహో వా పేమం వా భవేయ్య, న ఏవరూపం అనాచారం కరేయ్యాతి ఇమమత్థం ఏతేహి బ్యఞ్జనేహి పకాసేసి.

ఏవం పకాసేత్వా చ పన బ్రాహ్మణియా సద్ధిం రాధస్స వత్తుం న అదాసి. సాపి యావ బ్రాహ్మణస్స అనాగమనా యథారుచియా విచరి. బ్రాహ్మణో ఆగన్త్వా పోట్ఠపాదం పుచ్ఛి – ‘‘తాత, కీదిసీ వో మాతా’’తి. బోధిసత్తో బ్రాహ్మణస్స సబ్బం యథాభూతం కథేత్వా ‘‘కిం తే, తాత, ఏవరూపాయ దుస్సీలాయా’’తి వత్వా ‘‘తాత, అమ్హేహి మాతుయా దోసస్స కథితకాలతో పట్ఠాయ న సక్కా ఇధ వసితు’’న్తి బ్రాహ్మణస్స పాదే వన్దిత్వా సద్ధిం రాధేన ఉప్పతిత్వా అరఞ్ఞం అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. ‘‘తదా బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ ఏతేయేవ ద్వే జనా అహేసుం, రాధో ఆనన్దో, పోట్ఠపాదో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రాధజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౧౪౬] ౬. సముద్దకాకజాతకవణ్ణనా

అపి ను హనుకా సన్తాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సమ్బహులే మహల్లకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర గిహికాలే సావత్థియం కుటుమ్బికా అడ్ఢా మహద్ధనా అఞ్ఞమఞ్ఞసహాయకా ఏకతో హుత్వా పుఞ్ఞాని కరోన్తా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా ‘‘మయం మహల్లకా, కిం నో ఘరావాసేన, సత్థు సన్తికే రమణీయే బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సామా’’తి సబ్బం సాపతేయ్యం పుత్తధీతాదీనం దత్వా అస్సుముఖం ఞాతిసఙ్ఘం పహాయ సత్థారం పబ్బజ్జం యాచిత్వా పబ్బజింసు. పబ్బజిత్వా పన పబ్బజ్జానురూపం సమణధమ్మం న కరింసు, మహల్లకభావేన ధమ్మమ్పి న పరియాపుణింసు, గిహికాలే వియ పబ్బజితకాలేపి విహారపరియన్తే పణ్ణసాలం కారేత్వా ఏకతోవ వసింసు. పిణ్డాయ చరన్తాపి అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా యేభుయ్యేన అత్తనో పుత్తదారస్సేవ గేహం గన్త్వా భుఞ్జింసు. తేసు ఏకస్స పురాణదుతియికా సబ్బేసమ్పి మహల్లకత్థేరానం ఉపకారా అహోసి, తస్మా సేసాపి అత్తనా లద్ధం ఆహారం గహేత్వా తస్సాయేవ గేహే నిసీదిత్వా భుఞ్జన్తి. సాపి తేసం యథాసన్నిహితం సూపబ్యఞ్జనం దేతి. సా అఞ్ఞతరేన రోగేన ఫుట్ఠా కాలమకాసి. అథ తే మహల్లకత్థేరా విహారం గన్త్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం గీవాసు గహేత్వా ‘‘మధురహత్థరసా ఉపాసికా కాలకతా’’తి విహారపచ్చన్తే రోదన్తా విచరింసు. తేసం సద్దం సుత్వా ఇతో చితో చ భిక్ఖూ సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, కస్మా రోదథా’’తి పుచ్ఛింసు. తే ‘‘అమ్హాకం సహాయస్స పురాణదుతియికా మధురహత్థరసా కాలకతా అమ్హాకం అతివియ ఉపకారా, ‘ఇదాని కుతో తథారూపిం లభిస్సామా’తి ఇమినా కారణేన రోదిమ్హా’’తి ఆహంసు.

తేసం తం విప్పకారం దిస్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, ఇమినా నామ కారణేన మహల్లకత్థేరా అఞ్ఞమఞ్ఞం గీవాసు గహేత్వా విహారపచ్చన్తే రోదన్తా విచరన్తీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేతే తస్సా కాలకిరియాయ రోదన్తా విచరన్తి, పుబ్బేపేతే ఇమం కాకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా సముద్దే మతం నిస్సాయ ‘సముద్దఉదకం ఉస్సిఞ్చిత్వా ఏతం నీహరిస్సామా’తి వాయమన్తా పణ్డితే నిస్సాయ జీవితం లభింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సముద్దదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. అథేకో కాకో అత్తనో భరియం కాకిం ఆదాయ గోచరం పరియేసమానో సముద్దతీరం అగమాసి. తస్మిం కాలే మనుస్సా సముద్దతీరే ఖీరపాయాసమచ్ఛమంససురాదీహి నాగబలికమ్మం కత్వా పక్కమింసు. అథ సో కాకో బలికమ్మట్ఠానం గన్త్వా ఖీరాదీని దిస్వా సద్ధిం కాకియా ఖీరపాయాసమచ్ఛమంసాదీని భుఞ్జిత్వా బహుం సురం పివి. తే ఉభోపి సురామదమత్తా ‘‘సముద్దకీళం కీళిస్సామా’’తి వేలన్తే నిసీదిత్వా న్హాయితుం ఆరభింసు అథేకా ఊమి ఆగన్త్వా కాకిం గహేత్వా సముద్దం పవేసేసి. తమేకో మచ్ఛో మంసం ఖాదిత్వా అజ్ఝోహరి. కాకో ‘‘భరియా మే మతా’’తి రోది పరిదేవి. అథస్స పరిదేవనసద్దం సుత్వా బహూ కాకా సన్నిపతిత్వా ‘‘కింకారణా రోదసీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘సహాయికా వో వేలన్తే న్హాయమానా ఊమియా హటా’’తి. తే సబ్బేపి ఏకరవం రవన్తా రోదింసు. అథ నేసం ఏతదహోసి ‘‘ఇదం సముద్దఉదకం నామ అమ్హాకం కిం పహోసి, ఉదకం ఉస్సిఞ్చిత్వా సముద్దం తుచ్ఛం కత్వా సహాయికం నీహరిస్సామా’’తి. తే ముఖం పూరేత్వా పూరేత్వా ఉదకం బహి ఛడ్డేన్తి, లోణూదకేన చ గలే సుస్సమానే ఉట్ఠాయుట్ఠాయ థలం గన్త్వా విస్సమన్తి.

