౬. ఆసీసవగ్గో

[౫౧] ౧. మహాసీలవజాతకవణ్ణనా

ఆసీసేథేవ పురిసోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఓస్సట్ఠవీరియం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఓస్సట్ఠవీరియోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి చ వుత్తే ‘‘కస్మా త్వం భిక్ఖు ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా వీరియం ఓస్సజి, పుబ్బే పణ్డితా రజ్జా పరిహాయిత్వాపి అత్తనో వీరియే ఠత్వావ నట్ఠమ్పి యసం పున ఉప్పాదయింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తో. తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘సీలవకుమారో’’తి నామం అకంసు. సో సోళసవస్సుద్దేసికోవ సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్వా అపరభాగే పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠితో మహాసీలవరాజా నామ అహోసి ధమ్మికో ధమ్మరాజా. సో నగరస్స చతూసు ద్వారేసు చతస్సో, మజ్ఝే ఏకం, నివేసనద్వారే ఏకన్తి నిచ్చం ఛ దానసాలాయో కారాపేత్వా కపణద్ధికానం దానం దేతి, సీలం రక్ఖతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నో అఙ్కే నిసిన్నం పుత్తం పరితోసయమానో వియ సబ్బసత్తే పరితోసయమానో ధమ్మేన రజ్జం కారేతి. తస్సేకో అమచ్చో అన్తేపురే పదుబ్భిత్వా అపరభాగే పాకటో జాతో. అమచ్చా రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా పరిగ్గణ్హన్తో అత్తనా పచ్చక్ఖతో ఞత్వా తం అమచ్చం పక్కోసాపేత్వా ‘‘అన్ధబాల అయుత్తం తే కతం, న త్వం మమ విజితే వసితుం అరహసి, అత్తనో ధనఞ్చ పుత్తదారే చ గహేత్వా అఞ్ఞత్థ యాహీ’’తి రట్ఠా పబ్బాజేసి. సో నిక్ఖమిత్వా కాసిరట్ఠం అతిక్కమ్మ కోసలజనపదం గన్త్వా కోసలరాజానం ఉపట్ఠహన్తో అనుక్కమేన రఞ్ఞో అబ్భన్తరికో విస్సాసికో జాతో.

సో ఏకదివసం కోసలరాజానం ఆహ – ‘‘దేవ బారాణసిరజ్జం నామ నిమ్మక్ఖికమధుపటలసదిసం, రాజా అతిముదుకో, అప్పేనేవ బలవాహనేన సక్కా బారాణసిరజ్జం గణ్హితు’’న్తి. రాజా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘బారాణసిరజ్జం నామ మహా, అయఞ్చ ‘అప్పేనేవ బలవాహనేన సక్కా బారాణసిరజ్జం గణ్హితు’న్తి ఆహ, కిం ను ఖో పన పయుత్తకచోరో సియా’’తి చిన్తేత్వా ‘‘పయుత్తకోసి మఞ్ఞే’’తి ఆహ. ‘‘నాహం, దేవ, పయుత్తకో, సచ్చమేవ వదామి. సచే మే న సద్దహథ, మనుస్సే పేసేత్వా పచ్చన్తగామం హనాపేథ, తే మనుస్సే గహేత్వా అత్తనో సన్తికం నీతే ధనం దత్వా విస్సజ్జేస్సతీ’’తి. రాజా ‘‘అయం అతివియ సూరో హుత్వా వదతి, వీమంసిస్సామి తావా’’తి అత్తనో పురిసే పేసేత్వా పచ్చన్తగామం హనాపేసి. మనుస్సా తే చోరే గహేత్వా బారాణసిరఞ్ఞో దస్సేసుం. రాజా తే దిస్వా ‘‘తాతా, కస్మా గామం హనథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘జీవితుం అసక్కోన్తా, దేవా’’తి వుత్తే రాజా ‘‘అథ కస్మా మమ సన్తికం నాగమిత్థ, ఇతోదాని పట్ఠాయ ఏవరూపం కమ్మం మా కరిత్థా’’తి తేసం ధనం దత్వా విస్సజ్జేసి. తే గన్త్వా కోసలరఞ్ఞో తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సో ఏత్తకేనాపి గన్తుం అవిసహన్తో పున మజ్ఝేజనపదం హనాపేసి. తేపి చోరే రాజా తథేవ ధనం దత్వా విస్సజ్జేసి. సో ఏత్తకేనాపి అగన్త్వా పున పేసేత్వా అన్తరవీథియం విలుమ్పాపేసి, రాజా తేసమ్పి చోరానం ధనం దత్వా విస్సజ్జేసియేవ. తదా కోసలరాజా ‘‘అతివియ ధమ్మికో రాజా’’తి ఞత్వా ‘‘బారాణసిరజ్జం గహేస్సామీ’’తి బలవాహనం ఆదాయ నియ్యాసి.

తదా పన బారాణసిరఞ్ఞో మత్తవారణేపి అభిముఖం ఆగచ్ఛన్తే అనివత్తనధమ్మా అసనియాపి సీసే పతన్తియా అసన్తసనసభావా సీలవమహారాజస్స రుచియా సతి సకలజమ్బుదీపే రజ్జం గహేతుం సమత్థా సహస్సమత్తా అభేజ్జవరసూరా మహాయోధా హోన్తి. తే ‘‘కోసలరాజా ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, కోసలరాజా కిర ‘బారాణసిరజ్జం గణ్హిస్సామీ’తి ఆగచ్ఛతి, గచ్ఛామ, నం అమ్హాకం రజ్జసీమం అనోక్కన్తమేవ పోథేత్వా గణ్హామా’’తి వదింసు. రాజా ‘‘తాతా, మం నిస్సాయ అఞ్ఞేసం కిలమనకిచ్చం నత్థి, రజ్జత్థికో రజ్జం గణ్హాతు, మాగమిత్థా’’తి నివారేసి. కోసలరాజా రజ్జసీమం అతిక్కమిత్వా జనపదమజ్ఝం పావిసి. అమచ్చా పునపి రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా తథేవ వదింసు, రాజా పురిమనయేనేవ నివారేసి. కోసలరాజా బహినగరే ఠత్వా ‘‘రజ్జం వా దేతు యుద్ధం వా’’తి సీలవమహారాజస్స సాసనం పేసేసి. రాజా తం సుత్వా ‘‘నత్థి మయా సద్ధిం యుద్ధం, రజ్జం గణ్హాతూ’’తి పటిసాసనం పేసేసి. పునపి అమచ్చా రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, న మయం కోసలరఞ్ఞో నగరం పవిసితుం దేమ, బహినగరేయేవ నం పోథేత్వా గణ్హామా’’తి ఆహంసు, రాజా పురిమనయేనేవ నివారేత్వా నగరద్వారాని వివరాపేత్వా సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన మహాతలే పల్లఙ్కమజ్ఝే నిసీది.

కోసలరాజా మహన్తేన బలవాహనేన బారాణసిం పావిసి. సో ఏకమ్పి పటిసత్తుం అపస్సన్తో రఞ్ఞో నివేసనద్వారం గన్త్వా అమచ్చగణపరివుతో అపారుతద్వారే నివేసనే అలఙ్కతపటియత్తం మహాతలం ఆరుయ్హ నిసిన్నం నిరాపరాధం సీలవమహారాజానం సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన గణ్హాపేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, ఇమం రాజానం సద్ధిం అమచ్చేహి పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా ఆమకసుసానం నేత్వా గలప్పమాణే ఆవాటే ఖనిత్వా యథా ఏకోపి హత్థం ఉక్ఖిపితుం న సక్కోతి, ఏవం పంసుం పక్ఖిపిత్వా నిఖనథ, రత్తిం సిఙ్గాలా ఆగన్త్వా ఏతేసం కాతబ్బయుత్తకం కరిస్సన్తీ’’తి ఆహ. మనుస్సా చోరరఞ్ఞో ఆణం సుత్వా రాజానం సద్ధిం అమచ్చేహి పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధిత్వా నిక్ఖమింసు. తస్మిమ్పి కాలే సీలవమహారాజా చోరరఞ్ఞో ఆఘాతమత్తమ్పి నాకాసి. తేసుపి అమచ్చేసు ఏవం బన్ధిత్వా నీయమానేసు ఏకోపి రఞ్ఞో వచనం భిన్దితుం సమత్థో నామ నాహోసి. ఏవం సువినీతా కిరస్స పరిసా. అథ తే రాజపురిసా సామచ్చం సీలవమహారాజానం ఆమకసుసానం నేత్వా గలప్పమాణే ఆవాటే ఖనిత్వా సీలవమహారాజానం మజ్ఝే, ఉభోసు పస్సేసు సేసఅమచ్చేతి ఏవం సబ్బేపి ఆవాటేసు ఓతారేత్వా పంసుం ఆకిరిత్వా ఘనం ఆకోటేత్వా అగమంసు. తదా సీలవమహారాజా అమచ్చే ఆమన్తేత్వా ‘‘చోరరఞ్ఞో ఉపరి కోపం అకత్వా మేత్తం ఏవ భావేథ, తాతా’’తి ఓవది.

