౫. అత్థకామవగ్గో

[౪౧] ౧. లోసకజాతకవణ్ణనా

యో అత్థకామస్సాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లోసకతిస్సత్థేరం నామ ఆరబ్భ కథేసి. కో పనేస లోసకతిస్సత్థేరో నామాతి? కోసలరట్ఠే ఏకో అత్తనో కులనాసకో కేవట్టపుత్తకో అలాభీ భిక్ఖు. సో కిర నిబ్బత్తట్ఠానేతా చవిత్వా కోసలరట్ఠే ఏకస్మిం కులసహస్సవాసే కేవట్టగామే ఏకిస్సా కేవట్టియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స పటిసన్ధిగ్గహణదివసే తం కులసహస్సం జాలహత్థం నదియఞ్చ తళాకాదీసు చ మచ్ఛే పరియేసన్తం ఏకం ఖుద్దకమచ్ఛమ్పి నాలత్థ. తతో పట్ఠాయ చ తే కేవట్టా పరిహాయన్తియేవ. తస్మిఞ్హి కుచ్ఛిగతేయేవ నేసం గామో సత్త వారే అగ్గినా దడ్ఢో, సత్త వారే రఞ్ఞా దణ్డితో. ఏవం అనుక్కమేన దుగ్గతా జాతా. తే చిన్తయింసు ‘‘పుబ్బే అమ్హాకం ఏవరూపం నత్థి, ఇదాని పన పరిహాయామ, అమ్హాకం అన్తరే ఏకాయ కాళకణ్ణియా భవితబ్బం, ద్వే భాగా హోమా’’తి పఞ్చ పఞ్చ కులసతాని ఏకతో అహేసుం. తతో యత్థ తస్స మాతాపితరో, సోవ కోట్ఠాసో పరిహాయతి, ఇతరో వడ్ఢతి. తే తమ్పి కోట్ఠాసం ద్విధా, తమ్పి ద్విధాతి ఏవం యావ తమేవ కులం ఏకం అహోసి, తావ విభజిత్వా తేసం కాళకణ్ణిభావం ఞత్వా పోథేత్వా నిక్కడ్ఢింసు.

అథస్స మాతా కిచ్ఛేన జీవమానా పరిపక్కే గబ్భే ఏకస్మిం ఠానే విజాయి. పచ్ఛిమభవికసత్తం న సక్కా నాసేతుం, అన్తోఘటే పదీపో వియ తస్స హదయే అరహత్తస్స ఉపనిస్సయో జలతి. సా తం దారకం పటిజగ్గిత్వా ఆధావిత్వా పరిధావిత్వా విచరణకాలే ఏకమస్స కపాలకం హత్థే దత్వా ‘‘పుత్త, ఏతం ఘరం పవిసా’’తి పేసేత్వా పలాతా. సో తతో పట్ఠాయ ఏకకోవ హుత్వా తత్థ తత్థ భిక్ఖం పరియేసిత్వా ఏకస్మిం ఠానే సయతి, న న్హాయతి, న సరీరం పటిజగ్గతి, పంసుపిసాచకో వియ కిచ్ఛేన జీవికం కప్పేతి. సో అనుక్కమేన సత్తవస్సికో హుత్వా ఏకస్మిం గేహద్వారే ఉక్ఖలిధోవనస్స ఛడ్డితట్ఠానే కాకో వియ ఏకేకం భత్తసిత్థం ఉచ్చినిత్వా ఖాదతి.

అథ నం ధమ్మసేనాపతి సావత్థియం పిణ్డాయ చరమానో దిస్వా ‘‘అయం సత్తో అతికారుఞ్ఞప్పత్తో, కతరగామవాసికో ను ఖో’’తి తస్మిం మేత్తచిత్తం వడ్ఢేత్వా ‘‘ఏహి, రే’’తి ఆహ. సో ఆగన్త్వా థేరం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం థేరో ‘‘కతరగామవాసికోసి, కహం వా తే మాతాపితరో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం, భన్తే, నిప్పచ్చయో, మయ్హం మాతాపితరో మం నిస్సాయ ‘కిలన్తమ్హా’తి మం ఛడ్డేత్వా పలాతా’’తి. ‘‘అపి పన పబ్బజిస్ససీ’’తి. ‘‘భన్తే, అహం తావ పబ్బజేయ్యం, మాదిసం పన కపణం కో పబ్బాజేస్ససీ’’తి? ‘‘అహం పబ్బాజేస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే, పబ్బాజేథా’’తి. థేరో తస్స ఖాదనీయభోజనీయం దత్వా తం విహారం నేత్వా సహత్థేనేవ న్హాపేత్వా పబ్బాజేత్వా పరిపుణ్ణవస్సం ఉపసమ్పాదేసి. సో మహల్లకకాలే ‘‘లోసకతిస్సత్థేరో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ అప్పపుఞ్ఞో అప్పలాభో. తేన కిర అసదిసదానేపి కుచ్ఛిపూరో న లద్ధపుబ్బో, జీవితఘటనమత్తమేవ లభతి. తస్స హి పత్తే ఏకస్మింయేవ యాగుఉళుఙ్కే దిన్నే పత్తో సమతిత్తికో వియ హుత్వా పఞ్ఞాయతి. అథ మనుస్సా ‘‘ఇమస్స పత్తో పూరో’’తి హేట్ఠా యాగుం దేన్తి. తస్స పత్తే యాగుం దానకాలే మనుస్సానం భాజనే యాగు అన్తరధాయతీతిపి వదన్తి. ఖజ్జకాదీసుపి ఏసేవ నయో.

సో అపరేన సమయేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలే అరహత్తే పతిట్ఠితోపి అప్పలాభోవ అహోసి. అథస్స అనుపుబ్బేన ఆయుసఙ్ఖారేసు పరిహీనేసు పరినిబ్బానదివసో సమ్పాపుణి. ధమ్మసేనాపతి ఆవజ్జేన్తో తస్స పరినిబ్బానభావం ఞత్వా ‘‘అయం లోసకతిస్సత్థేరో అజ్జ పరినిబ్బాయిస్సతి, అజ్జ మయా ఏతస్స యావదత్థం ఆహారం దాతుం వట్టతీ’’తి తం ఆదాయ సావత్థిం పిణ్డాయ పావిసి. థేరో తం నిస్సాయ తావ బహుమనుస్సాయ సావత్థియా హత్థం పసారేత్వా వన్దనమత్తమ్పి నాలత్థ. అథ నం థేరో ‘‘గచ్ఛావుసో, ఆసనసాలాయ నిసీదా’’తి ఉయ్యోజేత్వా గతో. తం ఆగతమేవ మనుస్సా ‘‘అయ్యో, ఆగతో’’తి ఆసనే నిసీదాపేత్వా భోజేసి. థేరోపి ‘‘ఇమం లోసకస్స దేథా’’తి లద్ధాహారం పేసేసి. తం గహేత్వా గతా లోసకతిస్సత్థేరం అసరిత్వా సయమేవ భుఞ్జింసు. అథ థేరస్స ఉట్ఠాయ విహారం గమనకాలే లోసకతిస్సత్థేరో ఆగన్త్వా థేరం వన్ది, థేరో నివత్తిత్వా ఠితకోవ ‘‘లద్ధం తే, ఆవుసో, భత్త’’న్తి పుచ్ఛి. లభిస్సామ నో, భన్తేతి. థేరో సంవేగపత్తో కాలం ఓలోకేసి, కాలో అతిక్కన్తో. థేరో ‘‘హోతావుసో, ఇధేవ నిసీదా’’తి లోసకత్థేరం ఆసనసాలాయం నిసీదాపేత్వా కోసలరఞ్ఞో నివేసనం అగమాసి. రాజా థేరస్స పత్తం గాహాపేత్వా ‘‘భత్తస్స అకాలో’’తి పత్తపూరం చతుమధురం దాపేసి. థేరో తం ఆదాయ గన్త్వా ‘‘ఏహావుసో, తిస్స ఇమం చతుమధురం భుఞ్జా’’తి వత్వా పత్తం గహేత్వా అట్ఠాసి. సో థేరే గారవేన లజ్జన్తో న పరిభుఞ్జతి. అథ నం థేరో ‘‘ఏహావుసో తిస్స, అహం ఇమం పత్తం గహేత్వావ ఠస్సామి, త్వం నిసీదిత్వా పరిభుఞ్జ. సచే అహం పత్తం హత్థతో ముఞ్చేయ్యం, కిఞ్చి న భవేయ్యా’’తి ఆహ. అథాయస్మా లోసకతిస్సత్థేరో అగ్గసావకే ధమ్మసేనాపతిమ్హి పత్తం గహేత్వా ఠితే చతుమధురం పరిభుఞ్జి. తం థేరస్స అరియిద్ధిబలేన పరిక్ఖయం న అగమాసి. తదా లోసకతిస్సత్థేరో యావదత్థం ఉదరపూరం కత్వా పరిభుఞ్జి, తం దివసంయేవ చ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి. సమ్మాసమ్బుద్ధో సన్తికే ఠత్వా సరీరనిక్ఖేపం కారేసి, ధాతుయో గహేత్వా చేతియం కరింసు.

తదా భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, అహో లోసకతిస్సత్థేరో అప్పపుఞ్ఞో అప్పలాభీ, ఏవరూపేన నామ అప్పపుఞ్ఞేన అప్పలాభినా కథం అరియధమ్మో లద్ధో’’తి కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ధమ్మసభం గన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. తే ‘‘ఇమాయ నామ, భన్తే’’తి ఆరోచయింసు. సత్థా ‘‘భిక్ఖవే, ఏసో భిక్ఖు అత్తనో అలాభిభావఞ్చ అరియధమ్మలాభిభావఞ్చ అత్తనావ అకాసి. అయఞ్హి పుబ్బే పరేసం లాభన్తరాయం కత్వా అప్పలాభీ జాతో, ‘‘అనిచ్చం, దుక్ఖం, అనత్తా’’తి విపస్సనాయ యుత్తభావస్స బలేన అరియధమ్మలాభీ జాతో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే అఞ్ఞతరో భిక్ఖు ఏకం కుటుమ్బికం నిస్సాయ గామకావాసే వసతి పకతత్తో సీలవా విపస్సనాయ యుత్తప్పయుత్తో. అథేకో ఖీణాసవత్థేరో సమవత్తవాసం వసమానో అనుపుబ్బేన తస్స భిక్ఖునో ఉపట్ఠాకకుటుమ్బికస్స వసనగామం సమ్పత్తో. కుటుమ్బికో థేరస్స ఇరియాపథేయేవ పసీదిత్వా పత్తం ఆదాయ ఘరం పవేసేత్వా సక్కచ్చం భోజేత్వా థోకం ధమ్మకథం సుత్వా థేరం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, అమ్హాకం ధురవిహారమేవ గచ్ఛథ, మయం సాయన్హసమయే ఆగన్త్వా పస్సిస్సామా’’తి ఆహ. థేరో విహారం గన్త్వా నేవాసికత్థేరం వన్దిత్వా ఆపుచ్ఛిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సోపి తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘లద్ధో తే, ఆవుసో, భిక్ఖాహారో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, లద్ధో’’తి. ‘‘కహం లద్ధో’’తి? ‘‘తుమ్హాకం ధురగామే కుటుమ్బికఘరే’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా అత్తనో సేనాసనం పుచ్ఛిత్వా పటిజగ్గిత్వా పత్తచీవరం పటిసామేత్వా ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన చ వీతినామేన్తో నిసీది.