తే హనూసు కిలన్తేసు ముఖేసు సుక్ఖన్తేసు అక్ఖీసు రత్తేసు దీనా కిలన్తా హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆమన్తేత్వా ‘‘అమ్భో, మయం సముద్దఉదకం గహేత్వా బహి పాతేమ, గహితగహితట్ఠానం పున ఉదకేన పూరతి, సముద్దం తుచ్ఛం కాతుం న సక్ఖిస్సామా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహంసు –

౧౪౬. ‘‘అపి ను హనుకా సన్తా, ముఖఞ్చ పరిసుస్సతి;

ఓరమామ న పారేమ, పూరతేవ మహోదధీ’’తి.

తత్థ అపి ను హనుకా సన్తాతి అపి నో హనుకా సన్తా, అపి అమ్హాకం హనుకా కిలన్తా. ఓరమామ న పారేమాతి మయం అత్తనో బలేన మహాసముద్దఉదకం ఆకడ్ఢామ ఓసారేమ, తుచ్ఛం పన నం కాతుం న సక్కోమ. అయఞ్హి పూరతేవ మహోదధీతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా సబ్బేపి తే కాకా ‘‘తస్సా కాకియా ఏవరూపం నామ తుణ్డం అహోసి, ఏవరూపాని వట్టక్ఖీని, ఏవరూపం ఛవిసణ్ఠానం, ఏవరూపో మధురసద్దో. సా నో ఇమం చోరసముద్దం నిస్సాయ నట్ఠా’’తి బహుం విప్పలపింసు. తే ఏవం విప్పలపమానే సముద్దదేవతా భేరవరూపం దస్సేత్వా పలాపేసి, ఏవం తేసం సోత్థి అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కాకీ అయం పురాణదుతియికా అహోసి, కాకో మహల్లకత్థేరో, సేసకాకా సేసమహల్లకత్థేరా, సముద్దదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సముద్దకాకజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౧౪౭] ౭. పుప్ఫరత్తజాతకవణ్ణనా

నయిదం దుక్ఖం అదుం దుక్ఖన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి భగవతా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితో’’తి వుత్తే ‘‘సచ్చ’’న్తి వత్వా ‘‘కేన ఉక్కణ్ఠాపితోసీ’’తి చ పుట్ఠో ‘‘పురాణదుతియికాయా’’తి వత్వా ‘‘మధురహత్థరసా, భన్తే, సా ఇత్థీ, న సక్కోమి తం వినా వసితు’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘ఏసా తే భిక్ఖు అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఏతం నిస్సాయ సూలే ఉత్తాసితో ఏతఞ్ఞేవ పత్థయమానో కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తో, ఇదాని నం కస్మా పున పత్థేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఆకాసట్ఠదేవతా అహోసి. అథ బారాణసియం కత్తికరత్తివారఛణో సమ్పత్తో హోతి, నగరం దేవనగరం వియ అలఙ్కరింసు. సబ్బో జనో ఖణకీళానిస్సితో అహోసి. ఏకస్స పన దుగ్గతమనుస్సస్స ఏకమేవ ఘనసాటకయుగం అహోసి. సో తం సుధోతం ధోవాపేత్వా ఓభఞ్జాపేత్వా సతవలికం సహస్సవలికం కారేత్వా ఠపేసి. అథ నం భరియా ఏవమాహ ‘‘ఇచ్ఛామహం, సామి, ఏకం కుసుమ్భరత్తం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా తవ కణ్ఠే లగ్గా కత్తికరత్తివారం చరితు’’న్తి. ‘‘భద్దే, కుతో అమ్హాకం దలిద్దానం కుసుమ్భం, సుద్ధవత్థం నివాసేత్వా కీళాహీ’’తి? ‘‘కుసుమ్భరత్తం అలభమానా ఛణకీళం న కీళిస్సామి, త్వం అఞ్ఞం ఇత్థిం గహేత్వా కీళస్సూ’’తి. ‘‘భద్దే, కిం మం పీళేసి, కుతో అమ్హాకం కుసుమ్భ’’న్తి? ‘‘సామి, పురిసస్స ఇచ్ఛాయ సతి కిం నామ నత్థి, నను రఞ్ఞో కుసుమ్భవత్థుస్మిం బహు కుసుమ్భ’’న్తి. ‘‘భద్దే, తం ఠానం రక్ఖసపరిగ్గహితపోక్ఖరణిసదిసం, బలవారక్ఖా, న సక్కా ఉపసఙ్కమితుం, మా తే ఏతం రుచ్చి, యథాలద్ధేనేవ తుస్సస్సూ’’తి. ‘‘సామి, రత్తిభాగే అన్ధకారే సతి పురిసస్స అగమనీయట్ఠానం నామ నత్థీ’’తి. ఇతి సో తాయ పునప్పునం కథేన్తియా కిలేసవసేన తస్సా వచనం గహేత్వా ‘‘హోతు భద్దే, మా చిన్తయిత్థా’’తి తం సమస్సాసేత్వా రత్తిభాగే జీవితం పరిచ్చజిత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా రఞ్ఞో కుసుమ్భవత్థుం గన్త్వా వతిం మద్దిత్వా అన్తోవత్థుం పావిసి. ఆరక్ఖమనుస్సా వతిసద్దం సుత్వా ‘‘చోరో చోరో’’తి పరివారేత్వా గహేత్వా పరిభాసిత్వా కోట్టేత్వా బన్ధిత్వా పభాతాయ రత్తియా రఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా ‘‘గచ్ఛథ, నం సూలే ఉత్తాసేథా’’తి ఆహ. అథ నం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా వజ్ఝభేరియా వజ్జమానాయ నగరా నిక్ఖమాపేత్వా సూలే ఉత్తాసేసుం. బలవవేదనా పవత్తన్తి, కాకా సీసే నిలీయిత్వా కణయగ్గసదిసేహి తుణ్హేహి అక్ఖీని విజ్ఝన్తి.

సో తథారూపమ్పి దుక్ఖం అమనసికరిత్వా తమేవ ఇత్థిం అనుస్సరిత్వా ‘‘తాయ నామమ్హి ఘనపుప్ఫరత్తవత్థనివత్థాయ కణ్ఠే ఆసత్తబాహుయుగళాయ సద్ధిం కత్తికరత్తివారతో పరిహీనో’’తి చిన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౭. ‘‘నయిదం దుక్ఖం అదుం దుక్ఖం, యం మం తుదతి వాయసో;

యం సామా పుప్ఫరత్తేన, కత్తికం నానుభోస్సతీ’’తి.