అథ అడ్ఢరత్తసమయే ‘‘మనుస్సమంసం ఖాదిస్సామా’’తి సిఙ్గాలా ఆగమింసు. తే దిస్వా రాజా చ అమచ్చా చ ఏకప్పహారేనేవ సద్దమకంసు, సిఙ్గాలా భీతా పలాయింసు. తే నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తా పచ్ఛతో కస్సచి అనాగమనభావం ఞత్వా పున పచ్చాగమింసు. ఇతరేపి తథేవ సద్దమకంసు. ఏవం యావతతియం పలాయిత్వా పున ఓలోకేన్తా తేసు ఏకస్సపి అనాగమనభావం ఞత్వా ‘‘వజ్ఝప్పత్తా ఏతే భవిస్సన్తీ’’తి సూరా హుత్వా నివత్తిత్వా పున తేసు సద్దం కరోన్తేసుపి న పలాయింసు. జేట్ఠకసిఙ్గాలో రాజానం ఉపగఞ్ఛి, సేసా సిఙ్గాలా సేసానం అమచ్చానం సన్తికం అగమంసు. ఉపాయకుసలో రాజా తస్స అత్తనో సన్తికం ఆగతభావం ఞత్వా డంసితుం ఓకాసం దేన్తో వియ గీవం ఉక్ఖిపిత్వా తం గీవాయ డంసమానం హనుకట్ఠికేన ఆకడ్ఢిత్వా యన్తే పక్ఖిపిత్వా వియ గాళ్హం గణ్హి, నాగబలేన రఞ్ఞా హనుకట్ఠికేన ఆకడ్ఢిత్వా గీవాయ గాళ్హం గహితసిఙ్గాలో అత్తానం మోచేతుం అసక్కోన్తో మరణభయతజ్జితో మహావిరవం విరవి. అవసేసా సిఙ్గాలా తస్స తం అట్టస్సరం సుత్వా ‘‘ఏకేన పురిసేన సుగ్గహితో భవిస్సతీ’’తి అమచ్చే ఉపసఙ్కమితుం అసక్కోన్తా మరణభయతజ్జితా సబ్బే పలాయింసు. రఞ్ఞో హనుకట్ఠికేన దళ్హం కత్వా గహితసిఙ్గాలే అపరాపరం సఞ్చరన్తే పంసు సిథిలా అహోసి. సోపి సిఙ్గాలో మరణభయభీతో చతూహి పాదేహి రఞ్ఞో ఉపరిభాగే పంసుం అపబ్యూహి, రాజా పంసునో సిథిలభావం ఞత్వా సిఙ్గాలం విస్సజ్జేత్వా నాగబలో థామసమ్పన్నో అపరాపరం సఞ్చరన్తో ఉభో హత్థే ఉక్ఖిపిత్వా ఆవాటముఖవట్టియం ఓలుబ్భ వాతచ్ఛిన్నవలాహకో వియ నిక్ఖమిత్వా ఠితో అమచ్చే అస్సాసేత్వా పంసుం వియూహిత్వా సబ్బే ఉద్ధరిత్వా అమచ్చపరివుతో ఆమకసుసానే అట్ఠాసి.

తస్మిం సమయే మనుస్సా ఏకం మతమనుస్సం ఆమకసుసానే ఛడ్డేన్తా ద్విన్నం యక్ఖానం సీమన్తరికాయ ఛడ్డేసుం. తే యక్ఖా తం మతమనుస్సం భాజేతుం అసక్కోన్తా ‘‘న మయం ఇమం భాజేతుం సక్కోమ, అయం సీలవరాజా ధమ్మికో, ఏస నో భాజేత్వా దస్సతి, ఏతస్స సన్తికం గచ్ఛామా’’తి తం మతమనుస్సం పాదే గహేత్వా ఆకడ్ఢన్తా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘దేవ, అమ్హాకం ఇమం మతకం భాజేత్వా దేహీ’’తి ఆహంసు. ‘‘భో యక్ఖా, అహం ఇమం తుమ్హాకం భాజేత్వా దదేయ్యం, అపరిసుద్ధో పనమ్హి, న్హాయిస్సామి తావా’’తి. యక్ఖా చోరరఞ్ఞో ఠపితం వాసితఉదకం అత్తనో ఆనుభావేన ఆహరిత్వా రఞ్ఞో న్హానత్థాయ అదంసు. న్హత్వా ఠితస్స సంహరిత్వా ఠపితే చోరరఞ్ఞో సాటకే ఆహరిత్వా అదంసు, తే నివాసేత్వా ఠితస్స చతుజ్జాతియగన్ధసముగ్గం ఆహరిత్వా అదంసు, గన్ధే విలిమ్పిత్వా ఠితస్స సువణ్ణసముగ్గే మణితాలవణ్టేసు ఠపితాని నానాపుప్ఫాని ఆహరిత్వా అదంసు. పుప్ఫాని పిళన్ధిత్వా ఠితకాలే ‘‘అఞ్ఞం కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛింసు. రాజా అత్తనో ఛాతకాకారం దస్సేసి, తే గన్త్వా చోరరఞ్ఞో సమ్పాదితం నానగ్గరసభోజనం ఆహరిత్వా అదంసు, రాజా న్హాతానులిత్తో సుమణ్డితప్పసాధితో నానగ్గరసభోజనం భుఞ్జి. యక్ఖా చోరరఞ్ఞో ఠపితం వాసితపానీయం సువణ్ణభిఙ్కారేనేవ సువణ్ణసరకేనపి సద్ధిం ఆహరింసు. అథస్స పానీయం పివిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా హత్థే ధోవిత్వా ఠితకాలే చోరరఞ్ఞో సమ్పాదితం పఞ్చసుగన్ధికసుపరిభావితం తమ్బూలం ఆహరిత్వా అదంసు. తం ఖాదిత్వా ఠితకాలే ‘‘అఞ్ఞం కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛింసు. గన్త్వా చోరరఞ్ఞో ఉస్సీసకే నిక్ఖిత్తం మఙ్గలఖగ్గం ఆహరథాతి. తమ్పి గన్త్వా ఆహరింసు. రాజా తం ఖగ్గం గహేత్వా తం మతమనుస్సం ఉజుకం ఠపాపేత్వా మత్థకమజ్ఝే అసినా పహరిత్వా ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా ద్విన్నం యక్ఖానం సమవిభత్తమేవ విభజిత్వా అదాసి, దత్వా చ పన ఖగ్గం ధోవిత్వా సన్నయ్హిత్వా అట్ఠాసి. అథ తే యక్ఖా మనుస్సమంసం ఖాదిత్వా సుహితా హుత్వా తుట్ఠచిత్తా ‘‘అఞ్ఞం తే, మహారాజ, కిం కరోమా’’తి పుచ్ఛింసు. తేన హి తుమ్హే అత్తనో ఆనుభావేన మం చోరరఞ్ఞో సిరిగబ్భే ఓతారేథ, ఇమే చ అమచ్చే అత్తనో అత్తనో గేహేసు పతిట్ఠాపేథాతి. తే ‘‘సాధు దేవా’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకంసు.

తస్మిం సమయే చోరరాజా అలఙ్కతసిరిగబ్భే సిరిసయనపిట్ఠే నిపన్నో నిద్దాయతి. రాజా తస్స పమత్తస్స నిద్దాయన్తస్స ఖగ్గతలేన ఉదరం పహరి. సో భీతో పబుజ్ఝిత్వా దీపాలోకేన సీలవమహారాజానం సఞ్జానిత్వా సయనా ఉట్ఠాయ సతిం ఉపట్ఠపేత్వా ఠితో రాజానం ఆహ ‘‘మహారాజ, ఏవరూపాయ రత్తియా గహితారక్ఖే పిహితద్వారే భవనే ఆరక్ఖమనుస్సేహి నిరోకాసే ఠానే ఖగ్గం సన్నయ్హిత్వా అలఙ్కతపటియత్తో కథం నామ త్వం ఇమం సయనపిట్ఠం ఆగతోసీ’’తి. రాజా అత్తనో ఆగమనాకారం సబ్బం విత్థారతో కథేసి. తం సుత్వా చోరరాజా సంవిగ్గమానసో ‘‘మహారాజ, అహం మనుస్సభూతోపి సమానో తుమ్హాకం గుణే న జానామి, పరేసం లోహితమంసఖాదకేహి పన కక్ఖళేహి ఫరుసేహి యక్ఖేహి తవ గుణా ఞాతా, న దానాహం, నరిన్ద, ఏవరూపే సీలసమ్పన్నే తయి దుబ్భిస్సామీ’’తి ఖగ్గం ఆదాయ సపథం కత్వా రాజానం ఖమాపేత్వా మహాసయనే నిపజ్జాపేత్వా అత్తనా ఖుద్దకమఞ్చకే నిపజ్జిత్వా పభాతాయ రత్తియా ఉట్ఠితే సూరియే భేరిం చరాపేత్వా సబ్బసేనియో చ అమచ్చబ్రాహ్మణగహపతికే చ సన్నిపాతాపేత్వా తేసం పురతో ఆకాసే పుణ్ణచన్దం ఉక్ఖిపన్తో వియ సీలవరఞ్ఞో గుణే కథేత్వా పరిసమజ్ఝేయేవ పున రాజానం ఖమాపేత్వా రజ్జం పటిచ్ఛాపేత్వా ‘‘మహారాజ, ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హాకం ఉప్పన్నో చోరూపద్దవో మయ్హం భారో, మయా గహితారక్ఖా తుమ్హే రజ్జం కరోథా’’తి వత్వా పేసుఞ్ఞకారకస్స ఆణం కారేత్వా అత్తనో బలవాహనం ఆదాయ సకరట్ఠమేవ గతో.