సోపి కుటుమ్బికో సాయన్హే గన్ధమాలఞ్చేవ పదీపేయ్యఞ్చ గాహాపేత్వా విహారం గన్త్వా నేవాసికత్థేరం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, ఏకో ఆగన్తుకత్థేరో అత్థి, ఆగతో ను ఖో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, ఆగతో’’తి. ‘‘ఇదాని కహ’’న్తి. ‘‘అసుకసేనాసనే నామా’’తి. సో తస్స సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ధమ్మకథం సుత్వా సీతలవేలాయ చేతియఞ్చ బోధిఞ్చ పూజేత్వా దీపే జాలేత్వా ఉభోపి జనే నిమన్తేత్వా గతో. నేవాసికత్థేరోపి ఖో ‘‘అయం కుటుమ్బికో పరిభిన్నో, సచాయం భిక్ఖు ఇమస్మిం విహారే వసిస్సతి, న మం ఏస కిస్మిఞ్చి గణయిస్సతీ’’తి థేరే అనత్తమనతం ఆపజ్జిత్వా ‘‘ఇమస్మిం విహారే ఏతస్స అవసనాకారో మయా కాతుం వట్టతీ’’తి తేన ఉపట్ఠానవేలాయ ఆగతేన సద్ధిం కిఞ్చి న కథేసి. ఖీణాసవత్థేరో తస్స అజ్ఝాసయం జానిత్వా ‘‘అయం థేరో మమ కులే వా గణే వా అపలిబుద్ధభావం న జానాతీ’’తి అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన వీతినామేసి.

నేవాసికోపి పునదివసే నఖపిట్ఠేన గణ్డిం పహరిత్వా నఖేన ద్వారం ఆకోటేత్వా కుటుమ్బికస్స గేహం అగమాసి. సో తస్స పత్తం గహేత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా ‘‘ఆగన్తుకత్థేరో కహం, భన్తే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నాహం తవ కులూపకస్స పవత్తిం జానామి, గణ్డిం పహరన్తోపి ద్వారం ఆకోటేన్తోపి పబోధేతుం నాసక్ఖిం, హియ్యో తవ గేహే పణీతభోజనం భుఞ్జిత్వా జీరాపేతుం అసక్కోన్తో ఇదాని నిద్దం ఓక్కన్తోయేవ భవిస్సతి, త్వం పసీదమానో ఏవరూపేసుయేవ ఠానేసు పసీదసీ’’తి ఆహ – ‘‘ఖీణాసవత్థేరోపి అత్తనో భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వా సరీరం పటిజగ్గిత్వా పత్తచీవరమాదాయ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ అగమాసి. సో కుటుమ్బికో నేవాసికత్థేరం సప్పిమధుసక్ఖరాభిసఙ్ఖతం పాయాసం పాయేత్వా పత్తం గన్ధచుణ్ణేహి ఉబ్బట్టేత్వా పున పూరేత్వా ‘‘భన్తే, సో థేరో మగ్గకిలన్తో భవిస్సతి, ఇదమస్స హరథా’’తి అదాసి. ఇతరో అపటిక్ఖిపిత్వావ గహేత్వా గచ్ఛన్తో ‘‘సచే సో భిక్ఖు ఇమం పాయాసం పివిస్సతి, గీవాయం గహేత్వా నిక్కడ్ఢియమానోపి న గమిస్సతి. సచే పనాహం ఇమం పాయాసం మనుస్సానం దస్సామి, పాకటం మే కమ్మం భవిస్సతి. సచే ఉదకే ఓపిలాపేస్సామి, ఉదకపిట్ఠే సప్పి పఞ్ఞాయిస్సతి. సచే భూమియం ఛడ్డేస్సామి, కాకసన్నిపాతేన పఞ్ఞాయిస్సతి. కత్థ ను ఖో ఇమం ఛడ్డేయ్య’’న్తి ఉపధారేన్తో ఏకం ఝామక్ఖేత్తం దిస్వా అఙ్గారే వియూహిత్వా తత్థ పక్ఖిపిత్వా ఉపరి అఙ్గారేహి పటిచ్ఛాదేత్వా విహారం గతో తం భిక్ఖుం అదిస్వా చిన్తేసి ‘‘అద్ధా సో భిక్ఖు ఖీణాసవో మమ అజ్ఝాసయం విదిత్వా అఞ్ఞత్థ గతో భవిస్సతి, అహో మయా ఉదరహేతు అయుత్తం కత’’న్తి తావదేవస్స మహన్తం దోమనస్సం ఉదపాది. తతో పట్ఠాయేవ చ మనుస్సపేతో హుత్వా న చిరస్సేవ కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి.

సో బహూని వస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా పక్కావసేసేన పటిపాటియా పఞ్చజాతిసతేసు యక్ఖో హుత్వా ఏకదివసమ్పి ఉదరపూరం ఆహారం న లభి. ఏకదివసం పన గబ్భమలం ఉదరపూరం లభి. పున పఞ్చజాతిసతేసు సునఖో అహోసి. తదాపి ఏకదివసం భత్తవమనం ఉదరపూరం లభి, సేసకాలే పన తేన ఉదరపూరో ఆహారో నామ న లద్ధపుబ్బో. సునఖయోనితో పన చవిత్వా కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం గామే దుగ్గతకులే నిబ్బత్తి. తస్స నిబ్బత్తితో పట్ఠాయ తం కులం పరమదుగ్గతమేవ జాతం, జాతితో ఉద్ధం ఉదకకఞ్జికామత్తమ్పి న లభి. తస్స పన ‘‘మిత్తవిన్దకో’’తి నామం అహోసి. మాతాపితరో ఛాతకదుక్ఖం అధివాసేతుం అసక్కోన్తా ‘‘గచ్ఛ కాళకణ్ణీ’’తి తం పోథేత్వా నీహరింసు. సో అపటిసరణో విచరన్తో బారాణసిం అగమాసి. తదా బోధిసత్తో బారాణసియం దిసాపామోక్ఖో ఆచరియో హుత్వా పఞ్చ మాణవకసతాని సిప్పం వాచేతి. తదా బారాణసివాసినో దుగ్గతానం పరిబ్బయం దత్వా సిప్పం సిక్ఖాపేన్తి. అయమ్పి మిత్తవిన్దకో బోధిసత్తస్స సన్తికే సిప్పం సిక్ఖతి. సో ఫరుసో అనోవాదక్ఖమో తం తం పహరన్తో విచరతి, బోధిసత్తేన ఓవదియమానోపి ఓవాదం న గణ్హాతి. తం నిస్సాయ ఆయోపిస్స మన్దో జాతో.

అథ సో మాణవకేహి సద్ధిం భణ్డిత్వా ఓవాదం అగ్గణ్హన్తో తతో పలాయిత్వా ఆహిణ్డన్తో ఏకం పచ్చన్తగామం పత్వా భతిం కత్వా జీవతి. సో తత్థ ఏకాయ దుగ్గతిత్థియా సద్ధిం సంవాసం కప్పేసి. సా తం నిస్సాయ ద్వే దారకే విజాయి. గామవాసినో ‘‘అమ్హాకం సుసాసనం దుస్సాసనం ఆరోచేయ్యాసీ’’తి మిత్తవిన్దకస్స భతిం దత్వా తం గామద్వారే కుటికాయ వసాపేసుం. తం పన మిత్తవిన్దకం నిస్సాయ తే పచ్చన్తగామవాసినో సత్తక్ఖత్తుం రాజదణ్డం అగమంసు, సత్తక్ఖత్తుం నేసం గేహాని ఝాయింసు, సత్తక్ఖత్తుం తళాకం భిజ్జి. తే చిన్తయింసు ‘‘అమ్హాకం పుబ్బే ఇమస్స మిత్తవిన్దకస్స అనాగమనకాలే ఏవరూపం నత్థి, ఇదాని పనస్స ఆగతకాలతో పట్ఠాయ పరిహాయామా’’తి తం పోథేత్వా నీహరింసు.

సో అత్తనో దారకే గహేత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తో ఏకం అమనుస్సపరిగ్గహం అటవిం పావిసి. తత్థస్స అమనుస్సా దారకే చ భరియఞ్చ మారేత్వా మంసం ఖాదింసు. సో తతో పలాయిత్వా తతో తతో ఆహిణ్డన్తో ఏకం గమ్భీరం నామ పట్టనగామం నావావిస్సజ్జనదివసేయేవ పత్వా కమ్మకారకో హుత్వా నావం అభిరుహి. నావా సముద్దపిట్ఠే సత్తాహం గన్త్వా సత్తమే దివసే సముద్దమజ్ఝే ఆకోటేత్వా ఠపితా వియ అట్ఠాసి. తే కాళకణ్ణిసలాకం చారేసుం, సత్తక్ఖత్తుం మిత్తవిన్దకస్సేవ పాపుణి. మనుస్సా తస్సేకం వేళుకలాపం దత్వా హత్థే గహేత్వా సముద్దపిట్ఠే ఖిపింసు, తస్మిం ఖిత్తమత్తే నావా అగమాసి. మిత్తవిన్దకో వేళుకలాపే నిపజ్జిత్వా సముద్దపిట్ఠే గచ్ఛన్తో కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే రక్ఖితసీలస్స ఫలేన సముద్దపిట్ఠే ఏకస్మిం ఫలికవిమానే చతస్సో దేవధీతరో పటిలభిత్వా తాసం సన్తికే సుఖం అనుభవమానో సత్తాహం వసి. తా పన విమానపేతియో సత్తాహం సుఖం అనుభవన్తి, సత్తాహం దుక్ఖం. సత్తాహం దుక్ఖం అనుభవితుం గచ్ఛమానా ‘‘యావ మయం ఆగచ్ఛామ, తావ ఇధేవ హోహీ’’తి వత్వా అగమంసు.

