౮. వరుణవగ్గో
[౭౧] ౧. వరుణజాతకవణ్ణనా
యో పుబ్బే కరణీయానీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కుటుమ్బికపుత్తతిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిం కిర దివసే సావత్థివాసినో అఞ్ఞమఞ్ఞసహాయకా తింసమత్తా కులపుత్తా గన్ధపుప్ఫవత్థాదీని గహేత్వా ‘‘సత్థు ధమ్మదేసనం సుణిస్సామా’’తి మహాజనపరివుతా జేతవనం గన్త్వా నాగమాళకసాలమాళకాదీసు థోకం నిసీదిత్వా సాయన్హసమయే సత్థరి సురభిగన్ధవాసితాయ గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ధమ్మసభం గన్త్వా అలఙ్కతబుద్ధాసనే నిసిన్నే సపరివారా ధమ్మసభం గన్త్వా సత్థారం గన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా చక్కఙ్కితతలేసు ఫుల్లపదుమసస్సిరికేసు పాదేసు వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా ధమ్మం సుణింసు.
అథ నేసం ఏతదహోసి ‘‘యథా యథా ఖో మయం భగవతా ధమ్మం దేసితం ఆజానామ, పబ్బజేయ్యామా’’తి. తే తథాగతస్స ధమ్మసభాతో నిక్ఖన్తకాలే తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచింసు, సత్థా తేసం పబ్బజ్జం అదాసి. తే ఆచరియుపజ్ఝాయే ఆరాధేత్వా ఉపసమ్పదం లభిత్వా పఞ్చ వస్సాని ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే వసిత్వా ద్వే మాతికా పగుణం కత్వా కప్పియాకప్పియం ఞత్వా తిస్సో అనుమోదనా ఉగ్గణ్హిత్వా చీవరాని సిబ్బేత్వా రజిత్వా ‘‘సమణధమ్మం కరిస్సామా’’తి ఆచరియుపజ్ఝాయే ఆపుచ్ఛిత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా ‘‘మయం, భన్తే, భవేసు ఉక్కణ్ఠితా జాతిజరాబ్యాధిమరణభయభీతా, తేసం నో సంసారపరిమోచనత్థాయ కమ్మట్ఠానం కథేథా’’తి యాచింసు. సత్థా తేసం అట్ఠతింసాయ కమ్మట్ఠానేసు సప్పాయం విచినిత్వా కమ్మట్ఠానం కథేసి. తే సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సత్థారం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా పరివేణం గన్త్వా ఆచరియుపజ్ఝాయే ఓలోకేత్వా పత్తచీవరమాదాయ ‘‘సమణధమ్మం కరిస్సామా’’తి నిక్ఖమింసు.
అథ నేసం అబ్భన్తరే ఏకో భిక్ఖు నామేన కుటుమ్బికపుత్తతిస్సత్థేరో నామ కుసీతో హీనవీరియో రసగిద్ధో. సో ఏవం చిన్తేసి ‘‘అహం నేవ అరఞ్ఞే వసితుం, న పధానం పదహితుం, న భిక్ఖాచరియాయ యాపేతుం సక్ఖిస్సామి, కో మే గమనేన అత్థో, నివత్తిస్సామీ’’తి సో వీరియం ఓస్సజిత్వా తే భిక్ఖూ అనుగన్త్వా నివత్తి. తేపి ఖో భిక్ఖూ కోసలేసు చారికం చరమానా అఞ్ఞతరం పచ్చన్తగామం గన్త్వా తం ఉపనిస్సాయ ఏకస్మిం అరఞ్ఞాయతనే వస్సం ఉపగన్త్వా అన్తోతేమాసం అప్పమత్తా ఘటేన్తా వాయమన్తా విపస్సనాగబ్భం గాహాపేత్వా పథవిం ఉన్నాదయమానా అరహత్తం పత్వా వుత్థవస్సా పవారేత్వా ‘‘పటిలద్ధగుణం సత్థు ఆరోచేస్సామా’’తి తతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన జేతవనం పత్వా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయే దిస్వా తథాగతం దట్ఠుకామా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా తేహి సద్ధిం మధురపటిసన్థారం అకాసి. తే కతపటిసన్థారా అత్తనా పటిలద్ధగుణం తథాగతస్స ఆరోచేసుం, సత్థా తే భిక్ఖూ పసంసి. కుటుమ్బికపుత్తతిస్సత్థేరో సత్థారం తేసం గుణకథం కథేన్తం దిస్వా సయమ్పి సమణధమ్మం కాతుకామో జాతో. తేపి ఖో భిక్ఖూ ‘‘మయం, భన్తే, తమేవ అరఞ్ఞవాసం గన్త్వా వసిస్సామా’’తి సత్థారం ఆపుచ్ఛింసు. సత్థా ‘‘సాధూ’’తి అనుజాని. తే సత్థారం వన్దిత్వా పరివేణం అగమంసు.
అథ సో కుటుమ్బికపుత్తతిస్సత్థేరో రత్తిభాగసమనన్తరే అచ్చారద్ధవీరియో హుత్వా అతివేగేన సమణధమ్మం కరోన్తో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే ఆలమ్బనఫలకం నిస్సాయ ఠితకోవ నిద్దాయన్తో పరివత్తిత్వా పతి, ఊరుట్ఠికం భిజ్జి, వేదనా మహన్తా జాతా. తేసం భిక్ఖూనం తం పటిజగ్గన్తానం గమనం న సమ్పజ్జి. అథ నే ఉపట్ఠానవేలాయం ఆగతే సత్థా పుచ్ఛి ‘‘నను తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘స్వే గమిస్సామా’తి హియ్యో ఆపుచ్ఛిత్థా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అపిచ ఖో పన అమ్హాకం సహాయకో కుటుమ్బికపుత్తతిస్సత్థేరో అకాలే అతివేగేన సమణధమ్మం కరోన్తో నిద్దాభిభూతో పరివత్తిత్వా పతితో, ఊరుట్ఠిస్స భిన్నం, తం నిస్సాయ అమ్హాకం గమనం న సమ్పజ్జీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస అత్తనో హీనవీరియభావేన అకాలే అతివేగేన వీరియం కరోన్తో తుమ్హాకం గమనన్తరాయం కరోతి, పుబ్బేపేస తుమ్హాకం గమనన్తరాయం అకాసియేవా’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం బోధిసత్తో దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని సిప్పం ఉగ్గణ్హాపేసి. అథస్స తే మాణవా ఏకదివసం దారుం ఆహరణత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా దారూని ఉద్ధరింసు. తేసం అన్తరే ఏకో కుసీతమాణవో మహన్తం వరుణరుక్ఖం దిస్వా ‘‘సుక్ఖరుక్ఖో ఏసో’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘ముహుత్తం తావ నిపజ్జిత్వా పచ్ఛా రుక్ఖం అభిరుహిత్వా దారూని పాతేత్వా ఆదాయ గమిస్సామీ’’తి ఉత్తరిసాటకం పత్థరిత్వా నిపజ్జిత్వా కాకచ్ఛమానో నిద్దం ఓక్కమి. ఇతరే మాణవకా దారుకలాపే బన్ధిత్వా ఆదాయ గచ్ఛన్తా తం పాదేన పిట్ఠియం పహరిత్వా పబోధేత్వా అగమంసు. కుసీతమాణవో ఉట్ఠాయ అక్ఖీని పుఞ్ఛిత్వా పుఞ్ఛిత్వా అవిగతనిద్దోవ వరుణరుక్ఖం అభిరుహిత్వా సాఖం గహేత్వా అత్తనో అభిముఖం ఆకడ్ఢిత్వా భఞ్జన్తో భిజ్జిత్వా ఉట్ఠితకోటియా అత్తనో అక్ఖిం భిన్దాపేత్వా ఏకేన హత్థేన తం పిధాయ ఏకేన హత్థేన అల్లదారూని భఞ్జిత్వా రుక్ఖతో ఓరుయ్హ దారుకలాపం బన్ధిత్వా ఉక్ఖిపిత్వా వేగేన గన్త్వా తేహి పాతితానం దారూనం ఉపరి పాతేసి.
తం దివసఞ్చ జనపదగామకే ఏకం కులం ‘‘స్వే బ్రాహ్మణవాచనకం కరిస్సామా’’తి ఆచరియం నిమన్తేసి. ఆచరియో మాణవకే ఆహ ‘‘తాతా, స్వే ఏకం గామకం గన్తబ్బం, తుమ్హే పన నిరాహారా న సక్ఖిస్సథ గన్తుం, పాతోవ యాగుం పచాపేత్వా తత్థ గన్త్వా అత్తనా లద్ధకోట్ఠాసఞ్చ అమ్హాకం పత్తకోట్ఠాసఞ్చ సబ్బమాదాయ ఆగచ్ఛథా’’తి. తే పాతోవ యాగుపచనత్థాయ దాసిం ఉట్ఠాపేత్వా ‘‘ఖిప్పం నో యాగుం పచాహీ’’తి ఆహంసు. సా దారూని గణ్హన్తీ ఉపరి ఠితాని అల్లవరుణదారూని గహేత్వా పునప్పునం ముఖవాతం దదమానాపి అగ్గిం ఉజ్జాలేతుం అసక్కోన్తీ సూరియం ఉట్ఠాపేసి. మాణవకా ‘‘అతిదివా జాతో, ఇదాని న సక్కా గన్తు’’న్తి ఆచరియస్స సన్తికం అగమింసు. ఆచరియో ‘‘కిం, తాతా, న గతత్థా’’తి? ‘‘ఆమ, ఆచరియ న గతమ్హా’’తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘అసుకో నామ కుసీతమాణవో అమ్హేహి సద్ధిం దారూనమత్థాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా వరుణరుక్ఖమూలే నిద్దాయిత్వా పచ్ఛా వేగేన రుక్ఖం ఆరుయ్హ అక్ఖిం భిన్దాపేత్వా అల్లవరుణదారూని ఆహరిత్వా అమ్హేహి ఆనీతదారూనం ఉపరి పక్ఖిపి. యాగుపాచికా తాని సుక్ఖదారుసఞ్ఞాయ గహేత్వా యావ సూరియుగ్గమనా ఉజ్జాలేతుం నాసక్ఖి. ఇమినా నో కారణేన గమనన్తరాయో జాతో’’తి. ఆచరియో మాణవేన కతకమ్మం సుత్వా ‘‘అన్ధబాలానం కమ్మం నిస్సాయ ఏవరూపా పరిహాని హోతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథం సముట్ఠాపేసి –
౭౧. ‘‘యో పుబ్బే కరణీయాని, పచ్ఛా సో కాతుమిచ్ఛతి;
వరుణకట్ఠభఞ్జోవ, స పచ్ఛా మనుతప్పతీ’’తి.
తత్థ స పచ్ఛా మనుతప్పతీతి యో కోచి పుగ్గలో ‘‘ఇదం పుబ్బే కత్తబ్బం, ఇదం పచ్ఛా’’తి అవీమంసిత్వా పుబ్బే కరణీయాని పఠమమేవ కత్తబ్బకమ్మాని పచ్ఛా కరోతి, అయం వరుణకట్ఠభఞ్జో అమ్హాకం మాణవకో వియ సో బాలపుగ్గలో పచ్ఛా అనుతప్పతి సోచతి పరిదేవతీతి అత్థో.
ఏవం బోధిసత్తో అన్తేవాసికానం ఇమం కారణం కథేత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరిత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.
సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవేస తుమ్హాకం అన్తరాయం కరోతి, పుబ్బేపి అకాసియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా అక్ఖిభేదం పత్తో మాణవో ఊరుభేదం పత్తభిక్ఖు అహోసి, సేసమాణవా బుద్ధపరిసా, ఆచరియబ్రాహ్మణో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
వరుణజాతకవణ్ణనా పఠమా.
[౭౨] ౨. సీలవనాగరాజజాతకవణ్ణనా
అకతఞ్ఞుస్స పోసస్సాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ధమ్మసభాయఞ్హి భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో అకతఞ్ఞూ తథాగతస్స గుణే న జానాతీ’’తి కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో అకతఞ్ఞూ, పుబ్బేపి అకతఞ్ఞూయేవ, న కదాచి మయ్హం గుణం జానాతీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో హిమవన్తప్పదేసే హత్థియోనియం నిబ్బత్తి. సో మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తో సబ్బసేతో అహోసి రజతపుఞ్జసన్నిభో, అక్ఖీని పనస్స మణిగుళసదిసాని, పఞ్ఞాయమానాని పఞ్చ పసాదాని అహేసుం, ముఖం రత్తకమ్బలసదిసం, సోణ్డా రత్తసువణ్ణబిన్దుపటిమణ్డితం రజతదామం వియ, చత్తారో పాదా కతలాఖారసపరికమ్మా వియ. ఏవమస్స దసహి పారమీహి అలఙ్కతో రూపసోభగ్గప్పత్తో అత్తభావో అహోసి. అథ నం విఞ్ఞుతం పత్తం సకలహిమవన్తే వారణా సన్నిపతిత్వా ఉపట్ఠహన్తా విచరింసు. ఏవం సో అసీతిసహస్సవారణపరివారో హిమవన్తప్పదేసే వసమానో అపరభాగే గణే దోసం దిస్వా గణమ్హా కాయవివేకాయ ఏకకోవ అరఞ్ఞే వాసం కప్పేసి. సీలవన్తతాయ చ పనస్స ‘‘సీలవనాగరాజా’’ త్వేవ నామం అహోసి.
అథేకో బారాణసివాసికో వనచరకో హిమవన్తం పవిసిత్వా అత్తనో ఆజీవభణ్డకం గవేసమానో దిసా వవత్థాపేతుం అసక్కోన్తో మగ్గమూళ్హో హుత్వా మరణభయభీతో బాహా పగ్గయ్హ పరిదేవమానో విచరతి. బోధిసత్తో తస్స తం బలవపరిదేవితం సుత్వా ‘‘ఇమం పురిసం దుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి కారుఞ్ఞేన చోదితో తస్స సన్తికం అగమాసి. సో తం దిస్వావ భీతో పలాయి. బోధిసత్తో తం పలాయన్తం దిస్వా తత్థేవ అట్ఠాసి. సో పురిసో బోధిసత్తం ఠితం దిస్వా అట్ఠాసి. బోధిసత్తో పున అగమాసి, సో పున పలాయిత్వా తస్స ఠితకాలే ఠత్వా చిన్తేసి ‘‘అయం వారణో మమ పలాయనకాలే తిట్ఠతి, ఠితకాలే ఆగచ్ఛతి, నాయం మయ్హం అనత్థకామో, ఇమమ్హా పన మం దుక్ఖా మాచేతుకామో భవిస్సతీ’’తి సూరో హుత్వా అట్ఠాసి. బోధిసత్తో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కస్మా భో త్వం పురిస, పరిదేవమానో విచరసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సామి, దిసా వవత్థాపేతుం అసక్కోన్తో మగ్గమూళ్హో హుత్వా మరణభయేనా’’తి. అథ నం బోధిసత్తో అత్తనో వసనట్ఠానం నేత్వా కతిపాహం ఫలాఫలేహి సన్తప్పేత్వా ‘‘భో, పురిస, మా భాయి, అహం తం మనుస్సపథం నేస్సామీ’’తి అత్తనో పిట్ఠే నిసీదాపేత్వా మనుస్సపథం పాయాసి.
అథ ఖో సో మిత్తదుబ్భీ పురిసో ‘‘సచే కోచి పుచ్ఛిస్సతి, ఆచిక్ఖితబ్బం భవిస్సతీ’’తి బోధిసత్తస్స పిట్ఠే నిసిన్నోయేవ రుక్ఖనిమిత్తం పబ్బతనిమిత్తం ఉపధారేన్తోవ గచ్ఛతి. అథ నం బోధిసత్తో అరఞ్ఞా నీహరిత్వా బారాణసిగామిమహామగ్గే ఠపేత్వా ‘‘భో పురిస, ఇమినా మగ్గేన గచ్ఛ, మయ్హం పన వసనట్ఠానం పుచ్ఛితోపి అపుచ్ఛితోపి మా కస్సచి ఆచిక్ఖీ’’తి తం ఉయ్యోజేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానంయేవ అగమాసి. అథ సో పురిసో బారాణసిం గన్త్వా అనువిచరన్తో దన్తకారవీథిం పత్వా దన్తకారే దన్తవికతియో కురుమానే దిస్వా ‘‘కిం పన భో, జీవదన్తమ్పి లభిత్వా గణ్హేయ్యాథా’’తి? ‘‘భో, కిం వదేసి, జీవదన్తో నామ మతహత్థిదన్తతో మహగ్ఘతరో’’తి. ‘‘తేన హి అహం వో జీవదన్తం ఆహరిస్సామీ’’తి పాథేయ్యం గహేత్వా ఖరకకచం ఆదాయ బోధిసత్తస్స వసనట్ఠానం అగమాసి.