సీలవరాజాపి ఖో అలఙ్కతపటియత్తో సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా సరభపాదకే కఞ్చనపల్లఙ్కే నిసిన్నో అత్తనో సమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ‘‘అయఞ్చ ఏవరూపా సమ్పత్తి అమచ్చసహస్సస్స చ జీవితపటిలాభో మయి వీరియం అకరోన్తే న కిఞ్చి అభవిస్స, వీరియబలేన పనాహం నట్ఠఞ్చ ఇమం యసం పటిలభిం, అమచ్చసహస్సస్స చ జీవితదానం అదాసిం, ఆసచ్ఛేదం వత అకత్వా వీరియమేవ కత్తబ్బం. కతవీరియస్స హి ఫలం నామ ఏవం సమిజ్ఝతీ’’తి చిన్తేత్వా ఉదానవసేన ఇమం గాథమాహ –

౫౧. ‘‘ఆసీసేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;

పస్సామి వోహం అత్తానం, యథా ఇచ్ఛిం తథా అహూ’’తి.

తత్థ ఆసీసేథేవాతి ‘‘ఏవాహం వీరియం ఆరభన్తో ఇమమ్హా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామీ’’తి అత్తనో వీరియబలేన ఆసం కరోథేవ. న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితోతి పణ్డితో ఉపాయకుసలో యుత్తట్ఠానే వీరియం కరోన్తో ‘‘అహం ఇమస్స వీరియస్స ఫలం న లభిస్సామీ’’తి న ఉక్కణ్ఠేయ్య, ఆసచ్ఛేదం కరేయ్యాతి అత్థో. పస్సామి వోహం అత్తానన్తి ఏత్థ వోతి నిపాతమత్తం, అహం అజ్జ అత్తానం పస్సామి. యథా ఇచ్ఛిం తథా అహూతి అహఞ్హి ఆవాటే నిఖాతో తమ్హా దుక్ఖా ముచ్చిత్వా పున అత్తనో రజ్జసమ్పత్తిం ఇచ్ఛిం, సో అహం ఇమం సమ్పత్తిం పత్తం అత్తానం పస్సామి. యథేవాహం పుబ్బే ఇచ్ఛిం, తథేవ మే అత్తా జాతోతి. ఏవం బోధిసత్తో ‘‘అహో వత భో సీలసమ్పన్నానం వీరియఫలం నామ సమిజ్ఝతీ’’తి ఇమాయ గాథాయ ఉదానం ఉదానేత్వా యావజీవం పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థాపి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠాసి. సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పదుట్ఠామచ్చో దేవదత్తో అహోసి, అమచ్చసహస్సం బుద్ధపరిసా, సీలవమహారాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహాసీలవజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౫౨] ౨. చూళజనకజాతకవణ్ణనా

వాయమేథేవ పురిసోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఓస్సట్ఠవీరియమేవారబ్భ కథేసి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం సబ్బం మహాజనకజాతకే (జా. ౨.౨౨.౧౨౩ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. జనకరాజా పన సేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా నిసిన్నో ఇమం గాథమాహ –

౫౨. ‘‘వాయమేథేవ పురిసో, న నిబ్బిన్దేయ్య పణ్డితో;

పస్సామి వోహం అత్తానం, ఉదకా థలముబ్భత’’న్తి.

తత్థ వాయమేథేవాతి వాయామం కరోథేవ. ఉదకా థలముబ్భతన్తి ఉదకతో థలముత్తిణ్ణం థలే పతిట్ఠితం అత్తానం పస్సామీతి. ఇధాపి ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అరహత్తం పత్తో, జనకరాజా సమ్మాసమ్బుద్ధోవ అహోసీతి.

చూళజనకజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౫౩] ౩. పుణ్ణపాతిజాతకవణ్ణనా

తథేవ పుణ్ణా పాతియోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో విసవారుణిం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకం సమయం సావత్థియం సురాధుత్తా సన్నిపతిత్వా మన్తయింసు – ‘‘సురామూలం నో ఖీణం, కహం ను ఖో లభిస్సామా’’తి. అథేకో కక్ఖళధుత్తో ఆహ ‘‘మా చిన్తయిత్థ, అత్థేకో ఉపాయో’’తి. ‘‘కతరో ఉపాయో నామా’’తి? ‘‘అనాథపిణ్డికో అఙ్గులిముద్దికా పిళన్ధిత్వా మట్ఠసాటకనివత్థో రాజుపట్ఠానం గచ్ఛతి, మయం సురాపాతియం విసఞ్ఞీకరణం భేసజ్జం పక్ఖిపిత్వా ఆపానం సజ్జేత్వా నిసీదిత్వా అనాథపిణ్డికస్స ఆగమనకాలే ‘ఇతో ఏహి మహాసేట్ఠీ’తి పక్కోసిత్వా తం సురం పాయేత్వా విసఞ్ఞీభూతస్స అఙ్గులిముద్దికా చ సాటకే చ గహేత్వా సురామూలం కరిస్సామా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా కత్వా సేట్ఠిస్స ఆగమనకాలే పటిమగ్గం గన్త్వా ‘‘సామి, ఇతో తావ ఆగచ్ఛథ, అయం అమ్హాకం సన్తికే అతిమనాపా సురా, థోకం పివిత్వా గచ్ఛథా’’తి వదింసు. సోతాపన్నో అరియసావకో కిం సురం పివిస్సతి, అనత్థికో సమానోపి పన ‘‘ఇమే ధుత్తే పరిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి తేసం ఆపానభూమిం గన్త్వా తేసం కిరియం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం సురా ఇమేహి ఇమినా నామ కారణేన యోజితా’’తి ఞత్వా ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయ ఇమే ఇతో పలాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ – ‘‘హరే దుట్ఠధుత్తా, తుమ్హే ‘సురాపాతియం భేసజ్జం పక్ఖిపిత్వా ఆగతాగతే పాయేత్వా విసఞ్ఞీ కత్వా విలుమ్పిస్సామా’తి ఆపానమణ్డలం సజ్జేత్వా నిసిన్నా కేవలం ఇమం సురం వణ్ణేథ, ఏకోపి తం ఉక్ఖిపిత్వా పివితుం న ఉస్సహతి. సచే అయం అయోజితా అస్స, ఇమం తుమ్హేవ పివేయ్యాథా’’తి తే ధుత్తే తజ్జేత్వా తతో పలాపేత్వా అత్తనో గేహం గన్త్వా ‘‘ధుత్తేహి కతకారణం తథాగతస్స ఆరోచేస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో జేతవనం గన్త్వా ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘ఇదాని తావ గహపతి తే ధుత్తా తం వఞ్చేతుకామా జాతా, పుబ్బే పన పణ్డితేపి వఞ్చేతుకామా అహేసు’’న్తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసిసేట్ఠి అహోసి. తదాపేతే ధుత్తా ఏవమేవ సమ్మన్తేత్వా సురం యోజేత్వా బారాణసిసేట్ఠిస్స ఆగమనకాలే పటిమగ్గం గన్త్వా ఏవమేవ కథయింసు. సేట్ఠి అనత్థికోపి హుత్వా తే పరిగ్గణ్హితుకామో గన్త్వా తేసం కిరియం ఓలోకేత్వా ‘‘ఇదం నామేతే కాతుకామా, పలాపేస్సామి నే ఇతో’’తి చిన్తేత్వా ఏవమాహ ‘‘భోన్తో, ధుత్తా సురం పివిత్వా రాజకులం గన్తుం నామ అయుత్తం, రాజానం దిస్వా పున ఆగచ్ఛన్తో జానిస్సామి, తుమ్హే ఇధేవ నిసీదథా’’తి రాజుపట్ఠానం గన్త్వా పచ్చాగఞ్ఛి. ధుత్తా ‘‘ఇతో ఏథ, సామీ’’తి. సోపి తత్థ గన్త్వా భేసజ్జేన సంయోజితా సురాపాతియో ఓలోకేత్వా ఏవమాహ ‘‘భోన్తో ధుత్తా తుమ్హాకం కిరియా మయ్హం న రుచ్చతి, తుమ్హాకం సురాపాతియో యథాపూరితావ ఠితా, తుమ్హే కేవలం సురం వణ్ణేథ, న పన పివథ. సచాయం మనాపా అస్స, తుమ్హేపి పివేయ్యాథ, ఇమాయ పన విససంయుత్తాయ భవితబ్బ’’న్తి తేసం మనోరథం భిన్దన్తో ఇమం గాథమాహ –

౫౩. ‘‘తథేవ పుణ్ణా పాతియో, అఞ్ఞాయం వత్తతే కథా;

ఆకారణేన జానామి, న చాయం భద్దికా సురా’’తి.