మిత్తవిన్దకో తాసం గతకాలే వేళుకలాపే నిపజ్జిత్వా పురతో గచ్ఛన్తో రజతవిమానే అట్ఠ దేవధీతరో లభి. తతోపి పరం గచ్ఛన్తో మణివిమానే సోళస, కనకవిమానే ద్వత్తింస దేవధీతరో లభి. తాసమ్పి వచనం అకత్వా పరతో గచ్ఛన్తో అన్తరదీపకే ఏకం యక్ఖనగరం అద్దస. తత్థేకా యక్ఖినీ అజరూపేన విచరతి. మిత్తవిన్దకో తస్సా యక్ఖినిభావం అజానన్తో ‘‘అజమంసం ఖాదిస్సామీ’’తి తం పాదే అగ్గహేసి, సా యక్ఖానుభావేన తం ఉక్ఖిపిత్వా ఖిపి. సో తాయ ఖిత్తో సముద్దమత్థకేన గన్త్వా బారాణసియం పరిఖాపిట్ఠే ఏకస్మిం కణ్టకగుమ్బమత్థకే పతిత్వా పవట్టమానో భూమియం పతిట్ఠాసి. తస్మిఞ్చ సమయే తస్మిం పరిఖాపిట్ఠే రఞ్ఞో అజికా చరమానా చోరా హరన్తి. అజికగోపకా ‘‘చోరే గణ్హిస్సామా’’తి ఏకమన్తం నిలీనా అట్ఠంసు. మిత్తవిన్దకో పవట్టిత్వా భూమియం ఠితో తా అజికా దిస్వా చిన్తేసి ‘‘అహం సముద్దే ఏకస్మిం దీపకే అజికం పాదే గహేత్వా తాయ ఖిత్తో ఇధ పతితో. సచే ఇదాని ఏకం అజికం పాదే గహేస్సామి, సా మం పరతో సముద్దపిట్ఠే విమానదేవతానం సన్తికే ఖిపిస్సతీ’’తి. సో ఏవం అయోనిసో మనసికరిత్వా అజికం పాదే గణ్హి, సా గహితమత్తా విరవి. అజికగోపకా ఇతో చితో చ ఆగన్త్వా తం గహేత్వా ‘‘ఏత్తకం కాలం రాజకులే అజికఖాదకో ఏస చోరో’’తి తం కోట్టేత్వా బన్ధిత్వా రఞ్ఞో సన్తికం నేన్తి.

తస్మిం ఖణే బోధిసత్తో పఞ్చసతమాణవకపరివుతో నగరా నిక్ఖమ్మ న్హాయితుం గచ్ఛన్తో మిత్తవిన్దకం దిస్వా సఞ్జానిత్వా తే మనుస్సే ఆహ – ‘‘తాతా, అయం అమ్హాకం అన్తేవాసికో, కస్మా నం గణ్హథా’’తి? ‘‘అజికచోరకో, అయ్య, ఏకం అజికం పాదే గణ్హి, తస్మా గహితో’’తి. ‘‘తేన హేతం అమ్హాకం దాసం కత్వా దేథ, అమ్హే నిస్సాయ జీవిస్సతీ’’తి. తే, ‘‘సాధు అయ్యా’’తి తం విస్సజ్జేత్వా అగమంసు. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘మిత్తవిన్దక, త్వం ఏత్తకం కాలం కహం వసీ’’తి పుచ్ఛి. సో సబ్బం అత్తనా కతకమ్మం ఆరోచేసి. బోధిసత్తో ‘‘అత్థకామానం వచనం అకరోన్తో ఏవం దుక్ఖం పాపుణాతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౧. ‘‘యో అత్థకామస్స హితానుకమ్పినో, ఓవజ్జమానో న కరోతి సాసనం;

అజియా పాదమోలమ్బ, మిత్తకో వియ సోచతీ’’తి.

తత్థ అత్థకామస్సాతి వుడ్ఢిం ఇచ్ఛన్తస్స. హితానుకమ్పినోతి హితేన అనుకమ్పమానస్స. ఓవజ్జమానోతి ముదుకేన హితచిత్తేన ఓవదియమానో. న కరోతి సాసనన్తి అనుసిట్ఠం న కరోతి, దుబ్బచో అనోవాదకో హోతి. మిత్తకో వియ సోచతీతి యథాయం మిత్తవిన్దకో అజికాయ పాదం గహేత్వా సోచతి కిలమతి, ఏవం నిచ్చకాలం సోచతీతి ఇమాయ గాథాయ బోధిసత్తో ధమ్మం దేసేసి.

ఏవం తేన థేరేన ఏత్తకే అద్ధానే తీసుయేవ అత్తభావేసు కుచ్ఛిపూరో లద్ధపుబ్బో. యక్ఖేన హుత్వా ఏకదివసం గబ్భమలం లద్ధం, సునఖేన హుత్వా ఏకదివసం భత్తవమనం, పరినిబ్బానదివసే ధమ్మసేనాపతిస్సానుభావేన చతుమధురం లద్ధం. ఏవం పరస్స లాభన్తరాయకరణం నామ మహాదోసన్తి వేదితబ్బం. తస్మిం పన కాలే సోపి ఆచరియో మిత్తవిన్దకోపి యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, అత్తనో అప్పలాభిభావఞ్చ అరియధమ్మలాభిభావఞ్చ సయమేవ ఏస అకాసీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మిత్తవిన్దకో లోసకతిస్సత్థేరో అహోసి, దిసాపామోక్ఖాచరియో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

లోసకజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౪౨] ౨. కపోతజాతకవణ్ణనా

యో అత్థకామస్సాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం లోలభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్స లోలభావో నవకనిపాతే కాకజాతకే ఆవి భవిస్సతి. తదా పన తం భిక్ఖూ ‘‘అయం, భన్తే, భిక్ఖు లోలో’’తి సత్థు ఆరోచేసుం. అథ నం సత్థా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు లోలోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. సత్థా ‘‘పుబ్బేపి త్వం భిక్ఖు లోలో లోలకారణా జీవితక్ఖయం పత్తో, పణ్డితాపి తం నిస్సాయ అత్తనో వసనట్ఠానా పరిహీనా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో పారావతయోనియం నిబ్బత్తి. తదా బారాణసివాసినో పుఞ్ఞకామతాయ తస్మిం తస్మిం ఠానే సకుణానం సుఖవసనత్థాయ థుసపచ్ఛియో ఓలమ్బేన్తి. బారాణసిసేట్ఠినోపి భత్తకారకో అత్తనో మహానసే ఏకం థుసపచ్ఛిం ఓలమ్బేత్వా ఠపేసి, బోధిసత్తో తత్థ వాసం కప్పేసి. సో పాతోవ నిక్ఖమిత్వా గోచరే చరిత్వా సాయం ఆగన్త్వా తత్థ వసన్తో కాలం ఖేపేసి. అథేకదివసం ఏకో కాకో మహానసమత్థకేన గచ్ఛన్తో అమ్బిలానమ్బిలమచ్ఛమంసానం ధూపనవాసం ఘాయిత్వా లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘‘కం ను ఖో నిస్సాయ ఇమం మచ్ఛమంసం లభిస్సామీ’’తి అవిదూరే నిసీదిత్వా పరిగ్గణ్హన్తో సాయం బోధిసత్తం ఆగన్త్వా మహానసం పవిసన్తం దిస్వా ‘‘ఇమం పారావతం నిస్సాయ మచ్ఛమంసం లభిస్సామీ’’తి పునదివసే పాతోవ ఆగన్త్వా బోధిసత్తస్స నిక్ఖమిత్వా గోచరత్థాయ గమనకాలే పిట్ఠితో పిట్ఠితో అగమాసి. అథ నం బోధిసత్తో ‘‘కస్మా త్వం, సమ్మ, అమ్హేహి సద్ధిం చరసీ’’తి ఆహ. ‘‘సామి, తుమ్హాహం కిరియా మయ్హం రుచ్చతి, ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హే ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి. ‘‘సమ్మ, తుమ్హే అఞ్ఞగోచరా, మయం అఞ్ఞగోచరా, తుమ్హేహి అమ్హాకం ఉపట్ఠానం దుక్కర’’న్తి. ‘‘సామి, తుమ్హాకం గోచరగ్గహణకాలే అహమ్పి గోచరం గహేత్వా తుమ్హేహి సద్ధింయేవ గమిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, కేవలం తే అప్పమత్తేన భవితబ్బ’’న్తి ఏవం బోధిసత్తో కాకం ఓవదిత్వా గోచరం చరన్తో తిణబీజాదీని ఖాదతి. బోధిసత్తస్స పన గోచరగ్గహణకాలే కాకో గన్త్వా గోమయపిణ్డం అపనేత్వా పాణకే ఖాదిత్వా ఉదరం పూరేత్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా ‘‘సామి, తుమ్హే అతివేలం చరథ, అతిబహుభక్ఖేన నామ భవితుం న వట్టతీ’’తి వత్వా బోధిసత్తేన గోచరం గహేత్వా సాయం ఆగచ్ఛన్తేన సద్ధింయేవ మహానసం పావిసి. భత్తకారకో ‘‘అమ్హాకం కపోతో అఞ్ఞమ్పి గహేత్వా ఆగతో’’తి కాకస్సపి పచ్ఛిం ఠపేసి. తతో పట్ఠాయ ద్వే జనా వసన్తి.

అథేకదివసం సేట్ఠిస్స బహుం మచ్ఛమంసం ఆహరింసు. తం ఆదాయ భత్తకారకో మహానసే తత్థ తత్థ ఓలమ్బేసి. కాకో తం దిస్వా లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘‘స్వే గోచరభూమిం అగన్త్వా మయా ఇదమేవ ఖాదితబ్బ’’న్తి రత్తిం నిత్థునన్తో నిపజ్జి. పునదివసే బోధిసత్తో గోచరాయ గచ్ఛన్తో ‘‘ఏహి, సమ్మ, కాకా’’తి ఆహ. ‘‘సామి, తుమ్హే గచ్ఛథ, మయ్హం కుచ్ఛిరోగో అత్థీ’’తి. ‘‘సమ్మ, కాకానం కుచ్ఛిరోగో నామ న కదాచి భూతపుబ్బో, రత్తిం తీసు యామేసు ఏకేకస్మిం యామే ముచ్ఛితా హోన్తి, దీపవట్టిం గిలితకాలే పన నేసం ముహుత్తం తిత్తి హోతి, త్వం ఇమం మచ్ఛమంసం ఖాదితుకామో భవిస్ససి, ఏహి మనుస్సపరిభోగో నామ తుమ్హాకం దుప్పరిభుఞ్జియో, మా ఏవరూపం అకాసి, మయా సద్ధింయేవ గోచరాయ గచ్ఛాహీ’’తి. ‘‘న సక్కోమి, సామీ’’తి. ‘‘తేన హి పఞ్ఞాయిస్ససి సకేన కమ్మేన, లోభవసం అగన్త్వా అప్పమత్తో హోహీ’’తి తం ఓవదిత్వా బోధిసత్తో గోచరాయ గతో.

భత్తకారకో నానప్పకారం మచ్ఛమంసవికతిం సమ్పాదేత్వా ఉసుమనిక్ఖమనత్థం భాజనాని థోకం వివరిత్వా రసపరిస్సావనకరోటిం భాజనమత్థకే ఠపేత్వా బహి నిక్ఖమిత్వా సేదం పుఞ్ఛమానో అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే కాకో పచ్ఛితో సీసం ఉక్ఖిపిత్వా భత్తగేహం ఓలోకేన్తో తస్స నిక్ఖన్తభావం ఞత్వా ‘‘అయందాని మయ్హం మనోరథం పూరేత్వా మంసం ఖాదితుం కాలో, కిం ను ఖో మహామంసం ఖాదామి, ఉదాహు చుణ్ణికమంస’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘చుణ్ణికమంసేన నామ ఖిప్పం కుచ్ఛిం పూరేతుం న సక్కా, మహన్తం మంసఖణ్డం ఆహరిత్వా పచ్ఛియం నిక్ఖిపిత్వా ఖాదమానో నిపజ్జిస్సామీ’’తి పచ్ఛితో ఉప్పతిత్వా రసకరోటియం నిలీయి. సా ‘‘కిరీ’’తి సద్దమకాసి. భత్తకారకో తం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి పవిట్ఠో కాకం దిస్వా ‘‘అయం దుట్ఠకాకో మహాసేట్ఠినో పక్కమంసం ఖాదితుకామో, అహం ఖో పన సేట్ఠిం నిస్సాయ జీవామి, న ఇమం బాలం, కిం మే ఇమినా’’తి ద్వారం పిధాయ కాకం గహేత్వా సకలసరీరే పత్తాని లుఞ్చిత్వా అల్లసిఙ్గీవేరలోణజీరకాదయో కోట్టేత్వా అమ్బిలతక్కేన ఆలోళేత్వా తేనస్స సకలసరీరం మక్ఖేత్వా తం కాకం పచ్ఛియం ఖిపి. సో అధిమత్తవేదనాభిభూతో నిత్థునన్తో నిపజ్జి.

