౭. ఇత్థివగ్గో

[౬౧] ౧. అసాతమన్తజాతకవణ్ణనా

అసా లోకిత్థియో నామాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స వత్థు ఉమ్మాదన్తిజాతకే ఆవి భవిస్సతి. తం పన భిక్ఖుం సత్థా ‘‘భిక్ఖు ఇత్థియో నామ అసాతా అసతియో లామికా పచ్ఛిమికా, త్వం ఏవరూపం లామికం ఇత్థిం నిస్సాయ కస్మా ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం బ్రాహ్మణకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో తీసు వేదేసు సబ్బసిప్పేసు చ నిప్ఫత్తిం పత్తో దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అహోసి. తదా బారాణసియం ఏకస్మిం బ్రాహ్మణకులే పుత్తస్స జాతదివసే అగ్గిం గహేత్వా అనిబ్బాయన్తం ఠపయింసు. అథ నం బ్రాహ్మణకుమారం సోళసవస్సకాలే మాతాపితరో ఆహంసు ‘‘పుత్త, మయం తవ జాతదివసే అగ్గిం గహేత్వా ఠపయిమ్హ. సచే బ్రహ్మలోకపరాయణో భవితుకామో, త్వం అగ్గిం ఆదాయ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అగ్గిం భగవన్తం నమస్సమానో బ్రహ్మలోకపరాయణో హోహి. సచే అగారం అజ్ఝావసితుకామో, తక్కసిలం గన్త్వా దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేహీ’’తి. మాణవో ‘‘నాహం సక్ఖిస్సామి అరఞ్ఞే అగ్గిం పరిచరితుం, కుటుమ్బమేవ సణ్ఠపేస్సామీ’’తి మాతాపితరో వన్దిత్వా ఆచరియభాగం సహస్సం గహేత్వా తక్కసిలం గన్త్వా సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా పచ్చాగమాసి.

మాతాపితరో పనస్స అనత్థికా ఘరావాసేన, అరఞ్ఞే అగ్గిం పరిచరాపేతుకామా హోన్తి. అథ నం మాతా ఇత్థీనం దోసం దస్సేత్వా అరఞ్ఞం పేసేతుకామా ‘‘సో ఆచరియో పణ్డితో బ్యత్తో సక్ఖిస్సతి మే పుత్తస్స ఇత్థీనం దోసం కథేతు’’న్తి చిన్తేత్వా ఆహ – ‘‘ఉగ్గహితం తే, తాత, సిప్ప’’న్తి. ‘‘ఆమ, అమ్మా’’తి. ‘‘అసాతమన్తోపి తే ఉగ్గహితో’’తి. ‘‘న ఉగ్గహితో, అమ్మా’’తి. ‘‘తాత, యది తే అసాతమన్తో న ఉగ్గహితో, కిం నామ తే సిప్పం ఉగ్గహితం, గచ్ఛ, ఉగ్గణ్హిత్వా ఏహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పున తక్కసిలాభిముఖో పాయాసి. తస్సపి ఆచరియస్స మాతా మహల్లికా వీసతివస్ససతికా. సో తం సహత్థా న్హాపేన్తో భోజేన్తో పాయేన్తో పటిజగ్గతి. అఞ్ఞే మనుస్సా నం తథా కరోన్తం జిగుచ్ఛన్తి. సో చిన్తేసి ‘‘యంనూనాహం అరఞ్ఞం పవిసిత్వా తత్థ మాతరం పటిజగ్గన్తో విహరేయ్య’’న్తి. అథేకస్మిం వివిత్తే అరఞ్ఞే ఉదకఫాసుకట్ఠానే పణ్ణసాలం కారేత్వా సప్పితణ్డులాదీని ఆహరాపేత్వా మాతరం ఉక్ఖిపిత్వా తత్థ గన్త్వా మాతరం పటిజగ్గన్తో వాసం కప్పేసి.

సోపి ఖో మాణవో తక్కసిలం గన్త్వా ఆచరియం అపస్సన్తో ‘‘కహం ఆచరియో’’తి పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా తత్థ గన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం ఆచరియో ‘‘కిం ను ఖో, తాత, అతిసీఘం ఆగతోసీ’’తి? ‘‘నను అహం తుమ్హేహి అసాతమన్తో నామ న ఉగ్గణ్హాపితో’’తి? ‘‘కో పన తే అసాతమన్తే ఉగ్గణ్హితబ్బే కత్వా కథేసీ’’తి? ‘‘మయ్హం మాతా ఆచరియా’’తి. బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘అసాతమన్తో నామ కోచి నత్థి, ఇమస్స పన మాతా ఇమం ఇత్థిదోసే జానాపేతుకామా భవిస్సతీ’’తి. అథ నం ‘‘సాధు, తాత, దస్సామి తే అసాతమన్తే, త్వం అజ్జ ఆదిం కత్వా మమ ఠానే ఠత్వా మమ మాతరం సహత్థా న్హాపేన్తో భోజేన్తో పాయేన్తో పటిజగ్గాహి, హత్థపాదసీసపిట్ఠిసమ్బాహనాదీని చస్సా కరోన్తో ‘అయ్యే జరం పత్తకాలేపి తావ తే ఏవరూపం సరీరం, దహరకాలే కీదిసం అహోసీ’తి హత్థపాదపరికమ్మాదికరణకాలే హత్థపాదాదీనం వణ్ణం కథేయ్యాసి. యఞ్చ తే మమ మాతా కథేతి, తం అలజ్జన్తో అనిగుహన్తో మయ్హం ఆరోచేయ్యాసి, ఏవం కరోన్తో అసాతమన్తే లచ్ఛసి, అకరోన్తో న లచ్ఛసీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు ఆచరియా’’తి తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా తతో పట్ఠాయ సబ్బం యథావుత్తవిధానం అకాసి.

అథస్సా తస్మిం మాణవే పునప్పునం వణ్ణయమానే ‘‘అయం మయా సద్ధిం అభిరమితుకామో భవిస్సతీ’’తి అన్ధాయ జరాజిణ్ణాయ అబ్భన్తరే కిలేసో ఉప్పజ్జి. సా ఏకదివసం అత్తనో సరీరవణ్ణం కథయమానం మాణవం ఆహ ‘‘మయా సద్ధిం అభిరమితుం ఇచ్ఛసీ’’తి? ‘‘అయ్యే, అహం తావ ఇచ్ఛేయ్యం, ఆచరియో పన గరుకో’’తి. ‘‘సచే మం ఇచ్ఛసి, పుత్తం మే మారేహీ’’తి. ‘‘అహం ఆచరియస్స సన్తికే ఏత్తకం సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా కిలేసమత్తం నిస్సాయ కిన్తి కత్వా ఆచరియం మారేస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి సచే త్వం మం న పరిచ్చజసి, అహమేవ నం మారేస్సామీ’’తి. ఏవం ఇత్థియో నామ అసాతా లామికా పచ్ఛిమికా, తథారూపే నామ వయే ఠితా రాగచిత్తం ఉప్పాదేత్వా కిలేసం అనువత్తమానా ఏవం ఉపకారకం పుత్తం మారేతుకామా జాతా. మాణవో సబ్బం తం కథం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసి.

బోధిసత్తో ‘‘సుట్ఠు తే, మాణవ, కతం మయ్హం ఆరోచేన్తేనా’’తి వత్వా మాతు ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేన్తో ‘‘అజ్జేవ మరిస్సతీ’’తి ఞత్వా ‘‘ఏహి, మాణవ, వీమంసిస్సామ న’’న్తి ఏకం ఉదుమ్బరరుక్ఖం ఛిన్దిత్వా అత్తనో పమాణేన కట్ఠరూపకం కత్వా ససీసం పారుపిత్వా అత్తనో సయనట్ఠానే ఉత్తానం నిపజ్జాపేత్వా రజ్జుకం బన్ధిత్వా అన్తేవాసికం ఆహ – ‘‘తాత, ఫరసుం ఆదాయ గన్త్వా మమ మాతు సఞ్ఞం దేహీ’’తి. మాణవో గన్త్వా ‘‘అయ్యే, ఆచరియో పణ్ణసాలాయం అత్తనో సయనట్ఠానే నిపన్నో, రజ్జుసఞ్ఞా మే బద్ధా, ఇమం ఫరసుం ఆదాయ గన్త్వా సచే సక్కోసి, మారేహి న’’న్తి ఆహ. ‘‘త్వం పన మం న పరిచ్చజిస్ససీ’’తి? ‘‘కింకారణా పరిచ్చజిస్సామీ’’తి? సా ఫరసుం ఆదాయ పవేధమానా ఉట్ఠాయ రజ్జుసఞ్ఞాయ గన్త్వా హత్థేన పరామసిత్వా ‘‘అయం మే పుత్తో’’తి సఞ్ఞాయ కట్ఠరూపకస్స ముఖతో సాటకం అపనేత్వా ఫరసుం ఆదాయ ‘‘ఏకప్పహారేనేవ మారేస్సామీ’’తి గీవాయమేవ పహరిత్వా ‘‘ధ’’న్తి సద్దే ఉప్పన్నే రుక్ఖభావం అఞ్ఞాసి. అథ బోధిసత్తేన ‘‘కిం కరోసి, అమ్మా’’తి వుత్తే సా ‘‘వఞ్చితామ్హీ’’తి తత్థేవ మరిత్వా పతితా. అత్తనో కిర పణ్ణసాలాయ నిపన్నాయపి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తాయ మరితబ్బమేవ.

సో తస్సా మతభావం ఞత్వా సరీరకిచ్చం కత్వా ఆళాహనం నిబ్బాపేత్వా వనపుప్ఫేహి పూజేత్వా మాణవం ఆదాయ పణ్ణసాలద్వారే నిసీదిత్వా ‘‘తాత, పాటియేక్కో అసాతమన్తో నామ నత్థి, ఇత్థియో అసాతా నామ, తవ మాతా ‘అసాతమన్తం ఉగ్గణ్హా’తి మమ సన్తికం పేసయమానా ఇత్థీనం దోసం జాననత్థం పేసేసి. ఇదాని పన తే పచ్చక్ఖమేవ మమ మాతు దోసో దిట్ఠో, ఇమినా కారణేన ‘ఇత్థియో నామ అసాతా లామికా పచ్ఛిమికా’తి జానేయ్యాసీ’’తి తం ఓవదిత్వా ఉయ్యోజేసి. సోపి ఆచరియం వన్దిత్వా మాతాపితూనం సన్తికం అగమాసి. అథ నం మాతా పుచ్ఛి ‘‘తాత, ఉగ్గహితో తే అసాతమన్తో’’తి? ‘‘ఆమ, అమ్మా’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కరిస్ససి, పబ్బజిత్వా అగ్గిం వా పరిచరిస్ససి, అగారమజ్ఝే వా వసిస్ససీ’’తి? మాణవో ‘‘మయా, అమ్మ, పచ్చక్ఖతో ఇత్థీనం దోసా దిట్ఠా, అగారేన మే కిచ్చం నత్థి, పబ్బజిస్సామహ’’న్తి అత్తనో అధిప్పాయం పకాసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౧. ‘‘అసా లోకిత్థియో నామ, వేలా తాసం న విజ్జతి;

సారత్తా చ పగబ్భా చ, సిఖీ సబ్బఘసో యథా;

తా హిత్వా పబ్బజిస్సామి, వివేకమనుబ్రూహయ’’న్తి.