బోధిసత్తో తం దిస్వా ‘‘కిమత్థం ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం, సామి, దుగ్గతో కపణో జీవితుం అసక్కోన్తో తుమ్హే దన్తఖణ్డం యాచిత్వా సచే దస్సథ, తం ఆదాయ గన్త్వా విక్కిణిత్వా తేన మూలేన జీవిస్సామీ’’తి ఆగతోతి. ‘‘హోతు భో, దన్తం తే దస్సామి, సచే దన్తకప్పనత్థాయ కకచం అత్థీ’’తి. ‘‘కకచం గహేత్వా ఆగతోమ్హి సామీ’’తి. ‘‘తేన హి దన్తే కకచేన కన్తిత్వా ఆదాయ గచ్ఛా’’తి బోధిసత్తో పాదే సమిఞ్జిత్వా గోనిసిన్నకం నిసీది. సో ద్వేపి అగ్గదన్తే ఛిన్ది. బోధిసత్తో తే దన్తే సోణ్డాయ గహేత్వా ‘‘భో పురిస, నాహం ‘ఏతే దన్తా మయ్హం అప్పియా అమనాపా’తి దమ్మి, ఇమేహి పన మే దన్తేహి సతగుణేన సహస్సగుణేన సతసహస్సగుణేన సబ్బధమ్మపటివేధనసమత్థా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణదన్తావ పియతరా, తస్స మే ఇదం దన్తదానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపటివిజ్ఝనత్థాయ హోతూ’’తి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స ఆరాధనం కత్వా దన్తయుగలం అదాసి.
సో తం ఆదాయ గన్త్వా విక్కిణిత్వా తస్మిం మూలే ఖీణే పున బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘సామి, తుమ్హాకం దన్తే విక్కిణిత్వా లద్ధమూలం మయ్హం ఇణసోధనమత్తమేవ జాతం, అవసేసదన్తే దేథా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా పురిమనయేనేవ కప్పాపేత్వా అవసేసదన్తే అదాసి. సో తేపి విక్కిణిత్వా పున ఆగన్త్వా ‘‘సామి, జీవితుం న సక్కోమి, మూలదాఠా మే దేథా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా పురిమనయేనేవ నిసీది. సో పాపపురిసో మహాసత్తస్స రజతదామసదిసం సోణ్డం మద్దమానో కేలాసకూటసదిసం కుమ్భం అభిరుహిత్వా ఉభో దన్తకోటియో పణ్హియా పహరన్తో మంసం వియూహిత్వా కుమ్భం ఆరుయ్హ ఖరకకచేన మూలదాఠా కప్పేత్వా పక్కామి. బోధిసత్తస్స దస్సనూపచారం విజహన్తేయేవ పన తస్మిం పాపపురిసే చతునహుతాధికద్వియోజనసతసహస్సబహలా ఘనపథవీ సినేరుయుగన్ధరాదయో మహాభారే దుగ్గన్ధజేగుచ్ఛాని గూథముత్తాదీని చ ధారేతుం సమత్థాపి తస్స అగుణరాసిం ధారేతుం అసక్కోన్తీ వియ భిజ్జిత్వా వివరం అదాసి. తావదేవ అవీచిమహానిరయతో అగ్గిజాలా నిక్ఖమిత్వా తం మిత్తదుబ్భిపురిసం కులసన్తకేన కమ్బలేన పారుపన్తీ వియ పరిక్ఖిపిత్వా గణ్హి.
ఏవం తస్స పాపపుగ్గలస్స పథవిం పవిట్ఠకాలే తస్మిం వనసణ్డే అధివత్థా రుక్ఖదేవతా ‘‘అకతఞ్ఞూ మిత్తదుబ్భీ పుగ్గలో చక్కవత్తిరజ్జం దత్వాపి తోసేతుం న సక్కా’’తి వనం ఉన్నాదేత్వా ధమ్మం దేసయమానా ఇమం గాథమాహ –
౭౨. ‘‘అకతఞ్ఞుస్స పోసస్స, నిచ్చం వివరదస్సినో;
సబ్బం చే పథవిం దజ్జా, నేవ నం అభిరాధయే’’తి.
తత్థ అకతఞ్ఞుస్సాతి అత్తనో కతగుణం అజానన్తస్స. పోసస్సాతి పురిసస్స. వివరదస్సినోతి ఛిద్దమేవ ఓకాసమేవ ఓలోకేన్తస్స. సబ్బం చే పథవిం దజ్జాతి సచేపి తాదిసస్స పుగ్గలస్స సకలం చక్కవత్తిరజ్జం, ఇమం వా పన మహాపథవిం పరివత్తేత్వా పథవోజం దదేయ్య. నేవ నం అభిరాధయేతి ఏవం కరోన్తోపి ఏవరూపం కతగుణవిద్ధంసకం కోచి పరితోసేతుం వా పసాదేతుం వా న సక్కుణేయ్యాతి అత్థో.
ఏవం సా దేవతా వనం ఉన్నాదేత్వా ధమ్మం దేసేసి. బోధిసత్తో యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం అగమాసి.
సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ అకతఞ్ఞూ, పుబ్బేపి అకతఞ్ఞూయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా మిత్తదుబ్భీ పుగ్గలో దేవదత్తో అహోసి, రుక్ఖదేవతా సారిపుత్తో, సీలవనాగరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
సీలవనాగరాజజాతకవణ్ణనా దుతియా.
[౭౩] ౩. సచ్చంకిరజాతకవణ్ణనా
సచ్చం కిరేవమాహంసూతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. భిక్ఖుసఙ్ఘస్మిఞ్హి ధమ్మసభాయం నిసీదిత్వా ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో సత్థు గుణం న జానాతి, వధాయయేవ పరిసక్కతీ’’తి దేవదత్తస్స అగుణం కథేన్తే సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తస్స దుట్ఠకుమారో నామ పుత్తో అహోసి కక్ఖళో ఫరుసో పహటాసీవిసూపమో, అనక్కోసిత్వా వా అపహరిత్వా వా కేనచి సద్ధిం న కథేతి. సో అన్తోజనస్స చ బహిజనస్స చ అక్ఖిమ్హి పతితరజం వియ, ఖాదితుం ఆగతపిసాచో వియ చ అమనాపో అహోసి ఉబ్బేజనీయో. సో ఏకదివసం నదీకీళం కీళితుకామో మహన్తేన పరివారేన నదీతీరం అగమాసి. తస్మిం ఖణే మహామేఘో ఉట్ఠహి, దిసా అన్ధకారా జాతా. సో దాసపేస్సజనం ఆహ ‘‘ఏథ భణే, మం గహేత్వా నదీమజ్ఝం నేత్వా న్హాపేత్వా ఆనేథా’’తి. తే తం తత్థ నేత్వా ‘‘కిం నో రాజా కరిస్సతి, ఇమం పాపపురిసం ఏత్థేవ మారేమా’’తి మన్తయిత్వా ‘‘ఏత్థ గచ్ఛ కాళకణ్ణీ’’తి ఉదకే నం ఓపిలాపేత్వా పచ్చుత్తరిత్వా తీరే అట్ఠంసు. ‘‘కహం కుమారో’’తి చ వుత్తే ‘‘న మయం కుమారం పస్సామ, మేఘం ఉట్ఠితం దిస్వా ఉదకే నిముజ్జిత్వా పురతో ఆగతో భవిస్సతీ’’తి. అమచ్చా రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రాజా ‘‘కహం మే పుత్తో’’తి పుచ్ఛి. న జానామ దేవ, మేఘే ఉట్ఠితే ‘‘పురతో ఆగతో భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ ఆగతమ్హాతి. రాజా ద్వారం వివరాపేత్వా ‘‘నదీతీరం గన్త్వా విచినథా’’తి తత్థ తత్థ విచినాపేసి, కోచి కుమారం నాద్దస.
సోపి ఖో మేఘన్ధకారే దేవే వస్సన్తే నదియా వుయ్హమానో ఏకం దారుక్ఖన్ధం దిస్వా తత్థ నిసీదిత్వా మరణభయతజ్జితో పరిదేవమానో గచ్ఛతి. తస్మిం పన కాలే బారాణసివాసీ ఏకో సేట్ఠి నదీతీరే చత్తాలీసకోటిధనం నిదహిత్వావ మరన్తో ధనతణ్హాయ ధనపిట్ఠే సప్పో హుత్వా నిబ్బత్తి. అపరో తస్మింయేవ పదేసే తింస కోటియో నిదహిత్వా ధనతణ్హాయ తత్థేవ ఉన్దూరో హుత్వా నిబ్బత్తి. తేసం వసనట్ఠానం ఉదకం పావిసి. తే ఉదకస్స పవిట్ఠమగ్గేనేవ నిక్ఖమిత్వా సోతం ఛిన్దన్తా గన్త్వా తం రాజకుమారేన అభినిసిన్నం దారుక్ఖన్ధం పత్వా ఏకో ఏకం కోటిం, ఇతరో ఇతరం ఆరుయ్హ ఖన్ధపిట్ఠేయేవ నిపజ్జింసు. తస్సాయేవ ఖో పన నదియా తీరే ఏకో సిమ్బలిరుక్ఖో అత్థి, తత్థేకో సువపోతకో వసతి. సోపి రుక్ఖో ఉదకేన ధోతమూలో నదీపిట్ఠే పతి, సువపోతకో దేవే వస్సన్తే ఉప్పతిత్వా గన్తుం అసక్కోన్తో గన్త్వా తస్సేవ ఖన్ధస్స ఏకపస్సే నిలీయి. ఏవం తే చత్తారో జనా ఏకతో వుయ్హమానా గచ్ఛన్తి.
బోధిసత్తోపి ఖో తస్మిం కాలే కాసిరట్ఠే ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వుడ్ఢిప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా ఏకస్మిం నదీనివత్తనే పణ్ణసాలం మాపేత్వా వసతి. సో అడ్ఢరత్తసమయే చఙ్కమమానో తస్స రాజకుమారస్స బలవపరిదేవనసద్దం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘మాదిసే నామ మేత్తానుద్దయసమ్పన్నే తాపసే పస్సన్తే ఏతస్స పురిసస్స మరణం అయుత్తం, ఉదకతో ఉద్ధరిత్వా తస్స జీవితదానం దస్సామీ’’తి. సో తం ‘‘మా భాయి, మా భాయీ’’తి అస్సాసేత్వా ఉదకసోతం ఛిన్దన్తో గన్త్వా తం దారుక్ఖన్ధం ఏకాయ కోటియా గహేత్వా ఆకడ్ఢన్తో నాగబలో థామసమ్పన్నో ఏకవేగేన తీరం పత్వా కుమారం ఉక్ఖిపిత్వా తీరే పతిట్ఠాపేసి. తేపి సప్పాదయో దిస్వా ఉక్ఖిపిత్వా అస్సమపదం నేత్వా అగ్గిం జాలేత్వా ‘‘ఇమే దుబ్బలతరా’’తి పఠమం సప్పాదీనం సరీరం సేదేత్వా పచ్ఛా రాజకుమారస్స సరీరం సేదేత్వా తమ్పి అరోగం కత్వా ఆహారం దేన్తోపి పఠమం సప్పాదీనంయేవ దత్వా పచ్ఛా తస్స ఫలాఫలాని ఉపనామేసి. రాజకుమారో ‘‘అయం కూటతాపసో మం రాజకుమారం అగణేత్వా తిరచ్ఛానగతానం సమ్మానం కరోతీ’’తి బోధిసత్తే ఆఘాతం బన్ధి.
తతో కతిపాహచ్చయేన సబ్బేసుపి తేసు థామబలప్పత్తేసు నదియా ఓఘే పచ్ఛిన్నే సప్పో తాపసం వన్దిత్వా ఆహ ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి మయ్హం మహాఉపకారో కతో, న ఖో పనాహం దలిద్దో, అసుకట్ఠానే మే చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో నిదహిత్వా ఠపితా, తుమ్హాకం ధనేన కిచ్చే సతి సబ్బమ్పేతం ధనం తుమ్హాకం దాతుం సక్కోమి, తం ఠానం ఆగన్త్వా ‘దీఘా’తి పక్కోసేయ్యాథా’’తి వత్వా పక్కామి. ఉన్దూరోపి తథేవ తాపసం నిమన్తేత్వా ‘‘అసుకట్ఠానే ఠత్వా ‘ఉన్దూరా’తి పక్కోసేయ్యాథా’’తి వత్వా పక్కామి. సువపోతకో పన తాపసం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, మయ్హం ధనం నత్థి, రత్తసాలీహి పన వో అత్థే సతి అసుకం నామ మయ్హం వసనట్ఠానం, తత్థ గన్త్వా ‘సువా’తి పక్కోసేయ్యాథ, అహం ఞాతకానం ఆరోచేత్వా అనేకసకటపూరమత్తా రత్తసాలియో ఆహరాపేత్వా దాతుం సక్కోమీ’’తి వత్వా పక్కామి. ఇతరో పన మిత్తదుబ్భీ ‘‘ధమ్మసుధమ్మతాయ కిఞ్చి అవత్వా గన్తుం అయుత్తం, ఏవం తం అత్తనో సన్తికం ఆగతం మారేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘భన్తే, మయి రజ్జే పతిట్ఠితే ఆగచ్ఛేయ్యాథ, అహం వో చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి వత్వా పక్కామి. సో గన్త్వా న చిరస్సేవ రజ్జే పతిట్ఠాసి.
బోధిసత్తో ‘‘వీమంసిస్సామి తావ నే’’తి పఠమం సప్పస్స సన్తికం గన్త్వా అవిదూరే ఠత్వా ‘‘దీఘా’’తి పక్కోసి. సో ఏకవచనేనేవ నిక్ఖమిత్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే చత్తాలీస హిరఞ్ఞకోటియో, తా సబ్బాపి నీహరిత్వా గణ్హథా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘ఏవమత్థు, ఉప్పన్నే కిచ్చే జానిస్సామీ’’తి తం నివత్తేత్వా ఉన్దూరస్స సన్తికం గన్త్వా సద్దమకాసి. సోపి తథేవ పటిపజ్జి. బోధిసత్తో తమ్పి నివత్తేత్వా సువస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘సువా’’తి పక్కోసి. సోపి ఏకవచనేనేవ రుక్ఖగ్గతో ఓతరిత్వా బోధిసత్తం వన్దిత్వా ‘‘కిం, భన్తే, మయ్హం ఞాతకానం సన్తికం గన్త్వా హిమవన్తప్పదేసతో తుమ్హాకం సయంజాతసాలీ ఆహరాపేమీ’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘అత్థే సతి జానిస్సామీ’’తి తమ్పి నివత్తేత్వా ‘‘ఇదాని రాజానం పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి గన్త్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే ఆకప్పసమ్పత్తిం కత్వా భిక్ఖాచారవత్తేన నగరం పావిసి. తస్మిం ఖణే సో మిత్తదుబ్భీ రాజా అలఙ్కతహత్థిక్ఖన్ధవరగతో మహన్తేన పరివారేన నగరం పదక్ఖిణం కరోతి. సో బోధిసత్తం దూరతోవ దిస్వా ‘‘అయం సో కూటతాపసో మమ సన్తికే భుఞ్జిత్వా వసితుకామో ఆగతో, యావ పరిసమజ్ఝే అత్తనో మయ్హం కతగుణం నప్పకాసేతి, తావదేవస్స సీసం ఛిన్దాపేస్సామీ’’తి పురిసే ఓలోకేసి. ‘‘కిం కరోమ, దేవా’’తి చ వుత్తే ‘‘ఏస కూటతాపసో మం కిఞ్చి యాచితుకామో ఆగచ్ఛతి మఞ్ఞే, ఏతస్స కాళకణ్ణితాపసస్స మం పస్సితుం అదత్వావ ఏతం గహేత్వా పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా చతుక్కే చతుక్కే పహరన్తా నగరా నిక్ఖామేత్వా ఆఘాతనే సీసమస్స ఛిన్దిత్వా సరీరం సూలే ఉత్తాసేథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా గన్త్వా నిరపరాధం మహాసత్తం బన్ధిత్వా చతుక్కే చతుక్కే పహరన్తా ఆఘాతనం నేతుం ఆరభింసు. బోధిసత్తో పహటపహటట్ఠానే ‘‘అమ్మ, తాతా’’తి అకన్దిత్వా నిబ్బికారో ఇమం గాథమాహ –
౭౩. ‘‘సచ్చం కిరేవమాహంసు, నరా ఏకచ్చియా ఇధ;
కట్ఠం నిప్లవితం సేయ్యో, న త్వేవేకచ్చియో నరో’’తి.
తత్థ సచ్చం కిరేవమాహంసూతి అవితథమేవ కిర ఏవం వదన్తి. నరా ఏకచ్చియా ఇధాతి ఇధేకచ్చే పణ్డితపురిసా. కట్ఠం నిప్లవితం సేయ్యోతి నదియా వుయ్హమానం సుక్ఖదారుం నిప్లవితం ఉత్తారేత్వా థలే ఠపితం సేయ్యో సున్దరతరో. ఏవఞ్హి వదమానా తే పురిసా సచ్చం కిర వదన్తి. కింకారణా? తఞ్హి యాగుభత్తాదీనం పచనత్థాయ, సీతాతురానం విసిబ్బనత్థాయ, అఞ్ఞేసమ్పి చ పరిస్సయానం హరణత్థాయ ఉపకారం హోతి. న త్వేవేకచ్చియో నరోతి ఏకచ్చో పన మిత్తదుబ్భీ అకతఞ్ఞూ పాపపురిసో ఓఘేన వుయ్హమానో హత్థేన గహేత్వా ఉత్తారితో న త్వేవ సేయ్యో. తథా హి అహం ఇమం పాపపురిసం ఉత్తారేత్వా ఇమం అత్తనో దుక్ఖం ఆహరిన్తి. ఏవం పహటపహటట్ఠానే ఇమం గాథమాహ.