బోధిసత్తో సాయం ఆగన్త్వా తం బ్యసనప్పత్తం దిస్వా ‘‘లోలకాక, మమ వచనం అకత్వా తవ లోభం నిస్సాయ మహాదుక్ఖం పత్తోసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౨. ‘‘యో అత్థకామస్స హితానుకమ్పినో, ఓవజ్జమానో న కరోతి సాసనం;

కపోతకస్స వచనం అకత్వా, అమిత్తహత్థత్థగతోవ సేతీ’’తి.

తత్థ కపోతకస్స వచనం అకత్వాతి పారావతస్స హితానుసాసనవచనం అకత్వా. అమిత్తహత్థత్థగతోవ సేతీతి అమిత్తానం అనత్థకారకానం దుక్ఖుప్పాదకపుగ్గలానం హత్థత్థం హత్థపథం గతో అయం కాకో వియ సో పుగ్గలో మహన్తం బ్యసనం పత్వా అనుసోచమానో సేతీతి.

బోధిసత్తో ఇమం గాథం వత్వా ‘‘ఇదాని మయా చ ఇమస్మిం ఠానే న సక్కా వసితు’’న్తి అఞ్ఞత్థ గతో. కాకోపి తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్తో. అథ నం భత్తకారకో సద్ధిం పచ్ఛియా గహేత్వా సఙ్కారట్ఠానే ఛడ్డేసి.

సత్థాపి ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ లోలో, పుబ్బేపి లోలోయేవ, తఞ్చ పన తే లోల్యం నిస్సాయ పణ్డితాపి సకావాసా పరిహీనా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు అనాగామిఫలం పత్తో. సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కాకో లోలభిక్ఖు అహోసి, పారావతో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కపోతజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౪౩] ౩. వేళుకజాతకవణ్ణనా

యో అత్థకామస్సాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భగవా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు దుబ్బచోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చం, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోయేవ, దుబ్బచత్తాయేవ చ పణ్డితానం వచనం అకత్వా సప్పముఖే జీవితక్ఖయం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కాసిరట్ఠే మహాభోగకులే నిబ్బత్తో విఞ్ఞుతం పత్వా కామేసు ఆదీనవం నేక్ఖమ్మే చానిసంసం దిస్వా కామే పహాయ హిమవన్తం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా కసిణపరికమ్మం కత్వా పఞ్చాభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియో చ ఉప్పాదేత్వా ఝానసుఖేన వీతినామేన్తో అపరభాగే మహాపరివారో పఞ్చహి తాపససతేహి పరివుతో గణస్స సత్థా హుత్వా విహాసి. అథేకో ఆసివిసపోతకో అత్తనో ధమ్మతాయ చరన్తో అఞ్ఞతరస్స తాపసస్స అస్సమపదం పత్తో. తాపసో తస్మిం పుత్తసినేహం ఉప్పాదేత్వా తం ఏకస్మిం వేళుపబ్బే సయాపేత్వా పటిజగ్గతి. తస్స వేళుపబ్బే సయనతో ‘‘వేళుకో’’త్వేవ నామం అకంసు. తం పుత్తసినేహేన పటిజగ్గనతో తాపసస్స ‘‘వేళుకపితా’’త్వేవ నామం అకంసు.

తదా బోధిసత్తో ‘‘ఏకో కిర తాపసో ఆసివిసం పటిజగ్గతీ’’తి సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం ఆసివిసం పటిజగ్గసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే ‘‘ఆసివిసేన సద్ధిం విస్సాసో నామ నత్థి, మా ఏవం జగ్గాహీ’’తి ఆహ. ‘‘సో మే ఆచరియ పుత్తో, నాహం తేన వినా వత్తితుం సక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి ఏతస్సేవ సన్తికా జీవితక్ఖయం పాపుణిస్ససీ’’తి. తాపసో బోధిసత్తస్స వచనం న గణ్హి, ఆసివిసమ్పి జహితుం నాసక్ఖి. తతో కతిపాహచ్చయేనేవ సబ్బే తాపసా ఫలాఫలత్థాయ గన్త్వా గతట్ఠానే ఫలాఫలస్స సులభభావం దిస్వా ద్వే తయో దివసే తత్థేవ వసింసు, వేళుకపితాపి తేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తో ఆసివిసం వేళుపబ్బేయేవ సయాపేత్వా పిదహిత్వా గతో. సో పున తాపసేహి సద్ధిం ద్వీహతీహచ్చయేన ఆగన్త్వా ‘‘వేళుకస్స గోచరం దస్సామీ’’తి వేళుపబ్బం ఉగ్ఘాటేత్వా ‘‘ఏహి, పుత్తక, ఛాతకోసీ’’తి హత్థం పసారేసి. ఆసివిసో ద్వీహతీహం నిరాహారతాయ కుజ్ఝిత్వా పసారితహత్థం డంసిత్వా తాపసం తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపేత్వా అరఞ్ఞం పావిసి. తాపసా తం దిస్వా బోధిసత్తస్స ఆరోచేసుం. బోధిసత్తో తస్స సరీరకిచ్చం కారేత్వా ఇసిగణస్స మజ్ఝే నిసీదిత్వా ఇసీనం ఓవాదవసేన ఇమం గాథమాహ –

౪౩. ‘‘యో అత్థకామస్స హితానుకమ్పినో, ఓవజ్జమానో న కరోతి సాసనం;

ఏవం సో నిహతో సేతి, వేళుకస్స యథా పితా’’తి.

తత్థ ఏవం సో నిహతో సేతీతి యో హి ఇసీనం ఓవాదం న గణ్హాతి, సో యథా ఏస తాపసో ఆసివిసముఖే పూతిభావం పత్వా నిహతో సేతి, ఏవం మహావినాసం పత్వా నిహతో సేతీతి అత్థో. ఏవం బోధిసత్తో ఇసిగణం ఓవదిత్వా చత్తారో బ్రహ్మవిహారే భావేత్వా ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకే ఉప్పజ్జి.

సత్థా ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోయేవ, దుబ్బచభావేనేవ చ ఆసివిసముఖే పూతిభావం పత్తో’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వేళుకపితా దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, సేసపరిసా బుద్ధపరిసా, గణసత్థా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వేళుకజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౪౪] ౪. మకసజాతకవణ్ణనా

సేయ్యో అమిత్తోతి ఇదం సత్థా మగధేసు చారికం చరమానో అఞ్ఞతరస్మిం గామకే బాలగామికమనుస్సే ఆరబ్భ కథేసి. తథాగతో కిర ఏకస్మిం సమయే సావత్థితో మగధరట్ఠం గన్త్వా తత్థ చారికం చరమానో అఞ్ఞతరం గామకం సమ్పాపుణి. సో చ గామకో యేభుయ్యేన అన్ధబాలమనుస్సేహియేవ ఉస్సన్నో. తత్థేకదివసం తే అన్ధబాలమనుస్సా సన్నిపతిత్వా ‘‘భో, అమ్హే అరఞ్ఞం పవిసిత్వా కమ్మం కరోన్తే మకసా ఖాదన్తి, తప్పచ్చయా అమ్హాకం కమ్మచ్ఛేదో హోతి, సబ్బేవ ధనూని చేవ ఆవుధాని చ ఆదాయ గన్త్వా మకసేహి సద్ధిం యుజ్ఝిత్వా సబ్బమకసే విజ్ఝిత్వా ఛిన్దిత్వా చ మారేస్సామా’’తి మన్తయిత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా ‘‘మకసే విజ్ఝిస్సామా’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం విజ్ఝిత్వా చ పహరిత్వా చ దుక్ఖప్పత్తా ఆగన్త్వా అన్తోగామే చ గామమజ్ఝే చ గామద్వారే చ నిపజ్జింసు.

సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తం గామం పిణ్డాయ పావిసి. అవసేసా పణ్డితమనుస్సా భగవన్తం దిస్వా గామద్వారే మణ్డపం కారేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా తస్మిం తస్మిం ఠానే పతితమనుస్సే దిస్వా తే ఉపాసకే పుచ్ఛి ‘‘బహూ ఇమే గిలానా మనుస్సా, కిం ఏతేహి కత’’న్తి? ‘‘భన్తే, ఏతే మనుస్సా ‘మకసయుద్ధం కరిస్సామా’తి గన్త్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం విజ్ఝిత్వా సయం గిలానా జాతా’’తి. సత్థా ‘‘న ఇదానేవ అన్ధబాలమనుస్సా ‘మకసే పహరిస్సామా’తి అత్తానం పహరన్తి, పుబ్బేపి ‘మకసం పహరిస్సామా’తి పరం పహరణకమనుస్సా అహేసుంయేవా’’తి వత్వా తేహి మనుస్సేహి యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో వణిజ్జాయ జీవికం కప్పేతి. తదా కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం పచ్చన్తగామే బహూ వడ్ఢకీ వసన్తి. తత్థేకో ఖలితవడ్ఢకీ రుక్ఖం తచ్ఛతి, అథస్స ఏకో మకసో తమ్బలోహథాలకపిట్ఠిసదిసే సీసే నిసీదిత్వా సత్తియా పహరన్తో వియ సీసం ముఖతుణ్డకేన విజ్ఝి. సో అత్తనో సన్తికే నిసిన్నం పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత, మయ్హం సీసం మకసో సత్తియా పహరన్తో వియ విజ్ఝతి, వారేహి న’’న్తి. ‘‘తాత, అధివాసేహి, ఏకప్పహారేనేవ తం మారేస్సామీ’’తి. తస్మిం సమయే బోధిసత్తోపి అత్తనో భణ్డం పరియేసమానో తం గామం పత్వా తస్సా వడ్ఢకిసాలాయ నిసిన్నో హోతి. అథ సో వడ్ఢకీ పుత్తం ఆహ – ‘‘తాత, ఇమం మకసం వారేహీ’’తి. సో ‘‘వారేస్సామి, తాతా’’తి తిఖిణం మహాఫరసుం ఉక్ఖిపిత్వా పితు పిట్ఠిపస్సే ఠత్వా ‘‘మకసం పహరిస్సామీ’’తి పితు మత్థకం ద్విధా భిన్ది, వడ్ఢకీ తత్థేవ జీవితక్ఖయం పత్తో.