తత్థ నయిదం దుక్ఖం అదుం దుక్ఖం, యం మం తుదతి వాయసోతి యఞ్చ ఇదం సూలే లగ్గనపచ్చయం కాయికచేతసికదుక్ఖం, యఞ్చ లోహమయేహి వియ తుణ్డేహి వాయసో తుదతి, ఇదం సబ్బమ్పి మయ్హం న దుక్ఖం, అదుం దుక్ఖం ఏతంయేవ పన మే దుక్ఖన్తి అత్థో. కతరం? యం సామా పుప్ఫరత్తేన, కత్తికం నానుభోస్సతీతి, యం సా పియఙ్గుసామా మమ భరియా ఏకం కుసుమ్భరత్తం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ఏవం ఘనపుప్ఫరత్తేన వత్థయుగేన అచ్ఛన్నా మమ కణ్ఠే గహేత్వా కత్తికరత్తివారం నానుభవిస్సతి, ఇదం మయ్హం దుక్ఖం, ఏతదేవ హి మం బాధతీతి? సో ఏవం మాతుగామం ఆరబ్భ విప్పలపన్తోయేవ కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జయమ్పతికావ ఇదాని జయమ్పతికా, తం కారణం పచ్చక్ఖం కత్వా ఠితా ఆకాసట్ఠదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పుప్ఫరత్తజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౧౪౮] ౮. సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా

నాహం పునం న చ పునన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కిలేసనిగ్గహం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర పఞ్చసతమత్తా సహాయకా మహావిభవా సేట్ఠిపుత్తా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వా జేతవనే అన్తోకోటిసన్థారే విహరింసు. అథేకదివసం తేసం అడ్ఢరత్తసమయే కిలేసనిస్సితో సఙ్కప్పో ఉప్పజ్జి. తే ఉక్కణ్ఠిత్వా అత్తనా జహితకిలేసే పున గణ్హితుం చిత్తం ఉప్పాదయింసు. అథ సత్థా అడ్ఢరత్తసమనన్తరే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణదణ్డదీపకం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘కతరాయ ను ఖో రతియా జేతవనే భిక్ఖూ విహరన్తీ’’తి భిక్ఖూనం అజ్ఝాసయం ఓలోకేన్తో తేసం భిక్ఖూనం అబ్భన్తరే కామరాగసఙ్కప్పస్స ఉప్పన్నభావం అఞ్ఞాసి. సత్థా చ నామ ఏకపుత్తికా ఇత్థీ అత్తనో పుత్తం వియ, ఏకచక్ఖుకో పురిసో చక్ఖుం వియ అత్తనో సావకే రక్ఖతి. పుబ్బణ్హాదీసు యస్మిం యస్మిం సమయే తేసం కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి, తే తేసం కిలేసే తతో పరం వడ్ఢితుం అదత్వా తస్మిం తస్మింయేవ సమయే నిగ్గణ్హాతి. తేనస్స ఏతదహోసి ‘‘అయం చక్కవత్తిరఞ్ఞో అన్తోనగరేయేవ చోరానం ఉప్పన్నకాలో వియ వత్తతి, ఇదానేవ తేసం ధమ్మదేసనం కత్వా తే కిలేసే నిగ్గణ్హిత్వా అరహత్తం దస్సామీ’’తి. సో సురభిగన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా మధురస్సరేన ‘‘ఆనన్దా’’తి ఆయస్మన్తం ధమ్మభణ్డాగారికం ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి. థేరో ‘‘కిం, భన్తే’’తి ఆగన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. ‘‘ఆనన్ద, యత్తకా భిక్ఖూ అన్తోకోటిసన్థారే విహరన్తి, సబ్బేవ గన్ధకుటిపరివేణే సన్నిపాతేహీ’’తి. ఏవం కిరస్స అహోసి ‘‘సచాహం తేయేవ పఞ్చసతే భిక్ఖూ పక్కోసాపేస్సామి. ‘సత్థారా నో అబ్భన్తరే కిలేసానం ఉప్పన్నభావో ఞాతో’తి సంవిగ్గమానసా ధమ్మదేసనం సమ్పటిచ్ఛితుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. తస్మా ‘‘సబ్బే సన్నిపాతేహీ’’తి ఆహ. థేరో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి అవాపురణం ఆదాయ పరివేణేన పరివేణం ఆహిణ్డిత్వా సబ్బే భిక్ఖూ గన్ధకుటిపరివేణే సన్నిపాతేత్వా బుద్ధాసనం పఞ్ఞపేసి.

సత్థా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ సిలాపథవియం పతిట్ఠహమానో సినేరు వియ పఞ్ఞత్తే బుద్ధాసనే నిసీది ఆవేళావేళా యమకయమకా ఛబ్బణ్ణఘనబుద్ధరస్మియో విస్సజ్జేన్తో. తాపి రస్మియో పాతిమత్తా ఛత్తమత్తా కూటాగారకుచ్ఛిమత్తా ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా గగనతలే విజ్జులతా వియ సఞ్చరింసు, అణ్ణవకుచ్ఛిం ఖోభేత్వా బాలసూరియుగ్గమనకాలో వియ అహోసి. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి సత్థారం వన్దిత్వా గరుచిత్తం పచ్చుపట్ఠపేత్వా రత్తకమ్బలసాణియా పరిక్ఖిపన్తో వియ పరివారేత్వా నిసీది. సత్థా బ్రహ్మస్సరం నిచ్ఛారేన్తో భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ కామవితక్కం బ్యాపాదవితక్కం విహింసావితక్కన్తి ఇమే తయో అకుసలవితక్కే వితక్కేతుం వట్టతి. అన్తో ఉప్పన్నకిలేసో హి ‘పరిత్తకో’తి అవమఞ్ఞితుం న వట్టతి, కిలేసో నామ పచ్చామిత్తసదిసో. పచ్చామిత్తో చ ఖుద్దకో నామ నత్థి, ఓకాసం లభిత్వా వినాసమేవ పాపేతి, ఏవమేవ అప్పమత్తకోపి కిలేసో ఉప్పజ్జిత్వా వడ్ఢితుం లభన్తో మహావినాసం పాపేతి. కిలేసో నామేస హలాహలవిసూపమో ఉప్పాటితచ్ఛవిగణ్డసదిసో ఆసీవిసపటిభాగో అసనిఅగ్గిసదిసో అల్లీయితుం న యుత్తో ఆసఙ్కితబ్బో. ఉప్పన్నుప్పన్నక్ఖణేయేవ పటిసఙ్ఖానబలేన భావనాబలేన యథా ముహుత్తమ్పి హదయే అట్ఠత్వా పదుమినిపత్తా ఉదకబిన్దు వియ వివట్టతి, ఏవం పజహితబ్బో. పోరాణకపణ్డి తాపి అప్పమత్తకమ్పి కిలేసం గరహిత్వా యథా పున అబ్భన్తరే నుప్పజ్జతి, ఏవం నిగ్గణ్హింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సిఙ్గాలయోనియం పటిసన్ధిం గహేత్వా అరఞ్ఞే నదీతీరే నివాసం కప్పేసి. అథేకో జరహత్థీ గఙ్గాతీరే కాలమకాసి. సిఙ్గాలో గోచరప్పసుతో తం మతహత్థిసరీరం దిస్వా ‘‘మహా మే గోచరో ఉప్పన్నో’’తి గన్త్వా తం సోణ్డే డంసి, నఙ్గలీసాయ దట్ఠకాలో వియ అహోసి. సో ‘‘నత్థేత్థ ఖాదితబ్బయుత్తక’’న్తి దన్తేసు డంసి, థమ్భే దట్ఠకాలో వియ అహోసి. కణ్ణే డంసి, సుప్పకోటియం దట్ఠకాలో వియ అహోసి. ఉదరే డంసి, కుసూలే దట్ఠకాలో వియ అహోసి. పాదే డంసి, ఉదుక్ఖలే దట్ఠకాలో వియ అహోసి. నఙ్గుట్ఠే డంసి, ముసలే దట్ఠకాలో వియ అహోసి. సో ‘‘ఏత్థాపి నత్థి ఖాదితబ్బయుత్తక’’న్తి సబ్బత్థ అస్సాదం అలభన్తో వచ్చమగ్గే డంసి, ముదుపూవే దట్ఠకాలో వియ అహోసి. సో ‘‘లద్ధం దాని మే ఇమస్మిం సరీరే ముదు ఖాదితబ్బయుత్తకట్ఠాన’’న్తి తతో పట్ఠాయ ఖాదన్తో అన్తోకుచ్ఛిం పవిసిత్వా వక్కహదయాదీని ఖాదిత్వా పిపాసితకాలే లోహితం పివిత్వా నిపజ్జితుకామకాలే ఉదరం పత్థరిత్వా నిపజ్జతి.

అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇదం హత్థిసరీరం మయ్హం నివాససుఖతాయ గేహసదిసం, ఖాదితుకామతాయ సతి పహూతమంసం, కిం దాని మే అఞ్ఞత్థ కమ్మ’’న్తి సో అఞ్ఞత్థ అగన్త్వా హత్థికుచ్ఛియంయేవ మంసం ఖాదిత్వా వసతి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే నిదాఘే వాతసమ్ఫస్సేన చేవ సూరియరస్మిసన్తాపేన చ తం కుణపం సుస్సిత్వా వలియో గణ్హి, సిఙ్గాలస్స పవిట్ఠద్వారం పిహితం, అన్తోకుచ్ఛియం అన్ధకారో అహోసి. సిఙ్గాలస్స లోకన్తరికనివాసో వియ జాతో. కుణపే సుస్సన్తే మంసమ్పి సుస్సి, లోహితమ్పి పచ్ఛిజ్జి. సో నిక్ఖమనద్వారం అలభన్తో భయప్పత్తో హుత్వా సన్ధావన్తో ఇతో చితో చ పహరిత్వా నిక్ఖమనద్వారం పరియేసమానో విచరతి. ఏవం తస్మిం ఉక్ఖలియం పిట్ఠపిణ్డి వియ అన్తోకుచ్ఛియం పచ్చమానే కతిపాహచ్చయేన మహామేఘో పావస్సి. అథ నం కుణపం తేమేత్వా ఉట్ఠాయ పకతిసణ్ఠానేన అట్ఠాసి. వచ్చమగ్గో వివటో హుత్వా తారకా వియ పఞ్ఞాయి. సిఙ్గాలో తం ఛిద్దం దిస్వా ‘‘ఇదాని మే జీవితం లద్ధ’’న్తి యావ హత్థిసీసా పటిక్కమిత్వా వేగేన పక్ఖన్దిత్వా వచ్చమగ్గం సీసేన పహరిత్వా నిక్ఖమి. తస్స సఞ్ఛన్నసరీరత్తా సబ్బలోమాని వచ్చమగ్గే అల్లీయింసు. సో తాలక్ఖన్ధసదిసేన నిల్లోమేన సరీరేన ఉబ్బిగ్గచిత్తో ముహుత్తం ధావిత్వా నివత్తిత్వా నిసిన్నో సరీరం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం దుక్ఖం మయ్హం న అఞ్ఞేన కతం, లోభహేతు పన లోభకారణా లోభం నిస్సాయ మయా ఏతం కతం, ఇతో దాని పట్ఠాయ న లోభవసికో భవిస్సామి, పున హత్థిసరీరం నామ న పవిసిస్సామీ’’తి సంవిగ్గహదయో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౮. ‘‘నాహం పునం న చ పునం, న చాపి అపునప్పునం;

హత్థిబోన్దిం పవేక్ఖామి, తథా హి భయతజ్జితో’’తి.

తత్థ న చాపి అపునప్పునన్తి అ-కారో నిపాతమత్తో. అయం పనేతిస్సా సకలాయపి గాథాయ అత్థో – అహఞ్హి ఇతో పున, తతో చ పునాతి వుత్తవారతో పున తతోపి చ పునప్పునం వారణసరీరసఙ్ఖాతం హత్థిబోన్దిం న పవేక్ఖామి. కింకారణా? తథా హి భయతజ్జితో, తథా హి అహం ఇమస్మిఞ్ఞేవ పవేసనే భయతజ్జితో మరణభయేన సన్తాసం సంవేగం ఆపాదితోతి.

ఏవఞ్చ పన వత్వా తతోవ పలాయిత్వా పున తం వా అఞ్ఞం వా హత్థిసరీరం నివత్తిత్వాపి న ఓలోకేసి. తతో పట్ఠాయ న లోభవసికో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘భిక్ఖవే, అన్తో ఉప్పన్నకిలేసస్స నామ వడ్ఢితుం అదత్వా తత్థ తత్థేవ నం నిగ్గణ్హితుం వట్టతీ’’తి వత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి. సచ్చపరియోసానే పఞ్చసతాపి తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు, అవసేసేసు కేచి సోతాపన్నా, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో అహేసుం. తదా సిఙ్గాలో అహమేవ అహోసిన్తి.