తత్థ అసాతి అసతియో లామికా. అథ వా సాతం వుచ్చతి సుఖం, తం తాసు నత్థి. అత్తని పటిబద్ధచిత్తానం అసాతమేవ దేన్తీతిపి అసా, దుక్ఖా దుక్ఖవత్థుభూతాతి అత్థో. ఇమస్స పనత్థస్స సాధనత్థాయ ఇదం సుత్తం ఆహరితబ్బం –

‘‘మాయా చేతా మరీచీ చ, సోకో రోగో చుపద్దవో;

ఖరా చ బన్ధనా చేతా, మచ్చుపాసా గుహాసయా;

తాసు యో విస్ససే పోసో, సో నరేసు నరాధమో’’తి. (జా. ౨.౨౧.౧౧౮);

లోకిత్థియోతి లోకే ఇత్థియో. వేలా తాసం న విజ్జతీతి అమ్మ, తాసం ఇత్థీనం కిలేసుప్పత్తిం పత్వా వేలా సంవరో మరియాదా పమాణం నామ నత్థి. సారత్తా చ పగబ్భా చాతి వేలా చ ఏతాసం నత్థి, పఞ్చసు కామగుణేసు సారత్తా అల్లీనా, తథా కాయపాగబ్భియేన, వాచాపాగబ్భియేన, మనోపాగబ్భియేనాతి తివిధేన పాగబ్భియేన సమన్నాగతత్తా పగబ్భా చేతా. ఏతాసఞ్హి అబ్భన్తరే కాయద్వారాదీని పత్వా సంవరో నామ నత్థి, లోలా కాకపటిభాగాతి దస్సేతి. సిఖీ సబ్బఘసో యథాతి అమ్మ, యథా జాలసిఖాయ ‘‘సిఖీ’’తి సఙ్ఖం గతో అగ్గి నామ గూథగతాదిభేదం అసుచిమ్పి, సప్పిమధుఫాణితాదిభేదం సుచిమ్పి, ఇట్ఠమ్పి అనిట్ఠమ్పి యం యదేవ లభతి, సబ్బం ఘసతి ఖాదతి, తస్మా ‘‘సబ్బఘసో’’తి వుచ్చతి. తథేవ తా ఇత్థియోపి హత్థిమేణ్డగోమేణ్డాదయో వా హోన్తు హీనజచ్చా హీనకమ్మన్తా, ఖత్తియాదయో వా హోన్తు ఉత్తమకమ్మన్తా, హీనుక్కట్ఠభావం అచిన్తేత్వా లోకస్సాదవసేన కిలేససన్థవే ఉప్పన్నే యం యం లభన్తి, సబ్బమేవ సేవన్తీతి సబ్బఘససిఖిసదిసా హోన్తి. తస్మా సిఖీ సబ్బఘసో యథా, తథేవేతాతి వేదితబ్బా.

తా హిత్వా పబ్బజిస్సామీతి అహం తా లామికా దుక్ఖవత్థుభూతా ఇత్థియో హిత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిస్సామి. వివేకమనుబ్రూహయన్తి కాయవివేకో చిత్తవివేకో ఉపధివివేకోతి తయో వివేకా, తేసు ఇధ కాయవివేకోపి వట్టతి చిత్తవివేకోపి. ఇదం వుత్తం హోతి – అహం, అమ్మ, పబ్బజిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా అట్ఠ సమాపత్తియో చ పఞ్చాభిఞ్ఞా చ ఉప్పాదేత్వా గణతో కాయం, కిలేసేహి చ చిత్తం వివేచేత్వా ఇమం వివేకం బ్రూహేన్తో వడ్ఢేన్తో బ్రహ్మలోకపరాయణో భవిస్సామి, అలం మే అగారేనాతి. ఏవం ఇత్థియో గరహిత్వా మాతాపితరో వన్దిత్వా హిమవన్తం పవిసిత్వా పబ్బజిత్వా వుత్తప్పకారం వివేకం బ్రూహేన్తో బ్రహ్మలోకపరాయణో అహోసి.

సత్థాపి ‘‘ఏవం భిక్ఖు ఇత్థియో నామ అసాతా లామికా పచ్ఛిమికా దుక్ఖదాయికా’’తి ఇత్థీనం అగుణం కథేత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మాతా భద్దకాపిలానీ, పితా మహాకస్సపో అహోసి, అన్తేవాసికో ఆనన్దో, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అసాతమన్తజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౬౨] ౨. అణ్డభూతజాతకవణ్ణనా

యం బ్రాహ్మణో అవాదేసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితమేవారబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు ఇత్థియో నామ అరక్ఖియా, పుబ్బే పణ్డితా ఇత్థిం గబ్భతో పట్ఠాయ రక్ఖన్తాపి రక్ఖితుం నాసక్ఖింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్వా పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేసి. సో పురోహితేన సద్ధిం జూతం కీళతి. కీళన్తో పన –

‘‘సబ్బా నదీ వఙ్కగతీ, సబ్బే కట్ఠమయా వనా;

సబ్బిత్థియో కరే పాపం, లభమానే నివాతకే’’తి. (జా. ౨.౨౧.౩౦౮) –

ఇమం జూతగీతం గాయన్తో రజతఫలకే సువణ్ణపాసకే ఖిపతి. ఏవం కీళన్తో పన రాజా నిచ్చం జినాతి, పురోహితో పరాజీయతి.

సో అనుక్కమేన ఘరే విభవే పరిక్ఖయం గచ్ఛన్తే చిన్తేసి ‘‘ఏవం సన్తే సబ్బం ఇమస్మిం ఘరే ధనం ఖీయిస్సతి, పరియేసిత్వా పురిసన్తరం అగతం ఏకం మాతుగామం ఘరే కరిస్సామీ’’తి. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘అఞ్ఞం పురిసం దిట్ఠపుబ్బం ఇత్థిం రక్ఖితుం న సక్ఖిస్సామి, గబ్భతో పట్ఠాయేకం మాతుగామం రక్ఖిత్వా తం వయప్పత్తం వసే ఠపేత్వా ఏకపురిసికం కత్వా గాళ్హం ఆరక్ఖం సంవిదహిత్వా రాజకులతో ధనం ఆహరిస్సామీ’’తి. సో చ అఙ్గవిజ్జాయ ఛేకో హోతి, అథేకం దుగ్గతిత్థిం గబ్భినిం దిస్వా ‘‘ధీతరం విజాయిస్సతీ’’తి ఞత్వా తం పక్కోసాపేత్వా పరిబ్బయం దత్వా ఘరేయేవ వసాపేత్వా విజాతకాలే ధనం దత్వా ఉయ్యోజేత్వా తం కుమారికం అఞ్ఞేసం పురిసానం దట్ఠుం అదత్వా ఇత్థీనంయేవ హత్థే దత్వా పోసాపేత్వా వయప్పత్తకాలే తం అత్తనో వసే ఠపేసి. యావ చేసా వడ్ఢతి, తావ రఞ్ఞా సద్ధిం జూతం న కీళి. తం పన వసే ఠపేత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘మహారాజ, జూతం కీళామా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘సాధూ’’తి పురిమనియామేనేవ కీళి. పురోహితో రఞ్ఞో గాయిత్వా పాసకం ఖిపనకాలే ‘‘ఠపేత్వా మమ మాణవిక’’న్తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ పురోహితో జినాతి, రాజా పరాజీయతి.

బోధిసత్తో ‘‘ఇమస్స ఘరే ఏకపురిసికాయ ఏకాయ ఇత్థియా భవితబ్బ’’న్తి పరిగ్గణ్హాపేన్తో అత్థిభావం ఞత్వా ‘‘సీలమస్సా భిన్దాపేస్సామీ’’తి ఏకం ధుత్తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సక్ఖిస్ససి పురోహితస్స ఇత్థియా సీలం భిన్దితు’’న్తి ఆహ. ‘‘సక్కోమి, దేవా’’తి. అథస్స రాజా ధనం దత్వా ‘‘తేన హి ఖిప్పం నిట్ఠాపేహీ’’తి తం పహిణి. సో రఞ్ఞో సన్తికా ధనం ఆదాయ గన్ధధూమచుణ్ణకప్పూరాదీని గహేత్వా తస్స ఘరతో అవిదూరే సబ్బగన్ధాపణం పసారేసి. పురోహితస్సపి గేహం సత్తభూమకం సత్తద్వారకోట్ఠకం హోతి, సబ్బేసు ద్వారకోట్ఠకేసు ఇత్థీనంయేవ ఆరక్ఖా. ఠపేత్వా పన బ్రాహ్మణం అఞ్ఞో పురిసో గేహం పవిసితుం లభన్తో నామ నత్థి, కచవరఛడ్డనపచ్ఛిమ్పి సోధేత్వాయేవ పవేసేన్తి. తం మాణవికం పురోహితోయేవ దట్ఠుం లభతి. తస్సా చ ఏకా పరిచారికా ఇత్థీ అత్థి. అథస్సా సా పరిచారికా గన్ధపుప్ఫమూలం గహేత్వా గచ్ఛన్తీ తస్స ధుత్తస్స ఆపణసమీపేన గచ్ఛతి. సో ‘‘అయం తస్సా పరిచారికా’’తి సుట్ఠు ఞత్వా ఏకదివసం తం ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ఆపణా ఉట్ఠాయ గన్త్వా తస్సా పాదమూలే పతిత్వా ఉభోహి హత్థేహి పాదే గాళ్హం గహేత్వా ‘‘అమ్మ, ఏత్తకం కాలం కహం గతాసీ’’తి పరిదేవి, అవసేసాపి పయుత్తకధుత్తా ఏకమన్తం ఠత్వా ‘‘హత్థపాదముఖసణ్ఠానేహి చ ఆకప్పేన చ మాతాపుత్తా ఏకసదిసాయేవా’’తి ఆహంసు. సా ఇత్థీ తేసు తేసు కథేన్తేసు అత్తనో అసద్దహిత్వా ‘‘అయం మే పుత్తో భవిస్సతీ’’తి సయమ్పి రోదితుం ఆరభి. తే ఉభోపి కన్దిత్వా రోదిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలిఙ్గేత్వా అట్ఠంసు.

అథ సో ధుత్తో ఆహ ‘‘అమ్మ, కహం వససీ’’తి? ‘‘కిన్నరిలీలాయ వసమానాయ రూపసోభగ్గప్పత్తాయ పురోహితస్స దహరిత్థియా ఉపట్ఠానం కురుమానా వసామి, తాతా’’తి. ‘‘ఇదాని కహం యాసి, అమ్మా’’తి? ‘‘తస్సా గన్ధమాలాదీనం అత్థాయా’’తి. ‘‘అమ్మ, కిం తే అఞ్ఞత్థ గతాయ, ఇతో పట్ఠాయ మమేవ సన్తికా హరా’’తి మూలం అగ్గహేత్వావ బహూని తమ్బూలతక్కోలకాదీని చేవ నానాపుప్ఫాని చ అదాసి. మాణవికా బహూని గన్ధపుప్ఫాదీని దిస్వా ‘‘కిం, అమ్మ, అజ్జ అమ్హాకం బ్రాహ్మణో పసన్నో’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా ఏవం వదసీ’’తి? ‘‘ఇమేసం బహుభావం దిస్వా’’తి. న బ్రాహ్మణో బహుమూలం అదాసి, మయా పనేతం మయ్హం పుత్తస్స సన్తికా ఆభతన్తి. తతో పట్ఠాయ సా బ్రాహ్మణేన దిన్నమూలం అత్తనా గహేత్వా తస్సేవ సన్తికా గన్ధపుప్ఫాదీని ఆహరతి. ధుత్తో కతిపాహచ్చయేన గిలానాలయం కత్వా నిపజ్జి. సా తస్స ఆపణద్వారం గన్త్వా తం అదిస్వా ‘‘కహం మే పుత్తో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పుత్తస్స తే అఫాసుకం జాత’’న్తి? సా తస్స నిపన్నట్ఠానం గన్త్వా నిసీదిత్వా పిట్ఠిం పరిమజ్జన్తీ ‘‘కిం తే, తాత, అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. సో తుణ్హీ అహోసి. ‘‘కిం న కథేసి పుత్తా’’తి? ‘‘అమ్మ, మరన్తేనాపి తుయ్హం కథేతుం న సక్కా’’తి. ‘‘తాత, మయ్హం అకథేత్వా కస్స కథేయ్యాసి, కథేహి, తాతా’’తి. ‘‘అమ్మ, మయ్హం అఞ్ఞం అఫాసుకం నత్థి, తస్సా పన మాణవికాయ వణ్ణం సుత్వా పటిబద్ధచిత్తోస్మి, తం లభన్తో జీవిస్సామి, అలభన్తో ఇధేవ మరిస్సామీ’’తి. ‘‘తాత, మయ్హం ఏస భారో, మా త్వం ఏతం నిస్సాయ చిన్తయీ’’తి తం అస్సాసేత్వా బహూని గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ మాణవికాయ సన్తికం గన్త్వా ‘‘పుత్తో మే, అమ్మ, మమ సన్తికా తవ వణ్ణం సుత్వా పటిబద్ధచిత్తో జాతో, కిం కాతబ్బ’’న్తి? ‘‘సచే ఆనేతుం సక్కోథ, మయా కతోకాసోయేవా’’తి.

సా తస్సా వచనం సుత్వా తతో పట్ఠాయ తస్స గేహస్స కణ్ణకణ్ణేహి బహుం కచవరం సఙ్కడ్ఢిత్వా ఆరక్ఖిత్థియా ఉపరి ఛడ్డేసి. సా తేన అట్టీయమానా అపేతి. ఇతరా తేనేవ నియామేన యా యా కిఞ్చి కథేతి, తస్సా తస్సా ఉపరి కచవరం ఛడ్డేసి. తతో పట్ఠాయ పన సా యం యం ఆహరతి వా హరతి వా, తం తం న కాచి సోధేతుం ఉస్సహతి. తస్మిం కాలే సా తం ధుత్తం పుప్ఫపచ్ఛియం నిపజ్జాపేత్వా మాణవికాయ సన్తికం అభిహరి. ధుత్తో మాణవికాయ సీలం భిన్దిత్వా ఏకాహద్వీహం పాసాదేయేవ అహోసి. పురోహితే బహి నిక్ఖన్తే ఉభో అభిరమన్తి. తస్మిం ఆగతే ధుత్తో నిలీయతి.