తత్థ తథేవాతి యథా మయా గమనకాలే దిట్ఠా, ఇదానిపి ఇమా సురాపాతియో తథేవ పుణ్ణా. అఞ్ఞాయం వత్తతే కథాతి యా అయం తుమ్హాకం సురావణ్ణనకథా వత్తతి, సా అఞ్ఞావ అభూతా అతచ్ఛా. యది హి ఏసా సురా మనాపా అస్స, తుమ్హేపి పివేయ్యాథ, ఉపడ్ఢపాతియో అవసిస్సేయ్యుం. తుమ్హాకం పన ఏకేనాపి సురా న పీతా. ఆకారణేన జానామీతి తస్మా ఇమినా కారణేన జానామి. న చాయం భద్దికా సురాతి ‘‘నేవాయం భద్దికా సురా, విససంయోజితాయ ఏతాయ భవితబ్బ’’న్తి ధుత్తే నిగ్గణ్హిత్వా యథా న పున ఏవరూపం కరోన్తి, తథా తే తజ్జేత్వా విస్సజ్జేసి. సో యావజీవం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ధుత్తా ఏతరహి ధుత్తా, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పుణ్ణపాతిజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౫౪] ౪. కింఫలజాతకవణ్ణనా

నాయం రుక్ఖో దురారుహాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఫలకుసలం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సావత్థివాసీ కుటుమ్బికో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా అత్తనో ఆరామే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకం దత్వా ఉయ్యానపాలం ఆణాపేసి ‘‘భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉయ్యానే విచరిత్వా అయ్యానం అమ్బాదీని నానాఫలాని దేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా భిక్ఖూసఙ్ఘమాదాయ ఉయ్యానే విచరన్తో రుక్ఖం ఉల్లోకేత్వావ ‘‘ఏతం ఫలం ఆమం, ఏతం న సుపక్కం, ఏతం సుపక్క’’న్తి జానాతి. యం సో వదతి, తం తథేవ హోతి. భిక్ఖూ గన్త్వా తథాగతస్స ఆరోచేసుం ‘‘భన్తే, అయం ఉయ్యానపాలో ఫలకుసలో భూమియం ఠితోవ రుక్ఖం ఉల్లోకేత్వా ‘ఏతం ఫలం ఆమం, ఏతం న సుపక్కం, ఏతం సుపక్క’న్తి జానాతి. యం సో వదతి, తం తథేవ హోతీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, అయమేవ ఉయ్యానపాలో ఫలకుసలో, పుబ్బే పణ్డితాపి ఫలకుసలాయేవ అహేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సత్థవాహకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి వణిజ్జం కరోన్తో ఏకస్మిం కాలే మహావత్తనిఅటవిం పత్వా అటవిముఖే ఠత్వా సబ్బే మనుస్సే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘ఇమిస్సా అటవియా విసరుక్ఖా నామ హోన్తి, విసపత్తాని, విసపుప్ఫాని, విసఫలాని, విసమధూని హోన్తియేవ, పుబ్బే తుమ్హేహి అపరిభుత్తం, యం కిఞ్చి పత్తం వా పుప్ఫం వా ఫలం వా పల్లవం వా మం అపరిపుచ్ఛిత్వా మా ఖాదథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా అటవిం ఓతరింసు. అటవిముఖే చ ఏకస్మిం గామద్వారే కింఫలరుక్ఖో నామ అత్థి, తస్స ఖన్ధసాఖాపలాసపుప్ఫఫలాని సబ్బాని అమ్బసదిసానేవ హోన్తి. న కేవలం వణ్ణసణ్ఠానతోవ, గన్ధరసేహిపిస్స ఆమపక్కాని ఫలాని అమ్బఫలసదిసానేవ, ఖాదితాని పన హలాహలవిసం వియ తఙ్ఖణఞ్ఞేవ జీవితక్ఖయం పాపేన్తి. పురతో గచ్ఛన్తా ఏకచ్చే లోలపురిసా ‘‘అమ్బురుక్ఖో అయ’’న్తి సఞ్ఞాయ ఫలాని ఖాదింసు, ఏకచ్చే ‘‘సత్థవాహం పుచ్ఛిత్వావ ఖాదిస్సామా’’తి హత్థేన గహేత్వా అట్ఠంసు. తే సత్థవాహే ఆగతే ‘‘అయ్య, ఇమాని అమ్బఫలాని ఖాదామా’’తి పుచ్ఛింసు. బోధిసత్తో ‘‘నాయం అమ్బరుక్ఖో’’తి ఞత్వా ‘‘కిం ఫలరుక్ఖో నామేస, నాయం అమ్బరుక్ఖో, మా ఖాదిత్థా’’తి వారేత్వా యే ఖాదింసు. తేపి వమాపేత్వా చతుమధురం పాయేత్వా నిరోగే అకాసి.

పుబ్బే పన ఇమస్మిం రుక్ఖమూలే మనుస్సా నివాసం కప్పేత్వా ‘‘అమ్బఫలానీ’’తి సఞ్ఞాయ ఇమాని విసఫలాని ఖాదిత్వా జీవితక్ఖయం పాపుణన్తి. పునదివసే గామవాసినో నిక్ఖమిత్వా మతమనుస్సే దిస్వా పాదే గణ్హిత్వా పటిచ్ఛన్నట్ఠానే ఛడ్డేత్వా సకటేహి సద్ధింయేవ సబ్బం తేసం సన్తకం గహేత్వా గచ్ఛన్తి. తే తం దివసమ్పి అరుణుగ్గమనకాలేయేవ ‘‘మయ్హం బలిబద్దో భవిస్సతి, మయ్హం సకటం, మయ్హం భణ్డ’’న్తి వేగేన తం రుక్ఖమూలం గన్త్వా మనుస్సే నిరోగే దిస్వా ‘‘కథం తుమ్హే ఇమం రుక్ఖం ‘నాయం అమ్బరుక్ఖో’తి జానిత్థా’’తి పుచ్ఛింసు. తే ‘‘మయం న జానామ, సత్థవాహజేట్ఠకో నో జానాతీ’’తి ఆహంసు. మనుస్సా బోధిసత్తం పుచ్ఛింసు ‘‘పణ్డిత, కిన్తి కత్వా త్వం ఇమస్స రుక్ఖస్స అనమ్బరుక్ఖభావం అఞ్ఞాసీ’’తి? సో ‘‘ద్వీహి కారణేహి అఞ్ఞాసి’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౫౪. ‘‘నాయం రుక్ఖో దురారుహో, నపి గామతో ఆరకా;

ఆకారణేన జానామి, నాయం సాదుఫలో దుమో’’తి.

తత్థ నాయం రుక్ఖో దురారుహోతి అయం విసరుక్ఖో న దుక్ఖారుహో, ఉక్ఖిపిత్వా ఠపితనిస్సేణీ వియ సుఖేనారోహితుం సక్కాతి వదతి. నపి గామతో ఆరకాతి గామతో దూరే ఠితోపి న హోతి, గామద్వారే ఠితోయేవాతి దీపేతి. ఆకారణేన జానామీతి ఇమినా దువిధేన కారణేనాహం ఇమం రుక్ఖం జానామి. కిన్తి? నాయం సాదుఫలో దుమోతి. సచే హి అయం మధురఫలో అమ్బరుక్ఖో అభవిస్స, ఏవం సుఖారుళ్హే అవిదూరే ఠితే ఏతస్మిం ఏకమ్పి ఫలం న తిట్ఠేయ్య, ఫలఖాదకమనుస్సేహి నిచ్చం పరివుతోవ అస్స. ఏవం అహం అత్తనో ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఇమస్స విసరుక్ఖభావం అఞ్ఞాసిన్తి మహాజనస్స ధమ్మం దేసేత్వా సోత్థిగమనం గతో.

సత్థాపి ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, పుబ్బే పణ్డితాపి ఫలకుసలా అహేసు’’న్తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పరిసా బుద్ధపరిసా అహేసుం, సత్థవాహో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కింఫలజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౫౫] ౫. పఞ్చావుధజాతకవణ్ణనా

యో అలీనేన చిత్తేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఓస్సట్ఠవీరియం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భిక్ఖుం సత్థా ఆమన్తేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఓస్సట్ఠవీరియోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖు పుబ్బే పణ్డితా వీరియం కాతుం యుత్తట్ఠానే వీరియం కత్వా రజ్జసమ్పత్తిం పాపుణింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. తస్స నామగ్గహణదివసే అట్ఠసతే బ్రాహ్మణే సబ్బకామేహి సన్తప్పేత్వా లక్ఖణాని పుచ్ఛింసు. లక్ఖణకుసలా బ్రాహ్మణా లక్ఖణసమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘పుఞ్ఞసమ్పన్నో, మహారాజ, కుమారో తుమ్హాకం అచ్చయేన రజ్జం పాపుణిస్సతి, పఞ్చావుధకమ్మే పఞ్ఞాతో పాకటో జమ్బుదీపే అగ్గపురిసో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకరింసు. రాజా బ్రాహ్మణానం వచనం సుత్వా కుమారస్స నామం గణ్హన్తో ‘‘పఞ్చావుధకుమారో’’తి నామం అకాసి. అథ నం విఞ్ఞుతం పత్వా సోళసవస్సుద్దేసే ఠితం రాజా ఆమన్తేత్వా ‘‘తాత, సిప్పం ఉగ్గణ్హాహీ’’తి ఆహ. ‘‘కస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హామి, దేవా’’తి? ‘‘గచ్ఛ, తాత, గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలనగరే దిసాపామోక్ఖస్స ఆచరియస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హ, ఇదఞ్చస్స ఆచరియభాగం దజ్జేయ్యాసీ’’తి సహస్సం దత్వా ఉయ్యోజేసి. సో తత్థ గన్త్వా సిప్పం సిక్ఖిత్వా ఆచరియేన దిన్నం పఞ్చావుధం గహేత్వా ఆచరియం వన్దిత్వా తక్కసిలనగరతో నిక్ఖమిత్వా సన్నద్ధపఞ్చావుధో బారాణసిమగ్గం పటిపజ్జి.