తం సుత్వా యే తత్థ పణ్డితపురిసా, తే ఆహంసు ‘‘కిం పన, భో పబ్బజిత, తయా అమ్హాకం రఞ్ఞో అత్థి కోచి గుణో కతో’’తి? బోధిసత్తో తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘ఏవమిమం మహోఘతో ఉత్తారేన్తో అహమేవ అత్తనో దుక్ఖం అకాసిం, ‘న వత మే పోరాణకపణ్డితానం వచనం కత’న్తి అనుస్సరిత్వా ఏవం వదామీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా ఖత్తియబ్రాహ్మణాదయో నగరవాసినో ‘‘స్వాయం మిత్తదుబ్భీ రాజా ఏవం గుణసమ్పన్నస్స అత్తనో జీవితదాయకస్స గుణమత్తమ్పి న జానాతి, తం నిస్సాయ కుతో అమ్హాకం వుడ్ఢి, గణ్హథ న’’న్తి కుపితా సమన్తతో ఉట్ఠహిత్వా ఉసుసత్తిపాసాణముగ్గరాదిప్పహారేహి హత్థిక్ఖన్ధగతమేవ నం ఘాతేత్వా పాదే గహేత్వా కడ్ఢిత్వా పరిఖాపిట్ఠే ఛడ్డేత్వా బోధిసత్తం అభిసిఞ్చిత్వా రజ్జే పతిట్ఠాపేసుం.
సో ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో పున ఏకదివసం సప్పాదయో పరిగ్గణ్హితుకామో మహన్తేన పరివారేన సప్పస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా ‘‘దీఘా’’తి పక్కోసి. సప్పో ఆగన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘ఇదం తే సామి ధనం గణ్హా’’తి ఆహ. రాజా చత్తాలీసహిరఞ్ఞకోటిధనం అమచ్చే పటిచ్ఛాపేత్వా ఉన్దూరస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘ఉన్దూరా’’తి పక్కోసి. సోపి ఆగన్త్వా వన్దిత్వా తింసకోటిధనం నియ్యాదేసి. రాజా తమ్పి అమచ్చే పటిచ్ఛాపేత్వా సువస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా ‘‘సువా’’తి పక్కోసి. సోపి ఆగన్త్వా పాదే వన్దిత్వా ‘‘కిం, సామి, సాలిం ఆహరామీ’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాలీహి అత్థే సతి ఆహరిస్ససి, ఏహి గచ్ఛామా’’తి సత్తతియా హిరఞ్ఞకోటీహి సద్ధిం తే తయోపి జనే గాహాపేత్వా నగరం గన్త్వా పాసాదవరే మహాతలం ఆరుయ్హం ధనం సఙ్గోపేత్వా సప్పస్స వసనత్థాయ సువణ్ణనాళిం, ఉన్దూరస్స ఫలికగుహం, సువస్స సువణ్ణపఞ్జరం కారాపేత్వా సప్పస్స చ సువస్స చ భోజనత్థాయ దేవసికం కఞ్చనతట్టకే మధులాజే, ఉన్దూరస్స గన్ధసాలితణ్డులే దాపేసి, దానాదీని చ పుఞ్ఞాని కరోతి. ఏవం తే చత్తారోపి జనా యావజీవం సమగ్గా సమ్మోదమానా విహరిత్వా జీవితక్ఖయే యథాకమ్మం అగమంసు.
సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దుట్ఠరాజా దేవదత్తో అహోసి, సప్పో సారిపుత్తో, ఉన్దూరో మోగ్గల్లానో, సువో ఆనన్దో, పచ్ఛా రజ్జప్పత్తో ధమ్మరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
సచ్చంకిరజాతకవణ్ణనా తతియా.
[౭౪] ౪. రుక్ఖధమ్మజాతకవణ్ణనా
సాధూ సమ్బహులా ఞాతీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉదకకలహే అత్తనో ఞాతకానం మహావినాసం పచ్చుపట్ఠితం ఞత్వా ఆకాసేన గన్త్వా రోహిణీనదియా ఉపరి పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా నీలరంసిం విస్సజ్జేత్వా ఞాతకే సంవేజేత్వా ఆకాసా ఓరుయ్హ నదీతీరే నిసిన్నో తం కలహం ఆరబ్భ కథేసి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన కుణాలజాతకే (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన సత్థా ఞాతకే ఆమన్తేత్వా ‘‘మహారాజా, తుమ్హే ఞాతకా, ఞాతకేహి నామ సమగ్గేహి సమ్మోదమానేహి భవితుం వట్టతి. ఞాతకానఞ్హి సామగ్గియా సతి పచ్చామిత్తా ఓకాసం న లభన్తి, తిట్ఠన్తు తావ మనుస్సభూతా, అచేతనానం రుక్ఖానమ్పి సామగ్గిం లద్ధుం వట్టతి. అతీతస్మిఞ్హి హిమవన్తప్పదేసే మహావాతో సాలవనం పహరి, తస్స పన సాలవనస్స అఞ్ఞమఞ్ఞం రుక్ఖగచ్ఛగుమ్బలతాహి సమ్బన్ధత్తా ఏకరుక్ఖమ్పి పాతేతుం అసక్కోన్తో మత్థకమత్థకేనేవ అగమాసి. ఏకం పన అఙ్గణే ఠితం సాఖావిటపసమ్పన్నమ్పి మహారుక్ఖం అఞ్ఞేహి రుక్ఖేహి అసమ్బన్ధత్తా ఉమ్మూలేత్వా భూమియం పాతేసి, ఇమినా కారణేన తుమ్హేహిపి సమగ్గేహి సమ్మోదమానేహి భవితుం వట్టతీ’’తి వత్వా తేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే పఠమం ఉప్పన్నో వేస్సవణో మహారాజా చవి, సక్కో అఞ్ఞం వేస్సవణం ఠపేసి. ఏతస్మిం వేస్సవణే పరివత్తే పచ్ఛా నిబ్బత్తవేస్సవణో ‘‘రుక్ఖగచ్ఛగుమ్బలతానం అత్తనో అత్తనో రుచ్చనట్ఠానే విమానం గణ్హన్తూ’’తి సాసనం పేసేసి. తదా బోధిసత్తో హిమవన్తప్పదేసే ఏకస్మిం సాలవనే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సో ఞాతకే ఆహ ‘‘తుమ్హే విమానాని గణ్హన్తా అఙ్గణే ఠితరుక్ఖేసు మా గణ్హథ, ఇమస్మిం పన సాలవనే మయా గహితవిమానం పరివారేత్వా ఠితవిమానాని గణ్హథా’’తి. తత్థ బోధిసత్తస్స వచనకరా పణ్డితదేవతా బోధిసత్తస్స విమానం పరివారేత్వా ఠితవిమానాని గణ్హింసు. అపణ్డితా పన దేవతా ‘‘కిం అమ్హాకం అత్థో అరఞ్ఞవిమానేహి, మయం మనుస్సపథే గామనిగమరాజధానిద్వారేసు విమానాని గణ్హిస్సామ. గామాదయో హి ఉపనిస్సాయ వసమానా దేవతా లాభగ్గయసగ్గప్పత్తా హోన్తీ’’తి మనుస్సపథే అఙ్గణట్ఠానే నిబ్బత్తమహారుక్ఖేసు విమానాని గణ్హింసు.
అథేకస్మిం దివసే మహతీ వాతవుట్ఠి ఉప్పజ్జి. వాతస్స అతిబలవతాయ దళ్హమూలా వనజేట్ఠకరుక్ఖాపి సంభగ్గసాఖావిటపా సమూలా నిపతింసు. తం పన అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్బన్ధనేన ఠితం సాలవనం పత్వా ఇతో చితో చ పహరన్తో ఏకరుక్ఖమ్పి పాతేతుం నాసక్ఖి. భగ్గవిమానా దేవతా నిప్పటిసరణా దారకే హత్థేసు గహేత్వా హిమవన్తం గన్త్వా అత్తనో పవత్తిం సాలవనదేవతానం కథయింసు. తా తాసం ఏవం ఆగతభావం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో ‘‘పణ్డితానం వచనం అగ్గహేత్వా నిప్పచ్చయట్ఠానం గతా నామ ఏవరూపావ హోన్తీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –
౭౪. ‘‘సాధూ సమ్బహులా ఞాతీ, అపి రుక్ఖా అరఞ్ఞజా;
వాతో వహతి ఏకట్ఠం, బ్రహన్తమ్పి వనప్పతి’’న్తి.
తత్థ సమ్బహులా ఞాతీతి చత్తారో ఉపాదాయ తతుత్తరి సతసహస్సమ్పి సమ్బహులా నామ, ఏవం సమ్బహులా అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ వసన్తా ఞాతకా. సాధూతి సోభనా పసత్థా, పరేహి అప్పధంసియాతి అత్థో. అపి రుక్ఖా అరఞ్ఞజాతి తిట్ఠన్తు మనుస్సభూతా, అరఞ్ఞే జాతరుక్ఖాపి సమ్బహులా అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భేన ఠితా సాధుయేవ. రుక్ఖానమ్పి హి సపచ్చయభావో లద్ధుం వట్టతి. వాతో వహతి ఏకట్ఠన్తి పురత్థిమాదిభేదో వాతో వాయన్తో అఙ్గణట్ఠానే ఠితం ఏకట్ఠం ఏకకమేవ ఠితం బ్రహన్తమ్పి వనప్పతిం సాఖావిటపసమ్పన్నం మహారుక్ఖమ్పి వహతి, ఉమ్మూలేత్వా పాతేతీతి అత్థో. బోధిసత్తో ఇమం కారణం కథేత్వా ఆయుక్ఖయే యథాకమ్మం గతో.
సత్థాపి ‘‘ఏవం, మహారాజా, ఞాతకానం తావ సామగ్గియేవ లద్ధుం వట్టతి, సమగ్గా సమ్మోదమానా పియసంవాసమేవ వసథా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దేవతా బుద్ధపరిసా అహేసుం, పణ్డితదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
రుక్ఖధమ్మజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.
[౭౫] ౫. మచ్ఛజాతకవణ్ణనా
అభిత్థనయ పజ్జున్నాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అత్తనా వస్సాపితవస్సం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిం కిర సమయే కోసలరట్ఠే దేవో న వస్సి, సస్సాని మిలాయన్తి, తేసు తేసు ఠానేసు తళాకపోక్ఖరణిసరాని సుస్సన్తి. జేతవనద్వారకోట్ఠకసమీపే జేతవనపోక్ఖరణియాపి ఉదకం ఛిజ్జి. కలలగహనం పవిసిత్వా నిపన్నే మచ్ఛకచ్ఛపే కాకకులలాదయో కణయగ్గసదిసేహి తుణ్డేహి కోట్టేత్వా నీహరిత్వా నీహరిత్వా విప్ఫన్దమానే ఖాదన్తి.
సత్థా మచ్ఛకచ్ఛపానం తం బ్యసనం దిస్వా మహాకరుణాయ ఉస్సాహితహదయో ‘‘అజ్జ మయా దేవం వస్సాపేతుం వట్టతీ’’తి పభాతాయ రత్తియా సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో బుద్ధలీలాయ సావత్థియం పిణ్డాయ పవిసిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సావత్థితో విహారం గచ్ఛన్తో జేతవనపోక్ఖరణియా సోపానే ఠత్వా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి ‘‘ఆనన్ద, ఉదకసాటికం ఆహర, జేతవనపోక్ఖరణియం న్హాయిస్సామీ’’తి. ‘‘నను, భన్తే, జేతవనపోక్ఖరణియం ఉదకం ఛిన్నం, కలలమత్తమేవ అవసిట్ఠ’’న్తి? ‘‘ఆనన్ద, బుద్ధబలం నామ మహన్తం, ఆహర త్వం ఉదకసాటిక’’న్తి. థేరో ఆహరిత్వా అదాసి. సత్థా ఏకేనన్తేన ఉదకసాటికం నివాసేత్వా ఏకేనన్తేన సరీరం పారుపిత్వా ‘‘జేతవనపోక్ఖరణియం న్హాయిస్సామీ’’తి సోపానే అట్ఠాసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ‘‘కిం ను ఖో’’తి ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా వస్సవలాహకదేవరాజానం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత, సత్థా ‘జేతవనపోక్ఖరణియం న్హాయిస్సామీ’తి ధురసోపానే ఠితో, ఖిప్పం సకలకోసలరట్ఠం ఏకమేఘం కత్వా వస్సాపేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకం వలాహకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా మేఘగీతం గాయన్తో పాచీనలోకధాతుఅభిముఖో పక్ఖన్ది. పాచీనదిసాభాగే ఖలమణ్డలమత్తం ఏకం మేఘపటలం ఉట్ఠాయ సతపటలం సహస్సపటలం హుత్వా అభిత్థనన్తం విజ్జులతా నిచ్ఛారేన్తం అధోముఖం ఠపితఉదకకుమ్భాకారేన వస్సమానం సకలకోసలరట్ఠం మహోఘేన వియ అజ్ఝోత్థరి. దేవో అచ్ఛిన్నధారం వస్సన్తో ముహుత్తేనేవ జేతవనపోక్ఖరణిం పూరేసి, ధురసోపానం ఆహచ్చ ఉదకం అట్ఠాసి.
సత్థా పోక్ఖరణియం న్హాయిత్వా సురత్తదుపట్టం నివాసేత్వా కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా సుగతమహాచీవరం ఏకంసం కత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో గన్త్వా గన్ధకుటిపరివేణే పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీదిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘేన వత్తే దస్సితే ఉట్ఠాయ మణిసోపానఫలకే ఠత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఓవాదం దత్వా ఉయ్యోజేత్వా సురభిగన్ధకుటిం పవిసిత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సీహసేయ్యం కప్పేత్వా సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం సన్నిపతితానం భిక్ఖూనం ‘‘పస్సథావుసో, దసబలస్స ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పత్తిం, వివిధసస్సేసు మిలాయన్తేసు నానాజలాసయేసు సుస్సన్తేసు మచ్ఛకచ్ఛపేసు మహాదుక్ఖం పాపుణన్తేసు కారుఞ్ఞం పటిచ్చ ‘మహాజనం దుక్ఖా మోచేస్సామీ’తి ఉదకసాటికం నివాసేత్వా జేతవనపోక్ఖరణియా ధురసోపానే ఠత్వా ముహుత్తేన సకలకోసలరట్ఠం మహోఘేన ఓపిలాపేన్తో వియ దేవం వస్సాపేత్వా మహాజనం కాయికచేతసికదుక్ఖతో మోచేత్వా విహారం పవిట్ఠో’’తి కథాయ వత్తమానాయ గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ధమ్మసభం ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ మహాజనే కిలమన్తే దేవం వస్సాపేతి, పుబ్బే తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తిత్వా మచ్ఛరాజకాలేపి వస్సాపేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే ఇమస్మింయేవ కోసలరట్ఠే ఇమిస్సా సావత్థియా ఇమస్మింయేవ జేతవనపోక్ఖరణిట్ఠానే ఏకా వల్లిగహనపరిక్ఖిత్తా కన్దరా అహోసి. తదా బోధిసత్తో మచ్ఛయోనియం నిబ్బత్తిత్వా మచ్ఛగణపరివుతో తత్థ పటివసతి. యథా పన ఇదాని, ఏవమేవ తదాపి తస్మిం రట్ఠే దేవో న వస్సి, మనుస్సానం సస్సాని మిలాయింసు, వాపితళాకకన్దరాదీసు ఉదకం ఛిజ్జి, మచ్ఛకచ్ఛపా కలలగహనం పవిసింసు. ఇమిస్సాపి కన్దరాయ మచ్ఛకచ్ఛపా కలలగహనం పవిసిత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే నిలీయింసు. కాకాదయో తుణ్డేన కోట్టేత్వా నీహరిత్వా ఖాదింసు.
బోధిసత్తో ఞాతిసఙ్ఘస్స తం బ్యసనం దిస్వా ‘‘ఇమం తేసం దుక్ఖం ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో మోచేతుం సమత్థో నామ నత్థి, సచ్చకిరియం కత్వా దేవం వస్సాపేత్వా ఞాతకే మరణదుక్ఖా మోచేస్సామీ’’తి కాళవణ్ణం కద్దమం ద్విధా వియూహిత్వా నిక్ఖమిత్వా అఞ్జనరుక్ఖసారఘటికవణ్ణో మహామచ్ఛో సుధోతలోహితఙ్గమణిగుళసదిసాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఆకాసం ఉల్లోకేత్వా పజ్జున్నదేవరాజస్స సద్దం దత్వా ‘‘భో పజ్జున్న, అహం ఞాతకే నిస్సాయ దుక్ఖితో, త్వం మయి సీలవన్తే కిలమన్తే కస్మా దేవం న వస్సాపేసి? మయా సమానజాతికానం ఖాదనట్ఠానే నిబ్బత్తిత్వా తణ్డులప్పమాణమ్పి మచ్ఛం ఆదిం కత్వా ఖాదితపుబ్బో నామ నత్థి, అఞ్ఞోపి మే పాణో జీవితా న వోరోపితపుబ్బో, ఇమినా సచ్చేన దేవం వస్సాపేత్వా ఞాతిసఙ్ఘం మే దుక్ఖా మోచేహీ’’తి వత్వా పరిచారకచేటకం ఆణాపేన్తో వియ పజ్జున్నదేవరాజానం ఆలపన్తో ఇమం గాథమాహ –
౭౫. ‘‘అభిత్థనయ పజ్జున్న, నిధిం కాకస్స నాసయ;
కాకం సోకాయ రన్ధేహి, మఞ్చ సోకా పమోచయా’’తి.