అథ నం సా ఏకాహద్వీహచ్చయేన ‘‘సామి, ఇదాని తయా గన్తుం వట్టతీ’’తి ఆహ. ‘‘అహం బ్రాహ్మణం పహరిత్వా గన్తుకామో’’తి. సా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి ధుత్తం నిలీయాపేత్వా బ్రాహ్మణే ఆగతే ఏవమాహ ‘‘అహం, అయ్య, తుమ్హేసు వీణం వాదేన్తేసు నచ్చితుం ఇచ్ఛామీ’’తి. ‘‘సాధు, భద్దే, నచ్చస్సూ’’తి వీణం వాదేసి. ‘‘తుమ్హేసు ఓలోకేన్తేసు లజ్జామి, ముఖం పన వో సాటకేన బన్ధిత్వా నచ్చిస్సామీ’’తి. ‘‘సచే లజ్జసి, ఏవం కరోహీ’’తి. మాణవికా ఘనసాటకం గహేత్వా తస్స అక్ఖీని పిదహమానా ముఖం బన్ధి. బ్రాహ్మణో ముఖం బన్ధాపేత్వా వీణం వాదేసి. సా ముహుత్తం నచ్చిత్వా ‘‘అయ్య, అహం తే ఏకవారం సీసే పహరితుకామా’’తి ఆహ. ఇత్థిలోలో బ్రాహ్మణో కిఞ్చి కారణం అజానన్తో ‘‘పహరాహీ’’తి ఆహ, మాణవికా ధుత్తస్స సఞ్ఞం అదాసి. సో సణికం ఆగన్త్వా బ్రాహ్మణస్స పిట్ఠిపస్సే ఠత్వా సీసే కప్పరేన పహరి, అక్ఖీని పతనాకారప్పత్తాని అహేసుం, సీసే గణ్డో ఉట్ఠహి. సో వేదనాట్టో హుత్వా ‘‘ఆహర తే హత్థ’’న్తి ఆహ. మాణవికా అత్తనో హత్థం ఉక్ఖిపిత్వా తస్స హత్థే ఠపేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘హత్థో ముదుకో, పహారో పన థద్ధో’’తి ఆహ. ధుత్తో బ్రాహ్మణం పహరిత్వా నిలీయి. మాణవికా తస్మిం నిలీనే బ్రాహ్మణస్స ముఖతో సాటకం మోచేత్వా తేలం ఆదాయ సీసం పరిసమ్బాహి. బ్రాహ్మణే బహి నిక్ఖన్తే పున సా ఇత్థీ ధుత్తం పచ్ఛియం నిపజ్జాపేత్వా నీహరి.

సో రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. రాజా అత్తనో ఉపట్ఠానం ఆగతం బ్రాహ్మణం ఆహ ‘‘జూతం కీళామ బ్రాహ్మణా’’తి? ‘‘సాధు, మహారాజా’’తి. రాజా జూతమణ్డలం సజ్జాపేత్వా పురిమనయేనేవ జూతగీతం గాయిత్వా పాసకే ఖిపతి. బ్రాహ్మణో మాణవికాయ తపస్స భిన్నభావం అజానన్తో ‘‘ఠపేత్వా మమ మాణవిక’’న్తి ఆహ. ఏవం వదన్తోపి పరాజితోయేవ. రాజా జినిత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, కిం వదేసి, మాణవికాయ తే తపో భిన్నో, త్వం ‘మాతుగామం గబ్భతో పట్ఠాయ రక్ఖన్తో సత్తసు ఠానేసు ఆరక్ఖం కరోన్తో రక్ఖితుం సక్ఖిస్సామీ’తి మఞ్ఞసి, మాతుగామో నామ కుచ్ఛియం పక్ఖిపిత్వా చరన్తేనాపి రక్ఖితుం న సక్కా, ఏకపురిసికా ఇత్థీ నామ నత్థి, తవ మాణవికా ‘నచ్చితుకామామ్హీ’తి వత్వా వీణం వాదేన్తస్స తవ సాటకేన ముఖం బన్ధిత్వా అత్తనో జారం తవ సీసే కప్పరేన పహరాపేత్వా ఉయ్యోజేసి, ఇదాని కిం కథేసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౨. ‘‘యం బ్రాహ్మణో అవాదేసి, వీణం సముఖవేఠితో;

అణ్డభూతాభతా భరియా, తాసు కో జాతు విస్ససే’’తి.

తత్థ యం బ్రాహ్మణో అవాదేసి, వీణం సముఖవేఠితోతి యేన కారణేన బ్రాహ్మణో ఘనసాటకేన సహ ముఖేన వేఠితో హుత్వా వీణం వాదేసి, తం కారణం న జానాతీతి అత్థో. తఞ్హి సా వఞ్చేతుకామా ఏవమకాసి. బ్రాహ్మణో పన తం ఇత్థిం బహుమాయాభావం అజానన్తో మాతుగామస్స సద్దహిత్వా ‘‘మం ఏసా లజ్జతీ’’తి ఏవంసఞ్ఞీ అహోసి, తేనస్స అఞ్ఞాణభావం పకాసేన్తో రాజా ఏవమాహ, అయమేత్థాధిప్పాయో. అణ్డభూతాభతా భరియాతి అణ్డం వుచ్చతి బీజం, బీజభూతా మాతుకుచ్ఛితో అనిక్ఖన్తకాలేయేవ ఆభతా ఆనీతా, భతాతి వా పుట్ఠాతి అత్థో. కా సా? భరియా పజాపతి పాదపరిచారికా. సా హి భత్తవత్థాదీహి భరితబ్బతాయ, భిన్నసంవరతాయ, లోకధమ్మేహి భరితతాయ వా ‘‘భరియా’’తి వుచ్చతి. తాసు కో జాతు విస్ససేతి జాతూతి ఏకంసాధివచనం, తాసు మాతుకుచ్ఛితో పట్ఠాయ రక్ఖియమానాసుపి ఏవం విప్పకారం ఆపజ్జన్తీసు భరియాసు కో నామ పణ్డితో పురిసో ఏకంసేన విస్ససే, ‘‘నిబ్బికారా ఏసా మయీ’’తి కో సద్దహేయ్యాతి అత్థో. అసద్ధమ్మవసేన హి ఆమన్తకేసు నిమన్తకేసు విజ్జమానేసు మాతుగామో నామ న సక్కా రక్ఖితున్తి.

ఏవం బోధిసత్తో బ్రాహ్మణస్స ధమ్మం దేసేసి. బ్రాహ్మణో బోధిసత్తస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా నివేసనం గన్త్వా తం మాణవికం ఆహ – ‘‘తయా కిర ఏవరూపం పాపకమ్మం కత’’న్తి? ‘‘అయ్య, కో ఏవమాహ, న కరోమి, ‘అహమేవ పహరిం, న అఞ్ఞో కోచి’. సచే న సద్దహథ, అహం ‘తుమ్హే ఠపేత్వా అఞ్ఞస్స పురిసస్స హత్థసమ్ఫస్సం న జానామీ’తి సచ్చకిరియం కత్వా అగ్గిం పవిసిత్వా తుమ్హే సద్దహాపేస్సామీ’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘ఏవం హోతూ’’తి మహన్తం దారురాసిం కారేత్వా అగ్గిం కత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచే అత్తనో సద్దహసి, అగ్గిం పవిసాహీ’’తి ఆహ.

మాణవికా అత్తనో పరిచారికం పఠమమేవ సిక్ఖాపేసి ‘‘అమ్మ, తవ పుత్తం తత్థ గన్త్వా మమ అగ్గిం పవిసనకాలే హత్థగ్గహణం కాతుం వదేహీ’’తి. సా గన్త్వా తథా అవచ. ధుత్తో ఆగన్త్వా పరిసమజ్ఝే అట్ఠాసి. సా మాణవికా బ్రాహ్మణం వఞ్చేతుకామా మహాజనమజ్ఝే ఠత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ, తం ఠపేత్వా అఞ్ఞస్స పురిసస్స హత్థసమ్ఫస్సం నామ న జానామి, ఇమినా సచ్చేన అయం అగ్గి మా మం ఝాపేసీ’’తి అగ్గిం పవిసితుం ఆరద్ధా. తస్మిం ఖణే ధుత్తో ‘‘పస్సథ భో పురోహితబ్రాహ్మణస్స కమ్మం, ఏవరూపం మాతుగామం అగ్గిం పవేసాపేతీ’’తి గన్త్వా తం మాణవికం హత్థే గణ్హి. సా హత్థం విస్సజ్జాపేత్వా పురోహితం ఆహ – ‘‘అయ్య, మమ సచ్చకిరియా భిన్నా, న సక్కా అగ్గిం పవిసితు’’న్తి. ‘‘కింకారణా’’తి? ‘‘అజ్జ మయా ఏవరూపా సచ్చకిరియా కతా ‘ఠపేత్వా మమ సామికం అఞ్ఞస్స పురిసస్స హత్థసమ్ఫస్సం న జానామీ’తి, ఇదాని చమ్హి ఇమినా పురిసేన హత్థే గహితా’’తి. బ్రాహ్మణో ‘‘వఞ్చితో అహం ఇమాయా’’తి ఞత్వా తం పోథేత్వా నీహరాపేసి. ఏవం అసద్ధమ్మసమన్నాగతా కిరేతా ఇత్థియో తావ మహన్తమ్పి పాపకమ్మం కత్వా అత్తనో సామికం వఞ్చేతుం ‘‘నాహం ఏవరూపం కమ్మం కరోమీ’’తి దివసమ్పి సపథం కురుమానా నానాచిత్తావ హోన్తి. తేన వుత్తం –

‘‘చోరీనం బహుబుద్ధీనం, యాసు సచ్చం సుదుల్లభం;

థీనం భావో దురాజానో, మచ్ఛస్సేవోదకే గతం. (జా. ౨.౨౧.౩౪౭);

‘‘ముసా తాసం యథా సచ్చం, సచ్చం తాసం యథా ముసా;

గావో బహి తిణస్సేవ, ఓమసన్తి వరం వరం.

‘‘చోరియో కథినా హేతా, వాళా చ లపసక్ఖరా;

న తా కిఞ్చి న జానన్తి, యం మనుస్సేసు వఞ్చన’’న్తి. (జా. ౨.౨౧.౩౩౨, ౩౩౪);

సత్థా ‘‘ఏవం అరక్ఖియో మాతుగామో’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా బారాణసిరాజా అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అణ్డభూతజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౬౩] ౩. తక్కపణ్డితజాతకవణ్ణనా

కోధనా అకతఞ్ఞూ చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుఞ్ఞేవారబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘ఇత్థియో నామ భిక్ఖు అకతఞ్ఞూ మిత్తదుబ్భా, కస్మా తా నిస్సాయ ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా గఙ్గాతీరే అస్సమం మాపేత్వా సమాపత్తియో చేవ అభిఞ్ఞాయో చ నిబ్బత్తేత్వా ఝానసుఖేన విహరతి. తస్మిం సమయే బారాణసిసేట్ఠినో ధీతా దుట్ఠకుమారీ నామ చణ్డా అహోసి ఫరుసా, దాసకమ్మకరే అక్కోసతి పరిభాసతి పహరతి. అథ నం ఏకదివసం పరివారమనుస్సా గహేత్వా ‘‘గఙ్గాయ కీళిస్సామా’’తి అగమంసు. తేసం కీళన్తానఞ్ఞేవ సూరియత్థఙ్గమనవేలా జాతా, మేఘో ఉట్ఠహి, మనుస్సా మేఘం దిస్వా ఇతో చితో చ వేగేన పలాయింసు. సేట్ఠిధీతాయపి దాసకమ్మకరా ‘‘అజ్జ అమ్హేహి ఏతిస్సా పిట్ఠిం పస్సితుం వట్టతీ’’తి తం అన్తోఉదకస్మింయేవ ఛడ్డేత్వా ఉత్తరింసు. దేవో పావస్సి, సూరియోపి అత్థఙ్గతో, అన్ధకారో జాతో. తే తాయ వినావ గేహం గన్త్వా ‘‘కహం సా’’తి వుత్తే ‘‘గఙ్గాతో తావ ఉత్తిణ్ణా, అథ నం న జానామ కహం గతా’’తి. ఞాతకా విచినిత్వాపి న పస్సింసు.