సిఙ్గాలజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౧౪౯] ౯. ఏకపణ్ణజాతకవణ్ణనా

ఏకపణ్ణో అయం రుక్ఖోతి ఇదం సత్థా వేసాలిం ఉపనిస్సాయ మహావనే కూటాగారసాలాయం విహరన్తో వేసాలికం దుట్ఠలిచ్ఛవికుమారం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి కాలే వేసాలినగరం గావుతగావుతన్తరే తీహి పాకారేహి పరిక్ఖిత్తం తీసు ఠానేసు గోపురట్టాలకయుత్తం పరమసోభగ్గప్పత్తం. తత్థ నిచ్చకాలం రజ్జం కారేత్వా వసన్తానఞ్ఞేవ రాజూనం సత్త సహస్సాని సత్త సతాని సత్త చ రాజానో హోన్తి, తత్తకాయేవ ఉపరాజానో, తత్తకా సేనాపతినో, తత్తకా భణ్డాగారికా. తేసం రాజకుమారానం అన్తరే ఏకో దుట్ఠలిచ్ఛవికుమారో నామ అహోసి కోధనో చణ్డో ఫరుసో సాహసికో, దణ్డేన ఘట్టితఆసీవిసో వియ నిచ్చం పజ్జలితో కోధేన. తస్స పురతో ద్వే తీణి వచనాని కథేతుం సమత్థో నామ నత్థి. తం నేవ మాతాపితరో, న ఞాతయో, న మిత్తసుహజ్జా సిక్ఖాపేతుం సక్ఖింసు. అథస్స మాతాపితూనం ఏతదహోసి ‘‘అయం కుమారో అతిఫరుసో సాహసికో, ఠపేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం అఞ్ఞో ఇమం వినేతుం సమత్థో నామ నత్థి, బుద్ధవేనేయ్యేన భవితబ్బ’’న్తి. తే తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఆహంసు ‘‘భన్తే, అయం కుమారో చణ్డో ఫరుసో కోధేన పజ్జలతి, ఇమస్స ఓవాదం దేథా’’తి.

సత్థా తం కుమారం ఓవది – ‘‘కుమార, ఇమేసు నామ సత్తేసు చణ్డేన ఫరుసేన సాహసికేన విహేఠకజాతికేన న భవితబ్బం, ఫరుసవాచో చ నామ విజాతమాతుయాపి పితునోపి పుత్తదారస్సపి భాతిభగినీనమ్పి పజాపతియాపి మిత్తబన్ధవానమ్పి అప్పియో హోతి అమనాపో, డంసితుం ఆగచ్ఛన్తో సప్పో వియ, అటవియం ఉట్ఠితచోరో వియ, ఖాదితుం ఆగచ్ఛన్తో యక్ఖో వియ చ ఉబ్బేజనీయో హుత్వా దుతియచిత్తవారే నిరయాదీసు నిబ్బత్తతి. దిట్ఠేయేవ చ ధమ్మే కోధనో పుగ్గలో మణ్డితపసాధితోపి దుబ్బణ్ణోవ హోతి, పుణ్ణచన్దసస్సిరికమ్పిస్స ముఖం జాలాభిహతపదుమం వియ మలగ్గహితకఞ్చనాదాసమణ్డలం వియ చ విరూపం హోతి దుద్దసికం. కోధం నిస్సాయ హి సత్తా సత్థం ఆదాయ అత్తనావ అత్తానం పహరన్తి, విసం ఖాదన్తి, రజ్జుయా ఉబ్బన్ధన్తి, పపాతా పపతన్తి. ఏవం కోధవసేన కాలం కత్వా నిరయాదీసు ఉప్పజ్జన్తి, విహేఠకజాతికాపి దిట్ఠేవ ధమ్మే గరహం పత్వా కాయస్స భేదా నిరయాదీసు ఉప్పజ్జన్తి, పున మనుస్సత్తం లభిత్వా విజాతకాలతో పట్ఠాయ రోగబహులావ హోన్తి. చక్ఖురోగో సోతరోగోతిఆదీసు చ రోగేసు ఏకతో ఉట్ఠాయ ఏకస్మిం పతన్తి, రోగేన అపరిముత్తావ హుత్వా నిచ్చం దుక్ఖితావ హోన్తి, తస్మా సబ్బేసు సత్తేసు మేత్తచిత్తేన హితచిత్తేన ముదుచిత్తేన భవితబ్బం. ఏవరూపో హి పుగ్గలో నిరయాదిభయేహి న పరిముచ్చతీ’’తి. సో కుమారో సత్థు ఓవాదం సుత్వా ఏకోవాదేనేవ నిహతమానో దన్తో నిబ్బిసేవనో మేత్తచిత్తో ముదుచిత్తో అహోసి. అఞ్ఞం అక్కోసన్తమ్పి పహరన్తమ్పి నివత్తిత్వా న ఓలోకేసి, ఉద్ధటదాఠో వియ సప్పో, అళచ్ఛిన్నో వియ కక్కటకో, ఛిన్నవిసాణో వియ చ ఉసభో అహోసి.

తస్స తం పవత్తిం ఞత్వా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దుట్ఠలిచ్ఛవికుమారం సుచిరమ్పి ఓవదిత్వా నేవ మాతాపితరో, న ఞాతిమిత్తాదయో దమేతుం సక్ఖింసు, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన తం ఏకోవాదేనేవ దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా మత్తవరవారణం వియ సముగ్గహితానేఞ్జకారణం అకాసి. యావ సుభాసితం చిదం – ‘హత్థిదమకేన, భిక్ఖవే, హత్థిదమ్మో సారితో ఏకంయేవ దిసం ధావతి పురత్థిమం వా పచ్ఛిమం వా ఉత్తరం వా దక్ఖిణం వా. అస్సదమకేన…పే… గోదమకేన…పే… దక్ఖిణం వా. తథాగతేన హి, భిక్ఖవే, అరహతా సమ్మాసమ్బుద్ధేన పురిసదమ్మో సారితో అట్ఠ దిసా విధావతి, రూపీ రూపాని పస్సతి. అయమేకా దిసా…పే… సో వుచ్చతి ‘యోగ్గాచరియానం అనుత్తరో పురిసదమ్మసారథీ’తి (మ. ని. ౩.౩౧౨). న హి, ఆవుసో, సమ్మాసమ్బుద్ధేన సదిసో పురిసదమ్మసారథీ నామ అత్థీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస మయా ఏకోవాదేనేవ దమితో, పుబ్బేపాహం ఇమం ఏకోవాదేనేవ దమేసి’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలాయం తయో వేదే సబ్బసిప్పాని చ ఉగ్గహేత్వా కిఞ్చి కాలం ఘరావాసం వసిత్వా మాతాపితూనం అచ్చయేన ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తే వాసం కప్పేసి. తత్థ చిరం వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ జనపదం గన్త్వా బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే సునివత్థో సుపారుతో తాపసాకప్పసమ్పన్నో భిక్ఖాయ నగరం పవిసిత్వా రాజఙ్గణం పాపుణి. రాజా సీహపఞ్జరేన ఓలోకేన్తో తం దిస్వా ఇరియాపథే పసీదిత్వా ‘‘అయం తాపసో సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో యుగమత్తదసో, పదవారే పదవారే సహస్సత్థవికం ఠపేన్తో వియ సీహవిజమ్భితేన ఆగచ్ఛతి. సచే సన్తధమ్మో నామేకో అత్థి, ఇమస్స తేనబ్భన్తరే భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా ఏకం అమచ్చం ఓలోకేసి. సో ‘‘కిం కరోమి, దేవా’’తి ఆహ. ఏతం ‘‘తాపసం ఆనేహీ’’తి. సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా హత్థతో భిక్ఖాభాజనం గహేత్వా ‘‘కిం, మహాపుఞ్ఞా’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, రాజా తం పక్కోసతీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘న మయం రాజకులూపకా, హేమవన్తికా నామమ్హా’’తి ఆహ. అమచ్చో గన్త్వా తమత్థం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘అఞ్ఞో అమ్హాకం కులూపకో నత్థి, ఆనేహి న’’న్తి ఆహ. అమచ్చో గన్త్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా యాచిత్వా రాజనివేసనం పవేసేసి.