బోధిసత్తో తస్స తం కమ్మం దిస్వా ‘‘పచ్చామిత్తోపి పణ్డితోవ సేయ్యో. సో హి దణ్డభయేనపి మనుస్సే న మారేస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౪. ‘‘సేయ్యో అమిత్తో మతియా ఉపేతో, న త్వేవ మిత్తో మతివిప్పహీనో;

‘మకసం వధిస్స’న్తి హి ఏళమూగో, పుత్తో పితు అబ్భిదా ఉత్తమఙ్గ’’న్తి.

తత్థ సేయ్యోతి పవరో ఉత్తమో. మతియా ఉపేతోతి పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. ఏళమూగోతి లాలాముఖో బాలో. పుత్తో పితు అబ్భిదా ఉత్తమఙ్గన్తి అత్తనో బాలతాయ పుత్తోపి హుత్వా పితు ఉత్తమఙ్గం మత్థకం ‘‘మకసం పహరిస్సామీ’’తి ద్విధా భిన్ది. తస్మా బాలమిత్తతో పణ్డితఅమిత్తోవ సేయ్యోతి ఇమం గాథం వత్వా బోధిసత్తో ఉట్ఠాయ యథాకమ్మం గతో. వడ్ఢకిస్సపి ఞాతకా సరీరకిచ్చం అకంసు.

సత్థా ‘‘ఏవం ఉపాసకా పుబ్బేపి ‘మకసం పహరిస్సామా’తి పరం పహరణకమనుస్సా అహేసుంయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా గాథం వత్వా పక్కన్తో పణ్డితవాణిజో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మకసజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౪౫] ౫. రోహిణిజాతకవణ్ణనా

సేయ్యో అమిత్తోతిఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అనాథపిణ్డికసేట్ఠినో దాసిం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికస్స కిర ఏకా రోహిణీ నామ దాసీ అహోసి. తస్సా వీహిపహరణట్ఠానే ఆగన్త్వా మహల్లికా మాతా నిపజ్జి, తం మక్ఖికా పరివారేత్వా సూచియావిజ్ఝమానా వియ ఖాదన్తి. సా ధీతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, మక్ఖికా మం ఖాదన్తి, ఏతా వారేహీ’’తి. సా ‘‘వారేస్సామి, అమ్మా’’తి ముసలం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘మాతు సరీరే మక్ఖికా మారేత్వా వినాసం పాపేస్సామీ’’తి మాతరం ముసలేన పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. తం దిస్వా ‘‘మాతా మే మతా’’తి రోదితుం ఆరభి. తం పవత్తిం సేట్ఠిస్స ఆరోచేసుం. సేట్ఠి తస్సా సరీరకిచ్చం కారేత్వా విహారం గన్త్వా సబ్బం తం పవత్తిం సత్థు ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఖో, గహపతి, ఏసా ‘మాతు సరీరే మక్ఖికా మారేస్సామీ’తి ఇదానేవ ముసలేన పహరిత్వా మాతరం మారేసి, పుబ్బేపి మారేసియేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సేట్ఠికులే నిబ్బత్తిత్వా పితుఅచ్చయేన సేట్ఠిట్ఠానం పాపుణి. తస్సాపి రోహిణీయేవ నామ దాసీ అహోసి. సాపి అత్తనో వీహిపహరణట్ఠానం ఆగన్త్వా నిపన్నం మాతరం ‘‘మక్ఖికా మే, అమ్మ, వారేహీ’’తి వుత్తా ఏవమేవ ముసలేన పహరిత్వా మాతరం జీవితక్ఖయం పాపేత్వా రోదితుం ఆరభి. బోధిసత్తో తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘అమిత్తోపి హి ఇమస్మిం లోకే పణ్డితోవ సేయ్యో’’తి చిన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౫. ‘‘సేయ్యో అమిత్తో మేధావీ, యఞ్చే బాలానుకమ్పకో;

పస్స రోహిణికం జమ్మిం, మాతరం హన్త్వాన సోచతీ’’తి.

తత్థ మేధావీతి పణ్డితో ఞాణీ విభావీ. యఞ్చే బాలానుకమ్పకోతి ఏత్థ యన్తి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, చేతి నామత్థే నిపాతో. యో నామ బాలో అనుకమ్పకో, తతో సతగుణేన సహస్సగుణేన పణ్డితో అమిత్తో హోన్తోపి సేయ్యోయేవాతి అత్థో. అథ వా యన్తి పటిసేధనత్థే నిపాతో, నో చే బాలానుకమ్పకోతి అత్థో. జమ్మిన్తి లామికం దన్ధం. మాతరం హన్త్వాన సోచతీతి ‘‘మక్ఖికా మారేస్సామీ’’తి మాతరం హన్త్వా ఇదాని అయం బాలా సయమేవ రోదతి పరిదేవతి. ఇమినా కారణేన ఇమస్మిం లోకే అమిత్తోపి పణ్డితో సేయ్యోతి బోధిసత్తో పణ్డితం పసంసన్తో ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేసి.

సత్థా ‘‘న ఖో, గహపతి, ఏసా ఇదానేవ ‘మక్ఖికా మారేస్సామీ’తి మాతరం ఘాతేసి, పుబ్బేపి ఘాతేసియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మాతాయేవ మాతా అహోసి, ధీతాయేవ ధీతా, మహాసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

రోహిణిజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౪౬] ౬. ఆరామదూసకజాతకవణ్ణనా

న వే అనత్థకుసలేనాతి ఇదం సత్థా అఞ్ఞతరస్మిం కోసలగామకే విహరన్తో ఉయ్యానదూసకం ఆరబ్భ కథేసి. సత్థా కిర కోసలేసు చారికం చరమానో అఞ్ఞతరం గామకం సమ్పాపుణి. తత్థేకో కుటుమ్బికో తథాగతం నిమన్తేత్వా అత్తనో ఉయ్యానే నిసీదాపేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా ‘‘భన్తే, యథారుచియా ఇమస్మిం ఉయ్యానే విచరథా’’తి ఆహ. భిక్ఖూ ఉట్ఠాయ ఉయ్యానపాలం గహేత్వా ఉయ్యానే విచరన్తా ఏకం అఙ్గణట్ఠానం దిస్వా ఉయ్యానపాలం పుచ్ఛింసు ‘‘ఉపాసక, ఇమం ఉయ్యానం అఞ్ఞత్థ సన్దచ్ఛాయం, ఇమస్మిం పన ఠానే న కోచి రుక్ఖో వా గచ్ఛో వా అత్థి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి? ‘‘భన్తే, ఇమస్స ఉయ్యానస్స రోపనకాలే ఏకో గామదారకో ఉదకం సిఞ్చన్తో ఇమస్మిం ఠానే రుక్ఖపోతకే ఉమ్మూలం కత్వా మూలప్పమాణేన ఉదకం సిఞ్చి. తే రుక్ఖపోతకా మిలాయిత్వా మతా. ఇమినా కారణేన ఇదం ఠానం అఙ్గణం జాత’’న్తి. భిక్ఖూ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, సో గామదారకో ఇదానేవ ఆరామదూసకో, పుబ్బేపి ఆరామదూసకోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బారాణసియం నక్ఖత్తం ఘోసయింసు. నక్ఖత్తభేరిసద్దసవనకాలతో పట్ఠాయ సకలనగరవాసినో నక్ఖత్తనిస్సితకా హుత్వా విచరన్తి. తదా రఞ్ఞో ఉయ్యానే బహూ మక్కటా వసన్తి. ఉయ్యానపాలో చిన్తేసి ‘‘నగరే నక్ఖత్తం ఘుట్ఠం, ఇమే వానరే ‘ఉదకం సిఞ్చథా’తి వత్వా అహం నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి జేట్ఠకవానరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సమ్మ వానరజేట్ఠక, ఇమం ఉయ్యానం తుమ్హాకమ్పి బహూపకారం, తుమ్హే ఏత్థ పుప్ఫఫలపల్లవాని ఖాదథ, నగరే నక్ఖత్తం ఘుట్ఠం, అహం నక్ఖత్తం కీళిస్సామి. యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ ఇమస్మిం ఉయ్యానే రుక్ఖపోతకేసు ఉదకం సిఞ్చితుం సక్ఖిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సాధు, సిఞ్చిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి అప్పమత్తా హోథా’’తి ఉదకసిఞ్చనత్థాయ తేసం చమ్మకుటే చ దారుకుటే చ దత్వా గతో. వానరా చమ్మకుటే చేవ దారుకుటే చ గహేత్వా రుక్ఖపోతకేసు ఉదకం సిఞ్చన్తి. అథ నే వానరజేట్ఠకో ఏవమాహ ‘‘భోన్తో వానరా, ఉదకం నామ రక్ఖితబ్బం, తుమ్హే రుక్ఖపోతకేసు ఉదకం సిఞ్చన్తా ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా మూలం ఓలోకేత్వా గమ్భీరగతేసు మూలేసు బహుం ఉదకం సిఞ్చథ, అగమ్భీరగతేసు అప్పం, పచ్ఛా అమ్హాకం ఉదకం దుల్లభం భవిస్సతీ’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తథా అకంసు.

తస్మిం సమయే ఏకో పణ్డితపురిసో రాజుయ్యానే తే వానరే తథా కరోన్తే దిస్వా ఏవమాహ ‘‘భోన్తో వానరా, కస్మా తుమ్హే రుక్ఖపోతకే ఉప్పాటేత్వా ఉప్పాటేత్వా మూలప్పమాణేన ఉదకం సిఞ్చథా’’తి? తే ‘‘ఏవం నో వానరజేట్ఠకో ఓవదతీ’’తి ఆహంసు. సో తం వచనం సుత్వా ‘‘అహో వత భో బాలా అపణ్డితా, ‘అత్థం కరిస్సామా’తి అనత్థమేవ కరోన్తీ’’తి చిన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౬. ‘‘న వే అనత్థకుసలేన, అత్థచరియా సుఖావహా;

హాపేతి అత్థం దుమ్మేధో, కపి ఆరామికో యథా’’తి.

తత్థ వేతి నిపాతమత్తం. అనత్థకుసలేనాతి అనత్థే అనాయతనే కుసలేన, అత్థే ఆయతనే కారణే అకుసలేన వాతి అత్థో. అత్థచరియాతి వుడ్ఢికిరియా. సుఖావహాతి ఏవరూపేన అనత్థకుసలేన కాయికచేతసికసుఖసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స చరియా న సుఖావహా, న సక్కా ఆవహితున్తి అత్థో. కింకారణా? ఏకన్తేనేవ హి హాపేతి అత్థం దుమ్మేధోతి, బాలపుగ్గలో ‘‘అత్థం కరిస్సామీ’’తి అత్థం హాపేత్వా అనత్థమేవ కరోతి. కపి ఆరామికో యథాతి యథా ఆరామే నియుత్తో ఆరామరక్ఖనకో మక్కటో ‘‘అత్థం కరిస్సామీ’’తి అనత్థమేవ కరోతి, ఏవం యో కోచి అనత్థకుసలో, తేన న సక్కా అత్థచరియం ఆవహితుం, సో ఏకంసేన అత్థం హాపేతియేవాతి. ఏవం సో పణ్డితో పురిసో ఇమాయ గాథాయ వానరజేట్ఠకం గరహిత్వా అత్తనో పరిసం ఆదాయ ఉయ్యానా నిక్ఖమి.

సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏస గామదారకో ఇదానేవ ఆరామదూసకో, పుబ్బేపి ఆరామదూసకోయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వానరజేట్ఠకో ఆరామదూసకగామదారకో అహోసి, పణ్డితపురిసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఆరామదూసకజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౪౭] ౭. వారుణిదూసకజాతకవణ్ణనా

న వే అనత్థకుసలేనాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో వారుణిదూసకం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికస్స కిర సహాయో ఏకో వారుణివాణిజో తిఖిణం వారుణిం యోజేత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణాదీని గహేత్వా విక్కిణన్తో మహాజనే సన్నిపతితే ‘‘తాత, త్వం మూలం గహేత్వా వారుణిం దేహీ’’తి అన్తేవాసికం ఆణాపేత్వా సయం న్హాయితుం అగమాసి. అన్తేవాసికో మహాజనస్స వారుణిం దేన్తో మనుస్సే అన్తరన్తరా లోణసక్ఖరా ఆహరాపేత్వా ఖాదన్తే దిస్వా ‘‘అయం సురా అలోణికా భవిస్సతి, లోణమేత్థ పక్ఖిపిస్సామీ’’తి సురాచాటియం నాళిమత్తం లోణం పక్ఖిపిత్వా తేసం సురం అదాసి. తే ముఖం పూరేత్వా పూరేత్వా ఛడ్డేత్వా ‘‘కిం తే కత’’న్తి పుచ్ఛింసు. ‘‘తుమ్హే సురం పివిత్వా లోణం ఆహరాపేన్తే దిస్వా లోణేన యోజేసి’’న్తి. ‘‘ఏవరూపం నామ మనాపం వారుణిం నాసేసి బాలా’’తి తం గరహిత్వా ఉట్ఠాయుట్ఠాయ పక్కన్తా. వారుణివాణిజో ఆగన్త్వా ఏకమ్పి అదిస్వా ‘‘వారుణిపాయకా కహం గతా’’తి పుచ్ఛి, సో తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం ఆచరియో ‘‘బాల, ఏవరూపా నామ తే సురా నాసితా’’తి గరహిత్వా ఇమం కారణం అనాథపిణ్డికస్స ఆరోచేసి. అనాథపిణ్డికో ‘‘అత్థిదాని మే ఇదం కథాపాభత’’న్తి జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘న ఏస, గహపతి, ఇదానేవ వారుణిదూసకో, పుబ్బేపి వారుణిదూసకోయేవా’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసియం సేట్ఠి అహోసి. తం ఉపనిస్సాయ ఏకో వారుణివాణిజో జీవతి. సో తిఖిణం సురం యోజేత్వా ‘‘ఇమం విక్కిణాహీ’’తి అన్తేవాసికం వత్వా న్హాయితుం గతో. అన్తేవాసికో తస్మిం గతమత్తేయేవ సురాయ లోణం పక్ఖిపిత్వా ఇమినావ నయేన సురం వినాసేసి. అథస్స ఆచరియో ఆగన్త్వా తం కారణం ఞత్వా సేట్ఠిస్స ఆరోచేసి. సేట్ఠి ‘‘అనత్థకుసలా నామ బాలా ‘అత్థం కరిస్సామా’తి అనత్థమేవ కరోన్తీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౭. ‘‘న వే అనత్థకుసలేన, అత్థచరియా సుఖావహా;

హాపేతి అత్థం దుమ్మేధో, కోణ్డఞ్ఞో వారుణిం యథా’’తి.

తత్థ కోణ్డఞ్ఞో వారుణిం యథాతి యథా అయం కోణ్డఞ్ఞనామకో అన్తేవాసికో ‘‘అత్థం కరిస్సామీ’’తి లోణం పక్ఖిపిత్వా వారుణిం హాపేసి పరిహాపేసి వినాసేసి, ఏవం సబ్బోపి అనత్థకుసలో అత్థం హాపేతీతి బోధిసత్తో ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేసి.

సత్థాపి ‘‘న ఏస గహపతి ఇదానేవ వారుణిదూసకో, పుబ్బేపి వారుణిదూసకోయేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వారుణిదూసకో ఇదానిపి వారుణిదూసకోవ అహోసి, బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వారుణిదూసకజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౪౮] ౮. వేదబ్బజాతకవణ్ణనా

అనుపాయేన యో అత్థన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తఞ్హి భిక్ఖుం సత్థా ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోయేవ, తేనేవ చ కారణేన పణ్డితానం వచనం అకత్వా తిణ్హేన అసినా ద్విధా కత్వా ఛిన్నో హుత్వా మగ్గే నిపతిత్థ, తఞ్చ ఏకకం నిస్సాయ పురిససహస్సం జీవితక్ఖయం పత్త’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే ఏకస్మిం గామకే అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో వేదబ్బం నామ మన్తం జానాతి. సో కిర మన్తో అనగ్ఘో మహారహో, నక్ఖత్తయోగే లద్ధే తం మన్తం పరివత్తేత్వా ఆకాసే ఉల్లోకితే ఆకాసతో సత్తరతనవస్సం వస్సతి. తదా బోధిసత్తో తస్స బ్రాహ్మణస్స సన్తికే సిప్పం ఉగ్గణ్హాతి. అథేకదివసం బ్రాహ్మణో బోధిసత్తం ఆదాయ కేనచిదేవ కరణీయేన అత్తనో గామా నిక్ఖమిత్వా చేతరట్ఠం అగమాసి, అన్తరామగ్గే చ ఏకస్మిం అరఞ్ఞట్ఠానే పఞ్చసతా పేసనకచోరా నామ పన్థఘాతం కరోన్తి. తే బోధిసత్తఞ్చ వేదబ్బబ్రాహ్మణఞ్చ గణ్హింసు. కస్మా పనేతే ‘‘పేసనకచోరా’’తి వుచ్చన్తి? తే కిర ద్వే జనే గహేత్వా ఏకం ధనాహరణత్థాయ పేసేన్తి, తస్మా ‘‘పేసనకచోరా’’త్వేవ వుచ్చన్తి. తేపి చ పితాపుత్తే గహేత్వా పితరం ‘‘త్వం అమ్హాకం ధనం ఆహరిత్వా పుత్తం గహేత్వా యాహీ’’తి వదన్తి. ఏతేనుపాయేన మాతుధీతరో గహేత్వా మాతరం విస్సజ్జేన్తి, జేట్ఠకనిట్ఠే గహేత్వా జేట్ఠభాతికం విస్సజ్జేన్తి, ఆచరియన్తేవాసికే గహేత్వా అన్తేవాసికం విస్సజ్జేన్తి. తే తస్మిం కాలే వేదబ్బబ్రాహ్మణం గహేత్వా బోధిసత్తం విస్సజ్జేసుం.

బోధిసత్తో ఆచరియం వన్దిత్వా ‘‘అహం ఏకాహద్వీహచ్చయేన ఆగమిస్సామి, తుమ్హే మా భాయిత్థ, అపిచ ఖో పన మమ వచనం కరోథ, అజ్జ ధనవస్సాపనకనక్ఖత్తయోగో భవిస్సతి, మా ఖో తుమ్హే దుక్ఖం అసహన్తా మన్తం పరివత్తేత్వా ధనం వస్సాపయిత్థ. సచే వస్సాపేస్సథ, తుమ్హే చ వినాసం పాపుణిస్సథ, ఇమే చ పఞ్చసతా చోరా’’తి ఏవం ఆచరియం ఓవదిత్వా ధనత్థాయ అగమాసి. చోరాపి సూరియే అత్థఙ్గతే బ్రాహ్మణం బన్ధిత్వా నిపజ్జాపేసుం. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పాచీనలోకధాతుతో పరిపుణ్ణచన్దమణ్డలం ఉట్ఠహి. బ్రాహ్మణో నక్ఖత్తం ఓలోకేన్తో ‘‘ధనవస్సాపనకనక్ఖత్తయోగో లద్ధో, కిం మే దుక్ఖేన అనుభూతేన, మన్తం పరివత్తేత్వా రతనవస్సం వస్సాపేత్వా చోరానం ధనం దత్వా యథాసుఖం గమిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా చోరే ఆమన్తేసి ‘‘భోన్తో చోరా, తుమ్హే మం కిమత్థాయ గణ్హథా’’తి? ‘‘ధనత్థాయ, అయ్యా’’తి. ‘‘సచే వో, ధనేన అత్థో, ఖిప్పం మం బన్ధనా మోచేత్వా సీసం న్హాపేత్వా అహతవత్థాని అచ్ఛాదేత్వా గన్ధేహి విలిమ్పాపేత్వా పుప్ఫాని పిలన్ధాపేత్వా ఠపేథా’’తి. ‘‘చోరా తస్స కథం సుత్వా తథా అకంసు’’.

బ్రాహ్మణో నక్ఖత్తయోగం ఞత్వా మన్తం పరివత్తేత్వా ఆకాసం ఉల్లోకేసి, తావదేవ ఆకాసతో రతనాని పతింసు. చోరా తం ధనం సఙ్కడ్ఢిత్వా ఉత్తరాసఙ్గేసు భణ్డికం కత్వా పాయింసు. బ్రాహ్మణోపి తేసం పచ్ఛతోవ అగమాసి. అథ తే చోరే అఞ్ఞే పఞ్చసతా చోరా గణ్హింసు. ‘‘కిమత్థం అమ్హే గణ్హథా’’తి చ వుత్తా ‘‘ధనత్థాయా’’తి ఆహంసు. ‘‘యది వో ధనేన అత్థో, ఏతం బ్రాహ్మణం గణ్హథ, ఏసో ఆకాసం ఉల్లోకేత్వా ధనం వస్సాపేసి, అమ్హాకమ్పేతం ఏతేనేవ దిన్న’’న్తి. చోరా చోరే విస్సజ్జేత్వా ‘‘అమ్హాకమ్పి ధనం దేహీ’’తి బ్రాహ్మణం గణ్హింసు. బ్రాహ్మణో ‘‘అహం తుమ్హాకం ధనం దదేయ్యం, ధనవస్సాపనకనక్ఖత్తయోగో పన ఇతో సంవచ్ఛరమత్థకే భవిస్సతి. యది వో ధనేనత్థో, అధివాసేథ, తదా ధనవస్సం వస్సాపేస్సామీ’’తి ఆహ. చోరా కుజ్ఝిత్వా ‘‘అమ్భో, దుట్ఠబ్రాహ్మణ, అఞ్ఞేసం ఇదానేవ ధనం వస్సాపేత్వా అమ్హే అఞ్ఞం సంవచ్ఛరం అధివాసాపేసీ’’తి తిణ్హేన అసినా బ్రాహ్మణం ద్విధా ఛిన్దిత్వా మగ్గే ఛడ్డేత్వా వేగేన అనుబన్ధిత్వా తేహి చోరేహి సద్ధిం యుజ్ఝిత్వా తే సబ్బేపి మారేత్వా ధనం ఆదాయ పున ద్వే కోట్ఠాసా హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం యుజ్ఝిత్వా అడ్ఢతేయ్యాని పురిససతాని ఘాతేత్వా ఏతేన ఉపాయేన యావ ద్వే జనా అవసిట్ఠా అహేసుం, తావ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘాతయింసు. ఏవం తం పురిససహస్సం వినాసం పత్తం.