సా మహావిరవం విరవన్తీ ఉదకేన వుయ్హమానా అడ్ఢరత్తసమయే బోధిసత్తస్స పణ్ణసాలాసమీపం పాపుణి. సో తస్సా సద్దం సుత్వా ‘‘మాతుగామస్స సద్దో ఏసో, పరిత్తాణమస్సా కరిస్సామీ’’తి తిణుక్కం ఆదాయ నదీతీరం గన్త్వా తం దిస్వా ‘‘మా భాయి, మా భాయీ’’తి అస్సాసేత్వా నాగబలో థామసమ్పన్నో బోధిసత్తో నదిం తరమానో గన్త్వా తం ఉక్ఖిపిత్వా అస్సమపదం ఆనేత్వా అగ్గిం కత్వా అదాసి. సీతే విగతే మధురాని ఫలాఫలాని ఉపనామేసి. తాని ఖాదిత్వా ఠితం ‘‘కత్థ వాసికాసి, కథఞ్చ గఙ్గాయ పతితాసీ’’తి పుచ్ఛి. సా తం పవత్తిం ఆరోచేసి. అథ నం ‘‘త్వం ఇధేవ వసా’’తి పణ్ణసాలాయ వసాపేన్తో ద్వీహతీహం సయం అబ్భోకాసే వసిత్వా ‘‘ఇదాని గచ్ఛా’’తి ఆహ. సా ‘‘ఇమం తాపసం సీలభేదం పాపేత్వా గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి న గచ్ఛతి. అథ గచ్ఛన్తే కాలే ఇత్థికుత్తం ఇత్థిలీలం దస్సేత్వా తస్స సీలభేదం కత్వా ఝానం అన్తరధాపేసి. సో తం గహేత్వా అరఞ్ఞేయేవ వసతి. అథ నం సా ఆహ ‘‘అయ్య, కిం నో అరఞ్ఞవాసేన, మనుస్సపథం గమిస్సామా’’తి? సో తం ఆదాయ ఏకం పచ్చన్తగామకం గన్త్వా తక్కభతియా జీవికం కప్పేత్వా తం పోసేతి. తస్స తక్కం విక్కిణిత్వా జీవతీతి ‘‘తక్కపణ్డితో’’తి నామం అకంసు. అథస్స గామవాసినో పరిబ్బయం దత్వా ‘‘అమ్హాకం సుయుత్తదుయుత్తకం ఆచిక్ఖన్తో ఏత్థ వసా’’తి గామద్వారే కుటియం వాసేసుం.

తేన చ సమయేన చోరా పబ్బతా ఓరుయ్హ పచ్చన్తం పహరన్తి. తే ఏకదివసం తం గామం పహరిత్వా గామవాసికేహియేవ భణ్డికా ఉక్ఖిపాపేత్వా గచ్ఛన్తా తమ్పి సేట్ఠిధీతరం గహేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా సేసజనే విస్సజ్జేసుం. చోరజేట్ఠకో పన తస్సా రూపే బజ్ఝిత్వా తం అత్తనో భరియం అకాసి. బోధిసత్తో ‘‘ఇత్థన్నామా కహ’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘చోరజేట్ఠకేన గహేత్వా అత్తనో భరియా కతా’’తి చ సుత్వాపి ‘‘న సా తత్థ మయా వినా వసిస్సతి, పలాయిత్వా ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి తస్సా ఆగమనం ఓలోకేన్తో తత్థేవ వసి.

సేట్ఠిధీతాపి చిన్తేసి ‘‘అహం ఇధ సుఖం వసామి, కదాచి మం తక్కపణ్డితో కిఞ్చిదేవ నిస్సాయ ఆగన్త్వా ఇతో ఆదాయ గచ్ఛేయ్య, అథ ఏతస్మా సుఖా పరిహాయిస్సామి, యన్నూనాహం సమ్పియాయమానా వియ తం పక్కోసాపేత్వా ఘాతాపేయ్య’’న్తి. సా ఏకం మనుస్సం పక్కోసిత్వా ‘‘అహం ఇధ దుక్ఖం జీవామి, తక్కపణ్డితో ఆగన్త్వా మం ఆదాయ గచ్ఛతూ’’తి సాసనం పేసేసి. సో తం సాసనం సుత్వా సద్దహిత్వా తత్థ గన్త్వా గామద్వారే ఠత్వా సాసనం పేసేసి. సా నిక్ఖమిత్వా తం దిస్వా ‘‘అయ్య, సచే మయం ఇదాని గచ్ఛిస్సామ, చోరజేట్ఠకో అనుబన్ధిత్వా ఉభోపి అమ్హే ఘాతేస్సతి, రత్తిభాగే గచ్ఛిస్సామా’’తి తం ఆనేత్వా భోజేత్వా కోట్ఠకే నిసీదాపేత్వా సాయం చోరజేట్ఠకస్స ఆగన్త్వా సురం పివిత్వా మత్తకాలే ‘‘సామి, సచే ఇమాయ వేలాయ తవ సత్తుం పస్సేయ్యాసి, కిన్తి నం కరేయ్యాసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ కరిస్సామీతి’’. ‘‘కిం పన సో దూరే, నను కోట్ఠకే నిసిన్నో’’తి? చోరజేట్ఠకో ఉక్కం ఆదాయ తత్థ గన్త్వా తం దిస్వా గహేత్వా గేహమజ్ఝే పాతేత్వా కప్పరాదీహి యథారుచిం పోథేసి. సో పోథియమానోపి అఞ్ఞం కిఞ్చి అవత్వా ‘‘కోధనా అకతఞ్ఞూ చ, పిసుణా మిత్తభేదికా’’తి ఏత్తకమేవ వదతి. చోరో తం పోథేత్వా బన్ధిత్వా నిపజ్జాపేత్వా సాయమాసం భుఞ్జిత్వా సయి. పబుద్ధో జిణ్ణాయ సురాయ పున తం పోథేతుం ఆరభి, సోపి తానేవ చత్తారి పదాని వదతి.

చోరో చిన్తేసి ‘‘అయం ఏవం పోథియమానోపి అఞ్ఞం కిఞ్చి అవత్వా ఇమానేవ చత్తారి పదాని వదతి, పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి తస్సా సుత్తభావం ఞత్వా తం పుచ్ఛి ‘‘అమ్భో త్వం ఏవం పోథియమానోపి కస్మా ఏతానేవ పదాని వదసీ’’తి? తక్కపణ్డితో ‘‘తేన హి సుణాహీ’’తి తం కారణం ఆదితో పట్ఠాయ కథేసి. ‘‘అహం పుబ్బే అరఞ్ఞవాసికో ఏకో తాపసో ఝానలాభీ, స్వాహం ఏతం గఙ్గాయ వుయ్హమానం ఉత్తారేత్వా పటిజగ్గిం. అథ మం ఏసా పలోభేత్వా ఝానా పరిహాపేసి, స్వాహం అరఞ్ఞం పహాయ ఏతం పోసేన్తో పచ్చన్తగామకే వసామి, అథేసా చోరేహి ఇధానీతా ‘అహం దుక్ఖం వసామి, ఆగన్త్వా మం నేతూ’తి మయ్హం సాసనం పేసేత్వా ఇదాని తవ హత్థే పాతేసి, ఇమినా కారణేనాహం ఏవం కథేమీ’’తి. చోరో చిన్తేసి ‘‘యా ఏసా ఏవరూపే గుణసమ్పన్నే ఉపకారకే ఏవం విప్పటిపజ్జి, సా మయ్హం కతరం నామ ఉపద్దవం న కరేయ్య, మారేతబ్బా ఏసా’’తి సో తక్కపణ్డితం అస్సాసేత్వా తం పబోధేత్వా ఖగ్గం ఆదాయ నిక్ఖమ్మ ‘‘ఏతం పురిసం గామద్వారే ఘాతేస్సామీ’’తి వత్వా తాయ సద్ధిం బహిగామం గన్త్వా ‘‘ఏతం హత్థే గణ్హా’’తి తం తాయ హత్థే గాహాపేత్వా ఖగ్గం ఆదాయ తక్కపణ్డితం పహరన్తో వియ తం ద్విధా ఛిన్దిత్వా ససీసం న్హాపేత్వా తక్కపణ్డితం కతిపాహం పణీతేన భోజనేన సన్తప్పేత్వా ఇదాని కహం గమిస్ససీ’’తి ఆహ. తక్కపణ్డితో ‘‘ఘరావాసేన మే కిచ్చం నత్థి, ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తత్థేవ అరఞ్ఞే వసిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి అహమ్పి పబ్బజిస్సామీ’’తి ఉభోపి పబ్బజిత్వా తం అరఞ్ఞాయతనం గన్త్వా పఞ్చ అభిఞ్ఞా అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా జీవితపరియోసానే బ్రహ్మలోకూపగా అహేసుం.

సత్థా ఇమాని ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౩. ‘‘కోధనా అకతఞ్ఞూ చ, పిసుణా మిత్తభేదికా;

బ్రహ్మచరియం చర భిక్ఖు, సో సుఖం న విహాహిసీ’’తి.

తత్రాయం పిణ్డత్థో – భిక్ఖు ఇత్థియో నామేతా కోధనా, ఉప్పన్నం కోధం నివారేతుం న సక్కోన్తి. అకతఞ్ఞూ చ, అతిమహన్తమ్పి ఉపకారం న జానన్తి. పిసుణా చ, పియసుఞ్ఞభావకరణమేవ కథం కథేన్తి. మిత్తభేదికా, మిత్తే భిన్దన్తి, మిత్తభేదనకథం కథనసీలాయేవ, ఏవరూపేహి పాపధమ్మేహి సమన్నాగతా ఏతా. కిం తే ఏతాహి, బ్రహ్మచరియం చర భిక్ఖు, అయఞ్హి మేథునవిరతి పరిసుద్ధట్ఠేన బ్రహ్మచరియం నామ, తం చర. సో సుఖం న విహాహిసీతి సో త్వం ఏతం బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తో ఝానసుఖం మగ్గసుఖం ఫలసుఖఞ్చ న విహాహిసి, ఏతం సుఖం న విజహిస్సతి, ఏతస్మా సుఖా న పరిహాయిస్ససీతి అత్థో. ‘‘న పరిహాహిసీ’’తిపి పాఠో, అయమేవత్థో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా చోరజేట్ఠకో ఆనన్దో అహోసి, తక్కపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తక్కపణ్డితజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౬౪] ౪. దురాజానజాతకవణ్ణనా

మాసు నన్ది ఇచ్ఛతి మన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సావత్థివాసీ ఉపాసకో తీసు సరణేసు పఞ్చసు చ సీలేసు పతిట్ఠితో బుద్ధమామకో, ధమ్మమామకో, సఙ్ఘమామకో, భరియా పనస్స దుస్సీలా పాపధమ్మా. యం దివసం మిచ్ఛాచారం చరతి, తం దివసం సతకీతదాసీ వియ హోతి, మిచ్ఛాచారస్స పన అకతదివసే సామినీ వియ హోతి చణ్డా ఫరుసా. సో తస్సా భావం జానితుం న సక్కోతి, అథ తాయ ఉబ్బాళ్హో బుద్ధూపట్ఠానం న గచ్ఛతి. అథ నం ఏకదివసం గన్ధపుప్ఫాదీని ఆదాయ ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసిన్నం సత్థా ఆహ – ‘‘కిం ను ఖో త్వం, ఉపాసక, సత్తట్ఠ దివసే బుద్ధూపట్ఠానం నాగచ్ఛసీ’’తి. ఘరణీ మే, భన్తే, ఏకస్మిం దివసే సతకీతదాసీ వియ హోతి, ఏకస్మిం దివసే సామినీ వియ చణ్డా ఫరుసా. అహం తస్సా భావం జానితుం న సక్కోమి, స్వాహం తాయ ఉబ్బాళ్హో బుద్ధూపట్ఠానం నాగచ్ఛామీతి. అథస్స వచనం సుత్వా సత్థా ‘‘ఉపాసక, ‘మాతుగామస్స భావో నామ దుజ్జానో’తి పుబ్బేపి తే పణ్డితా కథయింసు, త్వం పన తం భవసఙ్ఖేపగతత్తా సల్లక్ఖేతుం న సక్కోసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని సిప్పం సిక్ఖాపేతి. అథేకో తిరోరట్ఠవాసికో బ్రాహ్మణమాణవకో ఆగన్త్వా తస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తో ఏకాయ ఇత్థియా పటిబద్ధచిత్తో హుత్వా తం భరియం కత్వా తస్మింయేవ బారాణసినగరే వసన్తో ద్వే తిస్సో వేలాయో ఆచరియస్స ఉపట్ఠానం న గచ్ఛతి. సా పనస్స భరియా దుస్సీలా పాపధమ్మా. మిచ్ఛాచారం చిణ్ణదివసే దాసీ వియ హోతి, అచిణ్ణదివసే సామినీ వియ హోతి చణ్డా ఫరుసా. సో తస్సా భావం జానితుం అసక్కోన్తో తాయ ఉబ్బాళ్హో ఆకులచిత్తో ఆచరియస్స ఉపట్ఠానం న గచ్ఛతి. అథ నం సత్తట్ఠ దివసే అతిక్కమిత్వా ఆగతం ‘‘కిం, మాణవ, న పఞ్ఞాయసీ’’తి ఆచరియో పుచ్ఛి. సో ‘‘భరియా మం, ఆచరియ, ఏకదివసం ఇచ్ఛతి పత్థేతి, దాసీ వియ నిహతమానా హోతి. ఏకదివసం సామినీ వియ థద్ధా చణ్డా ఫరుసా, అహం తస్సా భావం జానితుం న సక్కోమి, తాయ ఉబ్బాళ్హో ఆకులచిత్తో తుమ్హాకం ఉపట్ఠానం నాగతోమ్హీ’’తి. ఆచరియో ‘‘ఏవమేతం, మాణవ, ఇత్థియో నామ అనాచారం చిణ్ణదివసే సామికం అనువత్తన్తి, దాసీ వియ నిహతమానా హోన్తి. అనాచిణ్ణదివసే పన మానత్థద్ధా హుత్వా సామికం న గణేన్తి. ఏవం ఇత్థియో నామేతా అనాచారా దుస్సీలా, తాసం భావో నామ దుజ్జానో, తాసు ఇచ్ఛన్తీసుపి అనిచ్ఛన్తీసుపి మజ్ఝత్తేనేవ భవితబ్బ’’న్తి వత్వా తస్సోవాదవసేన ఇమం గాథమాహ –