తత్థ అభిత్థనయ పజ్జున్నాతి పజ్జున్నో వుచ్చతి మేఘో, అయం పన మేఘవసేన లద్ధనామం వస్సవలాహకదేవరాజానం ఆలపతి. అయం కిరస్స అధిప్పాయో – దేవో నామ అనభిత్థనన్తో విజ్జులతా అనిచ్ఛారేన్తో వస్సన్తోపి న సోభతి, తస్మా త్వం అభిత్థనన్తో విజ్జులతా నిచ్ఛారేన్తో వస్సాపేహీతి. నిధిం కాకస్స నాసయాతి కాకా కలలం పవిసిత్వా ఠితే మచ్ఛే తుణ్డేన కోట్టేత్వా నీహరిత్వా ఖాదన్తి, తస్మా తేసం అన్తోకలలే మచ్ఛా ‘‘నిధీ’’తి వుచ్చన్తి, తం కాకసఙ్ఘస్స నిధిం దేవం వస్సాపేన్తో ఉదకేన పటిచ్ఛాదేత్వా నాసేహీతి. కాకం సోకాయ రన్ధేహీతి కాకసఙ్ఘో ఇమిస్సా కన్దరాయ ఉదకేన పుణ్ణాయ మచ్ఛే అలభమానో సోచిస్సతి, తం కాకగణం త్వం ఇమం కన్దరం పూరేన్తో సోకాయ రన్ధేహి, సోకస్సత్థాయ మచ్ఛస్స అస్సాసత్థాయ దేవం వస్సాపేహి. యథా అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణం సోకం పాపుణాతి, ఏవం కరోహీతి అత్థో, మఞ్చ సోకా పమోచయాతి ఏత్థ చ-కారో సమ్పిణ్డనత్థో, మఞ్చ మమ ఞాతకే చ సబ్బేవ ఇమమ్హా మరణసోకా మోచేహీతి.
ఏవం బోధిసత్తో పరిచారకచేటకం ఆణాపేన్తో వియ పజ్జున్నం ఆలపిత్వా సకలకోసలరట్ఠే మహావస్సం వస్సాపేత్వా మహాజనం మరణదుక్ఖా మోచేత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.
సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ దేవం వస్సాపేతి, పుబ్బే మచ్ఛయోనియం నిబ్బత్తోపి వస్సాపేసియేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మచ్ఛగణా బుద్ధపరిసా అహేసుం, పజ్జున్నదేవరాజా ఆనన్దో, మచ్ఛరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
మచ్ఛజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.
[౭౬] ౬. అసఙ్కియజాతకవణ్ణనా
అసఙ్కియోమ్హి గామమ్హీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం సావత్థివాసిం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సోతాపన్నో అరియసావకో కేనచిదేవ కరణీయేన ఏకేన సకటసత్థవాహేన సద్ధిం మగ్గం పటిపజ్జిత్వా ఏకస్మిం అరఞ్ఞట్ఠానే సకటాని మోచేత్వా ఖన్ధావారబన్ధే కతే సత్థవాహస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే చఙ్కమతి. అథత్తనో కాలం సల్లక్ఖేత్వా పఞ్చసతా చోరా ‘‘ఖన్ధావారం విలుమ్పిస్సామా’’తి ధనుముగ్గరాదిహత్థా తం ఠానం పరివారయింసు. ఉపాసకోపి చఙ్కమతియేవ. చోరా నం దిస్వా ‘‘అద్ధా ఏస ఖన్ధావారరక్ఖకో భవిస్సతి, ఇమస్స నిద్దం ఓక్కన్తకాలే విలుమ్పిస్సామా’’తి అజ్ఝోత్థరితుం అసక్కోన్తా తత్థ తత్థేవ అట్ఠంసు. సోపి ఉపాసకో పఠమయామేపి మజ్ఝిమయామేపి పచ్ఛిమయామేపి చఙ్కమన్తోయేవ అట్ఠాసి. పచ్చూసకాలే జాతే చోరా ఓకాసం అలభన్తా గహితే పాసాణముగ్గరాదయో ఛడ్డేత్వా పలాయింసు.
ఉపాసకోపి అత్తనో కమ్మం నిట్ఠాపేత్వా పున సావత్థిం ఆగన్త్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, అత్తానం రక్ఖమానా పరరక్ఖకా హోన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, ఉపాసక, అత్తానం రక్ఖన్తో పరమ్పి రక్ఖతి, పరం రక్ఖన్తో అత్తానమ్పి రక్ఖతీ’’తి. సో ‘‘యావ సుభాసితఞ్చిదం, భన్తే, భగవతా, అహం ఏకేన సత్థవాహేన సద్ధిం మగ్గం పటిపన్నో రుక్ఖమూలే చఙ్కమన్తో ‘మం రక్ఖిస్సామీ’తి సకలసత్థం రక్ఖి’’న్తి ఆహ. సత్థా ‘‘ఉపాసక, పుబ్బేపి పణ్డితా అత్తానం రక్ఖన్తా పరం రక్ఖింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో కామేసు ఆదీనవం దిస్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే వసన్తో లోణమ్బిలసేవనత్థాయ జనపదం ఆగన్త్వా జనపదచారికం చరన్తో ఏకేన సత్థవాహేన సద్ధిం మగ్గం పటిపజ్జిత్వా ఏకస్మిం అరఞ్ఞట్ఠానే సత్థే నివిట్ఠే సత్థతో అవిదూరే ఝానసుఖేన వీతినామేన్తో అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే చఙ్కమన్తో అట్ఠాసి. అథ ఖో పఞ్చసతా చోరా ‘‘సాయమాసభత్తస్స భుత్తకాలే తం సకటసత్థం విలుమ్పిస్సామా’’తి ఆగన్త్వా పరివారయింసు. తే తం తాపసం దిస్వా ‘‘సచే అయం అమ్హే పస్సిస్సతి, సత్థవాసికానం ఆరోచేస్సతి, ఏతస్స నిద్దూపగతవేలాయ విలుమ్పిస్సామా’’తి తత్థేవ అట్ఠంసు. తాపసో సకలమ్పి రత్తిం చఙ్కమియేవ. చోరా ఓకాసం అలభిత్వా గహితగహితే ముగ్గరపాసాణే ఛడ్డేత్వా సకటసత్థవాసీనం సద్దం దత్వా ‘‘భోన్తో, సత్థవాసినో సచే ఏస రుక్ఖమూలే చఙ్కమనకతాపసో అజ్జ నాభవిస్స, సబ్బే మహావిలోపం పత్తా అభవిస్సథ, స్వే తాపసస్స మహాసక్కారం కరేయ్యాథా’’తి వత్వా పక్కమింసు.
తే పభాతాయ రత్తియా చోరేహి ఛడ్డితే ముగ్గరపాసాణాదయో దిస్వా భీతా బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, దిట్ఠా వో చోరా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఆమావుసో, దిట్ఠా’’తి. ‘‘భన్తే, ఏత్తకేవో చోరే దిస్వా భయం వా సారజ్జం వా న ఉప్పజ్జీ’’తి? బోధిసత్తో ‘‘ఆవుసో చోరే దిస్వా భయం నామ సధనస్స హోతి, అహం పన నిద్ధనో, స్వాహం కిం భాయిస్సామి. మయ్హఞ్హి గామేపి అరఞ్ఞేపి వసన్తస్స భయం వా సారజ్జం వా నత్థీ’’తి వత్వా తేసం ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –
౭౬. ‘‘అసఙ్కియోమ్హి గామమ్హి, అరఞ్ఞే నత్థి మే భయం;
ఉజుమగ్గం సమారుళ్హో, మేత్తాయ కరుణాయ చా’’తి.
తత్థ అసఙ్కియోమ్హి గామమ్హీతి సఙ్కాయ నియుత్తో పతిట్ఠితోతి సఙ్కియో, న సఙ్కియో అసఙ్కియో. అహం గామే వసన్తోపి సఙ్కాయ అప్పతిట్ఠితత్తా అసఙ్కియో నిబ్భయో నిరాసఙ్కోతి దీపేతి. అరఞ్ఞేతి గామగామూపచారవినిముత్తే ఠానే. ఉజుమగ్గం సమారుళ్హో, మేత్తాయ కరుణాయ చాతి అహం తికచతుక్కజ్ఝానికాహి మేత్తాకరుణాహి కాయవఙ్కాదివిరహితం ఉజుం బ్రహ్మలోకగామిమగ్గం ఆరుళ్హోతి వదతి. అథ వా పరిసుద్ధసీలతాయ కాయవచీమనోవఙ్కవిరహితం ఉజుం దేవలోకమగ్గం ఆరుళ్హోమ్హీతి దస్సేత్వా తతో ఉత్తరి మేత్తాయ కరుణాయ చ పతిట్ఠితత్తా ఉజుం బ్రహ్మలోకమగ్గమ్పి ఆరుళ్హోమ్హీతిపి దస్సేతి. అపరిహీనజ్ఝానస్స హి ఏకన్తేన బ్రహ్మలోకపరాయణత్తా మేత్తాకరుణాదయో ఉజుమగ్గా నామ.
ఏవం బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేత్వా తుట్ఠచిత్తేహి తేహి మనుస్సేహి సక్కతో పూజితో యావజీవం చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సత్థవాసినో బుద్ధపరిసా అహేసుం, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
అసఙ్కియజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.
[౭౭] ౭. మహాసుపినజాతకవణ్ణనా
లాబూని సీదన్తీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సోళస మహాసుపినే ఆరబ్భ కథేసి. ఏకదివసం కిర కోసలమహారాజా రత్తిం నిద్దూపగతో పచ్ఛిమయామే సోళస మహాసుపినే దిస్వా భీతతసితో పబుజ్ఝిత్వా ‘‘ఇమేసం సుపినానం దిట్ఠత్తా కిం ను ఖో మే భవిస్సతీ’’తి మరణభయతజ్జితో సయనపిట్ఠే నిసిన్నకోవ రత్తిం వీతినామేసి.
అథ నం పభాతాయ రత్తియా బ్రాహ్మణపురోహితా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సుఖం సయిత్థ, మహారాజా’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘కుతో మే ఆచరియా సుఖం, అజ్జాహం పచ్చూససమయే సోళస మహాసుపినే పస్సిం, సోమ్హి తేసం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ భయప్పత్తో’’తి. ‘‘వదేథ, మహారాజ, సుత్వా జానిస్సామా’’తి వుత్తం బ్రాహ్మణానం దిట్ఠసుపినే కథేత్వా ‘‘కిం ను ఖో మే ఇమేసం దిట్ఠకారణా భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా హత్థే విధునింసు. ‘‘కస్మా హత్థే విధునథా’’తి చ వుత్తే ‘‘కక్ఖళా, మహారాజ, సుపినా’’తి. ‘‘కా తేసం నిప్ఫత్తి భవిస్సతీ’’తి? ‘‘రజ్జన్తరాయో జీవితన్తరాయో భోగన్తరాయోతి ఇమేసం తిణ్ణం అన్తరాయానం అఞ్ఞతరో’’తి. ‘‘సప్పటికమ్మా, అప్పటికమ్మా’’తి? ‘‘కామం ఏతే సుపినా అతిఫరుసత్తా అప్పటికమ్మా, మయం పన తే సప్పటికమ్మే కరిస్సామ, ఏతే పటిక్కమాపేతుం అసక్కోన్తానం అమ్హాకం సిక్ఖితభావో నామ కిం కరిస్సతీ’’తి. ‘‘కిం పన కత్వా పటిక్కమాపేస్సథా’’తి? ‘‘సబ్బచతుక్కేన యఞ్ఞం యజిస్సామ, మహారాజా’’తి. రాజా భీతతసితో ‘‘తేన హి ఆచరియా మమ జీవితం తుమ్హాకం హత్థే హోతు, ఖిప్పం మే సోత్థిం కరోథా’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణా ‘‘బహుం ధనం లభిస్సామ, బహుం ఖజ్జభోజ్జం ఆహరాపేస్సామా’’తి హట్ఠతుట్ఠా ‘‘మా చిన్తయిత్థ, మహారాజా’’తి రాజానం సమస్సాసేత్వా రాజనివేసనా నిక్ఖమిత్వా బహినగరే యఞ్ఞావాటం కత్వా బహూ చతుప్పదగణే థూణూపనీతే కత్వా పక్ఖిగణే సమాహరిత్వా ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ లద్ధుం వట్టతీ’’తి పునప్పునం సఞ్చరన్తి.
అథ ఖో మల్లికా దేవీ తం కారణం ఞత్వా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛి ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, బ్రాహ్మణా పునప్పునం సఞ్చరన్తీ’’తి? ‘‘సుఖితా, త్వం భద్దే, అమ్హాకం కణ్ణమూలే ఆసీవిసం చరన్తం న జానాసీ’’తి. ‘‘కిం ఏతం, మహారాజా’’తి? మయా ఏవరూపా దుస్సుపినా దిట్ఠా, బ్రాహ్మణా ‘‘తిణ్ణం అన్తరాయానం అఞ్ఞతరో పఞ్ఞాయతీ’’తి వత్వా ‘‘‘తేసం పటిఘాతాయ యఞ్ఞం యజిస్సామా’తి వత్వా పునప్పునం సఞ్చరన్తీ’’తి. ‘‘కిం పన తే, మహారాజ, సదేవకే లోకే అగ్గబ్రాహ్మణో సుపినపటికమ్మం పుచ్ఛితో’’తి? ‘‘కతరో పనేస, భద్దే, సదేవకే లోకే అగ్గబ్రాహ్మణో’’తి. ‘‘సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలం సబ్బఞ్ఞుం విసుద్ధం నిక్కిలేసం మహాబ్రాహ్మణం న జానాసి. సో హి భగవా సుపినన్తరం జానేయ్య, గచ్ఛ త్వం పుచ్ఛ తం, మహారాజా’’తి. ‘‘సాధు, దేవీ’’తి రాజా విహారం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీది.
సత్థా మధురస్సరం నిచ్ఛారేత్వా ‘‘కిం ను ఖో, మహారాజ, అతిప్పగోవ ఆగతోసీ’’తి ఆహ. అహం, భన్తే, పచ్చూససమయే సోళస మహాసుపినే దిస్వా భీతో బ్రాహ్మణానం ఆరోచేసిం. బ్రాహ్మణా ‘‘కక్ఖళా, మహారాజ, సుపినా, ఏతేసం పటిఘాతత్థాయ సబ్బచతుక్కేన యఞ్ఞం యజిస్సామా’’తి యఞ్ఞం సజ్జేన్తి, బహూ పాణా మరణభయతజ్జితా, తుమ్హే చ సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలా, అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం ఉపాదాయ నత్థి సో ఞేయ్యధమ్మో, యో వో ఞాణముఖే ఆపాథం నాగచ్ఛతి. ‘‘ఏతేసం మే సుపినానం నిప్ఫత్తిం కథేథ భగవా’’తి. ‘‘ఏవమేతం, మహారాజ, సదేవకే లోకే మం ఠపేత్వా అఞ్ఞో ఏతేసం సుపినానం అన్తరం వా నిప్ఫత్తిం వా జానితుం సమత్థో నామ నత్థి, అహం తే కథేస్సామి, అపిచ ఖో త్వం దిట్ఠదిట్ఠనియామేనేవ సుపినే కథేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి రాజా దిట్ఠనియామేనేవ కథేన్తో –
‘‘ఉసభా రుక్ఖా గావియో గవా చ,
అస్సో కంసో సిఙ్గాలీ చ కుమ్భో;
పోక్ఖరణీ చ అపాకచన్దనం.
‘‘లాబూని సీదన్తి సిలా ప్లవన్తి, మణ్డూకియో కణ్హసప్పే గిలన్తి;
కాకం సువణ్ణా పరివారయన్తి, తసా వకా ఏళకానం భయా హీ’’తి. –
ఇమం మాతికం నిక్ఖిపిత్వా కథేసి.
(౧) అహం, భన్తే, ఏకం తావ సుపినం ఏవం అద్దసం – చత్తారో అఞ్జనవణ్ణా కాళఉసభా ‘‘యుజ్ఝిస్సామా’’తి చతూహి దిసాహి రాజఙ్గణం ఆగన్త్వా ‘‘ఉసభయుద్ధం పస్సిస్సామా’’తి మహాజనే సన్నిపతితే యుజ్ఝనాకారం దస్సేత్వా నదిత్వా గజ్జిత్వా అయుజ్ఝిత్వావ పటిక్కన్తా. ఇమం పఠమం సుపినం అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? ‘‘మహారాజ, ఇమస్స విపాకో నేవ తవ, న మమ కాలే భవిస్సతి, అనాగతే పన అధమ్మికానం కపణరాజూనం అధమ్మికానఞ్చ మనుస్సానం కాలే లోకే విపరివత్తమానే కుసలే ఓస్సన్నే, అకుసలే ఉస్సన్నే, లోకస్స పరిహాయనకాలే దేవో న సమ్మా వస్సిస్సతి, మేఘపాదా పచ్ఛిజ్జిస్సన్తి, సస్సాని మిలాయిస్సన్తి, దుబ్భిక్ఖం భవిస్సతి, వస్సితుకామా వియ చతూహి దిసాహి మేఘా ఉట్ఠహిత్వా ఇత్థికాహి ఆతపే పత్థటానం వీహిఆదీనం తేమనభయేన అన్తోపవేసితకాలే పురిసేసు కుద్దాలపిటకహత్థేసు ఆళిబన్ధనత్థాయ నిక్ఖన్తేసు వస్సనాకారం దస్సేత్వా గజ్జిత్వా విజ్జులతా నిచ్ఛారేత్వా తే ఉసభా వియ అయుజ్ఝిత్వా అవస్సిత్వావ పలాయిస్సన్తి. అయమేతస్స విపాకో. తుయ్హం పన తప్పచ్చయా కోచి అన్తరాయో నత్థి, అనాగతం ఆరబ్భ దిట్ఠో సుపినో ఏస, బ్రాహ్మణా పన అత్తనో జీవితవుత్తిం నిస్సాయ కథయింసూ’’తి ఏవం సత్థా సుపినస్స నిప్ఫత్తిం కథేత్వా ఆహ ‘‘దుతియం కథేహి, మహారాజా’’తి.