రాజా బోధిసత్తం వన్దిత్వా సముస్సితసేతచ్ఛత్తే కఞ్చనపల్లఙ్కే నిసీదాపేత్వా అత్తనో పటియత్తం నానగ్గరసభోజనం భోజేత్వా ‘‘కహం, భన్తే, వసథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘హేమవన్తికా మయం, మహారాజా’’తి. ‘‘ఇదాని కహం గచ్ఛథా’’తి? ‘‘వస్సారత్తానురూపం సేనాసనం ఉపధారేమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, అమ్హాకఞ్ఞేవ ఉయ్యానే వసథా’’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా సయమ్పి భుఞ్జిత్వా బోధిసత్తం ఆదాయ ఉయ్యానం గన్త్వా పణ్ణసాలం మాపేత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాపి కారేత్వా పబ్బజితపరిక్ఖారే దత్వా ఉయ్యానపాలం పటిచ్ఛాపేత్వా నగరం పావిసి. తతో పట్ఠాయ బోధిసత్తో ఉయ్యానే వసతి. రాజాపిస్స దివసే దివసే ద్వత్తిక్ఖత్తుం ఉపట్ఠానం గచ్ఛతి.

తస్స పన రఞ్ఞో దుట్ఠకుమారో నామ పుత్తో అహోసి చణ్డో ఫరుసో, నేవ నం రాజా దమేతుం అసక్ఖి, న సేసఞాతకా. అమచ్చాపి బ్రాహ్మణగహపతికాపి ఏకతో హుత్వా ‘‘సామి, మా ఏవం కరి, ఏవం కాతుం న లబ్భా’’తి కుజ్ఝిత్వా కథేన్తాపి కథం గాహాపేతుం నాసక్ఖింసు. రాజా చిన్తేసి ‘‘ఠపేత్వా మమ అయ్యం హిమవన్తతాపసం అఞ్ఞో ఇమం కుమారం దమేతుం సమత్థో నామ నత్థి, సోయేవ నం దమేస్సతీ’’తి. సో కుమారం ఆదాయ బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘భన్తే, అయం కుమారో చణ్డో ఫరుసో, మయం ఇమం దమేతుం న సక్కోమ, తుమ్హే నం ఏకేన ఉపాయేన సిక్ఖాపేథా’’తి కుమారం బోధిసత్తస్స నియ్యాదేత్వా పక్కామి. బోధిసత్తో కుమారం గహేత్వా ఉయ్యానే విచరన్తో ఏకతో ఏకేన, ఏకతో ఏకేనాతి ద్వీహియేవ పత్తేహి ఏకం నిమ్బపోతకం దిస్వా కుమారం ఆహ – ‘‘కుమార, ఏతస్స తావ రుక్ఖపోతకస్స పణ్ణం ఖాదిత్వా రసం జానాహీ’’తి? సో తస్స ఏకం పత్తం ఖాదిత్వా రసం ఞత్వా ‘‘ధీ’’తి సహ ఖేళేన భూమియం నుట్ఠాభి. ‘‘కిం ఏతం, కుమారా’’తి వుత్తే ‘‘భన్తే, ఇదానేవేస రుక్ఖో హలాహలవిసూపమో, వడ్ఢన్తో పన బహూ మనుస్సే మారేస్సతీ’’తి తం నిమ్బపోతకం ఉప్పాటేత్వా హత్థేహి పరిమద్దిత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౪౯. ‘‘ఏకపణ్ణో అయం రుక్ఖో, న భూమ్యా చతురఙ్గులో;

ఫలేన విసకప్పేన, మహాయం కిం భవిస్సతీ’’తి.

తత్థ ఏకపణ్ణోతి ఉభోసు పస్సేసు ఏకేకపణ్ణో. న భూమ్యా చతురఙ్గులోతి భూమితో చతురఙ్గులమత్తమ్పి న వడ్ఢితో. ఫలేనాతి ఫలరసేన. విసకప్పేనాతి హలాహలవిససదిసేన. ఏవం ఖుద్దకోపి సమానో ఏవరూపేన తిత్తకేన పణ్ణేన సమన్నాగతోతి అత్థో. మహాయం కిం భవిస్సతీతి యదా పనాయం వుద్ధిప్పత్తో మహా భవిస్సతి, తదా కిం నామ భవిస్సతి, అద్ధా మనుస్సమారకో భవిస్సతీతి ఏతం ఉప్పాటేత్వా మద్దిత్వా ఛడ్డేసిన్తి ఆహ.

అథ నం బోధిసత్తో ఏతదవోచ ‘‘కుమార, త్వం ఇమం నిమ్బపోతకం ‘ఇదానేవ ఏవంతిత్తకో, మహల్లకకాలే కిం భవిస్సతి, కుతో ఇమం నిస్సాయ వుడ్ఢీ’తి ఉప్పాటేత్వా మద్దిత్వా ఛడ్డేసి? యథా త్వం ఏతస్మిం పటిపజ్జి, ఏవమేవ తవ రట్ఠవాసినోపి ‘అయం కుమారో దహరకాలేయేవ ఏవం చణ్డో ఫరుసో, మహల్లకకాలే రజ్జం పత్వా కిం నామ కరిస్సతి, కుతో అమ్హాకం ఏతం నిస్సాయ వుడ్ఢీ’తి తవ కులసన్తకం రజ్జం అదత్వా నిమ్బపోతకం వియ తం ఉప్పాటేత్వా రట్ఠా పబ్బాజనీయకమ్మం కరిస్సన్తి, తస్మా నిమ్బరుక్ఖపటిభాగతం హిత్వా ఇతో పట్ఠాయ ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నో హోహీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ నిహతమానో నిబ్బిసేవనో ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నో హుత్వా బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జం పత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం అగమాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస దుట్ఠలిచ్ఛవికుమారో మయా దమితో, పుబ్బేపాహం ఏతం దమేసింయేవా’’తి వత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుట్ఠకుమారో అయం లిచ్ఛవికుమారో అహోసి, రాజా ఆనన్దో, ఓవాదదాయకతాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఏకపణ్ణజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౧౫౦] ౧౦. సఞ్జీవజాతకవణ్ణనా