౬౪. ‘‘మా సు నన్ది ఇచ్ఛతి మం, మా సు సోచి న మిచ్ఛతి;

థీనం భావో దురాజానో, మచ్ఛస్సేవోదకే గత’’న్తి.

తత్థ మా సు నన్ది ఇచ్ఛతి మన్తి సు-కారో నిపాతమత్తం, ‘‘అయం ఇత్థీ మం ఇచ్ఛతి పత్థేతి, మయి సినేహం కరోతీ’’తి మా తుస్సి. మా సు సోచి న మిచ్ఛతీతి ‘‘అయం మం న ఇచ్ఛతీ’’తిపి మా సోచి, తస్సా ఇచ్ఛమానాయ నన్దిం, న ఇచ్ఛమానాయ చ సోకం అకత్వా మజ్ఝత్తోవ హోహీతి దీపేతి. థీనం భావో దురాజానోతి ఇత్థీనం భావో నామ ఇత్థిమాయాయ పటిచ్ఛన్నత్తా దురాజానో. యథా కిం? మచ్ఛస్సేవోదకే గతన్తి యథా మచ్ఛస్స గమనం ఉదకేన పటిచ్ఛన్నత్తా దుజ్జానం, తేనేవ సో కేవట్టే ఆగతే ఉదకేన గమనం పటిచ్ఛాదేత్వా పలాయతి, అత్తానం గణ్హితుం న దేతి, ఏవమేవ ఇత్థియో మహన్తమ్పి దుస్సీలకమ్మం కత్వా ‘‘మయం ఏవరూపం న కరోమా’’తి అత్తనా కతకమ్మం ఇత్థిమాయాయ పటిచ్ఛాదేత్వా సామికే వఞ్చేన్తి. ఏవం ఇత్థియో నామేతా పాపధమ్మా దురాజానా, తాసు మజ్ఝత్తోయేవ సుఖితో హోతీతి.

ఏవం బోధిసత్తో అన్తేవాసికస్స ఓవాదం అదాసి. తతో పట్ఠాయ సో తస్సా ఉపరి మజ్ఝత్తోవ అహోసి. సాపిస్స భరియా ‘‘ఆచరియేన కిర మే దుస్సీలభావో ఞాతో’’తి తతో పట్ఠాయ న అనాచారం చరి. సాపి తస్స ఉపాసకస్స ఇత్థీ ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధేన కిర మయ్హం దురాచారభావో ఞాతో’’తి తతో పట్ఠాయ పాపకమ్మం నామ న అకాసి.

సత్థాపి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సో ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జయమ్పతికాయేవ ఇదాని జయమ్పతికా, ఆచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దురాజానజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౬౫] ౫. అనభిరతిజాతకవణ్ణనా

యథా నదీ చ పన్థో చాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తథారూపంయేవ ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సో పన పరిగ్గణ్హన్తో తస్సా దుస్సీలభావం ఞత్వా భణ్డితో చిత్తబ్యాకులతాయ సత్తట్ఠ దివసే ఉపట్ఠానం నాగమాసి. సో ఏకదివసం విహారం గన్త్వా తథాగతం వన్దిత్వా నిసిన్నో ‘‘కస్మా సత్తట్ఠ దివసాని నాగతోసీ’’తి వుత్తే ‘‘భరియా మే, భన్తే, దుస్సీలా, తస్సా ఉపరి బ్యాకులచిత్తతాయ నాగతోమ్హీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘ఉపాసక, ఇత్థీసు ‘అనాచారా ఏతా’తి కోపం అకత్వా మజ్ఝత్తేనేవ భవితుం వట్టతీతి పుబ్బేపి తే పణ్డితా కథయింసు, త్వం పన భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నత్తా తం కారణం న సల్లక్ఖేసీ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పురిమనయేనేవ దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో అహోసి. అథస్స అన్తేవాసికో భరియాయ దోసం దిస్వా బ్యాకులచిత్తతాయ కతిపాహం అనాగన్త్వా ఏకదివసం ఆచరియేన పుచ్ఛితో తం కారణం నివేదేసి. అథస్స ఆచరియో ‘‘తాత, ఇత్థియో నామ సబ్బసాధారణా, తాసు ‘దుస్సీలా ఏతా’తి పణ్డితా కోపం న కరోన్తీ’’తి వత్వా ఓవాదవసేన ఇమం గాథమాహ –

౬౫. ‘‘యథా నదీ చ పన్తో చ, పానాగారం సభా పపా;

ఏవం లోకిత్థియో నామ, నాసం కుజ్ఝన్తి పణ్డితా’’తి.

తత్థ యథా నదీతి యథా అనేకతిత్థా నదీ న్హానత్థాయ సమ్పత్తసమ్పత్తానం చణ్డాలాదీనమ్పి ఖత్తియాదీనమ్పి సాధారణా, న తత్థ కోచి న్హాయితుం న లభతి నామ. ‘‘పన్థో’’తిఆదీసుపి యథా మహామగ్గోపి సబ్బేసం సాధారణో, న కోచి తేన గన్తుం న లభతి. పానాగారమ్పి సురాగేహం సబ్బేసం సాధారణం, యో యో పాతుకామో, సబ్బో తత్థ పవిసతేవ. పుఞ్ఞత్థికేహి తత్థ తత్థ మనుస్సానం నివాసత్థాయ కతా సభాపి సాధారణా, న తత్థ కోచి పవిసితుం న లభతి. మహామగ్గే పానీయచాటియో ఠపేత్వా కతా పపాపి సబ్బేసం సాధారణా, న తత్థ కోచి పానీయం పివితుం న లభతి. ఏవం లోకిత్థియో నామాతి ఏవమేవ తాత మాణవ ఇమస్మిం లోకే ఇత్థియోపి సబ్బసాధారణావ, తేనేవ చ సాధారణట్ఠేన నదీపన్థపానాగారసభాపపాసదిసా. తస్మా నాసం కుజ్ఝన్తి పణ్డితా, ఏతాసం ఇత్థీనం ‘‘లామికా ఏతా అనాచారా దుస్సీలా సబ్బసాధారణా’’తి చిన్తేత్వా పణ్డితా ఛేకా బుద్ధిసమ్పన్నా న కుజ్ఝన్తీతి.

ఏవం బోధిసత్తో అన్తేవాసికస్స ఓవాదం అదాసి, సో తం ఓవాదం సుత్వా మజ్ఝత్తో అహోసి. భరియాపిస్స ‘‘ఆచరియేన కిరమ్హి ఞాతా’’తి తతో పట్ఠాయ పాపకమ్మం న అకాసి. తస్సపి ఉపాసకస్స భరియా ‘‘సత్థారా కిరమ్హి ఞాతా’’తి తతో పట్ఠాయ పాపకమ్మం న అకాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా జయమ్పతికావ ఏతరహి జయమ్పతికా, ఆచరియబ్రాహ్మణో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

అనభిరతిజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౬౬] ౬. ముదులక్ఖణజాతకవణ్ణనా

ఏకా ఇచ్ఛా పురే ఆసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సంకిలేసం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా రతనసాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజిత్వా పటిపన్నకో యోగావచరో అవిస్సట్ఠకమ్మట్ఠానో హుత్వా ఏకదివసం సావత్థియం పిణ్డాయ చరన్తో ఏకం అలఙ్కతపటియత్తం ఇత్థిం దిస్వా సుభవసేన ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా ఓలోకేసి. తస్స అబ్భన్తరే కిలేసో చలి, వాసియా ఆకోటితఖీరరుక్ఖో వియ అహోసి. సో తతో పట్ఠాయ కిలేసవసికో హుత్వా నేవ కాయస్సాదం న చిత్తస్సాదం లభతి, భన్తమిగసప్పటిభాగో సాసనే అనభిరతో పరూళ్హకేసలోమనఖో కిలిట్ఠచీవరో అహోసి. అథస్స ఇన్ద్రియవికారం దిస్వా సహాయకా భిక్ఖూ ‘‘కిం ను ఖో తే, ఆవుసో, న యథా పోరాణాని ఇన్ద్రియానీ’’తి పుచ్ఛింసు. అనభిరతోస్మి, ఆవుసోతి.

అథ నం తే సత్థు సన్తికం నయింసు. సత్థా ‘‘కిం, భిక్ఖవే, అనిచ్ఛమానం భిక్ఖుం ఆదాయ ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అయం, భన్తే, భిక్ఖు అనభిరతో’’తి? ‘‘సచ్చం భిక్ఖూ’’తి. ‘‘సచ్చం భగవా’’తి. ‘‘కో తం ఉక్కణ్ఠాపేసీ’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, పిణ్డాయ చరన్తో ఏకం ఇత్థిం దిస్వా ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా ఓలోకేసిం, అథ మే కిలేసో చలి, తేనమ్హి ఉక్కణ్ఠితో’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘అనచ్ఛరియమేతం భిక్ఖు, యం త్వం ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా విసభాగారమ్మణం సుభవసేన ఓలోకేన్తో కిలేసేహి కమ్పితో, పుబ్బే పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠసమాపత్తిలాభినో ఝానబలేన కిలేసే విక్ఖమ్భేత్వా విసుద్ధచిత్తా గగనతలచరా బోధిసత్తాపి ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా విసభాగారమ్మణం ఓలోకయమానా ఝానా పరిహాయిత్వా కిలేసేహి కమ్పితా మహాదుక్ఖం అనుభవింసు. న హి సినేరుఉప్పాటనకవాతో హత్థిమత్తం ముణ్డపబ్బతం, మహాజమ్బుఉమ్మూలకవాతో ఛిన్నతటే విరూళ్హగచ్ఛకం, మహాసముద్దం వా పన సోసనకవాతో ఖుద్దకతళాకం కిస్మిఞ్చిదేవ గణేతి, ఏవం ఉత్తమబుద్ధీనం నామ విసుద్ధచిత్తానం బోధిసత్తానం అఞ్ఞాణభావకరా కిలేసా తయి కిం లజ్జిస్సన్తి, విసుద్ధాపి సత్తా సంకిలిస్సన్తి, ఉత్తమయససమఙ్గినోపి ఆయసక్యం పాపుణన్తీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే ఏకస్స మహావిభవస్స బ్రాహ్మణస్స కులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో సబ్బసిప్పానం పారం గన్త్వా కామే పహాయ ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా పఞ్చ అభిఞ్ఞా చ అట్ఠ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా ఝానసుఖేన వీతినామేన్తో హిమవన్తప్పదేసే వాసం కప్పేసి. సో ఏకస్మిం కాలే లోణమ్బిలసేవనత్థాయ హిమవన్తా ఓతరిత్వా బారాణసిం పత్వా రాజుయ్యానే వసిత్వా పునదివసే కతసరీరపటిజగ్గనో రత్తవాకమయం నివాసనపారుపనం సణ్ఠాపేత్వా అజినచమ్మం ఏకస్మిం అంసే కత్వా జటామణ్డలం బన్ధిత్వా భిక్ఖాభాజనమాదాయ బారాణసియం భిక్ఖాయ చరమానో రఞ్ఞో ఘరద్వారం సమ్పాపుణి. రాజా తస్స ఇరియాపథేయేవ పసీదిత్వా పక్కోసాపేత్వా మహారహే ఆసనే నిసీదాపేత్వా పణీతేన ఖాదనీయభోజనీయేన సన్తప్పేత్వా కతానుమోదనం ఉయ్యానే వసనత్థాయ యాచి. సో సమ్పటిచ్ఛిత్వా రాజగేహే భుఞ్జిత్వా రాజకులం ఓవదమానో తస్మిం ఉయ్యానే సోళస వస్సాని వసి.