(౨) దుతియాహం, భన్తే, ఏవం అద్దసం – ఖుద్దకా రుక్ఖా చేవ గచ్ఛా చ పథవిం భిన్దిత్వా విదత్థిమత్తమ్పి రతనమత్తమ్పి అనుగ్గన్త్వావ పుప్ఫన్తి చేవ ఫలన్తి చ. ఇమం దుతియం అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? మహారాజ, ఇమస్సాపి విపాకో లోకస్స పరిహాయనకాలే మనుస్సానం పరిత్తాయుకకాలే భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి సత్తా తిబ్బరాగా భవిస్సన్తి, అసమ్పత్తవయావ కుమారియో పురిసన్తరం గన్త్వా ఉతునియో చేవ గబ్భినియో చ హుత్వా పుత్తధీతాహి వడ్ఢిస్సన్తి. ఖుద్దకరుక్ఖానం పుప్ఫం వియ హి తాసం ఉతునిభావో, ఫలం వియ చ పుత్తధీతరో భవిస్సన్తి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, తతియం కథేహి, మహారాజాతి.
(౩) గావియో, భన్తే, తదహుజాతానం వచ్ఛకానం ఖీరం పివన్తియో అద్దసం. అయం మే తతియో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి విపాకో అనాగతే ఏవ మనుస్సానం జేట్ఠాపచాయికకమ్మస్స నట్ఠకాలే భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి సత్తా మాతాపితూసు వా సస్సుససురేసు వా లజ్జం అనుపట్ఠాపేత్వా సయమేవ కుటుమ్బం సంవిదహన్తావ ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి మహల్లకానం దాతుకామా దస్సన్తి, అదాతుకామా న దస్సన్తి. మహల్లకా అనాథా అసయంవసీ దారకే ఆరాధేత్వా జీవిస్సన్తి తదహుజాతానం వచ్ఛకానం ఖీరం పివన్తియో మహాగావియో వియ. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, చతుత్థం కథేహి, మహారాజాతి.
(౪) ధురవాహే, భన్తే, ఆరోహపరిణాహసమ్పన్నే మహాగోణేయుగపరమ్పరాయ అయోజేత్వా తరుణే గోదమ్మే ధురే యోజేన్తే అద్దసం. తే ధురం వహితుం అసక్కోన్తా ఛడ్డేత్వా అట్ఠంసు, సకటాని నప్పవట్టింసు. అయం మే చతుత్థో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి విపాకో అనాగతే ఏవ అధమ్మికరాజూనం కాలే భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి అధమ్మికకపణరాజానో పణ్డితానం పవేణికుసలానం కమ్మం నిత్థరణసమత్థానం మహామత్తానం యసం న దస్సన్తి. ధమ్మసభాయం వినిచ్ఛయట్ఠానేపి పణ్డితే వోహారకుసలే మహల్లకే అమచ్చే న ఠపేస్సన్తి, తబ్బిపరీతానం పన తరుణతరుణానం యసం దస్సన్తి, తథారూపే ఏవ వినిచ్ఛయట్ఠానే ఠపేస్సన్తి, తే రాజకమ్మాని చేవ యుత్తాయుత్తఞ్చ అజానన్తా నేవ తం యసం ఉక్ఖిపితుం సక్ఖిస్సన్తి, న రాజకమ్మాని నిత్థరితుం. తే అసక్కోన్తా కమ్మధురం ఛడ్డేస్సన్తి, మహల్లకాపి పణ్డితామచ్చా యసం అలభన్తా కిచ్చాని నిత్థరితుం సమత్థాపి ‘‘కిం అమ్హాకం ఏతేహి, మయం బాహిరకా జాతా, అబ్భన్తరికా తరుణదారకా జానిస్సన్తీ’’తి ఉప్పన్నాని కమ్మాని న కరిస్సన్తి, ఏవం సబ్బథాపి తేసం రాజూనం హానియేవ భవిస్సతి, ధురం వహితుం అసమత్థానం వచ్ఛదమ్మానం ధురే యోజితకాలో వియ, ధురవాహానఞ్చ మహాగోణానం యుగపరమ్పరాయ అయోజితకాలో వియ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, పఞ్చమం కథేహి, మహారాజాతి.
(౫) భన్తే, ఏకం ఉభతోముఖం అస్సం అద్దసం, తస్స ద్వీసు పస్సేసు యవసం దేన్తి, సో ద్వీహి ముఖేహి ఖాదతి. అయం మే పఞ్చమో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతే అధమ్మికరాజకాలేయేవ విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి అధమ్మికా బాలరాజానో అధమ్మికే లోలమనుస్సే వినిచ్ఛయే ఠపేస్సన్తి, తే పాపపుఞ్ఞేసు అనాదరా బాలా సభాయం నిసీదిత్వా వినిచ్ఛయం దేన్తా ఉభిన్నమ్పి అత్థపచ్చత్థికానం హత్థతో లఞ్జం గహేత్వా ఖాదిస్సన్తి అస్సో వియ ద్వీహి ముఖేహి యవసం. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, ఛట్ఠం కథేహి, మహారాజాతి.
(౬) భన్తే, మహాజనో సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం సమ్మజ్జిత్వా ‘‘ఇధ పస్సావం కరోహీ’’తి ఏకస్స జరసిఙ్గాలస్స ఉపనామేసి, తం తత్థ పస్సావం కరోన్తం అద్దసం. అయం మే ఛట్ఠో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి విపాకో అనాగతేయేవ భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి అధమ్మికా విజాతిరాజానో జాతిసమ్పన్నానం కులపుత్తానం ఆసఙ్కాయ యసం న దస్సన్తి, అకులీనానంయేవ దస్సన్తి. ఏవం మహాకులాని దుగ్గతాని భవిస్సన్తి, లామకకులాని ఇస్సరాని. తే చ కులీనపురిసా జీవితుం అసక్కోన్తా ‘‘ఇమే నిస్సాయ జీవిస్సామా’’తి అకులీనానం ధీతరో దస్సన్తి, ఇతి తాసం కులధీతానం అకులీనేహి సద్ధిం సంవాసో జరసిఙ్గాలస్స సువణ్ణపాతియం పస్సావకరణసదిసో భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, సత్తమం కథేహీతి.
(౭) భన్తే, ఏకో పురిసో రజ్జుం వట్టేత్వా వట్టేత్వా పాదమూలే నిక్ఖిపతి, తేన నిసిన్నపీఠస్స హేట్ఠా సయితా ఏకా ఛాతసిఙ్గాలీ తస్స అజానన్తస్సేవ తం ఖాదతి, ఏవాహం అద్దసం. అయం మే సత్తమో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతేయేవ విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి ఇత్థియో పురిసలోలా సురాలోలా అలఙ్కారలోలా విసిఖాలోలా ఆమిసలోలా భవిస్సన్తి దుస్సీలా దురాచారా, తా సామికేహి కసిగోరక్ఖాదీని కమ్మాని కత్వా కిచ్ఛేన కసిరేన సమ్భతం ధనం జారేహి సద్ధిం సురం పివన్తియో మాలాగన్ధవిలేపనం ధారయమానా అన్తోగేహే అచ్చాయికమ్పి కిచ్చం అనోలోకేత్వా గేహే పరిక్ఖేపస్స ఉపరిభాగేనపి ఛిద్దట్ఠానేహిపి జారే ఉపధారయమానా స్వే వపితబ్బయుత్తకం బీజమ్పి కోట్టేత్వా యాగుభత్తఖజ్జకాదీని సమ్పాదేత్వా ఖాదమానా విలుమ్పిస్సన్తి హేట్ఠాపీఠకే నిపన్నఛాతసిఙ్గాలీ వియ వట్టేత్వా వట్టేత్వా పాదమూలే నిక్ఖిత్తరజ్జుం. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, అట్ఠమం కథేహీతి.
(౮) భన్తే, రాజద్వారే బహూహి తుచ్ఛకుమ్భేహి పరివారేత్వా ఠపితం ఏకం మహన్తం పూరితకుమ్భం అద్దసం. చత్తారోపి పన వణ్ణా చతూహి దిసాహి చతూహి అనుదిసాహి చ ఘటేహి ఉదకం ఆహరిత్వా ఆహరిత్వా పూరితకుమ్భమేవ పూరేన్తి, పూరితపూరితం ఉదకం ఉత్తరిత్వా పలాయతి, తేపి పునప్పునం తత్థేవ ఉదకం ఆసిఞ్చన్తి, తుచ్ఛకుమ్భే పన ఓలోకేన్తాపి నత్థి. అయం మే అట్ఠమో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతేయేవ విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి లోకో పరిహాయిస్సతి, రట్ఠం నిరోజం భవిస్సతి, రాజానో దుగ్గతా కపణా భవిస్సన్తి. యో ఇస్సరో భవిస్సతి, తస్స భణ్డాగారే సతసహస్సమత్తా కహాపణా భవిస్సన్తి, తే ఏవం దుగ్గతా సబ్బే జానపదే అత్తనోవ కమ్మే కారేస్సన్తి, ఉపద్దుతా మనుస్సా సకే కమ్మన్తే ఛడ్డేత్వా రాజూనఞ్ఞేవ అత్థాయ పుబ్బణ్ణాపరణ్ణాని వపన్తా రక్ఖన్తా లాయన్తా మద్దన్తా పవేసేన్తా ఉచ్ఛుఖేత్తాని కరోన్తా యన్తాని కరోన్తా యన్తాని వాహేన్తా ఫాణితాదీని పచన్తా పుప్ఫారామే చ ఫలారామే చ కరోన్తా తత్థ తత్థ నిప్ఫన్నాని పుబ్బణ్ణాదీని ఆహరిత్వా రఞ్ఞో కోట్ఠాగారమేవ పూరేస్సన్తి, అత్తనో గేహేసు తుచ్ఛకోట్ఠే ఓలోకేన్తాపి న భవిస్సన్తి, తుచ్ఛకుమ్భే అనోలోకేత్వా పూరితకుమ్భే పూరణసదిసమేవ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, నవమం కథేహీతి.
(౯) భన్తే, ఏకం పఞ్చవణ్ణపదుమసఞ్ఛన్నం గమ్భీరం సబ్బతో తిత్థం పోక్ఖరణిం అద్దసం. సమన్తతో ద్విపదచతుప్పదా ఓతరిత్వా తత్థ పానీయం పివన్తి. తస్సా మజ్ఝే గమ్భీరట్ఠానే ఉదకం ఆవిలం, తీరప్పదేసేసు ద్విపదచతుప్పదానం అక్కమట్ఠానే అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిలం. ఏవాహం అద్దసం. అయం మే నవమో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతేయేవ విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి రాజానో అధమ్మికా భవిస్సన్తి, ఛన్దాదివసేన అగతిం గచ్ఛన్తా రజ్జం కారేస్సన్తి, ధమ్మేన వినిచ్ఛయం నామ న దస్సన్తి, లఞ్జవిత్తకా భవిస్సన్తి ధనలోలా, రట్ఠవాసికేసు నేసం ఖన్తిమేత్తానుద్దయా నామ న భవిస్సన్తి, కక్ఖళా ఫరుసా ఉచ్ఛుయన్తే ఉచ్ఛుగణ్ఠికా వియ మనుస్సే పీళేన్తా నానప్పకారేన బలిం ఉప్పాదేన్తా ధనం గణ్హిస్సన్తి. మనుస్సా బలిపీళితా కిఞ్చి దాతుం అసక్కోన్తా గామనిగమాదయో ఛడ్డేత్వా పచ్చన్తం గన్త్వా వాసం కప్పేస్సన్తి, మజ్ఝిమజనపదో సుఞ్ఞో భవిస్సతి, పచ్చన్తో ఘనవాసో సేయ్యథాపి పోక్ఖరణియా మజ్ఝే ఉదకం ఆవిలం పరియన్తే విప్పసన్నం. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, దసమం కథేహీతి.
(౧౦) భన్తే, ఏకిస్సాయేవ కుమ్భియా పచ్చమానం ఓదనం అపాకం అద్దసం ‘‘అపాక’’న్తి విచారేత్వా విభజిత్వా ఠపితం వియ తీహాకారేహి పచ్చమానం, ఏకస్మిం పస్సే అతికిలిన్నో హోతి, ఏకస్మిం ఉత్తణ్డులో, ఏకస్మిం సుపక్కోతి. అయం మే దసమో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతేయేవ విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి రాజానో అధమ్మికా భవిస్సన్తి, తేసు అధమ్మికేసు రాజయుత్తాపి బ్రాహ్మణగహపతికాపి నేగమజానపదాపీతి సమణబ్రాహ్మణే ఉపాదాయ సబ్బే మనుస్సా అధమ్మికా భవిస్సన్తి, తతో తేసం ఆరక్ఖదేవతా, బలిపటిగ్గాహికా దేవతా, రుక్ఖదేవతా, ఆకాసట్ఠదేవతాతి ఏవం దేవతాపి అధమ్మికా భవిస్సన్తి. అధమ్మికరాజూనఞ్చ రజ్జే వాతా విసమా ఖరా వాయిస్సన్తి, తే ఆకాసట్ఠవిమానాని కమ్పేస్సన్తి, తేసు కమ్పితేసు దేవతా కుపితా దేవం వస్సితుం న దస్సన్తి, వస్సమానోపి సకలరట్ఠే ఏకప్పహారేన న వస్సిస్సతి, వస్సమానోపి సబ్బత్థ కసికమ్మస్స వా వప్పకమ్మస్స వా ఉపకారకో హుత్వా న వస్సిస్సతి. యథా చ రట్ఠే, ఏవం జనపదేపి గామేపి ఏకతళాకేపి ఏకసరేపి ఏకప్పహారేనేవ న వస్సిస్సతి, తళాకస్స ఉపరిభాగే వస్సన్తో హేట్ఠాభాగే న వస్సిస్సతి, హేట్ఠా వస్సన్తో ఉపరి న వస్సిస్సతి. ఏకస్మిం భాగే సస్సం అతివస్సేన నస్సిస్సతి, ఏకస్మిం అవస్సనేన మిలాయిస్సతి, ఏకస్మిం సమ్మా వస్సమానో సమ్పాదేస్సతి. ఏవం ఏకస్స రఞ్ఞో రజ్జే వుత్తసస్సా తిప్పకారా భవిస్సన్తి ఏకకుమ్భియా ఓదనో వియ. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, ఏకాదసమం కథేహీతి.
(౧౧) భన్తే, సతసహస్సగ్ఘనికం చన్దనసారం పూతితక్కేన విక్కిణన్తే అద్దసం. అయం మే ఏకాదసమో సుపినో, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతేయేవ మయ్హం సాసనే పరిహాయన్తే విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి పచ్చయలోలా అలజ్జీ భిక్ఖూ బహూ భవిస్సన్తి, తే మయా పచ్చయలోలుప్పం నిమ్మథేత్వా కథితధమ్మదేసనం చీవరాదిచతుపచ్చయహేతు పరేసం దేసేస్సన్తి, పచ్చయేహి ముచ్ఛితా నిస్సరణపక్ఖే ఠితా నిబ్బానాభిముఖం కత్వా దేసేతుం న సక్ఖిస్సన్తి, కేవలం ‘‘పదబ్యఞ్జనసమ్పత్తిఞ్చేవ మధురసద్దఞ్చ సుత్వా మహగ్ఘాని చీవరాదీని దస్సన్తి’’ ఇచ్చేవం దేసేస్సన్తి. అపరే అన్తరవీథిచతుక్కరాజద్వారాదీసు నిసీదిత్వా కహాపణఅడ్ఢకహాపణపాదమాసకరూపాదీనిపి నిస్సాయ దేసేస్సన్తి. ఇతి మయా నిబ్బానగ్ఘనకం కత్వా దేసితం ధమ్మం చతుపచ్చయత్థాయ చేవ కహాపణడ్ఢకహాపణాదీనం అత్థాయ చ విక్కిణిత్వా దేసేన్తా సతసహస్సగ్ఘనకం చన్దనసారం పూతితక్కేన విక్కిణన్తా వియ భవిస్సన్తి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, ద్వాదసమం కథేహీతి.