సో అన్తరామగ్గే సిలేసలోమయక్ఖేన నామ అధిట్ఠితం ఏకం అటవిం పాపుణి. అథ నం అటవిముఖే మనుస్సా దిస్వా ‘‘భో మాణవ, మా ఇమం అటవిం పవిస, సిలేసలోమయక్ఖో నామేత్థ అత్థి, సో దిట్ఠదిట్ఠే మనుస్సే జీవితక్ఖయం పాపేతీ’’తి వారయింసు. బోధిసత్తో అత్తానం తక్కేన్తో అసమ్భీతకేసరసీహో వియ అటవిం పావిసియేవ. తస్మిం అటవిమజ్ఝం సమ్పత్తే సో యక్ఖో తాలమత్తో హుత్వా కూటాగారమత్తం సీసం పత్తప్పమాణాని అక్ఖీని, దకలిమకుళమత్తా ద్వే దాఠా చ మాపేత్వా సేతముఖో కబరకుచ్ఛి నీలహత్థపాదో హుత్వా బోధిసత్తస్స అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘కహం యాసి, తిట్ఠ భక్ఖోసి మే’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘యక్ఖ, అహం అత్తానం తక్కేత్వా ఇధ పవిట్ఠో, త్వం అప్పమత్తో హుత్వా మం ఉపగచ్ఛేయ్యాసి. విసపీతేన హి సరేన తం విజ్ఝిత్వా ఏత్థేవ పాతేస్సామీ’’తి సన్తజ్జేత్వా హలాహలవిసపీతం సరం సన్నయ్హిత్వా ముఞ్చి, సో యక్ఖస్స లోమేసుయేవ అల్లీయి. తతో అఞ్ఞం, తతో అఞ్ఞన్తి ఏవం పఞ్ఞాస సరే ముఞ్చి, సబ్బే తస్స లోమేసుయేవ అల్లీయింసు. యక్ఖో సబ్బేపి తే సరే ఫోటేత్వా అత్తనో పాదమూలేయేవ పాతేత్వా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమి.

బోధిసత్తో పునపి తం తజ్జేత్వా ఖగ్గం కడ్ఢిత్వా పహరి, తేత్తింసఙ్గులాయతో ఖగ్గో లోమేసుయేవ అల్లీయి. అథ నం కణయేన పహరి, సోపి లోమేసుయేవ అల్లీయి. తస్స అల్లీనభావం ఞత్వా ముగ్గరేన పహరి, సోపి లోమేసుయేవ అల్లీయి. తస్స అల్లీనభావం ఞత్వా కున్తేన పహరి, సోపి లోమేసుయేవ అల్లీయి. తస్స అల్లీనభావం ఞత్వా ‘‘భో యక్ఖన, తే అహం ‘పఞ్చావుధకుమారో నామా’తి సుతపుబ్బో, అహం తయా అధిట్ఠితం అటవిం పవిసన్తో న ధనుఆదీని తక్కేత్వా పవిట్ఠో, అత్తానంయేవ పన తక్కేత్వా పవిట్ఠో, అజ్జ తం పోథేత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం కరిస్సామీ’’తి ఉన్నాదేన్తో అత్తానం తక్కేత్వా దక్ఖిణహత్థేన యక్ఖం పహరి, హత్థో లోమేసుయేవ అల్లీయి. వామహత్థేన పహరి, సోపి అల్లీయి. దక్ఖిణపాదేన పహరి, సోపి అల్లీయి. వామపాదేన పహరి, సోపి అల్లీయి. ‘‘సీసేన తం పోథేత్వా చుణ్ణవిచుణ్ణం కరిస్సామీ’’తి సీసేన పహరి, తమ్పి లోమేసుయేవ అల్లీయి. సో పఞ్చోడ్డితో పఞ్చసు ఠానేసు బద్ధో ఓలమ్బన్తోపి నిబ్భయో నిస్సారజ్జోవ అహోసి.

యక్ఖో చిన్తేసి ‘‘అయం ఏకో పురిససీహో పురిసాజానీయో, న పురిసమత్తోవ, మాదిసేన నామస్స యక్ఖేన గహితస్స సన్తాసమత్తమ్పి న భవిస్సతి, మయా ఇమం మగ్గం హనన్తేన ఏకోపి ఏవరూపో పురిసో న దిట్ఠపుబ్బో, కస్మా ను ఖో ఏస న భాయతీ’’తి. సో తం ఖాదితుం అవిసహన్తో ‘‘కస్మా ను ఖో, త్వం మాణవ, మరణభయం న భాయసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కింకారణా, యక్ఖ, భాయిస్సామి. ఏకస్మిఞ్హి అత్తభావే ఏకం మరణం నియతమేవ, అపిచ మయ్హం కుచ్ఛిమ్హి వజిరావుధం అత్థి. సచే మం ఖాదిస్ససి, తం ఆవుధం జీరాపేతుం న సక్ఖిస్ససి, తం తే అన్తాని ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేస్సతి. ఇతి ఉభోపి నస్సిస్సామ, ఇమినా కారణేనాహం న భాయామీ’’తి. ఇదం కిర బోధిసత్తో అత్తనో అబ్భన్తరే ఞాణావుధం సన్ధాయ కథేసి. తం సుత్వా యక్ఖో చిన్తేసి ‘‘అయం మాణవో సచ్చమేవ భణతి, ఇమస్స పురిససీహస్స సరీరతో ముగ్గబీజమత్తమ్పి మంసఖణ్డం మయ్హం కుచ్ఛి జీరేతుం న సక్ఖిస్సతి, విస్సజ్జేస్సామి న’’న్తి మరణభయతజ్జితో బోధిసత్తం విస్సజ్జేత్వా ‘‘మాణవ, పురిససీహో త్వం, న తే అహం మంసం ఖాదిస్సామి, త్వం అజ్జ రాహుముఖా ముత్తచన్దో వియ మమ హత్థతో ముచ్చిత్వా ఞాతిసుహజ్జమణ్డలం తోసేన్తో యాహీ’’తి ఆహ.

అథ నం బోధిసత్తో ఆహ – ‘‘యక్ఖ, అహం తావ గచ్ఛిస్సామి, త్వం పన పుబ్బేపి అకుసలం కత్వా లుద్దో లోహితపాణి పరరుహిరమంసభక్ఖో యక్ఖో హుత్వా నిబ్బత్తో. సచే ఇధాపి ఠత్వా అకుసలమేవ కరిస్ససి, అన్ధకారా అన్ధకారమేవ గమిస్ససి, మం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పన న సక్కా తయా అకుసలం కాతుం, పాణాతిపాతకమ్మం నామ నిరయే తిరచ్ఛానయోనియం పేత్తివిసయే అసురకాయే చ నిబ్బత్తేతి, మనుస్సేసు నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అప్పాయుకసంవత్తనికం హోతీ’’తి ఏవమాదినా నయేన పఞ్చన్నం దుస్సీల్యకమ్మానం ఆదీనవం, పఞ్చన్నం సీలానం ఆనిసంసఞ్చ కథేత్వా నానాకారణేహి యక్ఖం తజ్జేత్వా ధమ్మం దేసేత్వా దమేత్వా నిబ్బిసేవనం కత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా తస్సాయేవ నం అటవియా బలిపటిగ్గాహకం దేవతం కత్వా అప్పమాదేన ఓవదిత్వా అటవితో నిక్ఖమిత్వా అటవిముఖే మనుస్సానం ఆచిక్ఖిత్వా సన్నద్ధపఞ్చావుధో బారాణసిం గన్త్వా మాతాపితరో దిస్వా అపరభాగే రజ్జే పతిట్ఠాయ ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థాపి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౫౫. ‘‘యో అలీనేన చిత్తేన, అలీనమనసో నరో;

భావేతి కుసలం ధమ్మం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా;

పాపుణే అనుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తి.

తత్రాయం పిణ్డత్థో – యో పురిసో అలీనేన అసంకుటితేన చిత్తేన పకతియాపి అలీనమనో అలీనజ్ఝాసయోవ హుత్వా అనవజ్జట్ఠేన కుసలం సత్తతిం సబోధిపక్ఖియభేదం ధమ్మం భావేతి వడ్ఢేతి, విసాలేన చిత్తేన విపస్సనం అనుయుఞ్జతి చతూహి యోగేహి ఖేమస్స నిబ్బానస్స పత్తియా, సో ఏవం సబ్బసఙ్ఖారేసు ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా తరుణవిపస్సనతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నే బోధిపక్ఖియధమ్మే భావేన్తో అనుపుబ్బేన ఏకసంయోజనమ్పి అనవసేసేత్వా సబ్బసంయోజనక్ఖయకరస్స చతుత్థమగ్గస్స పరియోసానే ఉప్పన్నత్తా ‘‘సబ్బసంయోజనక్ఖయో’’తి సఙ్ఖ్యం గతం అరహత్తం పాపుణేయ్యాతి.