అథేకదివసం రాజా కుపితం పచ్చన్తం వూపసమేతుం గచ్ఛన్తో ముదులక్ఖణం నామ అగ్గమహేసిం ‘‘అప్పమత్తా అయ్యస్స ఉపట్ఠానం కరోహీ’’తి వత్వా అగమాసి. బోధిసత్తో రఞ్ఞో గతకాలతో పట్ఠాయ అత్తనో రుచ్చనవేలాయ రాజగేహం గచ్ఛతి. అథేకదివసం ముదులక్ఖణా బోధిసత్తస్స ఆహారం సమ్పాదేత్వా – ‘‘అజ్జ అయ్యో చిరాయతీ’’తి గన్ధోదకేన న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా మహాతలే చూళసయనం పఞ్ఞాపేత్వా బోధిసత్తస్స ఆగమనం ఓలోకయమానా నిపజ్జి. బోధిసత్తోపి అత్తనో వేలం సల్లక్ఖేత్వా ఝానా వుట్ఠాయ ఆకాసేనేవ రాజనివేసనం అగమాసి. ముదులక్ఖణా వాకచీరసద్దం సుత్వావ ‘‘అయ్యో, ఆగతో’’తి వేగేన ఉట్ఠహి, తస్సా వేగేన ఉట్ఠహన్తియా మట్ఠసాటకో భస్సి. తాపసోపి సీహపఞ్జరేన పవిసన్తో దేవియా విసభాగరూపారమ్మణం ఇన్ద్రియాని భిన్దిత్వా సుభవసేన ఓలోకేసి. అథస్స అబ్భన్తరే కిలేసో చలి, వాసియా పహటఖీరరుక్ఖో వియ అహోసి. తావదేవస్స ఝానం అన్తరధాయి, ఛిన్నపక్ఖో కాకో వియ అహోసి. సో ఠితకోవ ఆహారం గహేత్వా అభుఞ్జిత్వావ కిలేసకమ్పితో పాసాదా ఓరుయ్హ ఉయ్యానం గన్త్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా ఫలకత్థరణసయనస్స హేట్ఠా ఆహారం ఠపేత్వా విసభాగారమ్మణేన బద్ధో కిలేసగ్గినా డయ్హమానో నిరాహారతాయ సుస్సమానో సత్త దివసాని ఫలకత్థరణే నిపజ్జి.

సత్తమే దివసే రాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా ఆగతో నగరం పదక్ఖిణం కత్వా నివేసనం అగన్త్వావ ‘‘అయ్యం పస్సిస్సామీ’’తి ఉయ్యానం గన్త్వా పణ్ణసాలం పవిసిత్వా తం నిపన్నకం దిస్వా ‘‘ఏకం అఫాసుకం జాతం మఞ్ఞే’’తి పణ్ణసాలం సోధాపేత్వా పాదే పరిమజ్జన్తో ‘‘కిం, అయ్య, అఫాసుక’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘మహారాజ అఞ్ఞం మే అఫాసుకం నత్థి, కిలేసవసేన పనమ్హి పటిబద్ధచిత్తో జాతో’’తి. ‘‘కహం పటిబద్ధం తే, అయ్య, చిత్త’’న్తి? ‘‘ముదులక్ఖణాయ, మహారాజా’’తి. ‘‘సాధు అయ్య, అహం ముదులక్ఖణం తుమ్హాకం దమ్మీ’’తి తాపసం ఆదాయ నివేసనం పవిసిత్వా దేవిం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం కత్వా తాపసస్స అదాసి. దదమానోయేవ చ ముదులక్ఖణాయ సఞ్ఞమదాసి ‘‘తయా అత్తనో బలేన అయ్యం రక్ఖితుం వాయమితబ్బ’’న్తి. ‘‘సాధు, దేవ, రక్ఖిస్సామీ’’తి. తాపసో దేవిం గహేత్వా రాజనివేసనా ఓతరి.

అథ నం మహాద్వారతో నిక్ఖన్తకాలే ‘‘అయ్య, అమ్హాకం ఏకం గేహం లద్ధుం వట్టతి, గచ్ఛ, రాజానం గేహం యాచాహీ’’తి ఆహ. తాపసో గన్త్వా గేహం యాచి. రాజా మనుస్సానం వచ్చకుటికిచ్చం సాధయమానం ఏకం ఛడ్డితగేహం దాపేసి. సో దేవిం గహేత్వా తత్థ అగమాసి, సా పవిసితుం న ఇచ్ఛతి. ‘‘కింకారణా న పవిససీ’’తి? ‘‘అసుచిభావేనా’’తి. ఇదాని ‘‘కిం కరోమీ’’తి. ‘‘పటిజగ్గాహి న’’న్తి వత్వా రఞ్ఞో సన్తికం పేసేత్వా ‘‘గచ్ఛ, కుద్దాలం ఆహర, పచ్ఛిం ఆహరా’’తి ఆహరాపేత్వా అసుచిఞ్చ సఙ్కారఞ్చ ఛడ్డాపేత్వా గామయం ఆహరాపేత్వా లిమ్పాపేత్వా పునపి ‘‘గచ్ఛ, మఞ్చం ఆహర, పీఠం ఆహర, అత్థరణం ఆహర, చాటిం ఆహర, ఘటం ఆహరా’’తి ఏకమేకం ఆహరాపేత్వా పున ఉదకాహరణాదీనం అత్థాయ ఆణాపేసి. సో ఘటం ఆదాయ ఉదకం ఆహరిత్వా చాటిం పూరేత్వా న్హానోదకం సజ్జేత్వా సయనం అత్థరి. అథ నం సయనే ఏకతో నిసిన్నం దాఠికాసు గహేత్వా ‘‘తవ సమణభావం వా బ్రాహ్మణభావం వా న జానాసీ’’తి ఓణమేత్వా అత్తనో అభిముఖం ఆకడ్ఢి. సో తస్మిం కాలే సతిం పటిలభి, ఏత్తకం పన కాలం అఞ్ఞాణీ అహోసి. ఏవం అఞ్ఞాణకరణా కిలేసా నామ. ‘‘కామచ్ఛన్దనీవరణం, భిక్ఖవే, అన్ధకరణం అఞ్ఞాణకరణ’’న్తిఆది (సం. ని. ౫.౨౨౧) చేత్థ వత్తబ్బం.

సో సతిం పటిలభిత్వా చిన్తేసి ‘‘అయం తణ్హా వడ్ఢమానా మమ చతూహి అపాయేహి సీసం ఉక్ఖిపితుం న దస్సతి, అజ్జేవ మయా ఇమం రఞ్ఞో నియ్యాదేత్వా హిమవన్తం పవిసితుం వట్టతీ’’తి. సో తం ఆదాయ రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘మహారాజ, తవ దేవియా మయ్హం అత్థో నత్థి, కేవలం మే ఇమం నిస్సాయ తణ్హా వడ్ఢితా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౬. ‘‘ఏకా ఇచ్ఛా పురే ఆసి, అలద్ధా ముదులక్ఖణం;

యతో లద్ధా అళారక్ఖీ, ఇచ్ఛా ఇచ్ఛం విజాయథా’’తి.

తత్రాయం పిణ్డత్థో – మహారాజ, మయ్హం ఇమం తవ దేవిం ముదులక్ఖణం అలభిత్వా పురే ‘‘అహో వతాహం ఏతం లభేయ్య’’న్తి ఏకా ఇచ్ఛా ఆసి, ఏకావ తణ్హా ఉప్పజ్జి. యతో పన మే అయం అళారక్ఖీ విసాలనేత్తా సోభనలోచనా లద్ధా, అథ మే సా పురిమికా ఇచ్ఛా గేహతణ్హం ఉపకరణతణ్హం ఉపభోగతణ్హన్తి ఉపరూపరి అఞ్ఞం నానప్పకారం ఇచ్ఛం విజాయథ జనేసి ఉప్పాదేసి. సా ఖో పన మే ఏవం వడ్ఢమానా ఇచ్ఛా అపాయతో సీసం ఉక్ఖిపితుం న దస్సతి, అలం మే ఇమాయ, త్వఞ్ఞేవ తవ భరియం గణ్హ, అహం పన హిమవన్తం గమిస్సామీతి తావదేవ నట్ఠం ఝానం ఉప్పాదేత్వా ఆకాసే నిసిన్నో ధమ్మం దేసేత్వా రఞ్ఞో ఓవాదం దత్వా ఆకాసేనేవ హిమవన్తం గన్త్వా పున మనుస్సపథం నామ నాగమాసి, బ్రహ్మవిహారే పన భావేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తఫలే పతిట్ఠహి. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, ముదులక్ఖణా ఉప్పలవణ్ణా, ఇసి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ముదులక్ఖణజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౬౭] ౭. ఉచ్ఛఙ్గజాతకవణ్ణనా

ఉచ్ఛఙ్గే దేవ మే పుత్తోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం జానపదిత్థిం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే కోసలరట్ఠే తయో జనా అఞ్ఞతరస్మిం అటవిముఖే కసన్తి. తస్మిం సమయే అన్తోఅటవియం చోరా మనుస్సే విలుమ్పిత్వా పలాయింసు. మనుస్సా తే చోరే పరియేసిత్వా అపస్సన్తా తం ఠానం ఆగమ్మ ‘‘తుమ్హే అటవియం విలుమ్పిత్వా ఇదాని కస్సకా వియ హోథా’’తి ‘‘తే చోరా ఇమే’’తి బన్ధిత్వా ఆనేత్వా కోసలరఞ్ఞో అదంసు. అథేకా ఇత్థీ ఆగన్త్వా ‘‘అచ్ఛాదనం మే దేథ, అచ్ఛాదనం మే దేథా’’తి పరిదేవన్తీ పునప్పునం రాజనివేసనం పరియాతి. రాజా తస్సా సద్దం సుత్వా ‘‘గచ్ఛథ, దేథ ఇమిస్సా అచ్ఛాదన’’న్తి ఆహ. మనుస్సా సాటకం గహేత్వా అదంసు. సా తం దిస్వా ‘‘నాహం ఏతం అచ్ఛాదనం యాచామి, సామికచ్ఛాదనం యాచామీ’’తి ఆహ. మనుస్సా గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచయింసు ‘‘న కిరేసా ఇదం అచ్ఛాదనం కథేతి, సామికచ్ఛాదనం కథేతీ’’తి. అథ నం రాజా పక్కోసాపేత్వా ‘‘త్వం కిర సామికచ్ఛాదనం యాచసీ’’తి పుచ్ఛి. ఆమ, దేవ, ఇత్థియా హి సామికో అచ్ఛాదనం నామ, సామికే హి అసతి సహస్సమూలమ్పి సాటకం నివత్థా ఇత్థీ నగ్గాయేవ నామ. ఇమస్స పనత్థస్స సాధనత్థం –

‘‘నగ్గా నదీ అనూదకా, నగ్గం రట్ఠం అరాజకం;

ఇత్థీపి విధవా నగ్గా, యస్సాపి దస భాతరో’’తి. (జా. ౨.౨౨.౧౮౪౦) –

ఇదం సుత్తం ఆహరితబ్బం.