(౧౨) భన్తే, తుచ్ఛలాబూని ఉదకే సీదన్తాని అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సపి అనాగతే అధమ్మికరాజకాలే లోకే విపరివత్తన్తేయేవ విపాకో భవిస్సతి. తదా హి రాజానో జాతిసమ్పన్నానం కులపుత్తానం యసం న దస్సన్తి, అకులీనానంయేవ దస్సన్తి, తే ఇస్సరా భవిస్సన్తి, ఇతరే దలిద్దా. రాజసమ్ముఖేపి రాజద్వారేపి అమచ్చసమ్ముఖేపి వినిచ్ఛయట్ఠానేపి తుచ్ఛలాబుసదిసానం అకులీనానంయేవ కథా ఓసీదిత్వా ఠితా వియ నిచ్చలా సుప్పతిట్ఠితా భవిస్సతి. సఙ్ఘసన్నిపాతేసుపి సఙ్ఘకమ్మగణకమ్మట్ఠానేసు చేవ పత్తచీవరపరివేణాదివినిచ్ఛయట్ఠానేసు చ దుస్సీలానం పాపపుగ్గలానంయేవ కథా నియ్యానికా భవిస్సతి, న లజ్జిభిక్ఖూనన్తి ఏవం సబ్బథాపి తుచ్ఛలాబుసీదనకాలో వియ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, తేరసమం కథేహీతి.
(౧౩) భన్తే, మహన్తమహన్తా కూటాగారప్పమాణా ఘనసిలా నావా వియ ఉదకే ప్లవమానా అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సపి తాదిసేయేవ కాలే విపాకో భవిస్సతి. తదా హి అధమ్మికరాజానో అకులీనానం యసం దస్సన్తి, తే ఇస్సరా భవిస్సన్తి, కులీనా దుగ్గతా. తేసు న కేచి గారవం కరిస్సన్తి, ఇతరేసుయేవ కరిస్సన్తి. రాజసమ్ముఖే వా అమచ్చసమ్ముఖే వా వినిచ్ఛయట్ఠానే వా వినిచ్ఛయకుసలానం ఘనసిలాసదిసానం కులపుత్తానం కథా న ఓగాహిత్వా పతిట్ఠహిస్సతి. తేసు కథేన్తేసు ‘‘కిం ఇమే కథేన్తీ’’తి ఇతరే పరిహాసమేవ కరిస్సన్తి. భిక్ఖుసన్నిపాతేసుపి వుత్తప్పకారేసు ఠానేసు నేవ పేసలే భిక్ఖూ గరుకాతబ్బే మఞ్ఞిస్సన్తి, నాపి తేసం కథా పరియోగాహిత్వా పతిట్ఠహిస్సతి, సిలానం ప్లవనకాలో వియ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, చుద్దసమం కథేహీతి.
(౧౪) భన్తే, ఖుద్దకమధుకపుప్ఫప్పమాణా మణ్డూకియో మహన్తమహన్తే కణ్హసప్పే వేగేన అనుబన్ధిత్వా ఉప్పలనాళే వియ ఛిన్దిత్వా ఛిన్దిత్వా మంసం ఖాదిత్వా గిలన్తియో అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సపి లోకే పరిహాయన్తే అనాగతే ఏవ విపాకో భవిస్సతి. తదా హి మనుస్సా తిబ్బరాగజాతికా కిలేసానువత్తకా హుత్వా తరుణతరుణానం అత్తనో భరియానం వసే వత్తిస్సన్తి, గేహే దాసకమ్మకరాదయోపి గోమహింసాదయోపి హిరఞ్ఞసువణ్ణమ్పి సబ్బం తాసఞ్ఞేవ ఆయత్తం భవిస్సతి. ‘‘అసుకం హిరఞ్ఞసువణ్ణం వా పరిచ్ఛదాదిజాతం వా కహ’’న్తి వుత్తే ‘‘యత్థ వా తత్థ వా హోతు, కిం తుయ్హిమినా బ్యాపారేన, త్వం మయ్హం ఘరే సన్తం వా అసన్తం వా జానితుకామో జాతో’’తి వత్వా నానప్పకారేహి అక్కోసిత్వా ముఖసత్తీహి కోట్టేత్వా దాసచేటకే వియ అత్తనో వసే కత్వా అత్తనో ఇస్సరియం పవత్తేస్సన్తి. ఏవం మధుకపుప్ఫప్పమాణానం మణ్డూకపోతికానం ఆసీవిసే కణ్హసప్పే గిలనకాలో వియ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, పన్నరసమం కథేహీతి.
(౧౫) భన్తే, దసహి అసద్ధమ్మేహి సమన్నాగతం గామగోచరం కాకం కఞ్చనవణ్ణతాయ ‘‘సువణ్ణా’’తి లద్ధనామే సువణ్ణరాజహంసే పరివారేన్తే అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సాపి అనాగతే దుబ్బలరాజకాలేయేవ విపాకో భవిస్సతి. అనాగతస్మిఞ్హి రాజానో హత్థిసిప్పాదీసు అకుసలా యుద్ధేసు అవిసారదా భవిస్సన్తి, తే అత్తనో రజ్జవిపత్తిం ఆసఙ్కమానా సమానజాతికానం కులపుత్తానం ఇస్సరియం అదత్వా అత్తనో పాదమూలికన్హాపకకప్పకాదీనం దస్సన్తి, జాతిగోత్తసమ్పన్నా కులపుత్తా రాజకులే పతిట్ఠం అలభమానా జీవికం కప్పేతుం అసమత్థా హుత్వా ఇస్సరియే ఠితే జాతిగోత్తహీనే అకులీనే ఉపట్ఠహన్తా విచరిస్సన్తి, సువణ్ణరాజహంసేహి కాకస్స పరివారితకాలో వియ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి, సోళసమం కథేహీతి.
(౧౬) భన్తే, పుబ్బే దీపినో ఏళకే ఖాదన్తి, అహం పన ఏళకే దీపినో అనుబన్ధిత్వా మురుమురూతి ఖాదన్తే అద్దసం. అథఞ్ఞే తసా వకా ఏళకే దూరతోవ దిస్వా తసితా తాసప్పత్తా హుత్వా ఏళకానం భయాపలాయిత్వా గుమ్బగహనాదీని పవిసిత్వా నిలీయింసు, ఏవాహం అద్దసం, ఇమస్స కో విపాకోతి? ఇమస్సపి అనాగతే అధమ్మికరాజకాలేయేవ విపాకో భవిస్సతి. తదా హి అకులీనా రాజవల్లభా ఇస్సరా భవిస్సన్తి, కులీనా అపఞ్ఞాతా దుగ్గతా. తే రాజవల్లభా రాజానం అత్తనో కథం గాహాపేత్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీసు బలవన్తో హుత్వా కులీనానం పవేణిఆగతాని ఖేత్తవత్థాదీని ‘‘అమ్హాకం సన్తకాని ఏతానీ’’తి అభియుఞ్జిత్వా తేసు ‘‘న తుమ్హాకం, అమ్హాక’’న్తి ఆగన్త్వా వినిచ్ఛయట్ఠానాదీసు వివదన్తేసు వేత్తలతాదీహి పహరాపేత్వా గీవాయం గహేత్వా అపకడ్ఢాపేత్వా ‘‘అత్తనో పమాణం న జానాథ, అమ్హేహి సద్ధిం వివదథ, ఇదాని వో రఞ్ఞో కథేత్వా హత్థపాదచ్ఛేదనాదీని కారేస్సామా’’తి సన్తజ్జేస్సన్తి. తే తేసం భయేన అత్తనో సన్తకాని వత్థూని ‘‘తుమ్హాకంయేవేతాని గణ్హథా’’తి నియ్యాదేత్వా అత్తనో గేహాని పవిసిత్వా భీతా నిపజ్జిస్సన్తి. పాపభిక్ఖూపి పేసలే భిక్ఖూ యథారుచి విహేఠేస్సన్తి, తే పేసలా భిక్ఖూ పటిసరణం అలభమానా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా గహనట్ఠానేసు నిలీయిస్సన్తి. ఏవం హీనజచ్చేహి చేవ పాపభిక్ఖూహి చ ఉపద్దుతానం జాతిమన్తకులపుత్తానఞ్చేవ పేసలభిక్ఖూనఞ్చ ఏళకానం భయేన తసవకానం పలాయనకాలో వియ భవిస్సతి. ఇతోనిదానమ్పి తే భయం నత్థి. అయమ్పి హి సుపినో అనాగతంయేవ ఆరబ్భ దిట్ఠో. బ్రాహ్మణా పన న ధమ్మసుధమ్మతాయ తయి సినేహేన కథయింసు, ‘‘బహుధనం లభిస్సామా’’తి ఆమిసాపేక్ఖతాయ జీవితవుత్తిం నిస్సాయ కథయింసూతి.
ఏవం సత్థా సోళసన్నం మహాసుపినానం నిప్ఫత్తిం కథేత్వా ‘‘న ఖో, మహారాజ, ఏతరహి త్వఞ్ఞేవ ఇమే సుపినే అద్దస, పోరాణకరాజానోపి అద్దసంసు. బ్రాహ్మణాపి నేసం ఏవమేవ ఇమే సుపినే గహేత్వా యఞ్ఞమత్థకే ఖిపింసు, తతో పణ్డితేహి దిన్ననయేన గన్త్వా బోధిసత్తం పుచ్ఛింసు. పోరాణకా పణ్డితాపి నేసం ఇమే సుపినే కథేన్తా ఇమినావ నియామేన కథేసు’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఉదిచ్చబ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అభిఞ్ఞా చేవ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా హిమవన్తప్పదేసే ఝానకీళం కీళన్తో విహరతి. తదా బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో ఇమినావ నియామేన ఇమే సుపినే దిస్వా బ్రాహ్మణే పుచ్ఛి. బ్రాహ్మణా ఏవమేవ యఞ్ఞం యజితుం ఆరభింసు. తేసు పురోహితస్స అన్తేవాసికమాణవో పణ్డితో బ్యత్తో ఆచరియం ఆహ – ‘‘ఆచరియ, తుమ్హేహి మయం తయో వేదే ఉగ్గణ్హాపితా, నను తేసు ఏకం మారేత్వా ఏకస్స సోత్థికమ్మస్స కారణం నామ నత్థీ’’తి. తాత, ఇమినా ఉపాయేన అమ్హాకం బహుధనం ఉప్పజ్జిస్సతి, త్వం పన రఞ్ఞో ధనం రక్ఖితుకామో మఞ్ఞేతి. మాణవో ‘‘తేన హి, ఆచరియ, తుమ్హే తుమ్హాకం కమ్మం కరోథ, అహం తుమ్హాకం సన్తికే కిం కరిస్సామీ’’తి విచరన్తో రఞ్ఞో ఉయ్యానం అగమాసి.
తం దివసమేవ బోధిసత్తోపి తం కారణం ఞత్వా ‘‘అజ్జ మయి మనుస్సపథం గతే మహాజనస్స బన్ధనా మోక్ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆకాసేన గన్త్వా ఉయ్యానే ఓతరిత్వా సువణ్ణపటిమా వియ మఙ్గలసిలాతలే నిసీది. మాణవో బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదిత్వా పటిసన్థారమకాసి. బోధిసత్తోపి తేన సద్ధిం మధురపటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం ను ఖో, మాణవ, రాజా ధమ్మేన రజ్జం కారేతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, రాజా నామ ధమ్మికో, అపిచ ఖో తం బ్రాహ్మణా అతిత్థే పక్ఖన్దాపే’’న్తి. రాజా సోళస సుపినే దిస్వా బ్రాహ్మణానం ఆరోచేసి. బ్రాహ్మణా ‘‘యఞ్ఞం యజిస్సామా’’తి ఆరద్ధా. కిం ను ఖో, భన్తే, ‘‘అయం నామ ఇమేసం సుపినానం నిప్ఫత్తీ’’తి రాజానం సఞ్ఞాపేత్వా తుమ్హాకం మహాజనం భయా మోచేతుం న వట్టతీతి. మయం ఖో, మాణవ, రాజానం న జానామ, రాజాపి అమ్హే న జానాతి. సచే పన ఇధాగన్త్వా పుచ్ఛేయ్య, కథేయ్యామస్స మయన్తి. మాణవో ‘‘అహం, భన్తే, తం ఆనేస్సామి, తుమ్హే మమాగమనం ఉదిక్ఖన్తా ముహుత్తం నిసీదథా’’తి బోధిసత్తం పటిజానాపేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘మహారాజ, ఏకో ఆకాసచారికో తాపసో తుమ్హాకం ఉయ్యానే ఓతరిత్వా ‘తుమ్హేహి దిట్ఠసుపినానం నిప్ఫత్తిం కథేస్సామీ’తి తుమ్హే పక్కోసతీ’’తి ఆహ.
రాజా తస్స కథం సుత్వా తావదేవ మహన్తేన పరివారేన ఉయ్యానం గన్త్వా తాపసం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో పుచ్ఛి ‘‘తుమ్హే కిర, భన్తే, మయా దిట్ఠసుపినానం నిప్ఫత్తిం జానాథా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి కథేథా’’తి. ‘‘కథేమి, మహారాజ, యథాదిట్ఠే తావ సుపినే మం సావేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి రాజా –
౭౭. ‘‘ఉసభా రుక్ఖా గావియో గవా చ,
అస్సో కంసో సిఙ్గాలీ చ కుమ్భో;
పోక్ఖరణీ చ అపాకచన్దనం.
‘‘లాబూని సీదన్తి సిలా ప్లవన్తి, మణ్డూకియో కణ్హసప్పే గిలన్తి;
కాకం సువణ్ణా పరివారయన్తి, తసా వకా ఏళకానం భయా హీ’’తి. –
వత్వా పసేనదిరఞ్ఞా కథితనియామేనేవ సుపినే కథేసి.
బోధిసత్తోపి తేసం ఇదాని సత్థారా కథితనియామేనేవ విత్థారతో నిప్ఫత్తిం కథేత్వా పరియోసానే సయం ఇదం కథేసి –
‘‘విపరియాసో వత్తతి నయిధ మత్థీ’’తి;
తత్రాయమత్థో – అయం, మహారాజ, ఇమేసం సుపినానం నిప్ఫత్తి. యం పనేతం తేసం పటిఘాతత్థాయ యఞ్ఞకమ్మం వత్తతి, తం విపరియాసో వత్తతి విపరీతతో వత్తతి, విపల్లాసేన వత్తతీతి వుత్తం హోతి. కింకారణా? ఇమేసఞ్హి నిప్ఫత్తి నామ లోకస్స విపరివత్తనకాలే, అకారణస్స కారణన్తి గహణకాలే, కారణస్స అకారణన్తి ఛడ్డనకాలే, అభూతస్స భూతన్తి గహణకాలే, భూతస్స అభూతన్తి జహనకాలే, అలజ్జీనం ఉస్సన్నకాలే, లజ్జీనఞ్చ పరిహీనకాలే భవిస్సతి. నయిధ మత్థీతి ఇదాని పన తవ వా మమ వా కాలే ఇధ ఇమస్మిం పురిసయుగే వత్తమానే ఏతేసం నిప్ఫత్తి నత్థి. తస్మా ఏతేసం పటిఘాతాయ వత్తమానం యఞ్ఞకమ్మం విపల్లాసేన వత్తతి, అలం తేన. నత్థి తే ఇతోనిదానం భయం వా ఛమ్భితత్తం వాతి మహాపురిసో రాజానం సమస్సాసేత్వా మహాజనం బన్ధనా మోచేత్వా పున ఆకాసే ఠత్వా రఞ్ఞో ఓవాదం దత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ, మహారాజ, బ్రాహ్మణేహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా పసుఘాతయఞ్ఞం మా యజీ’’తి ధమ్మం దేసేత్వా ఆకాసేనేవ అత్తనో వసనట్ఠానం అగమాసి. రాజాపి తస్స ఓవాదే ఠితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘సుపినపచ్చయా తే భయం నత్థి, హరేతం యఞ్ఞ’’న్తి యఞ్ఞం హారేత్వా మహాజనస్స జీవితదానం దత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, మాణవో సారిపుత్తో, తాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
పరినిబ్బుతే పన భగవతి సఙ్గీతికారకా ‘‘ఉసభా’’తిఆదీని తీణి పదాని అట్ఠకథం ఆరోపేత్వా ‘‘లాబూనీ’’తిఆదీని చత్తారి పదాని ఏకం గాథం కత్వా ఏకకనిపాతపాళిం ఆరోపేసున్తి.
మహాసుపినజాతకవణ్ణనా సత్తమా.
[౭౮] ౮. ఇల్లిసజాతకవణ్ణనా
ఉభో ఖఞ్జాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మచ్ఛరియకోసియసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి. రాజగహనగరస్స కిర అవిదూరే సక్కారం నామ నిగమో అహోసి, తత్థేకో మచ్ఛరియకోసియో నామ సేట్ఠి అసీతికోటివిభవో పటివసతి. సో తిణగ్గేన తేలబిన్దుమత్తమ్పి నేవ పరేసం దేతి, న అత్తనా పరిభుఞ్జతి. ఇతి తస్స తం విభవజాతం నేవ పుత్తదారాదీనం, న సమణబ్రాహ్మణానం అత్థం అనుభోతి, రక్ఖసపరిగ్గహితపోక్ఖరణీ వియ అపరిభోగం తిట్ఠతి.