తే పన ద్వే జనా ఉపాయేన తం ధనం ఆహరిత్వా ఏకస్మిం గామసమీపే గహనట్ఠానే ధనం పటిచ్ఛాదేత్వా ఏకో ఖగ్గం గహేత్వా రక్ఖన్తో నిసీది, ఏకో తణ్డులే గహేత్వా భత్తం పచాపేతుం గామం పావిసి. లోభో చ నామేస వినాసమూలమేవాతి ధనసన్తికే నిసిన్నో చిన్తేసి ‘‘తస్మిం ఆగతే ఇదం ధనం ద్వే కోట్ఠాసా భవిస్సన్తి, యంనూనాహం తం ఆగతమత్తమేవ ఖగ్గేన పహరిత్వా ఘాతేయ్య’’న్తి. సో ఖగ్గం సన్నయ్హిత్వా తస్స ఆగమనం ఓలోకేన్తో నిసీది. ఇతరోపి చిన్తేసి ‘‘తం ధనం ద్వే కోట్ఠాసా భవిస్సన్తి, యంనూనాహం భత్తే విసం పక్ఖిపిత్వా తం పురిసం భోజేత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా ఏకకోవ ధనం గణ్హేయ్య’’న్తి. సో నిట్ఠితే భత్తే సయం భుఞ్జిత్వా సేసకే విసం పక్ఖిపిత్వా తం ఆదాయ తత్థ అగమాసి. తం భత్తం ఓతారేత్వా ఠితమత్తమేవ ఇతరో ఖగ్గేన ద్విధా ఛిన్దిత్వా తం పటిచ్ఛన్నట్ఠానే ఛడ్డేత్వా తఞ్చ భత్తం భుఞ్జిత్వా సయమ్పి తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపుణి. ఏవఞ్చ తం ధనం నిస్సాయ సబ్బేవ వినాసం పాపుణింసు.

బోధిసత్తోపి ఖో ఏకాహద్వీహచ్చయేన ధనం ఆదాయ ఆగతో తస్మిం ఠానే ఆచరియం అదిస్వా విప్పకిణ్ణం పన ధనం దిస్వా ‘‘ఆచరియేన మమ వచనం అకత్వా ధనం వస్సాపితం భవిస్సతి, సబ్బేహి వినాసం పత్తేహి భవితబ్బ’’న్తి మహామగ్గేన పాయాసి. గచ్ఛన్తో ఆచరియం మహామగ్గే ద్విధా ఛిన్నం దిస్వా ‘‘మమ వచనం అకత్వా మతో’’తి దారూని ఉద్ధరిత్వా చితకం కత్వా ఆచరియం ఝాపేత్వా వనపుప్ఫేహి పూజేత్వా పురతో గచ్ఛన్తో జీవితక్ఖయం పత్తే పఞ్చసతే, పురతో అడ్ఢతేయ్యసతేతి అనుక్కమేన అవసానే ద్వే జనే జీవితక్ఖయం పత్తే దిస్వా చిన్తేసి ‘‘ఇమం ద్వీహి ఊనం పురిససహస్సం వినాసం పత్తం, అఞ్ఞేహి ద్వీహి చోరేహి భవితబ్బం, తేపి సన్థమ్భితుం న సక్ఖిస్సన్తి, కహం ను ఖో తే గతా’’తి గచ్ఛన్తో తేసం ధనం ఆదాయ గహనట్ఠానం పవిట్ఠమగ్గం దిస్వా గచ్ఛన్తో భణ్డికబద్ధస్స ధనస్స రాసిం దిస్వా ఏకం భత్తపాతిం అవత్థరిత్వా మతం అద్దస. తతో ‘‘ఇదం నామ తేహి కతం భవిస్సతీ’’తి సబ్బం ఞత్వా ‘‘కహం ను ఖో సో పురిసో’’తి విచినన్తో తమ్పి పటిచ్ఛన్నట్ఠానే అపవిద్ధం దిస్వా ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో మమ వచనం అకత్వా అత్తనో దుబ్బచభావేన అత్తనాపి వినాసం పత్తో, అపరమ్పి తేన పురిససహస్సం వినాసితం, అనుపాయేన వత అకారణేన అత్తనో వుడ్ఢిం పత్థయమానా అమ్హాకం ఆచరియో వియ మహావినాసమేవ పాపుణిస్సన్తీ’’తి చిన్తేత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౮. ‘‘అనుపాయేన యో అత్థం, ఇచ్ఛతి సో విహఞ్ఞతి;

చేతా హనింసు వేదబ్బం, సబ్బే తే బ్యసనమజ్ఝగూ’’తి.

తత్థ సో విహఞ్ఞతీతి సో అనుపాయేన ‘‘అత్తనో అత్థం వుడ్ఢిం సుఖం ఇచ్ఛామీ’’తి అకాలే వాయామం కరోన్తో పుగ్గలో విహఞ్ఞతి కిలమతి మహావినాసం పాపుణాతి. చేతాతి చేతరట్ఠవాసినో చోరా. హనింసు వేదబ్బన్తి వేదబ్బమన్తవసేన ‘‘వేదబ్బో’’తి లద్ధనామం బ్రాహ్మణం హనింసు. సబ్బే తే బ్యసనమజ్ఝగూతి తేపి చ అనవసేసా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘాతయమానా బ్యసనం అధిగచ్ఛింసు పటిలభింసూతి.

ఏవం బోధిసత్తో ‘‘యథా అమ్హాకం ఆచరియో అనుపాయేన అట్ఠానే పరక్కమం కరోన్తో ధనం వస్సాపేత్వా అత్తనాపి జీవితక్ఖయం పత్తో, అఞ్ఞేసఞ్చ వినాసపచ్చయో జాతో, ఏవమేవ యో అఞ్ఞోపి అనుపాయేన అత్తనో అత్థం ఇచ్ఛన్తో వాయామం కరిస్సతి, సబ్బో సో అత్తనా చ వినస్సిస్సతి, పరేసఞ్చ వినాసపచ్చయో భవిస్సతీ’’తి వనం ఉన్నాదేన్తో దేవతాసు సాధుకారం దదమానాసు ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేత్వా తం ధనం ఉపాయేన అత్తనో గేహం ఆహరిత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తో యావతాయుకం ఠత్వా జీవితపరియోసానే సగ్గపథం పూరయమానో అగమాసి.

సత్థాపి ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోవ, దుబ్బచత్తా పన మహావినాసం పత్తో’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా వేదబ్బబ్రాహ్మణో దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, అన్తేవాసికో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వేదబ్బజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౪౯] ౯. నక్ఖత్తజాతకవణ్ణనా

నక్ఖత్తం పతిమానేన్తన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఆజీవకం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిరేకం కులధీతరం జనపదే ఏకో కులపుత్తో అత్తనో పుత్తస్స వారేత్వా ‘‘అసుకదివసే నామ గణ్హిస్సామీ’’తి దివసం ఠపేత్వా తస్మిం దివసే సమ్పత్తే అత్తనో కులూపకం ఆజీవకం పుచ్ఛి ‘‘భన్తే, అజ్జ మయం ఏకం మఙ్గలం కరిస్సామ, సోభనం ను ఖో నక్ఖత్త’’న్తి. సో ‘‘అయం మం పఠమం అపుచ్ఛిత్వావ దివసం ఠపేత్వా ఇదాని పటిపుచ్ఛతి, హోతు, సిక్ఖాపేస్సామి న’’న్తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘అజ్జ అసోభనం నక్ఖత్తం, మా అజ్జ మఙ్గలం కరిత్థ, సచే కరిస్సథ, మహావినాసో భవిస్సతీ’’తి ఆహ. తస్మిం కులే మనుస్సా తస్స సద్దహిత్వా తం దివసం న గచ్ఛింసు. నగరవాసినో సబ్బం మఙ్గలకిరియం కత్వా తేసం అనాగమనం దిస్వా ‘‘తేహి అజ్జ దివసో ఠపితో, నో చ ఖో ఆగతా, అమ్హాకమ్పి బహు వయకమ్మం కతం, కిం నో తేహి, అమ్హాకం ధీతరం అఞ్ఞస్స దస్సామా’’తి యథాకతేనేవ మఙ్గలేన ధీతరం అఞ్ఞస్స కులస్స అదంసు.

ఇతరే పునదివసే ఆగన్త్వా ‘‘దేథ నో దారిక’’న్తి ఆహంసు. అథ నే సావత్థివాసినో ‘‘జనపదవాసినో నామ తుమ్హే గహపతికా పాపమనుస్సా దివసం ఠపేత్వా అవఞ్ఞాయ న ఆగతా, ఆగతమగ్గేనేవ పటిగచ్ఛథ, అమ్హేహి అఞ్ఞేసం దారికా దిన్నా’’తి పరిభాసింసు. తే తేహి సద్ధిం కలహం కత్వా దారికం అలభిత్వా యథాగతమగ్గేనేవ గతా. తేనపి ఆజీవకేన తేసం మనుస్సానం మఙ్గలన్తరాయస్స కతభావో భిక్ఖూనం అన్తరే పాకటో జాతో. తే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా ‘‘ఆవుసో, ఆజీవకేన కులస్స మఙ్గలన్తరాయో కతో’’తి కథయమానా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. తే ‘‘ఇమాయ నామా’’తి కథయింసు. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ ఆజీవకో తస్స కులస్స మఙ్గలన్తరాయం కరోతి, పుబ్బేపి ఏస తేసం కుజ్ఝిత్వా మఙ్గలన్తరాయం అకాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే నగరవాసినో జనపదవాసీనం ధీతరం వారేత్వా దివసం ఠపేత్వా అత్తనో కులూపకం ఆజీవకం పుచ్ఛింసు ‘‘భన్తే, అజ్జ అమ్హాకం ఏకా మఙ్గలకిరియా, సోభనం ను ఖో నక్ఖత్త’’న్తి. సో ‘‘ఇమే అత్తనో రుచియా దివసం ఠపేత్వా ఇదాని మం పుచ్ఛన్తీ’’తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘అజ్జ నేసం మఙ్గలన్తరాయం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘అజ్జ అసోభనం నక్ఖత్తం, సచే కరోథ, మహావినాసం పాపుణిస్సథా’’తి ఆహ. తే తస్స సద్దహిత్వా న గమింసు. జనపదవాసినో తేసం అనాగమనం ఞత్వా ‘‘తే అజ్జ దివసం ఠపేత్వాపి న ఆగతా, కిం నో తేహి, అఞ్ఞేసం ధీతరం దస్సామా’’తి అఞ్ఞేసం ధీతరం అదంసు. నగరవాసినో పునదివసే ఆగన్త్వా దారికం యాచింసు. జనపదవాసినో ‘‘తుమ్హే నగరవాసినో నామ ఛిన్నహిరికా గహపతికా, దివసం ఠపేత్వా దారికం న గణ్హిత్థ, మయం తుమ్హాకం అనాగమనభావేన అఞ్ఞేసం అదమ్హా’’తి. మయం ఆజీవకం పటిపుచ్ఛిత్వా ‘‘‘నక్ఖత్తం న సోభన’న్తి నాగతా, దేథ నో దారిక’’న్తి. ‘‘అమ్హేహి తుమ్హాకం అనాగమనభావేన అఞ్ఞేసం దిన్నా, ఇదాని దిన్నదారికం కథం పున ఆనేస్సామా’’తి.