రాజా తస్సా పసన్నో ‘‘ఇమే తే తయో జనా కే హోన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏకో మే, దేవ, సామికో, ఏకో భాతా, ఏకో పుత్తో’’తి. రాజా ‘‘అహం తే తుట్ఠో, ఇమేసు తీసు ఏకం దేమి, కతరం ఇచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛి. సా ఆహ ‘‘అహం, దేవ, జీవమానా ఏకం సామికం లభిస్సామి, పుత్తమ్పి లభిస్సామియేవ, మాతాపితూనం పన మే మతత్తా భాతావ దుల్లభో, భాతరం మే దేహి, దేవా’’తి. రాజా తుస్సిత్వా తయోపి విస్సజ్జేసి. ఏవం తం ఏకికం నిస్సాయ తే తయో జనా దుక్ఖతో ముత్తా. తం కారణం భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటం జాతం. అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా ‘‘ఆవుసో, ఏకం ఇత్థిం నిస్సాయ తయో జనా దుక్ఖతో ముత్తా’’తి తస్సా గుణకథాయ నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏసా ఇత్థీ ఇదానేవ తే తయో జనే దుక్ఖా మోచేతి, పుబ్బేపి మోచేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే తయో జనా అటవిముఖే కసన్తీతి సబ్బం పురిమసదిసమేవ. తదా పన రఞ్ఞా ‘‘తీసు జనేసు కం ఇచ్ఛసీ’’తి వుత్తే సా ఆహ – ‘‘తయోపి దాతుం న సక్కోథ, దేవా’’తి? ‘‘ఆమ, న సక్కోమీ’’తి. ‘‘సచే తయో దాతుం న సక్కోథ, భాతరం మే దేథా’’తి. ‘‘పుత్తం వా సామికం వా గణ్హ, కిం తే భాతరా’’తి చ వుత్తా ‘‘ఏతే నామ దేవ సులభా, భాతా పన దుల్లభో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౭. ‘‘ఉచ్ఛఙ్గే దేవ మే పుత్తో, పథే ధావన్తియా పతి;

తఞ్చ దేసం న పస్సామి, యతో సోదరియమానయే’’తి.

తత్థ ఉచ్ఛఙ్గే, దేవ, మే పుత్తోతి దేవ, మయ్హం పుత్తో ఉచ్ఛఙ్గేయేవ. యథా హి అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఉచ్ఛఙ్గే కత్వా డాకం ఉచ్చినిత్వా తత్థ పక్ఖిపన్తియా ఉచ్ఛఙ్గే డాకం నామ సులభం హోతి, ఏవం ఇత్థియా పుత్తోపి సులభో ఉచ్ఛఙ్గే డాకసదిసోవ. తేన వుత్తం ‘‘ఉచ్ఛఙ్గే, దేవ, మే పుత్తో’’తి. పథే ధావన్తియా పతీతి మగ్గం ఆరుయ్హ ఏకికాయ గచ్ఛమానాయపి హి ఇత్థియా పతి నామ సులభో, దిట్ఠదిట్ఠోయేవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పథే ధావన్తియా పతీ’’తి. తఞ్చ దేసం న పస్సామి, యతో సోదరియమానయేతి యస్మా పన మే మాతాపితరో నత్థి, తస్మా ఇదాని తం మాతుకుచ్ఛిసఙ్ఖాతం అఞ్ఞం దేసం న పస్సామి. యతో అహం సమానే ఉదరే జాతత్తా సఉదరియసఙ్ఖాతం భాతరం ఆనేయ్యం, తస్మా భాతరంయేవ మే దేథాతి.

రాజా ‘‘సచ్చం ఏసా వదతీ’’తి తుట్ఠచిత్తో తయోపి జనే బన్ధనాగారతో ఆనేత్వా అదాసి, సా తయోపి తే గహేత్వా గతా.

సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేసా ఇమే తయో జనే దుక్ఖతో మోచేసియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘అతీతే చత్తారోవ ఏతరహి చత్తారో, రాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఉచ్ఛఙ్గజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౬౮] ౮. సాకేతజాతకవణ్ణనా

యస్మిం మనో నివిసతీతి ఇదం సత్థా సాకేతం నిస్సాయ అఞ్జనవనే విహరన్తో ఏకం బ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి. భగవతో కిర భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతస్స సాకేతం పిణ్డాయ పవిసనకాలే ఏకో సాకేతనగరవాసీ మహల్లకబ్రాహ్మణో నగరతో బహి గచ్ఛన్తో అన్తరద్వారే దసబలం దిస్వా పాదేసు పతిత్వా గోప్ఫకేసు గాళ్హం గహేత్వా ‘‘తాత, నను నామ పుత్తేహి జిణ్ణకాలే మాతాపితరో పటిజగ్గితబ్బా, కస్మా ఏత్తకం కాలం అమ్హాకం అత్తానం న దస్సేసి? మయా తావ దిట్ఠోసి, మాతరం పన పస్సితుం ఏహీ’’తి సత్థారం గహేత్వా అత్తనో గేహం అగమాసి. సత్థా తత్థ గన్త్వా నిసీది పఞ్ఞత్తే ఆసనే సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. బ్రాహ్మణీపి ఆగన్త్వా సత్థు పాదేసు పతిత్వా ‘‘తాత, ఏత్తకం కాలం కహం గతోసి, నను నామ మాతాపితరో మహల్లకకాలే ఉపట్ఠాతబ్బా’’తి పరిదేవి. పుత్తధీతరోపి ‘‘ఏథ, భాతరం వన్దథా’’తి వన్దాపేసి. ఉభో తుట్ఠమానసా మహాదానం అదంసు. సత్థా భత్తకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా తేసం ద్విన్నమ్పి జనానం జరాసుత్తం (సు. ని. ౮౧౦ ఆదయో) కథేసి. సుత్తపరియోసానే ఉభోపి అనాగామిఫలే పతిట్ఠహింసు. సత్థా ఉట్ఠాయాసనా అఞ్జనవనమేవ అగమాసి.

భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, బ్రాహ్మణో ‘తథాగతస్స పితా సుద్ధోదనో, మాతా మహామాయా’తి జానాతి, జానన్తోవ సద్ధిం బ్రాహ్మణియా తథాగతం ‘అమ్హాకం పుత్తో’తి వదతి, సత్థాపి అధివాసేతి. కిం ను ఖో కారణ’’న్తి? సత్థా తేసం కథం సుత్వా ‘‘భిక్ఖవే, ఉభోపి తే అత్తనో పుత్తమేవ ‘పుత్తో’తి వదన్తీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

భిక్ఖవే, అయం బ్రాహ్మణో అతీతే నిరన్తరం పఞ్చ జాతిసతాని మయ్హం పితా అహోసి, పఞ్చ జాతిసతాని చూళపితా, పఞ్చ జాతిసతాని మహాపితా. ఏసాపి బ్రాహ్మణీ నిరన్తరమేవ పఞ్చ జాతిసతాని మాతా అహోసి, పఞ్చ జాతిసతాని చూళమాతా, పఞ్చ జాతిసతాని మహామాతా. ఏవాహం దియడ్ఢజాతిసహస్సం బ్రాహ్మణస్స హత్థే సంవడ్ఢో, దియడ్ఢజాతిసహస్సం బ్రాహ్మణియా హత్థే సంవడ్ఢోతి తీణి జాతిసహస్సాని కథేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౮. ‘‘యస్మిం మనో నివిసతి, చిత్తఞ్చాపి పసీదతి;

అదిట్ఠపుబ్బకే పోసే, కామం తస్మిమ్పి విస్ససే’’తి.

తత్థ యస్మిం మనో నివిసతీతి యస్మిం పుగ్గలే దిట్ఠమత్తేయేవ చిత్తం పతిట్ఠాతి. చిత్తఞ్చాపి పసీదతీతి యస్మిం దిట్ఠమత్తే చిత్తం పసీదతి, ముదుకం హోతి. అదిట్ఠపుబ్బకే పోసేతి పకతియా తస్మిం అత్తభావే అదిట్ఠపుబ్బేపి పుగ్గలే. కామం తస్మిమ్పి విస్ససేతి అనుభూతపుబ్బసినేహేనేవ తస్మిమ్పి పుగ్గలే ఏకంసేన విస్ససే, విస్సాసం ఆపజ్జతియేవాతి అత్థో.

ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో చ బ్రాహ్మణీ చ ఏతే ఏవ అహేసుం, పుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సాకేతజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౬౯] ౯. విసవన్తజాతకవణ్ణనా

ధిరత్థు తం విసం వన్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మసేనాపతిం ఆరబ్భ కథేసి. థేరస్స కిర పిట్ఠఖజ్జకఖాదనకాలే మనుస్సా సఙ్ఘస్స బహుం పిట్ఠఖాదనీయం గహేత్వా విహారం అగమంసు, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స గహితావసేసం బహు అతిరిత్తం అహోసి. మనుస్సా ‘‘భన్తే, అన్తోగామగతానమ్పి గణ్హథా’’తి ఆహంసు. తస్మిం ఖణే థేరస్స సద్ధివిహారికో దహరో అన్తోగామే హోతి, తస్స కోట్ఠాసం గహేత్వా తస్మిం అనాగచ్ఛన్తే ‘‘అతిదివా హోతీ’’తి థేరస్స అదంసు. థేరేన తస్మిం పరిభుత్తే దహరో అగమాసి. అథ నం థేరో ‘‘మయం, ఆవుసో, తుయ్హం ఠపితఖాదనీయం పరిభుఞ్జిమ్హా’’తి ఆహ. సో ‘‘మధురం నామ, భన్తే, కస్స అప్పియ’’న్తి ఆహ. మహాథేరస్స సంవేగో ఉప్పజ్జి. సో ఇతో పట్ఠాయ ‘‘పిట్ఠఖాదనీయం న ఖాదిస్సామీ’’తి అధిట్ఠాసి. తతో పట్ఠాయ కిర సారిపుత్తత్థేరేన పిట్ఠఖాదనీయం నామ న ఖాదితపుబ్బం. తస్స పిట్ఠఖాదనీయం అఖాదనభావో భిక్ఖుసఙ్ఘే పాకటో జాతో. భిక్ఖూ తం కథం కథేన్తా ధమ్మసభాయం నిసీదింసు. అథ సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, సారిపుత్తో ఏకవారం జహితకం జీవితం పరిచ్చజన్తోపి పున న గణ్హాతియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో విసవేజ్జకులే నిబ్బత్తిత్వా వేజ్జకమ్మేన జీవికం కప్పేసి. అథేకం జనపదమనుస్సం సప్పో డంసి, తస్స ఞాతకా పమాదం అకత్వా ఖిప్పం వేజ్జం ఆనయింసు. వేజ్జో ఆహ ‘‘కిం తావ ఓసధేన, పరిభావేత్వా విసం హరామి, దట్ఠసప్పం ఆవాహేత్వా దట్ఠట్ఠానతో తేనేవ విసం ఆకడ్ఢాపేమీ’’తి. ‘‘సప్పం ఆవాహేత్వా విసం ఆకడ్ఢాపేహీ’’తి. సో సప్పం ఆవాహేత్వా ‘‘తయా అయం దట్ఠో’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, మయా’’తి. ‘‘తయా దట్ఠట్ఠానతో త్వఞ్ఞేవ ముఖేన విసం ఆకడ్ఢాహీ’’తి. ‘‘మయా ఏకవారం జహితకం పున న గహితపుబ్బం, నాహం మయా జహితవిసం ఆకడ్ఢిస్సామీ’’తి. సో దారూని ఆహరాపేత్వా అగ్గిం కత్వా ఆహ ‘‘సచే అత్తనో విసం నాకడ్ఢసి, ఇమం అగ్గిం పవిసా’’తి. సప్పో ‘‘అపి అగ్గిం పవిసిస్సామి, నేవత్తనా ఏకవారం జహితవిసం పచ్చాహరిస్సామీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౯. ‘‘ధిరత్థు తం విసం వన్తం, యమహం జీవితకారణా;

వన్తం పచ్చాహరిస్సామి, మతం మే జీవితా వర’’న్తి.

తత్థ ధిరత్థూతి గరహత్థే నిపాతో. తం విసన్తి యమహం జీవితకారణా వన్తం విసం పచ్చాహరిస్సామి, తం వన్తం విసం ధిరత్థు. మతం మే జీవితా వరన్తి తస్స విసస్స అపచ్చాహరణకారణా యం అగ్గిం పవిసిత్వా మరణం, తం మమ జీవితతో వరన్తి అత్థో.

ఏవఞ్చ పన వత్వా అగ్గిం పవిసితుం పాయాసి. అథ నం వేజ్జో నివారేత్వా తం పురిసం ఓసధేహి చ మన్తేహి చ నిబ్బిసం అరోగం కత్వా సప్పస్స సీలాని దత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ మా కఞ్చి విహేఠేసీ’’తి వత్వా విస్సజ్జేసి.

సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో ఏకవారం జహితకం జీవితమ్పి పరిచ్చజన్తో పున గణ్హాతీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా సప్పో సారిపుత్తో అహోసి, వేజ్జో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

విసవన్తజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౭౦] ౧౦. కుద్దాలజాతకవణ్ణనా

న తం జితం సాధు జితన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చిత్తహత్థసారిపుత్తం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర సావత్థియం ఏకో కులదారకో. అథేకదివసం కసిత్వా ఆగచ్ఛన్తో విహారం పవిసిత్వా ఏకస్స థేరస్స పత్తతో సినిద్ధం మధురం పణీతభోజనం లభిత్వా చిన్తేసి ‘‘మయం రత్తిన్దివం సహత్థేన నానాకమ్మాని కురుమానాపి ఏవరూపం మధురాహారం న లభామ, మయాపి సమణేన భవితబ్బ’’న్తి. సో పబ్బజిత్వా మాసడ్ఢమాసచ్చయేన అయోనిసో మనసికరోన్తో కిలేసవసికో హుత్వా విబ్భమిత్వా పున భత్తేన కిలమన్తో ఆగన్త్వా పబ్బజిత్వా అభిధమ్మం ఉగ్గణ్హి. ఇమినావ ఉపాయేన ఛ వారే విబ్భమిత్వా పబ్బజితో. తతో సత్తమే భిక్ఖుభావే సత్తప్పకరణికో హుత్వా బహూ భిక్ఖూ ధమ్మం వాచేన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణి. అథస్స సహాయకా భిక్ఖూ ‘‘కిం ను ఖో, ఆవుసో చిత్తహత్థ, పుబ్బే వియ తే ఏతరహి కిలేసా న వడ్ఢన్తీ’’తి పరిహాసం కరింసు. ‘‘ఆవుసో, అభబ్బో దాని అహం ఇతో పట్ఠాయ గిహిభావాయా’’తి.

ఏవం తస్మిం అరహత్తం పత్తే ధమ్మసభాయం కథా ఉదపాది ‘‘ఆవుసో, ఏవరూపస్స నామ అరహత్తస్స ఉపనిస్సయే సతి ఆయస్మా చిత్తహత్థసారిపుత్తో ఛక్ఖత్తుం ఉప్పబ్బజితో, అహో మహాదోసో పుథుజ్జనభావో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, పుథుజ్జనచిత్తం నామ లహుకం దున్నిగ్గహం, ఆరమ్మణవసేన గన్త్వా అల్లీయతి, ఏకవారం అల్లీనం న సక్కా హోతి ఖిప్పం మోచేతుం, ఏవరూపస్స చిత్తస్స దమథో సాధు. దన్తమేవ హి తం సుఖం ఆవహతి.

‘‘దున్నిగ్గహస్స లహునో, యత్థకామనిపాతినో;

చిత్తస్స దమథో సాధు, చిత్తం దన్తం సుఖావహం’’. (ధ. ప. ౩౫);

తస్స పన దున్నిగ్గహతాయ పుబ్బే పణ్డితా ఏకం కుద్దాలకం నిస్సాయ తం జహితుం అసక్కోన్తా లోభవసేన ఛక్ఖత్తుం ఉప్పబ్బజిత్వా సత్తమే పబ్బజితభావే ఝానం ఉప్పాదేత్వా తం లోభం నిగ్గణ్హింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పణ్ణికకులే నిబ్బత్తిత్వా విఞ్ఞుతం పాపుణి, ‘‘కుద్దాలపణ్డితో’’తిస్స నామం అహోసి. సో కుద్దాలకేన భూమిపరికమ్మం కత్వా డాకఞ్చేవ అలాబుకుమ్భణ్డఏళాలుకాదీని చ వపిత్వా తాని విక్కిణన్తో కపణజీవికం కప్పేసి. తఞ్హిస్స ఏకం కుద్దాలకం ఠపేత్వా అఞ్ఞం ధనం నామ నత్థి. సో ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘కిం మే ఘరావాసేన, నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. అథేకదివసం కుద్దాలకం పటిచ్ఛన్నట్ఠానే ఠపేత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తం కుద్దాలకం అనుస్సరిత్వా లోభం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తో కుణ్ఠకుద్దాలకం నిస్సాయ ఉప్పబ్బజి. ఏవం దుతియమ్పి, తతియమ్పీతి ఛ వారే తం కుద్దాలకం పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిక్ఖిపిత్వా పబ్బజితో చేవ ఉప్పబ్బజితో చ.

సత్తమే పన వారే చిన్తేసి ‘‘అహం ఇమం కుణ్ఠకుద్దాలకం నిస్సాయ పునప్పునం ఉప్పబ్బజితో, ఇదాని నం మహానదియం పక్ఖిపిత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి నదీతీరం గన్త్వా ‘‘సచస్స పతితట్ఠానం పస్సిస్సామి, పునాగన్త్వా ఉద్ధరితుకామతా భవేయ్యా’’తి తం కుద్దాలకం దణ్డే గహేత్వా నాగబలో థామసమ్పన్నో సీసస్స ఉపరిభాగే తిక్ఖత్తుం ఆవిజ్ఝిత్వా అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా నదీమజ్ఝే ఖిపిత్వా ‘‘జితం మే జితం మే’’తి తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నది. తస్మిం ఖణే బారాణసిరాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా ఆగతో నదియా సీసం న్హాయిత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో హత్థిక్ఖన్ధేన గచ్ఛమానో తం బోధిసత్తస్స సద్దం సుత్వా ‘‘అయం పురిసో ‘జితం మే జితం మే’తి వదతి, కో ను ఖో ఏతేన జితో, పక్కోసథ న’’న్తి పక్కోసాపేత్వా ‘‘భో పురిస, అహం తావ విజితసఙ్గామో ఇదాని జయం గహేత్వా ఆగచ్ఛామి, తయా పన కో జితో’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘మహారాజ, తయా సఙ్గామసతమ్పి సఙ్గామసహస్సమ్పి సఙ్గామసతసహస్సమ్పి జినన్తేన దుజ్జితమేవ కిలేసానం అజితత్తా. అహం పన మమ అబ్భన్తరే లోభం నిగ్గణ్హన్తో కిలేసే జిని’’న్తి కథేన్తోయేవ మహానదిం ఓలోకేత్వా ఆపోకసిణారమ్మణం ఝానం నిబ్బత్తేత్వా సమ్పత్తానుభావో ఆకాసే నిసీదిత్వా రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౦. ‘‘న తం జితం సాధు జితం, యం జితం అవజీయతి;

తం ఖో జితం సాధు జితం, యం జితం నావజీయతీ’’తి.

తత్థ న తం జితం సాధు జితం, యం జితం అవజీయతీతి యం పచ్చామిత్తే పరాజినిత్వా రట్ఠం జితం పటిలద్ధం పునపి తేహి పచ్చామిత్తేహి అవజీయతి, తం జితం సాధుజితం నామ న హోతి. కస్మా? పున అవజీయనతో. అపరో నయో – జితం వుచ్చతి జయో. యో పచ్చామిత్తేహి సద్ధిం యుజ్ఝిత్వా అధిగతో జయో పున తేసు జినన్తేసు, పరాజయో హోతి, సో న సాధు న సోభనో. కస్మా? యస్మా పున పరాజయోవ హోతి. తం ఖో జితం సాధు జితం, యం జితం నావజీయతీతి యం ఖో పన పచ్చామిత్తే నిమ్మథేత్వా జితం పున తేహి నావజీయతి, యో వా ఏకవారం లద్ధో జయో న పున పరాజయో హోతి, తం జితం సాధు జితం సోభనం, సో జయో సాధు సోభనో నామ హోతి. కస్మా? పున నావజీయనతో. తస్మా, త్వం మహారాజ, సతక్ఖత్తుమ్పి సహస్సక్ఖత్తుమ్పి సతసహస్సక్ఖత్తుమ్పి సఙ్గామసీసం జినిత్వాపి సఙ్గామయోధో నామ న హోసి. కింకారణా? అత్తనో కిలేసానం అజితత్తా. యో పన ఏకవారమ్పి అత్తనో అబ్భన్తరే కిలేసే జినాతి, అయం ఉత్తమో సఙ్గామసీసయోధోతి ఆకాసే నిసిన్నకోవ బుద్ధలీలాయ రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేసి. ఉత్తమసఙ్గామయోధభావో పనేత్థ –

‘‘యో సహస్సం సహస్సేన, సఙ్గామే మానుసే జినే;

ఏకఞ్చ జేయ్యమత్తానం, స వే సఙ్గామజుత్తమో’’తి. (ధ. ప. ౧౦౩) –

ఇదం సుత్తం సాధకం.

రఞ్ఞో పన ధమ్మం సుణన్తస్సేవ తదఙ్గప్పహానవసేన కిలేసా పహీనా, పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమి. రాజబలస్సపి తథేవ కిలేసా పహీయింసు. రాజా ‘‘ఇదాని తుమ్హే కహం గమిస్సథా’’తి బోధిసత్తం పుచ్ఛి. ‘‘హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిస్సామి, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి అహమ్పి పబ్బజిస్సామీ’’తి బోధిసత్తేనేవ సద్ధిం నిక్ఖమి, బలకాయో బ్రాహ్మణగహపతికా సబ్బా సేనియోతి సబ్బోపి తస్మిం ఠానే సన్నిపతితో మహాజనకాయో రఞ్ఞా సద్ధింయేవ నిక్ఖమి. బారాణసివాసినోపి ‘‘అమ్హాకం కిర రాజా కుద్దాలపణ్డితస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా పబ్బజ్జాభిముఖో హుత్వా సద్ధిం బలకాయేన నిక్ఖన్తో, మయం ఇధ కిం కరిస్సామా’’తి ద్వాదసయోజనికాయ బారాణసియా సకలనగరవాసినో నిక్ఖమింసు. ద్వాదసయోజనికా పరిసా అహోసి. తం ఆదాయ బోధిసత్తో హిమవన్తం పావిసి.

తస్మిం ఖణే సక్కస్స దేవరఞ్ఞో నిసిన్నాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ఆవజ్జమానో ‘‘కుద్దాలపణ్డితో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో’’తి దిస్వా ‘‘మహాసమాగమో భవిస్సతి, వసనట్ఠానం లద్ధుం వట్టతీ’’తి విస్సకమ్మం ఆమన్తేత్వా ‘‘తాత, కుద్దాలపణ్డితో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో, వసనట్ఠానం లద్ధుం వట్టతి, త్వం హిమవన్తప్పదేసం గన్త్వా సమే భూమిభాగే దీఘతో తింసయోజనం విత్థారతో పన్నరసయోజనం అస్సమపదం మాపేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి పటిస్సుణిత్వా గన్త్వా తథా అకాసి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన హత్థిపాలజాతకే ఆవి భవిస్సతి. ఇదఞ్చ హి తఞ్చ ఏకపరిచ్ఛేదమేవ. విస్సకమ్మోపి అస్సమపదే పణ్ణసాలం మాపేత్వా దుస్సద్దే మిగే చ సకుణే చ అమనుస్సే చ పటిక్కమాపేత్వా తేన తేన దిసాభాగేన ఏకపదికమగ్గం మాపేత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ అగమాసి. కుద్దాలపణ్డితోపి తం పరిసం ఆదాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా సక్కదత్తియం అస్సమపదం గన్త్వా విస్సకమ్మేన మాపితం పబ్బజితపరిక్ఖారం గహేత్వా పఠమం అత్తనా పబ్బజిత్వా పచ్ఛా పరిసం పబ్బాజేత్వా అస్సమపదం భాజేత్వా అదాసి. సత్త రాజానో సత్త రజ్జాని ఛడ్డయింసు. తింసయోజనం అస్సమపదం పూరి. కుద్దాలపణ్డితో సేసకసిణేసుపి పరికమ్మం కత్వా బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా పరిసాయ కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖి. సబ్బే సమాపత్తిలాభినో హుత్వా బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా బ్రహ్మలోకపరాయణా అహేసుం. యే పన తేసం పారిచరియం అకంసు, తే దేవలోకపరాయణా అహేసుం.

సత్థా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, చిత్తం నామేతం కిలేసవసేన అల్లీనం దుమ్మోచయం హోతి, ఉప్పన్నా లోభధమ్మా దుప్పజహా, ఏవరూపేపి పణ్డితే అఞ్ఞాణే కరోన్తీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా అహేసుం, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, పరిసా బుద్ధపరిసా, కుద్దాలపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుద్దాలజాతకవణ్ణనా దసమా.

ఇత్థివగ్గో సత్తమో.

తస్సుద్దానం –

అసాతమన్తణ్డభూతం, తక్కపణ్డి దురాజానం;

అనభిరతి ముదులక్ఖణం, ఉచ్ఛఙ్గమ్పి చ సాకేతం;

విసవన్తం కుద్దాలకన్తి.