సత్థా ఏకదివసం పచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ సకలలోకధాతుయం బోధనేయ్యబన్ధవే ఓలోకేన్తో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే వసన్తస్స తస్స సేట్ఠినో సపజాపతికస్స సోతాపత్తిఫలస్స ఉపనిస్సయం అద్దస. తతో పురిమదివసే పన రాజానం ఉపట్ఠాతుం రాజగేహం గన్త్వా రాజూపట్ఠానం కత్వా ఆగచ్ఛన్తో ఏకం ఛాతజ్ఝత్తం జనపదమనుస్సం కుమ్మాసపూరం కపల్లపూవం ఖాదన్తం దిస్వా తత్థ పిపాసం ఉప్పాదేత్వా అత్తనో ఘరం గన్త్వా చిన్తేసి ‘‘సచాహం ‘కపల్లపూవం ఖాదితుకామోమ్హీ’తి వక్ఖామి, బహూ మయా సద్ధిం ఖాదితుకామా భవిస్సన్తి, ఏవం మే బహూని తణ్డులసప్పిమధుఫాణితాదీని పరిక్ఖయం గమిస్సన్తి, న కస్సచి కథేస్సామీ’’తి తణ్హం అధివాసేన్తో విచరతి. సో గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ఉప్పణ్డుపణ్డుకజాతో ధమనిసన్థతగత్తో జాతో. తతో తణ్హం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో గబ్భం పవిసిత్వా మఞ్చకం ఉపగూహిత్వా నిపజ్జి. ఏవంగతోపి ధనహానిభయేన కస్సచి కిఞ్చి న కథేసి.
అథ నం భరియా ఉపసఙ్కమిత్వా పిట్ఠిం పరిమజ్జిత్వా ‘‘కిం తే సామి, అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘న మే కిఞ్చి అఫాసుకం అత్థీ’’తి. ‘‘కిం ను ఖో తే రాజా కుపితో’’తి? ‘‘రాజాపి మే న కుప్పతీ’’తి. ‘‘అథ కిం తే పుత్తధీతాహి వా దాసకమ్మకరాదీహి వా కిఞ్చి అమనాపం కతం అత్థీ’’తి? ‘‘ఏవరూపమ్పి నత్థీ’’తి. ‘‘కిస్మిఞ్చి పన తే తణ్హా అత్థీ’’తి? ఏవం వుత్తేపి ధనహానిభయేన కిఞ్చి అవత్వా నిస్సద్దోవ నిపజ్జి. అథ నం భరియా ‘‘కథేహి, సామి, కిస్మిం తే తణ్హా’’తి ఆహ. సో వచనం పరిగిలన్తో వియ ‘‘అత్థి మే ఏకా తణ్హా’’తి ఆహ. ‘‘కిం తణ్హా, సామీ’’తి? ‘‘కపల్లపూవం ఖాదితుకామోమ్హీ’’తి. ‘‘అథ కిమత్థం న కథేసి, కిం త్వం దలిద్దో, ఇదాని సకలసక్కారనిగమవాసీనం పహోనకే కపల్లపూవే పచిస్సామీ’’తి? ‘‘కిం తే ఏతేహి, తే అత్తనో కమ్మం కత్వా ఖాదిస్సన్తీ’’తి? ‘‘తేన హి ఏకరచ్ఛవాసీనం పహోనకే పచామీ’’తి. జానామహం తవ మహద్ధనభావన్తి. ‘‘తేన హి ఇమస్మిం గేహమత్తే సబ్బేసం పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘జానామహం తవ మహజ్ఝాసయభావ’’న్తి. ‘‘తేన హి తే పుత్తదారమత్తస్సేవ పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘కిం పన తే ఏతేహీ’’తి? ‘‘తేన హి తుయ్హఞ్చ మయ్హఞ్చ పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘త్వం కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘తేన హి ఏకస్సేవ తే పహోనకం కత్వా పచామీ’’తి. ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పచ్చమానం బహూ పచ్చాసీసన్తి, సకలతణ్డులే ఠపేత్వా భిన్నతణ్డులే చ ఉద్ధనకపల్లాదీని చ ఆదాయ థోకం ఖీరసప్పిమధుఫాణితఞ్చ గహేత్వా సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలం ఆరుయ్హ పచ, తత్థాహం ఏకకోవ నిసీదిత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా గహేతబ్బం గాహాపేత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ దాసియో విస్సజ్జేత్వా సేట్ఠిం పక్కోసాపేసి. సో ఆదితో పట్ఠాయ ద్వారాని పిదహన్తో సబ్బద్వారేసు సూచిఘటికాని దత్వా సత్తమతలం అభిరుహిత్వా తత్థపి ద్వారం పిదహిత్వా నిసీది. భరియాపిస్స ఉద్ధనే అగ్గిం జాలేత్వా కపల్లకం ఆరోపేత్వా పూవే పచితుం ఆరభి.
అథ సత్థా పాతోవ మహామోగ్గల్లానత్థేరం ఆమన్తేసి, ‘‘ఏసో, మోగ్గల్లాన, రాజగహనగరస్స అవిదూరే సక్కారనిగమే మచ్ఛరియకోసియసేట్ఠి ‘కపల్లపూవే ఖాదిస్సామీ’తి అఞ్ఞేసం దస్సనభయేన సత్తభూమికే పాసాదే కపల్లపూవే పచాపేతి. త్వం తత్థ గన్త్వా తం సేట్ఠిం దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా ఉభోపి జయమ్పతికే పూవే చ ఖీరసప్పిమధుఫాణితాదీని చ గాహాపేత్వా అత్తనో బలేన జేతవనం ఆనేహి. అజ్జాహం పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం విహారేయేవ నిసీదిస్సామి, పూవేహేవ భత్తకిచ్చం కరిస్సామీ’’తి. థేరో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తావదేవ ఇద్ధిబలేన తం నిగమం గన్త్వా తస్స పాసాదస్స సీహపఞ్జరద్వారే సునివత్థో సుపారుతో ఆకాసేయేవ మణిరూపకం వియ అట్ఠాసి.
మహాసేట్ఠినో థేరం దిస్వావ హదయమంసం కమ్పి. సో ‘‘అహం ఏవరూపానఞ్ఞేవ భయేన ఇమం ఠానం ఆగతో, అయఞ్చ ఆగన్త్వా వాతపానద్వారే ఠితో’’తి గహేతబ్బగహణం అపస్సన్తో అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తలోణసక్ఖరా వియ దోసేన తటతటాయన్తో ఏవమాహ ‘‘సమణ, ఆకాసే ఠత్వా త్వం కిం లభిస్ససి, ఆకాసే అపదే పదం దస్సేత్వా చఙ్కమన్తోపి నేవ లభిస్ససీ’’తి. థేరో తస్మింయేవ ఠానే అపరాపరం చఙ్కమి. సేట్ఠి ‘‘చఙ్కమన్తో కిం లభిస్ససి, ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీదమానోపి న లభిస్ససియేవా’’తి ఆహ. థేరో పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. అథ నం ‘‘నిసిన్నో కిం లభిస్ససి, ఆగన్త్వా వాతపానఉమ్మారే ఠితోపి న లభిస్ససీ’’తి ఆహ. అథ థేరో ఉమ్మారే అట్ఠాసి. అథ నం ‘‘ఉమ్మారే ఠితో కిం లభిస్ససి, ధూమాయన్తోపి న లభిస్ససియేవా’’తి ఆహ. థేరో ధూమాయి, సకలపాసాదో ఏకధూమో అహోసి, సేట్ఠినో అక్ఖీనం సూచియా విజ్ఝనకాలో వియ జాతో. గేహజ్ఝాయనభయేన పన నం ‘‘పజ్జలన్తోపి న లభిస్ససీ’’తి అవత్వా చిన్తేసి ‘‘అయం సమణో సుట్ఠు లగ్గో, అలద్ధా న గమిస్సతి, ఏకమస్స పూవం దాపేస్సామీ’’తి భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, ఏకం ఖుద్దకపూవం పచిత్వా సమణస్స దత్వా ఉయ్యోజేహి న’’న్తి. సా థోకఞ్ఞేవ పిట్ఠం కపల్లపాతియం పక్ఖిపి, మహాపూవో హుత్వా సకలపాతిం పూరేత్వా ఉద్ధుమాతో అట్ఠాసి.
సేట్ఠి తం దిస్వా ‘‘బహు తయా పిట్ఠం గహితం భవిస్సతీ’’తి సయమేవ దబ్బికణ్ణేన థోకతరం పిట్ఠం గహేత్వా పక్ఖిపి, పూవో పురిమపూవతో మహన్తతరో జాతో. ఏవం యం యం పచతి, సో సో మహన్తమహన్తోవ హోతి. సో నిబ్బిన్నో భరియం ఆహ ‘‘భద్దే, ఇమస్స ఏకం పూవం దేహీ’’తి. తస్సా పచ్ఛితో ఏకం పూవం గణ్హన్తియా సబ్బే ఏకాబద్ధా అల్లీయింసు. సా సేట్ఠిం ఆహ ‘‘సామి, సబ్బే పూవా ఏకతో లగ్గా, విసుం కాతుం న సక్కోమీ’’తి. ‘‘అహం కరిస్సామీ’’తి సోపి కాతుం నాసక్ఖి. ఉభో జనా కోటియం గహేత్వా కడ్ఢన్తాపి వియోజేతుం నాసక్ఖింసుయేవ. అథస్స పూవేహి సద్ధిం వాయమన్తస్సేవ సరీరతో సేదా ముచ్చింసు, పిపాసా చ పచ్ఛిజ్జి. తతో భరియం ఆహ ‘‘భద్దే, న మే పూవేహి అత్థో, పచ్ఛియా సద్ధింయేవ ఇమస్స భిక్ఖుస్స దేహీ’’తి. సా పచ్ఛిం ఆదాయ థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా సబ్బే పూవే థేరస్స అదాసి. థేరో ఉభిన్నమ్పి ధమ్మం దేసేసి, తిణ్ణం రతనానం గుణే కథేసి, ‘‘అత్థి దిన్నం, అత్థి యిట్ఠ’’న్తి దానాదీనం ఫలం గగనతలే పుణ్ణచన్దం వియ దస్సేసి.
తం సుత్వా పసన్నచిత్తో సేట్ఠి ‘‘భన్తే, ఆగన్త్వా ఇమస్మిం పల్లఙ్కే నిసీదిత్వా పూవే పరిభుఞ్జథా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘మహాసేట్ఠి, సమ్మాసమ్బుద్ధో ‘పూవే ఖాదిస్సామీ’తి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం విహారే నిసిన్నో, తుమ్హాకం రుచియా సతి సేట్ఠిభరియం పూవే చ ఖీరాదీని చ గణ్హాపేథ, సత్థు సన్తికం గమిస్సామా’’తి ఆహ. ‘‘కహం పన, భన్తే, ఏతరహి సత్థా’’తి? ‘‘ఇతో పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే జేతవనమహావిహారే’’తి. ‘‘భన్తే, కాలం అనతిక్కమిత్వా ఏత్తకం అద్ధానం కథం గమిస్సామా’’తి? ‘‘మహాసేట్ఠి తుమ్హాకం రుచియా సతి అహం వో అత్తనో ఇద్ధిబలేన నేస్సామి, తుమ్హాకం పాసాదే సోపానసీసం అత్తనో ఠానేయేవ భవిస్సతి, సోపానపరియోసానం పన జేతవనద్వారకోట్ఠకే భవిస్సతి, ఉపరిపాసాదా హేట్ఠాపాసాదం ఓతరణకాలమత్తేన వో జేతవనం నేస్సామీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సమ్పటిచ్ఛి. థేరో సోపానసీసం తత్థేవ కత్వా ‘‘సోపానపాదమూలం జేతవనద్వారకోట్ఠకే హోతూ’’తి అధిట్ఠాసి, తథేవాహోసి.
ఇతి థేరో సేట్ఠిఞ్చ సేట్ఠిభరియఞ్చ ఉపరిపాసాదా హేట్ఠాఓతరణకాలతో ఖిప్పతరం జేతవనం సమ్పాపేసి. తే ఉభోపి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా కాలం ఆరోచేసుం. సత్థా భత్తగ్గం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. మహాసేట్ఠి బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దక్ఖిణోదకం అదాసి, సేట్ఠిభరియా తథాగతస్స పత్తే పూవే పతిట్ఠాపేసి. సత్థా అత్తనో యాపనమత్తం గణ్హి, పఞ్చసతా భిక్ఖూపి తథేవ గణ్హింసు. సేట్ఠి ఖీరసప్పిమధుఫాణితసక్ఖరాదీని దదమానో అగమాసి. సత్థా పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేసి. మహాసేట్ఠిపి సద్ధిం భరియాయ యావదత్థం ఖాది, పూవానం పరియోసానమేవ న పఞ్ఞాయతి, సకలవిహారే భిక్ఖూనఞ్చ విఘాసాదానఞ్చ దిన్నేపి న పరియన్తో పఞ్ఞాయతి. ‘‘భన్తే, పూవా పరిక్ఖయం న గచ్ఛన్తీ’’తి భగవతో ఆరోచేసుం. తేన హి జేతవనద్వారకోట్ఠకే ఛడ్డేథాతి. అథ నే ద్వారకోట్ఠకస్స అవిదూరే పబ్భారట్ఠానే ఛడ్డయింసు. అజ్జతనాపి తం ఠానం ‘‘కపల్లపూవపబ్భారో’’త్వేవ పఞ్ఞాయతి. మహాసేట్ఠి సద్ధిం భరియాయ భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భగవా అనుమోదనం అకాసి. అనుమోదనాపరియోసానే ఉభోపి సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సత్థారం వన్దిత్వా ద్వారకోట్ఠకే సోపానం ఆరుయ్హ అత్తనో పాసాదేయేవ పతిట్ఠహింసు. తతో పట్ఠాయ మహాసేట్ఠి అసీతికోటిధనం బుద్ధసాసనేయేవ వికిరి.
పునదివసే సమ్మాసమ్బుద్ధే సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా జేతవనం ఆగమ్మ భిక్ఖూనం సుగతోవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పవిసిత్వా పటిసల్లీనే సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ ‘‘పస్సథావుసో, మహామోగ్గల్లానత్థేరస్సానుభావం, అనుపహచ్చ సద్ధం అనుపహచ్చ భోగే మచ్ఛరియసేట్ఠిం ముహుత్తేనేవ దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా పూవే గాహాపేత్వా జేతవనం ఆనేత్వా సత్థు సమ్ముఖం కత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి, అహో మహానుభావో థేరో’’తి థేరస్స గుణకథం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, కులదమకేన నామ భిక్ఖునా కులే అవిహేఠేత్వా అకిలమేత్వా పుప్ఫతో రేణుం గణ్హన్తేన భమరేన వియ ఉపసఙ్కమిత్వా బుద్ధగుణే జానాపేతబ్బ’’న్తి వత్వా థేరం పసంసన్తో –
‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫం, వణ్ణగన్ధమహేఠయం;
పలేతి రసమాదాయ, ఏవం గామే మునీ చరే’’తి. (ధ. ప. ౪౯) –
ఇమం ధమ్మపదే గాథం వత్వా ఉత్తరిపి థేరస్స గుణం పకాసేతుం ‘‘న భిక్ఖవే, ఇదానేవ మోగ్గల్లానేన మచ్ఛరియసేట్ఠి దమితో, పుబ్బేపి తం దమేత్వా కమ్మఫలసమ్బన్ధం జానాపేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసియం ఇల్లిసో నామ సేట్ఠి అహోసి అసీతికోటివిభవో పురిసదోససమన్నాగతో ఖఞ్జో కుణీ విసమక్ఖిమణ్డలో అస్సద్ధో అప్పసన్నో మచ్ఛరీ, నేవ అఞ్ఞేసం దేతి, న సయం పరిభుఞ్జతి. రక్ఖసపరిగ్గహితపోక్ఖరణీ వియస్స గేహం అహోసి. మాతాపితరో పనస్స యావ సత్తమా కులపరివట్టా దాయకా దానపతినో. సో సేట్ఠిట్ఠానం లభిత్వాయేవ కులవంసం నాసేత్వా దానసాలం ఝాపేత్వా యాచకే పోథేత్వా నిక్కడ్ఢిత్వా ధనమేవ సణ్ఠాపేసి.
సో ఏకదివసం రాజూపట్ఠానం గన్త్వా అత్తనో ఘరం ఆగచ్ఛన్తో ఏకం మగ్గకిలన్తం జానపదమనుస్సం, ఏకం సురావారకం, ఆదాయ పీఠకే నిసీదిత్వా అమ్బిలసురాయ కోసకం పూరేత్వా పూరేత్వా పూతిమచ్ఛకేన ఉత్తరిభఙ్గేన పివన్తం దిస్వా సురం పాతుకామో హుత్వా చిన్తేసి ‘‘సచాహం సురం పివిస్సామి, మయి పివన్తే బహూ పివితుకామా భవిస్సన్తి, ఏవం మే ధనపరిక్ఖయో భవిస్సతీ’’తి. సో తణ్హం అధివాసేన్తో విచరిత్వా గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే అధివాసేతుం అసక్కోన్తో విహతకప్పాసో వియ పణ్డుసరీరో అహోసి ధమ్మనిసన్థతగత్తో జాతో. అథేకదివసం గబ్భం పవిసిత్వా మఞ్చకం ఉపగూహిత్వా నిపజ్జి. తమేనం భరియా ఉపసఙ్కమిత్వా పిట్ఠిం పరిమజ్జిత్వా ‘‘కిం తే, సామి, అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. సబ్బం హేట్ఠా కథితనియామేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘తేన హి ఏకస్సేవ తే పహోనకం సురం కరోమీ’’తి పన వుత్తే ‘‘గేహే సురాయ కారియమానాయ బహూ పచ్చాసీసన్తి, అన్తరాపణతో ఆహరాపేత్వాపి న సక్కా ఇధ నిసిన్నేన పివితు’’న్తి మాసకమత్తం దత్వా అన్తరాపణతో సురావారకం ఆహరాపేత్వా చేటకేన గాహాపేత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ నదీతీరం గన్త్వా మహామగ్గసమీపే ఏకం గుమ్బం పవిసిత్వా సురావారకం ఠపాపేత్వా ‘‘గచ్ఛ త్వ’’న్తి చేటకం దూరే నిసీదాపేత్వా కోసకం పూరేత్వా సురం పాతుం ఆరభి.