అసన్తం యో పగ్గణ్హాతీతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అజాతసత్తుస్స రఞ్ఞో అసన్తపగ్గహం ఆరబ్భ కథేసి. సో హి బుద్ధానం పటికణ్టకభూతే దుస్సీలే పాపధమ్మే దేవదత్తే పసీదిత్వా తం అసన్తం అసప్పురిసం పగ్గయ్హ ‘‘తస్స సక్కారం కరిస్సామీ’’తి బహుం ధనం పరిచ్చజిత్వా గయాసీసే విహారం కారేత్వా తస్సేవ వచనం గహేత్వా పితరం ధమ్మరాజానం సోతాపన్నం అరియసావకం ఘాతేత్వా అత్తనో సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం భిన్దిత్వా మహావినాసం పత్తో. సో హి ‘‘దేవదత్తో పథవియం పవిట్ఠో’’తి సుత్వా ‘‘కచ్చి ను ఖో మమ్పి పథవీ గిలేయ్యా’’తి భీతతసితో రజ్జసుఖం న లభతి, సయనే అస్సాదసుఖం న విన్దతి, తిబ్బకారణాభితున్నో హత్థిపోతో వియ కమ్పమానో విచరతి. సో పథవిం ఫలమానం వియ, అవీచిజాలం నిక్ఖమన్తిం వియ, పథవియా అత్తానం గిలియమానం వియ, ఆదిత్తాయ లోహపథవియా ఉత్తానకం నిపజ్జాపేత్వా అయసూలేహి కోటియమానం వియ చ సమనుపస్సి. తేనస్స పహటకుక్కుటస్సేవ ముహుత్తమ్పి కమ్పమానస్స అవత్థానం నామ నాహోసి. సో సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సితుకామో ఖమాపేతుకామో పఞ్హం పుచ్ఛితుకామో అహోసి, అత్తనో పన అపరాధమహన్తతాయ ఉపసఙ్కమితుం న సక్కోతి.

అథస్స రాజగహనగరే కత్తికరత్తివారే సమ్పత్తే దేవనగరం వియ నగరే అలఙ్కతే మహాతలే అమచ్చగణపరివుతస్స కఞ్చనాసనే నిసిన్నస్స జీవకం కోమారభచ్చం అవిదూరే నిసిన్నం దిస్వా ఏతదహోసి ‘‘జీవకం గహేత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికం గమిస్సామి, న ఖో పన సక్కా మయా ఉజుకమేవ వత్తుం ‘అహం, సమ్మ జీవక, సయం గన్తుం న సక్కోమి, ఏహి మం సత్థు సన్తికం నేహీ’తి, పరియాయేన పన రత్తిసమ్పదం వణ్ణేత్వా ‘కం ను ఖ్వజ్జ మయం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పయిరుపాసేయ్యామ, యం నో పయిరుపాసతం చిత్తం పసీదేయ్యా’తి వక్ఖామి, తం సుత్వా అమచ్చా అత్తనో అత్తనో సత్థారానం వణ్ణం కథేస్సన్తి, జీవకోపి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స వణ్ణం కథేస్సతి. అథ నం గహేత్వా సత్థు సన్తికం గమిస్సామీ’’తి. సో పఞ్చహి పదేహి రత్తిం వణ్ణేసి ‘‘లక్ఖఞ్ఞా వత భో దోసినా రత్తి, అభిరూపా వత భో దోసినా రత్తి, దస్సనీయా వత భో దోసినా రత్తి, పాసాదికా వత భో దోసినా రత్తి, రమణీయా వత భో దోసినా రత్తి, కం ను ఖ్వజ్జ మయం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా పయిరుపాసేయ్యామ, యం నో పయిరుపాసతం చిత్తం పసీదేయ్యా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౫౦).

అథేకో అమచ్చో పూరణకస్సపస్స వణ్ణం కథేసి, ఏకో మక్ఖలిగోసాలస్స, ఏకో అజితకేసకమ్బలస్స, ఏకో పకుధకచ్చాయనస్స, ఏకో సఞ్చయస్స బేలట్ఠపుత్తస్స, ఏకో నాటపుత్తనిగణ్ఠస్సాతి. రాజా తేసం కథం సుత్వా తుణ్హీ అహోసి. సో హి జీవకస్సేవ మహాఅమచ్చస్స కథం పచ్చాసీసతి. జీవకోపి ‘‘రఞ్ఞా మం ఆరబ్భ కథితేయేవ జానిస్సామీ’’తి అవిదూరే తుణ్హీ నిసీది. అథ నం రాజా ఆహ ‘‘త్వం పన, సమ్మ జీవక, కిం తుణ్హీ’’తి? తస్మిం ఖణే జీవకో ఉట్ఠాయాసనా యేన భగవా తేనఞ్జలిం పణామేత్వా ‘‘ఏసో, దేవ, భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అమ్హాకం అమ్బవనే విహరతి సద్ధిం అడ్ఢతేళసేహి భిక్ఖుసతేహి. తం ఖో పన భగవన్తం ఏవం కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గతో’’తి నవ అరహాదిగుణే వత్వా జాతితో పట్ఠాయ పుబ్బనిమిత్తాదిభేదం భగవతో ఆనుభావం పకాసేత్వా ‘‘తం భగవన్తం దేవో పయిరుపాసతు, ధమ్మం సుణాతు, పఞ్హం పుచ్ఛతూ’’తి ఆహ.