ఏవం సత్థా అరహత్తేన ధమ్మదేసనాయ కూటం గహేత్వా మత్థకే చత్తారి సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తం పాపుణి. సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా యక్ఖో అఙ్గులిమాలో అహోసి, పఞ్చావుధకుమారో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

పఞ్చావుధజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౫౬] ౬. కఞ్చనక్ఖన్ధజాతకవణ్ణనా

యో పహట్ఠేన చిత్తేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా రతనసాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజి. అథస్స ఆచరియుపజ్ఝాయా ‘‘ఆవుసో, ఏకవిధేన సీలం నామ, దువిధేన, తివిధేన, చతుబ్బిధేన, పఞ్చవిధేన, ఛబ్బిధేన, సత్తవిధేన, అట్ఠవిధేన, నవవిధేన, దసవిధేన, బహువిధేన సీలం నామ. ఇదం చూళసీలం నామ, ఇదం మజ్ఝిమసీలం నామ, ఇదం మహాసీలం నామ. ఇదం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం నామ, ఇదం ఇన్ద్రియసంవరసీలం నామ, ఇదం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం నామ, ఇదం పచ్చయపటిసేవనసీలం నామా’’తి సీలం ఆచిక్ఖన్తి. సో చిన్తేసి ‘‘ఇదం సీలం నామ అతిబహు, అహం ఏత్తకం సమాదాయ వత్తితుం న సక్ఖిస్సామి, సీలం పూరేతుం అసక్కోన్తస్స చ నామ పబ్బజ్జాయ కో అత్థో, అహం గిహీ హుత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని చ కరిస్సామి, పుత్తదారఞ్చ పోసేస్సామీ’’తి. ఏవఞ్చ పన చిన్తేత్వా ‘‘భన్తే, అహం సీలం రక్ఖితుం న సక్ఖిస్సామి, అసక్కోన్తస్స చ నామ పబ్బజ్జాయ కో అత్థో, అహం హీనాయావత్తిస్సామి, తుమ్హాకం పత్తచీవరం గణ్హథా’’తి ఆహ.

అథ నం ఆహంసు ‘‘ఆవుసో ఏవం సన్తే దసబలం వన్దిత్వావ యాహీ’’తి తే తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం ధమ్మసభం అగమంసు. సత్థా దిస్వావ ‘‘కిం, భిక్ఖవే, అనత్థికం భిక్ఖుం ఆదాయ ఆగతత్థా’’తి ఆహ. భన్తే, అయం భిక్ఖు ‘‘అహం సీలం రక్ఖితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి పత్తచీవరం నియ్యాదేతి, అథ నం మయం గహేత్వా ఆగతమ్హాతి. ‘‘కస్మా పన తుమ్హే, భిక్ఖవే, ఇమస్స భిక్ఖునో బహుం సీలం ఆచిక్ఖథ. యత్తకం ఏస రక్ఖితుం సక్కోతి, తత్తకమేవ రక్ఖిస్సతి. ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హే ఏతం మా కిఞ్చి అవచుత్థ, అహమేత్థ కత్తబ్బం జానిస్సామి, ఏహి త్వం భిక్ఖు, కిం తే బహునా సీలేన, తీణియేవ సీలాని రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి? ‘‘రక్ఖిస్సామి, భన్తే’’తి. తేన హి త్వం ఇతో పట్ఠాయ కాయద్వారం వచీద్వారం మనోద్వారన్తి తీణి ద్వారాని రక్ఖ, మా కాయేన పాపకమ్మం కరి, మా వాచాయ, మా మనసా. ‘‘గచ్ఛ మా హీనాయావత్తి, ఇమాని తీణియేవ సీలాని రక్ఖా’’తి. ఏత్తావతా సో భిక్ఖు తుట్ఠమానసో ‘‘సాధు, భన్తే, రక్ఖిస్సామి ఇమాని తీణి సీలానీ’’తి సత్థారం వన్దిత్వా ఆచరియుపజ్ఝాయేహి సద్ధింయేవ అగమాసి. సో తాని తీణి సీలాని పూరేన్తోవ అఞ్ఞాసి ‘‘ఆచరియుపజ్ఝాయేహి మయ్హం ఆచిక్ఖితం సీలమ్పి ఏత్తకమేవ, తే పన అత్తనో అబుద్ధభావేన మం బుజ్ఝాపేతుం నాసక్ఖింసు, సమ్మాసమ్బుద్ధో అత్తనో బుద్ధసుబుద్ధతాయ అనుత్తరధమ్మరాజతాయ ఏత్తకం సీలం తీసుయేవ ద్వారేసు పక్ఖిపిత్వా మం గణ్హాపేసి, అవస్సయో వత మే సత్థా జాతో’’తి విపస్సనం వడ్ఢేత్వా కతిపాహేనేవ అరహత్తే పతిట్ఠాసి.

తం పవత్తిం ఞత్వా ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో, తం కిర భిక్ఖుం ‘బహుసీలాని రక్ఖితుం న సక్కోమీ’తి హీనాయావత్తన్తం సబ్బాని సీలాని తీహి కోట్ఠాసేహి సఙ్ఖిపిత్వా గాహాపేత్వా సత్థా అరహత్తం పాపేసి, అహో బుద్ధానం బలం నామ అచ్ఛరియ’’న్తి బుద్ధగుణే కథేన్తా నిసీదింసు. అథ సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘భిక్ఖవే, అతిగరుకోపి భారో కోట్ఠాసవసేన భాజేత్వా దిన్నో లహుకో వియ హోతి, పుబ్బేపి పణ్డితా మహన్తం కఞ్చనక్ఖన్ధం లభిత్వా ఉక్ఖిపితుం అసక్కోన్తా విభాగం కత్వా ఉక్ఖిపిత్వా అగమంసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం గామకే కస్సకో అహోసి. సో ఏకదివసం అఞ్ఞతరస్మిం ఛడ్డితగామకే ఖేత్తే కసిం కసతి. పుబ్బే చ తస్మిం గామే ఏకో విభవసమ్పన్నో సేట్ఠి ఊరుమత్తపరిణాహం చతుహత్థాయామం కఞ్చనక్ఖన్ధం నిదహిత్వా కాలమకాసి. తస్మిం బోధిసత్తస్స నఙ్గలం లగిత్వా అట్ఠాసి. సో ‘‘మూలసన్తానకం భవిస్సతీ’’తి పంసుం వియూహన్తో తం దిస్వా పంసునా పటిచ్ఛాదేత్వా దివసం కసిత్వా అత్థఙ్గతే సూరియే యుగనఙ్గలాదీని ఏకమన్తే నిక్ఖిపిత్వా ‘‘కఞ్చనక్ఖన్ధం గణ్హిత్వా గచ్ఛిస్సామీ’’తి తం ఉక్ఖిపితుం నాసక్ఖి. అసక్కోన్తో నిసీదిత్వా ‘‘ఏత్తకం కుచ్ఛిభరణాయ భవిస్సతి, ఏత్తకం నిదహిత్వా ఠపేస్సామి, ఏత్తకేన కమ్మన్తే పయోజేస్సామి, ఏత్తకం దానాదిపుఞ్ఞకిరియాయ భవిస్సతీ’’తి చత్తారో కోట్ఠాసే అకాసి. తస్సేవం విభత్తకాలే సో కఞ్చనక్ఖన్ధో సల్లహుకో వియ అహోసి. సో తం ఉక్ఖిపిత్వా ఘరం నేత్వా చతుధా విభజిత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

ఇతి భగవా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౫౬. ‘‘యో పహట్ఠేన చిత్తేన, పహట్ఠమనసో నరో;

భావేతి కుసలం ధమ్మం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా;

పాపుణే అనుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తి.

తత్థ పహట్ఠేనాతి వినీవరణేన. పహట్ఠమనసోతి తాయ ఏవ వినీవరణతాయ పహట్ఠమానసో, సువణ్ణం వియ పహంసిత్వా సముజ్జోతితసప్పభాసచిత్తో హుత్వాతి అత్థో.

ఏవం సత్థా అరహత్తకూటేన దేసనం నిట్ఠాపేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కఞ్చనక్ఖన్ధలద్ధపురిసో అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కఞ్చనక్ఖన్ధజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౫౭] ౭. వానరిన్దజాతకవణ్ణనా

యస్సేతే చతురో ధమ్మాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి సమయే సత్థా ‘‘దేవదత్తో వధాయ పరిసక్కతీ’’తి సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవ, తాసమత్తమ్పి పన కాతుం నాసక్ఖీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కపియోనియం నిబ్బత్తిత్వా వుడ్ఢిమన్వాయ అస్సపోతకప్పమాణో థామసమ్పన్నో ఏకచరో హుత్వా నదీతీరే విహరతి. తస్సా పన నదియా వేమజ్ఝే ఏకో దీపకో నానప్పకారేహి అమ్బపనసాదీహి ఫలరుక్ఖేహి సమ్పన్నో. బోధిసత్తో నాగబలో థామసమ్పన్నో నదియా ఓరిమతీరతో ఉప్పతిత్వా దీపకస్స ఓరతో నదీమజ్ఝే ఏకో పిట్ఠిపాసాణో అత్థి, తస్మిం నిపతతి, తతో ఉప్పతిత్వా తస్మిం దీపకే పతతి. తత్థ నానప్పకారాని ఫలాని ఖాదిత్వా సాయం తేనేవ ఉపాయేన పచ్చాగన్త్వా అత్తనో వసనట్ఠానే వసిత్వా పునదివసేపి తథేవ కరోతి. ఇమినా నియామేన తత్థ వాసం కప్పేతి.