పితా పనస్స దానాదీనం పుఞ్ఞానం కతత్తా దేవలోకే సక్కో హుత్వా నిబ్బత్తి. సో తస్మిం ఖణే ‘‘పవత్తతి ను ఖో మే దానగ్గం, ఉదాహు నో’’తి ఆవజ్జేన్తో తస్స అప్పవత్తిం ఞత్వా, పుత్తస్స కులవంసం నాసేత్వా దానసాలం ఝాపేత్వా యాచకే నిక్కడ్ఢిత్వా మచ్ఛరియభావే పతిట్ఠాయ ‘‘అఞ్ఞేసం దాతబ్బం భవిస్సతీ’’తి భయేన గుమ్బం పవిసిత్వా ఏకకస్సేవ సురం పివనభావఞ్చ దిస్వా ‘‘గచ్ఛామి, నం సఙ్ఖోభేత్వా దమేత్వా కమ్మఫలసమ్బన్ధం జానాపేత్వా దానం దాపేత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తనారహం కరోమీ’’తి మనుస్సపథం ఓతరిత్వా ఇల్లిససేట్ఠినా సదిసం ఖఞ్జం కుణిం విసమచక్ఖుమణ్డలం అత్తభావం నిమ్మినిత్వా బారాణసినగరం పవిసిత్వా రఞ్ఞో నివేసనద్వారే ఠత్వా అత్తనో ఆగతభావం ఆరోచాపేత్వా ‘‘పవిసతూ’’తి వుత్తే పవిసిత్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. రాజా ‘‘కిం, మహాసేట్ఠి, అవేలాయ ఆగతోసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, ఆగతోమ్హి, దేవ ఘరే మే అసీతికోటిమత్తం ధనం అత్థి, తం దేవో ఆహరాపేత్వా అత్తనో భణ్డాగారం పూరాపేతూ’’తి. ‘‘అలం మహాసేట్ఠి, తవ ధనతో అమ్హాకం గేహే బహుతరం ధన’’న్తి. ‘‘సచే, దేవ, తుమ్హాకం కమ్మం నత్థి, యథారుచియా ధనం గహేత్వా దానం దమ్మీ’’తి. ‘‘దేహి, మహాసేట్ఠీ’’తి. సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి రాజానం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా ఇల్లిససేట్ఠినో గేహం అగమాసి, సబ్బే ఉపట్ఠాకమనుస్సా పరివారేసుం, ఏకోపి ‘‘నాయం, ఇల్లిసో’’తి జానితుం సమత్థో నామ నత్థి.
సో గేహం పవిసిత్వా అన్తోఉమ్మారే ఠత్వా దోవారికం పక్కోసాపేత్వా ‘‘యో అఞ్ఞో మయా సమానరూపో ఆగన్త్వా ‘మమేతం గేహ’న్తి పవిసితుం ఆగచ్ఛతి, తం పిట్ఠియం పహరిత్వా నీహరేయ్యాథా’’తి వత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ మహారహే ఆసనే నిసీదిత్వా సేట్ఠిభరియం పక్కోసాపేత్వా సితాకారం దస్సేత్వా ‘‘భద్దే, దానం దేమా’’తి ఆహ. తస్స తం వచనం సుత్వావ సేట్ఠిభరియా చ పుత్తధీతరో చ దాసకమ్మకరా చ ‘‘ఏత్తకం కాలం దానం దాతుం చిత్తమేవ నత్థి, అజ్జ పన సురం పివిత్వా ముదుచిత్తో హుత్వా దాతుకామో జాతో భవిస్సతీ’’తి వదింసు. అథ నం సేట్ఠిభరియా ‘‘యథారుచియా దేథ, సామీ’’తి ఆహ. తేన హి భేరివాదకం పక్కోసాపేత్వా ‘‘‘సువణ్ణరజతమణిముత్తాదీహి అత్థికా ఇల్లిససేట్ఠిస్స ఘరం గచ్ఛన్తూ’న్తి సకలనగరే భేరిం చరాపేహీ’’తి. సా చ తథా కారేసి. మహాజనో పచ్ఛిపసిబ్బకాదీని గహేత్వా గేహద్వారే సన్నిపతి. సక్కో సత్తరతనపూరే గబ్భే వివరాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం దమ్మి, యావదిచ్ఛకం గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి ఆహ. మహాజనో ధనం నీహరిత్వా మహాతలే రాసిం కత్వా ఆభతభాజనాని పూరేత్వా గచ్ఛతి.
అఞ్ఞతరో జనపదమనుస్సో ఇల్లిససేట్ఠినో గోణే తస్సేవ రథే యోజేత్వా సత్తహి రతనేహి పూరేత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ మహామగ్గం పటిపజ్జిత్వా తస్స గుమ్బస్స అవిదూరేన రథం పేసేన్తో ‘‘వస్ససతం జీవ, సామి, ఇల్లిససేట్ఠి, తం నిస్సాయ ఇదాని మే యావజీవం కమ్మం అకత్వా జీవితబ్బం జాతం, తవేవ రథో, తవేవ గోణా, తవేవ గేహే సత్త రతనాని, నేవ మాతరా దిన్నాని, న పితరా, తం నిస్సాయ లద్ధాని, సామీ’’తి సేట్ఠినో గుణకథం కథేన్తో గచ్ఛతి. సో తం సద్దం సుత్వా భీతతసితో చిన్తేసి ‘‘అయం మమ నామం గహేత్వా ఇదఞ్చిదఞ్చ వదతి, కచ్చి ను ఖో మమ ధనం రఞ్ఞా లోకస్స దిన్న’’న్తి గుమ్బా నిక్ఖమిత్వా గోణే చ రథఞ్చ సఞ్జానిత్వా ‘‘అరే, చేటక, మయ్హం గోణా, మయ్హం రథో’’తి వత్వా గన్త్వా గోణే నాసారజ్జుయం గణ్హి, గహపతికో రథా ఓరుయ్హ ‘‘అరే, దుట్ఠచేటక, ఇల్లిసమహాసేట్ఠి సకలనగరస్స దానం దేతి, త్వం కిం అహోసీ’’తి పక్ఖన్దిత్వా అసనిం పాతేన్తో వియ ఖన్ధే పహరిత్వా రథం ఆదాయ అగమాసి. సో పున కమ్పమానో ఉట్ఠాయ పంసుం పుఞ్ఛిత్వా పుఞ్ఛిత్వా వేగేన గన్త్వా రథం గణ్హి, గహపతికో రథా ఓతరిత్వా కేసేసు గహేత్వా ఓణామేత్వా కప్పరపహారేహి కోట్టేత్వా గలే గహేత్వా ఆగతమగ్గాభిముఖం ఖిపిత్వా పక్కామి. ఏత్తావతాస్స సురామదో ఛిజ్జి. సో కమ్పమానో వేగేన నివేసనద్వారం గన్త్వా ధనం ఆదాయ గచ్ఛన్తే మహాజనే దిస్వా ‘‘అమ్భో కిం నామేతం, కిం రాజా మమ ధనం విలుమ్పాపేతీ’’తి తం తం గన్త్వా గణ్హాతి, గహితగహితా పహరిత్వా పాదమూలేయేవ పాతేన్తి. సో వేదనాప్పత్తో గేహం పవిసితుం ఆరభి. ద్వారపాలా ‘‘అరే, దుట్ఠగహపతి, కహం పవిససీ’’తి వంసపేసికాహి పోథేత్వా గీవాయం గహేత్వా నీహరింసు.
సో ‘‘ఠపేత్వా ఇదాని రాజానం నత్థి మే అఞ్ఞో కోచి పటిసరణో’’తి రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవ, మమ గేహం తుమ్హే విలుమ్పాపేథా’’తి ఆహ. నాహం సేట్ఠి విలుమ్పాపేమి, నను త్వమేవ ఆగన్త్వా ‘‘సచే తుమ్హే న గణ్హథ, అహం మమ ధనం దానం దస్సామీ’’తి నగరే భేరిం చరాపేత్వా దానం అదాసీతి. నాహం, దేవ, తుమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛామి, కిం తుమ్హే మయ్హం మచ్ఛరియభావం న జానాథ, అహం తిణగ్గేన తేలబిన్దుమ్పి న కస్సచి దేమి. యో దానం దేతి, తం పక్కోసాపేత్వా వీమంసథ, దేవాతి. రాజా సక్కం పక్కోసాపేసి, ద్విన్నం జనానం విసేసం నేవ రాజా జానాతి, న అమచ్చా. మచ్ఛరియసేట్ఠి ‘‘కిం, దేవ, అయం సేట్ఠి, అహం సేట్ఠీ’’తి ఆహ. ‘‘మయం న సఞ్జానామ, అత్థి తే కోచి సఞ్జాననకో’’తి? ‘‘భరియా మే, దేవా’’తి. భరియం పక్కోసాపేత్వా ‘‘కతరో తే సామికో’’తి పుచ్ఛింసు. సా ‘‘అయ’’న్తి సక్కస్సేవ సన్తికే అట్ఠాసి. పుత్తధీతరో దాసకమ్మకరే చ పక్కోసాపేత్వా పుచ్ఛింసు, సబ్బేపి సక్కస్సేవ సన్తికే తిట్ఠన్తి.
పున సేట్ఠి చిన్తేసి ‘‘మయ్హం సీసే పిళకా అత్థి, కేసేహి పటిచ్ఛన్నా, తం ఖో పన కప్పకో ఏవ జానాతి, తం పక్కోసాపేస్సామీ’’తి. సో ‘‘కప్పకో మం, దేవ, సఞ్జానాతి, తం పక్కోసాపేథా’’తి ఆహ. తస్మిం పన కాలే బోధిసత్తో తస్స కప్పకో అహోసి. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఇల్లిససేట్ఠిం జానాసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సీసం ఓలోకేత్వా జానిస్సామి, దేవా’’తి. ‘‘తేన హి ద్విన్నమ్పి సీసం ఓలోకేహీ’’తి. తస్మిం ఖణే సక్కో సీసే పిళకం మాపేసి. బోధిసత్తో ద్విన్నమ్పి సీసం ఓలోకేన్తో పిళకా దిస్వా ‘‘మహారాజ, ద్విన్నమ్పి సీసే పిళకా అత్థేవ, నాహం ఏతేసు ఏకస్సాపి ఇల్లిసభావం సఞ్జానితుం సక్కోమీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౭౮. ‘‘ఉభో ఖఞ్జా ఉభో కుణీ, ఉభో విసమచక్ఖుకా;
ఉభిన్నం పిళకా జాతా, నాహం పస్సామి ఇల్లిస’’న్తి.
తత్థ ఉభోతి ద్వేపి జనా. ఖఞ్జాతి కుణ్ఠపాదా. కుణీతి కుణ్ఠహత్థా. విసమచక్ఖుకాతి విసమక్ఖిమణ్డలా కేకరా. పిళకాతి ద్విన్నమ్పి ఏకస్మింయేవ సీసపదేసే ఏకసణ్ఠానావ పిళకా జాతా. నాహం పస్సామీతి అహం ‘‘ఇమేసు అయం నామ ఇల్లిసో’’తి న పస్సామి, ఏకస్సాపి ఇల్లిసభావం న జానామీతి అవోచ.
బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా సేట్ఠి కమ్పమానో ధనసోకేన సతిం పచ్చుపట్ఠాపేతుం అసక్కోన్తో తత్థేవ పతి. తస్మిం ఖణే సక్కో ‘‘నాహం, మహారాజ, ఇల్లిసో, సక్కోహమస్మీ’’తి మహతియా సక్కలీలాయ ఆకాసే అట్ఠాసి. ఇల్లిసస్స ముఖం పుఞ్ఛిత్వా ఉదకేన సిఞ్చింసు, సో ఉట్ఠాయ సక్కం దేవరాజానం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం సక్కో ఆహ ‘‘ఇల్లిస, ఇదం ధనం మమ సన్తకం, న తవ. అహఞ్హి తే పితా, త్వం మమ పుత్తో. అహం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సక్కత్తం పత్తో, త్వం పన మే వంసం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా అదానసీలో హుత్వా మచ్ఛరియే పతిట్ఠాయ దానసాలాయో ఝాపేత్వా యాచకే నిక్కడ్ఢిత్వా ధనమేవ సణ్ఠాపేసి. తం నేవ త్వం పరిభుఞ్జసి, న అఞ్ఞేసం దేసి, రక్ఖసపరిగ్గహితం వియ తిట్ఠతి. సచే మే దానసాలా పాకతికా కత్వా దానం దస్ససి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే దస్ససి, సబ్బం తే ధనం అన్తరధాపేత్వా ఇమినా ఇన్దవజిరేన తే సీసం ఛిన్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేస్సామీ’’తి. ఇల్లిససేట్ఠి మరణభయేన సన్తజ్జితో ‘‘ఇతో పట్ఠాయ దానం దస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞం అదాసి. సక్కో తస్స పటిఞ్ఞం గహేత్వా ఆకాసే నిసిన్నోవ ధమ్మం దేసేత్వా తం సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా సకట్ఠానమేవ అగమాసి. ఇల్లిసోపి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గపరాయణో అహోసి.
సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ మోగ్గల్లానో మచ్ఛరియసేట్ఠిం దమేతి, పుబ్బేపేస ఇమినా దమితోయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఇల్లిసో మచ్ఛరియసేట్ఠి అహోసి, సక్కో దేవరాజా మహామోగ్గల్లానో, రాజా ఆనన్దో, కప్పకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
ఇల్లిసజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.
[౭౯] ౯. ఖరస్సరజాతకవణ్ణనా
యతో విలుత్తా చ హతా చ గావోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం అమచ్చం ఆరబ్భ కథేసి. కోసలరఞ్ఞో కిర ఏకో అమచ్చో రాజానం ఆరాధేత్వా పచ్చన్తగామే రాజబలిం లభిత్వా చోరేహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా ‘‘అహం మనుస్సే ఆదాయ అరఞ్ఞం పవిసిస్సామి, తుమ్హే గామం విలుమ్పిత్వా ఉపడ్ఢం మయ్హం దదేయ్యాథా’’తి వత్వా పగేవ మనుస్సే సన్నిపాతేత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా చోరేసు ఆగన్త్వా గావియో ఘాతేత్వా మంసం ఖాదిత్వా గామం విలుమ్పిత్వా గతేసు సాయన్హసమయే మహాజనపరివుతో ఆగచ్ఛతి. తస్స న చిరస్సేవ తం కమ్మం పాకటం జాతం. మనుస్సా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా దోసం పతిట్ఠాపేత్వా సునిగ్గహితం నిగ్గహేత్వా అఞ్ఞం గామభోజకం పేసేత్వా జేతవనం గన్త్వా భగవతో ఏతమత్థం ఆరోచేసి. భగవా ‘‘న, మహారాజ, ఇదానేవ ఏస ఏవంసీలో, పుబ్బేపి ఏవంసీలోయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే ఏకస్స అమచ్చస్స పచ్చన్తగామం అదాసి. సబ్బం పురిమసదిసమేవ. తదా పన బోధిసత్తో వణిజ్జాయ పచ్చన్తే విచరన్తో తస్మిం గామకే నివాసం కప్పేసి. సో తస్మిం గామభోజకే సాయన్హసమయే మహాజనపరివారేన భేరియా వజ్జమానాయ ఆగచ్ఛన్తే ‘‘అయం దుట్ఠగామభోజకో చోరేహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా గామం విలుమ్పాపేత్వా చోరేసు పలాయిత్వా అటవిం పవిట్ఠేసు ఇదాని ఉపసన్తూపసన్తో వియ భేరియా వజ్జమానాయ ఆగచ్ఛతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౭౯. ‘‘యతో విలుత్తా చ హతా చ గావో, దడ్ఢాని గేహాని జనో చ నీతో;
అథాగమా పుత్తహతాయ పుత్తో, ఖరస్సరం డిణ్డిమం వాదయన్తో’’తి.
తత్థ యతోతి యదా. విలుత్తా చ హతా చాతి విలుమ్పిత్వా బన్ధిత్వా చ నీతా, మంసం ఖాదనత్థాయ చ హతా. గావోతి గోరూపాని. దడ్ఢానీతి అగ్గిం దత్వా ఝాపితాని. జనో చ నీతోతి కరమరగ్గాహం గహేత్వా నీతో. పుత్తహతాయ పుత్తోతి హతపుత్తాయ పుత్తో, నిల్లజ్జోతి అత్థో. ఛిన్నహిరోత్తప్పస్స హి మాతా నామ నత్థి, ఇతి సో తస్సా జీవన్తోపి హతపుత్తట్ఠానే తిట్ఠతీతి హతపుత్తాయ పుత్తో నామ హోతి. ఖరస్సరన్తి థద్ధసద్దం. డిణ్డిమన్తి పటహభేరిం.
ఏవం బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ తం పరిభాసి. న చిరేనేవ చ తస్స తం కమ్మం పాకటం జాతం, అథస్స రాజా దోసానురూపం నిగ్గహం అకాసి.