రాజా సమ్పుణ్ణమనోరథో హుత్వా ‘‘తేన హి, సమ్మ జీవక, హత్థియానాని కప్పాపేహీ’’తి యానాని కప్పాపేత్వా మహన్తేన రాజానుభావేన జీవకమ్బవనం గన్త్వా తత్థ మణ్డలమాళే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం తథాగతం దిస్వా సన్తవీచిమజ్ఝే మహానావం వియ నిచ్చలం భిక్ఖుసఙ్ఘం ఇతో చితో చ అనువిలోకేత్వా ‘‘ఏవరూపా నామ మే పరిసా న దిట్ఠపుబ్బా’’తి ఇరియాపథేయేవ పసీదిత్వా సఙ్ఘస్స అఞ్జలిం పగ్గణ్హిత్వా థుతిం కత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో సామఞ్ఞఫలపఞ్హం పుచ్ఛి. అథస్స భగవా ద్వీహి భాణవారేహి పటిమణ్డితం సామఞ్ఞఫలసుత్తం (దీ. ని. ౧.౧౫౦ ఆదయో) కథేసి. సో సుత్తపరియోసానే అత్తమనో భగవన్తం ఖమాపేత్వా ఉట్ఠాయాసనా పదక్ఖిణం కత్వా పక్కామి. సత్థా అచిరపక్కన్తస్స రఞ్ఞో భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా ‘‘ఖతాయం, భిక్ఖవే, రాజా, ఉపహతాయం, భిక్ఖవే, రాజా. సచాయం, భిక్ఖవే, రాజా ఇస్సరియస్స కారణా పితరం ధమ్మికం ధమ్మరాజానం జీవితా న వోరోపేస్సథ, ఇమస్మింయేవ ఆసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉప్పజ్జిస్సథ. దేవదత్తం నిస్సాయ అసన్తపగ్గహం కత్వా సోతాపత్తిఫలా పరిహీనో’’తి ఆహ.

పునదివసే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, అజాతసత్తు కిర అసన్తపగ్గహం కత్వా దుస్సీలం పాపధమ్మం దేవదత్తం నిస్సాయ పితుఘాతకకమ్మస్స కతత్తా సోతాపత్తిఫలా పరిహీనో, దేవదత్తేన నాసితో రాజా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, అజాతసత్తు ఇదానేవ అసన్తపగ్గహం కత్వా మహావినాసం పత్తో, పుబ్బేపేస అసన్తపగ్గహేనేవ అత్తానం నాసేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మహావిభవే బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో తక్కసిలం గన్త్వా సబ్బసిప్పాని ఉగ్గణ్హిత్వా బారాణసియం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని సిప్పం వాచేసి. తేసు మాణవేసు ఏకో సఞ్జీవో నామ మాణవో అత్థి, బోధిసత్తో తస్స మతకుట్ఠాపనకమన్తం అదాసి. సో ఉట్ఠాపనకమన్తమేవ గహేత్వా పటిబాహనమన్తం పన అగ్గహేత్వావ ఏకదివసం మాణవేహి సద్ధిం దారుఅత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా ఏకం మతబ్యగ్ఘం దిస్వా మాణవే ఆహ ‘‘భో, ఇమం మతబ్యగ్ఘం ఉట్ఠాపేస్సామీ’’తి. మాణవా ‘‘న సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహంసు. ‘‘పస్సన్తానఞ్ఞేవ వో తం ఉట్ఠాపేస్సామీ’’తి. ‘‘సచే, మాణవ, సక్కోసి, ఉట్ఠాపేహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా తే మాణవా రుక్ఖం అభిరుహింసు. సఞ్జీవో మన్తం పరివత్తేత్వా మతబ్యగ్ఘం సక్ఖరాహి పహరి, బ్యగ్ఘో ఉట్ఠాయ వేగేనాగన్త్వా సఞ్జీవం గలనాళియం డంసిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా తత్థేవ పతి, సఞ్జీవోపి తత్థేవ పతి. ఉభోపి ఏకట్ఠానేయేవ మతా నిపజ్జింసు.

మాణవా దారూని ఆదాయ ఆగన్త్వా తం పవత్తిం ఆచరియస్స ఆరోచేసుం. ఆచరియో మాణవే ఆమన్తేత్వా ‘‘తాతా, అసన్తపగ్గహకారా నామ అయుత్తట్ఠానే సక్కారసమ్మానం కరోన్తా ఏవరూపం దుక్ఖం పటిలభన్తియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౫౦. ‘‘అసన్తం యో పగ్గణ్హాతి, అసన్తం చూపసేవతి;

తమేవ ఘాసం కురుతే, బ్యగ్ఘో సఞ్జీవికో యథా’’తి.

తత్థ అసన్తన్తి తీహి దుచ్చరితేహి సమన్నాగతం దుస్సీలం పాపధమ్మం. యో పగ్గణ్హాతీతి ఖత్తియాదీసు యో కోచి ఏవరూపం దుస్సీలం పబ్బజితం వా చీవరాదిసమ్పదానేన, గహట్ఠం వా ఉపరజ్జసేనాపతిట్ఠానాదిసమ్పదానేన పగ్గణ్హాతి, సక్కారసమ్మానం కరోతీతి అత్థో. అసన్తం చూపసేవతీతి యో చ ఏవరూపం అసన్తం దుస్సీలం ఉపసేవతి భజతి పయిరుపాసతి. తమేవ ఘాసం కురుతేతి తమేవ అసన్తపగ్గణ్హకం సో దుస్సీలో పాపపుగ్గలో ఘసతి సంఖాదతి వినాసం పాపేతి. కథం? బ్యగ్ఘో సఞ్జీవికో యథాతి, యథా సఞ్జీవేన మాణవేన మన్తం పరివత్తేత్వా మతబ్యగ్ఘో సఞ్జీవికో జీవితసమ్పదానేన సమ్పగ్గహితో అత్తనో జీవితదాయకం సఞ్జీవమేవ జీవితా వోరోపేత్వా తత్థేవ పాతేసి, ఏవం అఞ్ఞోపి యో అసన్తపగ్గహం కరోతి, సో దుస్సీలో తం అత్తనో సమ్పగ్గాహకమేవ వినాసేతి. ఏవం అసన్తసమ్పగ్గాహకా వినాసం పాపుణన్తీతి.

బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ మాణవానం ధమ్మం దేసేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మతబ్యగ్ఘుట్ఠాపనకో మాణవో అజాతసత్తు అహోసి, దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సఞ్జీవజాతకవణ్ణనా దసమా.

కకణ్టకవగ్గో పన్నరసమో.

తస్సుద్దానం –

గోధసిఙ్గాలవిరోచం, నఙ్గుట్ఠరాధకాకఞ్చ;

పుప్ఫరత్తఞ్చ సిఙ్గాలం, ఏకపణ్ణఞ్చ సఞ్జీవం.

అథ వగ్గుద్దానం –

అపణ్ణకో సీలవగ్గో, కురుఙ్గో చ కులావకో;

అత్థకామో చ ఆసీసో, ఇత్థీవరుణపాయిమ్హా.

లిత్తో పరోసతం హంచి, కుసనాళా సమ్పదానో;

కకణ్టకో పన్నరస, సతపణ్ణాస జాతకాతి.

ఏకకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.

(పఠమో భాగో నిట్ఠితో).