తస్మిం పన కాలే ఏకో కుమ్భీలో సపజాపతికో తస్సా నదియా వసతి. తస్స భరియా బోధిసత్తం అపరాపరం గచ్ఛన్తం దిస్వా బోధిసత్తస్స హదయమంసే దోహళం ఉప్పాదేత్వా కుమ్భీలం ఆహ – ‘‘మయ్హం ఖో, అయ్య, ఇమస్స వానరిన్దస్స హదయమంసే దోహళో ఉప్పన్నో’’తి. కుమ్భీలో ‘‘సాధు, భద్దే, లచ్ఛసీ’’తి వత్వా ‘‘అజ్జ తం సాయం దీపకతో ఆగచ్ఛన్తమేవ గణ్హిస్సామీ’’తి గన్త్వా పిట్ఠిపాసాణే నిపజ్జి.

బోధిసత్తో దివసం చరిత్వా సాయన్హసమయే దీపకే ఠితోవ పాసాణం ఓలోకేత్వా – ‘‘అయం పాసాణో ఇదాని ఉచ్చతరో ఖాయతి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి చిన్తేసి. తస్స కిర ఉదకప్పమాణఞ్చ పాసాణప్పమాణఞ్చ సువవత్థాపితమేవ హోతి. తేనస్స ఏతదహోసి ‘‘అజ్జ ఇమిస్సా నదియా ఉదకం నేవ హాయతి, న చ వడ్ఢతి, అథ చ పనాయం పాసాణో మహా హుత్వా పఞ్ఞాయతి, కచ్చి ను ఖో ఏత్థ మయ్హం గహణత్థాయ కుమ్భీలో నిపన్నో’’తి. సో ‘‘వీమంసామి తావ న’’న్తి తత్థేవ ఠత్వా పాసాణేన సద్ధిం కథేన్తో వియ ‘‘భో పాసాణా’’తి వత్వా పటివచనం అలభన్తో యావతతియం ‘‘భో పాసాణా’’తి ఆహ. పాసాణో కిం పటివచనం దస్సతి. పునపి వానరో ‘‘కిం భో పాసాణ, అజ్జ మయ్హం పటివచనం న దేసీ’’తి ఆహ. కుమ్భీలో ‘‘అద్ధా అఞ్ఞేసు దివసేసు అయం పాసాణో వానరిన్దస్స పటివచనం అదాసి, దస్సామి దానిస్స పటివచన’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘కిం, భో వానరిన్దా’’తి ఆహ. ‘‘కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘అహం కుమ్భీలో’’తి. ‘‘కిమత్థం ఏత్థ నిపన్నోసీ’’తి? ‘‘తవ హదయమంసం పత్థయమానో’’తి. బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘అఞ్ఞో మే గమనమగ్గో నత్థి, అజ్జ మయా ఏస కుమ్భీలో వఞ్చేతబ్బో’’తి. అథ నం ఏవమాహ ‘‘సమ్మ కుమ్భీల, అహం అత్తానం తుయ్హం పరిచ్చజిస్సామి, త్వం ముఖం వివరిత్వా మం తవ సన్తికం ఆగతకాలే గణ్హాహీ’’తి. కుమ్భీలానఞ్హి ముఖే వివటే అక్ఖీని నిమ్మీలన్తి. సో తం కారణం అసల్లక్ఖేత్వా ముఖం వివరి, అథస్స అక్ఖీని పిథీయింసు. సో ముఖం వివరిత్వా అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వా నిపజ్జి. బోధిసత్తో తథాభావం ఞత్వా దీపకా ఉప్పతితో గన్త్వా కుమ్భీలస్స మత్థకే అక్కమిత్వా తతో ఉప్పతితో విజ్జులతా వియ విజ్జోతమానో పరతీరే అట్ఠాసి.

కుమ్భీలో తం అచ్ఛరియం దిస్వా ‘‘ఇమినా వానరిన్దేన అతిఅచ్ఛేరకం కత’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘భో వానరిన్ద, ఇమస్మిం లోకే చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో పచ్చామిత్తే అధిభవతి. తే సబ్బేపి తుయ్హం అబ్భన్తరే అత్థి మఞ్ఞే’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౫౭. ‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, వానరిన్ద యథా తవ;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో అతివత్తతీ’’తి.

తత్థ యస్సాతి యస్స కస్సచి పుగ్గలస్స. ఏతేతి ఇదాని వత్తబ్బే పచ్చక్ఖతో నిద్దిసతి. చతురో ధమ్మాతి చత్తారో గుణా. సచ్చన్తి వచీసచ్చం, ‘‘మమ సన్తికం ఆగమిస్సామీ’’తి వత్వా ముసావాదం అకత్వా ఆగతోయేవాతి ఏతం తే వచీసచ్చం. ధమ్మోతి విచారణపఞ్ఞా, ‘‘ఏవం కతే ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి ఏసా తే విచారణపఞ్ఞా అత్థి. ధితీతి అబ్బోచ్ఛిన్నం వీరియం వుచ్చతి, ఏతమ్పి తే అత్థి. చాగోతి అత్తపరిచ్చాగో, త్వం అత్తానం పరిచ్చజిత్వా మమ సన్తికం ఆగతో. యం పనాహం గణ్హితుం నాసక్ఖిం, మయ్హమేవేస దోసో. దిట్ఠన్తి పచ్చామిత్తం. సో అతివత్తతీతి యస్స పుగ్గలస్స యథా తవ, ఏవం ఏతే చత్తారో ధమ్మా అత్థి, సో యథా మం అజ్జ త్వం అతిక్కన్తో, తథేవ అత్తనో పచ్చామిత్తం అతిక్కమతి అభిభవతీతి. ఏవం కుమ్భీలో బోధిసత్తం పసంసిత్వా అత్తనో వసట్ఠానం గతో.

సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మయ్హం వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కుమ్భీలో దేవదత్తో అహోసి, భరియాస్స చిఞ్చమాణవికా, వానరిన్దో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వానరిన్దజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౫౮] ౮. తయోధమ్మజాతకవణ్ణనా

యస్స ఏతే తయో ధమ్మాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తస్స వధాయ పరిసక్కనమేవారబ్భ కథేసి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే దేవదత్తో వానరయోనియం నిబ్బత్తిత్వా హిమవన్తప్పదేసే యూథం పరిహరన్తో అత్తానం పటిచ్చ జాతానం వానరపోతకానం ‘‘వుడ్ఢిప్పత్తా ఇమే యూథం పరిహరేయ్యు’’న్తి భయేన దన్తేహి డంసిత్వా తేసం బీజాని ఉప్పాటేతి. తదా బోధిసత్తోపి తఞ్ఞేవ పటిచ్చ ఏకిస్సా వానరియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. అథ సా వానరీ గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం ఞత్వా అత్తనో గబ్భం అనురక్ఖమానా అఞ్ఞం పబ్బతపాదం అగమాసి. సా పరిపక్కగబ్భా బోధిసత్తం విజాయి. సో వుడ్ఢిమన్వాయ విఞ్ఞుతం పత్తో థామసమ్పన్నో అహోసి. సో ఏకదివసం మాతరం పుచ్ఛి ‘‘అమ్మ, మయ్హం పితా కహ’’న్తి? ‘‘తాత, అసుకస్మిం నామ పబ్బతపాదే యూథం పరిహరన్తో వసతీ’’తి. ‘‘అమ్మ, తస్స మం సన్తికం నేహీ’’తి. ‘‘తాత, న సక్కా తయా పితు సన్తికం గన్తుం. పితా హి తే అత్తానం పటిచ్చ జాతానం వానరపోతకానం యూథపరిహరణభయేన దన్తేహి డంసిత్వా బీజాని ఉప్పాటేతీ’’తి. ‘‘అమ్మ, నేహి మం తత్థ, అహం జానిస్సామీ’’తి. సా పుత్తం ఆదాయ తస్స సన్తికం అగమాసి.