ఏవం తేసు అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కరోన్తేసు ఏకో నగరవాసీ పణ్డితపురిసో ఏకేన కమ్మేన జనపదం గతో తేసం నగరవాసీనం ‘‘మయం ఆజీవకం పుచ్ఛిత్వా నక్ఖత్తస్స అసోభనభావేన నాగతా’’తి కథేన్తానం సుత్వా ‘‘నక్ఖత్తేన కో అత్థో, నను దారికాయ లద్ధభావోవ నక్ఖత్త’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౯. ‘‘నక్ఖత్తం పతిమానేన్తం, అత్థో బాలం ఉపచ్చగా;

అత్థో అత్థస్స నక్ఖత్తం, కిం కరిస్సన్తి తారకా’’తి.

తత్థ పతిమానేన్తన్తి ఓలోకేన్తం, ‘‘ఇదాని నక్ఖత్తం భవిస్సతి, ఇదాని నక్ఖత్తం భవిస్సతీ’’తి ఆగమయమానం. అత్థో బాలం ఉపచ్చగాతి ఏతం నగరవాసికం బాలం దారికాపటిలాభసఙ్ఖాతో అత్థో అతిక్కన్తో. అత్థో అత్థస్స నక్ఖత్తన్తి యం అత్థం పరియేసన్తో చరతి, సో పటిలద్ధో అత్థోవ అత్థస్స నక్ఖత్తం నామ. కిం కరిస్సన్తి తారకాతి ఇతరే పన ఆకాసే తారకా కిం కరిస్సన్తి, కతరం అత్థం సాధేస్సన్తీతి అత్థో. నగరవాసినో కలహం కత్వా దారికం అలభిత్వావ అగమంసు.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏస ఆజీవకో ఇదానేవ కులస్స మఙ్గలన్తరాయం కరోతి, పుబ్బేపి అకాసియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా ఆజీవకో ఏతరహి ఆజీవకోవ అహోసి, తానిపి కులాని ఏతరహి కులానియేవ, గాథం వత్వా ఠితో పణ్డితపురిసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నక్ఖత్తజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౫౦] ౧౦. దుమ్మేధజాతకవణ్ణనా

దుమ్మేధానన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లోకత్థచరియం ఆరబ్భ కథేసి. సా ద్వాదసకనిపాతే మహాకణ్హజాతకే (జా. ౧.౧౨.౬౧ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిమ్హి పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్స మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తస్స నామగ్గహణదివసే ‘‘బ్రహ్మదత్తకుమారో’’తి నామం అకంసు. సో సోళసవస్సుద్దేసికో హుత్వా తక్కసిలాయం సిప్పం ఉగ్గణ్హిత్వా తిణ్ణం వేదానం పారం గన్త్వా అట్ఠారసన్నం విజ్జట్ఠానానం నిప్ఫత్తిం పాపుణి, అథస్స పితా ఓపరజ్జం అదాసి. తస్మిం సమయే బారాణసివాసినో దేవతామఙ్గలికా హోన్తి, దేవతా నమస్సన్తి, బహూ అజేళకకుక్కుటభూకరాదయో వధిత్వా నానప్పకారేహి పుప్ఫగన్ధేహి చేవ మంసలోహితేహి చ బలికమ్మం కరోన్తి. బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘ఇదాని సత్తా దేవతామఙ్గలికా, బహుం పాణవధం కరోన్తి, మహాజనో యేభుయ్యేన అధమ్మస్మింయేవ నివిట్ఠో, అహం పితు అచ్చయేన రజ్జం లభిత్వా ఏకమ్పి అకిలమేత్వా ఉపాయేనేవ పాణవధం కాతుం న దస్సామీ’’తి. సో ఏకదివసం రథం అభిరుయ్హ నగరా నిక్ఖన్తో అద్దస ఏకస్మిం మహన్తే వటరుక్ఖే మహాజనం సన్నిపతితం, తస్మిం రుక్ఖే నిబ్బత్తదేవతాయ సన్తికే పుత్తధీతుయసధనాదీసు యం యం ఇచ్ఛతి, తం తం పత్థేన్తం. సో తం దిస్వా రథా ఓరుయ్హ తం రుక్ఖం ఉపసఙ్కమిత్వా గన్ధపుప్ఫేహి పూజేత్వా ఉదకేన అభిసేకం కత్వా రుక్ఖం పదక్ఖిణం కత్వా దేవతామఙ్గలికో వియ హుత్వా దేవతం నమస్సిత్వా రథం అభిరుయ్హ నగరం పావిసి. తతో పట్ఠాయ ఇమినావ నియామేన అన్తరన్తరే తత్థ గన్త్వా దేవతామఙ్గలికో వియ పూజం కరోతి.

సో అపరేన సమయేన పితు అచ్చయేన రజ్జే పతిట్ఠాయ చతస్సో అగతియో వజ్జేత్వా దస రాజధమ్మే అకోపేన్తో ధమ్మేన రజ్జం కారేన్తో చిన్తేసి ‘‘మయ్హం మనోరథో మత్థకం పత్తో, రజ్జే పతిట్ఠితోమ్హి. యం పనాహం పుబ్బే ఏకం అత్థం చిన్తయిం, ఇదాని తం మత్థకం పాపేస్సామీ’’తి అమచ్చే చ బ్రాహ్మణగహపతికాదయో చ సన్నిపాతాపేత్వా ఆమన్తేసి ‘‘జానాథ భో మయా కేన కారణేన రజ్జం పత్త’’న్తి? ‘‘న జానామ, దేవా’’తి. ‘‘అపి వోహం అసుకం నామ వటరుక్ఖం గన్ధాదీహి పూజేత్వా అఞ్జలిం పగ్గహేత్వా నమస్సమానో దిట్ఠపుబ్బో’’తి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. తదాహం పత్థనం అకాసిం ‘‘సచే రజ్జం పాపుణిస్సామి, బలికమ్మం తే కరిస్సామీ’’తి. ‘‘తస్సా మే దేవతాయ ఆనుభావేన ఇదం రజ్జం లద్ధం, ఇదానిస్సా బలికమ్మం కరిస్సామి, తుమ్హే పపఞ్చం అకత్వా ఖిప్పం దేవతాయ బలికమ్మం సజ్జేథా’’తి. ‘‘కిం కిం గణ్హామ, దేవా’’తి? భో అహం దేవతాయ ఆయాచమానో ‘‘యే మయ్హం రజ్జే పాణాతిపాతాదీని పఞ్చ దుస్సీలకమ్మాని దస అకుసలకమ్మపథే సమాదాయ వత్తిస్సన్తి, తే ఘాతేత్వా అన్తవట్టిమంసలోహితాదీహి బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి ఆయాచిం. తస్మా తుమ్హే ఏవం భేరిం చరాపేథ ‘‘అమ్హాకం రాజా ఉపరాజకాలేయేవ ఏవం ఆయాచి ‘సచాహం రజ్జం పాపుణిస్సామి, యే మే రజ్జే దుస్సీలా భవిస్సన్తి, తే సబ్బే ఘాతేత్వా బలికమ్మం కరిస్సామీ’తి, సో ఇదాని పఞ్చవిధం దుస్సీలకమ్మం దసవిధం అకుసలకమ్మపథం సమాదాయ వత్తమానానం దుస్సీలానం సహస్సం ఘాతేత్వా తేసం హదయమంసాదీని గాహాపేత్వా దేవతాయ బలికమ్మం కాతుకామో, ఏవం నగరవాసినో జానన్తూ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా ‘‘యేదాని ఇతో పట్ఠాయ దుస్సీలకమ్మే వత్తిస్సన్తి, తేసం సహస్సం ఘాతేత్వా యఞ్ఞం యజిత్వా ఆయాచనతో ముచ్చిస్సామీ’’తి ఏతమత్థం పకాసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౫౦. ‘‘దుమ్మేధానం సహస్సేన, యఞ్ఞో మే ఉపయాచితో;

ఇదాని ఖోహం యజిస్సామి, బహు అధమ్మికో జనో’’తి.

తత్థ దుమ్మేధానం సహస్సేనాతి ‘‘ఇదం కమ్మం కాతుం వట్టతి, ఇదం న వట్టతీ’’తి అజాననభావేన, దససు వా పన అకుసలకమ్మపథేసు సమాదాయ వత్తనభావేన దుట్ఠా మేధా ఏతేసన్తి దుమ్మేధా, తేసం దుమ్మేధానం నిప్పఞ్ఞానం బాలపుగ్గలానం గణిత్వా గహితేన సహస్సేన. యఞ్ఞో మే ఉపయాచితోతి మయా దేవతం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఏవం యజిస్సామీ’’తి యఞ్ఞో యాచితో. ఇదాని ఖోహం యజిస్సామీతి సో అహం ఇమినా ఆయాచనేన రజ్జస్స పటిలద్ధత్తా ఇదాని యజిస్సామి. కింకారణా? ఇదాని హి బహు అధమ్మికో జనో, తస్మా ఇదానేవ నం గహేత్వా బలికమ్మం కరిస్సామీతి.

అమచ్చా బోధిసత్తస్స వచనం సుత్వా ‘‘సాధు, దేవా’’తి ద్వాదసయోజనికే బారాణసినగరే భేరిం చరాపేసుం. భేరియా ఆణం సుత్వా ఏకమ్పి దుస్సీలకమ్మం సమాదాయ ఠితో ఏకపురిసోపి నాహోసి. ఇతి యావ బోధిసత్తో రజ్జం కారేసి, తావ ఏకపుగ్గలోపి పఞ్చసు దససు వా దుస్సీలకమ్మేసు ఏకమ్పి కమ్మం కరోన్తో న పఞ్ఞాయిత్థ. ఏవం బోధిసత్తో ఏకపుగ్గలమ్పి అకిలమేన్తో సకలరట్ఠవాసినో సీలం రక్ఖాపేత్వా సయమ్పి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా జీవితపరియోసానే అత్తనో పరిసం ఆదాయ దేవనగరం పూరేన్తో అగమాసి.

సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ లోకస్స అత్థం చరతి, పుబ్బేపి చరియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదాపరిసా బుద్ధపరిసా అహేసుం, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

దుమ్మేధజాతకవణ్ణనా దసమా.

అత్థకామవగ్గో పఞ్చమో.

తస్సుద్దానం –

లోసకతిస్సకపోత, వేళుకం మకసమ్పి చ;

రోహిణీ ఆరామదూసం, వారుణీదూసవేదబ్బం;

నక్ఖత్తం దుమ్మేధం దసాతి.

పఠమో పణ్ణాసకో.