సో వానరో అత్తనో పుత్తం దిస్వావ ‘‘అయం వడ్ఢన్తో మయ్హం యూథం పరిహరితుం న దస్సతి, ఇదానేవ మారేతబ్బో’’తి ‘‘ఏతం ఆలిఙ్గన్తో వియ గాళ్హం పీళేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఏహి, తాత, ఏత్తకం కాలం కహం గతోసీ’’తి బోధిసత్తం ఆలిఙ్గన్తో వియ నిప్పీళేసి. బోధిసత్తో పన నాగబలో థామసమ్పన్నో, సోపి నం నిప్పీళేసి, అథస్స అట్ఠీని భిజ్జనాకారప్పత్తాని అహేసుం. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘అయం వడ్ఢన్తో మం మారేస్సతి, కేన ను ఖో ఉపాయేన పురేతరఞ్ఞేవ మారేయ్య’’న్తి. తతో చిన్తేసి ‘‘అయం అవిదూరే రక్ఖసపరిగ్గహితో సరో అత్థి, తత్థ నం రక్ఖసేన ఖాదాపేస్సామీ’’తి. అథ నం ఏవమాహ ‘‘తాత, అహం మహల్లకో, ఇమం యూథం తుయ్హం నియ్యాదేమి, అజ్జేవ తం రాజానం కరోమి, అసుకస్మిం నామ ఠానే సరో అత్థి, తత్థ ద్వే కుముదినియో, తిస్సో ఉప్పలినియో, పఞ్చ పదుమినియో చ పుప్ఫన్తి, గచ్ఛ, తతో పుప్ఫాని ఆహరా’’తి. సో ‘‘సాధు, తాత, ఆహరిస్సామీ’’తి గన్త్వా సహసా అనోతరిత్వా సమన్తా పదం పరిచ్ఛిన్దన్తో ఓతిణ్ణపదఞ్ఞేవ అద్దస, న ఉత్తిణ్ణపదం. సో ‘‘ఇమినా సరేన రక్ఖసపరిగ్గహితేన భవితబ్బం, మయ్హం పితా అత్తనా మారేతుం అసక్కోన్తో రక్ఖసేన మం ఖాదాపేతుకామో భవిస్సతి, అహం ఇమఞ్చ సరం న ఓతరిస్సామి, పుప్ఫాని చ గహేస్సామీ’’తి నిరుదకట్ఠానం గన్త్వా వేగం గహేత్వా ఉప్పతిత్వా పరతో గచ్ఛన్తో నిరుదకే ఓకాసే ఠితానేవ ద్వే పుప్ఫాని గహేత్వా పరతీరే పతి. పరతీరతోపి ఓరిమతీరం ఆగచ్ఛన్తో తేనేవుపాయేన ద్వే గణ్హి. ఏవం ఉభోసు పస్సేసు రాసిం కరోన్తో పుప్ఫాని చ గణ్హి, రక్ఖసస్స చ ఆణట్ఠానం న ఓతరి.

అథస్స ‘‘ఇతో ఉత్తరి ఉక్ఖిపితుం న సక్ఖిస్సామీ’’తి తాని పుప్ఫాని గహేత్వా ఏకస్మిం ఠానే రాసిం కరోన్తస్స సో రక్ఖసో ‘‘మయా ఏత్తకం కాలం ఏవరూపో పఞ్ఞవా అచ్ఛరియపురిసో న దిట్ఠపుబ్బో, పుప్ఫాని చ నామ యావదిచ్ఛకం గహితాని, మయ్హఞ్చ ఆణట్ఠానం న ఓతరీ’’తి ఉదకం ద్విధా భిన్దన్తో ఉదకతో ఉట్ఠాయ బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘వానరిన్ద, ఇమస్మిం లోకే యస్స తయో ధమ్మా అత్థి, సో పచ్చామిత్తం అభిభవతి, తే సబ్బేపి తవ అబ్భన్తరే అత్థి మఞ్ఞే’’తి వత్వా బోధిసత్తస్స థుతిం కరోన్తో ఇమం గాథమాహ –

౫౮. ‘‘యస్స ఏతే తయో ధమ్మా, వానరిన్ద యథా తవ;

దక్ఖియం సూరియం పఞ్ఞా, దిట్ఠం సో అతివత్తతీ’’తి.

తత్థ దక్ఖియన్తి దక్ఖభావో, సమ్పత్తభయం విధమితుం జాననపఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తఉత్తమవీరియస్సేతం నామం. సూరియన్తి సూరభావో, నిబ్భయభావస్సేతం నామం. పఞ్ఞాతి పఞ్ఞాపదట్ఠానాయ ఉపాయపఞ్ఞాయేతం నామం.

ఏవం సో దకరక్ఖసో ఇమాయ గాథాయ బోధిసత్తస్స థుతిం కత్వా ‘‘ఇమాని పుప్ఫాని కిమత్థం హరసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘పితా మం రాజానం కాతుకామో, తేన కారణేన హరామీ’’తి. ‘‘న సక్కా తాదిసేన ఉత్తమపురిసేన పుప్ఫాని వహితుం అహం వహిస్సామీ’’తి ఉక్ఖిపిత్వా తస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో అగమాసి. అథస్స పితా దూరతోవ తం దిస్వా ‘‘అహం ఇమం ‘రక్ఖసభత్తం భవిస్సతీ’తి పహిణిం, సో దానేస రక్ఖసం పుప్ఫాని గాహాపేన్తో ఆగచ్ఛతి, ఇదానిమ్హి నట్ఠో’’తి చిన్తేన్తో సత్తధా హదయఫాలనం పత్వా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్తో. సేసవానరా సన్నిపతిత్వా బోధిసత్తం రాజానం అకంసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా యూథపతి దేవదత్తో అహోసి, యూథపతిపుత్తో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తయోధమ్మజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౫౯] ౯. భేరివాదకజాతకవణ్ణనా

ధమే ధమేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భిక్ఖుం సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు దుబ్బచోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి వుత్తే ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో భేరివాదకకులే నిబ్బత్తిత్వా గామకే వసతి. సో ‘‘బారాణసియం నక్ఖత్తం ఘుట్ఠ’’న్తి సుత్వా ‘‘సమజ్జమణ్డలే భేరిం వాదేత్వా ధనం ఆహరిస్సామీ’’తి పుత్తం ఆదాయ తత్థ గన్త్వా భేరిం వాదేత్వా బహుధనం లభి. సో తం ఆదాయ అత్తనో గామం గచ్ఛన్తో చోరాటవిం పత్వా పుత్తం నిరన్తరం భేరిం వాదేన్తం వారేసి ‘‘తాత, నిరన్తరం అవాదేత్వా మగ్గపటిపన్నస్స ఇస్సరస్స భేరిం వియ అన్తరన్తరా వాదేహీ’’తి సో పితరా వారియమానోపి ‘‘భేరిసద్దేనేవ చోరే పలాపేస్సామీ’’తి వత్వా నిరన్తరమేవ వాదేసి. చోరా పఠమఞ్ఞేవ భేరిసద్దం సుత్వా ‘‘ఇస్సరభేరీ భవిస్సతీ’’తి పలాయిత్వా అతి వియ ఏకాబద్ధం సద్దం సుత్వా ‘‘నాయం ఇస్సరభేరీ భవిస్సతీ’’తి ఆగన్త్వా ఉపధారేన్తా ద్వేయేవ జనే దిస్వా పోథేత్వా విలుమ్పింసు. బోధిసత్తో ‘‘కిచ్ఛేన వత నో లద్ధం ధనం ఏకాబద్ధం కత్వా వాదేన్తో నాసేసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౫౯. ‘‘ధమే ధమే నాతిధమే, అతిధన్తఞ్హి పాపకం;

ధన్తేన హి సతం లద్ధం, అతిధన్తేన నాసిత’’న్తి.

తత్థ ధమే ధమేతి ధమేయ్య నో న ధమేయ్య, భేరిం వాదేయ్య నో న వాదేయ్యాతి అత్థో. నాతిధమేతి అతిక్కమిత్వా పన నిరన్తరమేవ కత్వా న వాదేయ్య. కింకారణా? అతిధన్తఞ్హి పాపకం, నిరన్తరం భేరివాదనం ఇదాని అమ్హాకం పాపకం లామకం జాతం. ధన్తేన హి సతం లద్ధన్తి నగరే ధమన్తేన భేరివాదనేన కహాపణసతం లద్ధం. అతిధన్తేన నాసితన్తి ఇదాని పన మే పుత్తేన వచనం అకత్వా యదిదం అటవియం అతిధన్తం, తేన అతిధన్తేన సబ్బం నాసితన్తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పుత్తో దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, పితా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

భేరివాదకజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౬౦] ౧౦. సఙ్ఖధమజాతకవణ్ణనా

ధమే ధమేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దుబ్బచమేవారబ్భ కథేసి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సఙ్ఖధమకకులే నిబ్బత్తిత్వా బారాణసియం నక్ఖత్తే ఘుట్ఠే పితరం ఆదాయ సఙ్ఖధమనకమ్మేన ధనం లభిత్వా ఆగమనకాలే చోరాటవియం పితరం నిరన్తరం సఙ్ఖం ధమన్తం వారేసి. సో ‘‘సఙ్ఖసద్దేన చోరే పలాపేస్సామీ’’తి నిరన్తరమేవ ధమి, చోరా పురిమనయేనేవ ఆగన్త్వా విలుమ్పింసు. బోధిసత్తో పురిమనయేనేవ గాథం అభాసి –

౬౦. ‘‘ధమే ధమే నాతిధమే, అతిధన్తఞ్హి పాపకం;

ధన్తేనాధిగతా భోగా, తే తాతో విధమీ ధమ’’న్తి.

తత్థ తే తాతో విధమీ ధమన్తి తే సఙ్ఖం ధమిత్వా లద్ధభోగే మమ పితా పునప్పునం ధమన్తో విధమి విద్ధంసేసి వినాసేసీతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా పితా దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, పుత్తో పనస్స అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సఙ్ఖధమజాతకవణ్ణనా దసమా.

ఆసీసవగ్గో ఛట్ఠో.

తస్సుద్దానం –

మహాసీలవజనకం, పుణ్ణపాతి చ కింఫలం;

పఞ్చావుధకఞ్చనక్ఖన్ధం, వానరిన్దం తయోధమ్మం;

భేరివాదసఙ్ఖధమన్తి.