౪. కులావకవగ్గో

[౩౧] ౧. కులావకజాతకవణ్ణనా

కులావకాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అపరిస్సావేత్వా పానీయం పీతం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థితో కిర ద్వే సహాయకా దహరభిక్ఖూ జనపదం గన్త్వా ఏకస్మిం ఫాసుకట్ఠానే యథాజ్ఝాసయం వసిత్వా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధం పస్సిస్సామా’’తి పున తతో నిక్ఖమిత్వా జేతవనాభిముఖా పాయింసు. ఏకస్స హత్థే పరిస్సావనం అత్థి, ఏకస్స నత్థి. ద్వేపి ఏకతో పానీయం పరిస్సావేత్వా పివన్తి. తే ఏకదివసం వివాదం అకంసు. పరిస్సావనసామికో ఇతరస్స పరిస్సావనం అదత్వా సయమేవ పానీయం పరిస్సావేత్వా పివి, ఇతరో పన పరిస్సావనం అలభిత్వా పిపాసం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో అపరిస్సావేత్వా పానీయం పివి. తే ఉభోపి అనుపుబ్బేన జేతవనం పత్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా సమ్మోదనీయం కథం కథేత్వా ‘‘కుతో ఆగతత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, మయం కోసలజనపదే ఏకస్మిం గామకే వసిత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ ఆగతా’’తి. ‘‘కచ్చి పన వో సమగ్గా ఆగతత్థా’’తి? అపరిస్సావనకో ఆహ ‘‘అయం, భన్తే, అన్తరామగ్గే మయా సద్ధిం వివాదం కత్వా పరిస్సావనం నాదాసీ’’తి. ఇతరోపి ఆహ ‘‘అయం, భన్తే, అపరిస్సావేత్వావ జానం సపాణకం ఉదకం పివీ’’తి. ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు జానం సపాణకం ఉదకం పివీ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అపరిస్సావితం ఉదకం పివిన్తి. సత్థా ‘‘భిక్ఖు పుబ్బే పణ్డితా దేవనగరే రజ్జం కారేన్తా యుద్ధపరాజితా సముద్దపిట్ఠేన పలాయన్తా ‘ఇస్సరియం నిస్సాయ పాణవధం న కరిస్సామా’తి తావ మహన్తం యసం పరిచ్చజిత్వా సుపణ్ణపోతకానం జీవితం దత్వా రథం నివత్తయింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే మగధరట్ఠే రాజగహే ఏకో మాగధరాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో యథా ఏతరహి సక్కో పురిమత్తభావే మగధరట్ఠే మచలగామకే నిబ్బత్తి, ఏవం తస్మింయేవ మచలగామకే మహాకులస్స పుత్తో హుత్వా నిబ్బత్తి. నామగ్గహణదివసే చస్స ‘‘మఘకుమారో’’త్వేవ నామం అకంసు. సో వయప్పత్తో ‘‘మఘమాణవో’’తి పఞ్ఞాయిత్థ. అథస్స మాతాపితరో సమానజాతికకులతో దారికం ఆనయింసు. సో పుత్తధీతాహి వడ్ఢమానో దానపతి అహోసి, పఞ్చ సీలాని రక్ఖతి. తస్మిఞ్చ గామే తేత్తింసేవ కులాని హోన్తి, తేపి తేత్తింస కులా మనుస్సా ఏకదివసం గామమజ్ఝే ఠత్వా గామకమ్మం కరోన్తి. బోధిసత్తో ఠితట్ఠానే పాదేహి పంసుం వియూహిత్వా తం పదేసం రమణీయం కత్వా అట్ఠాసి, అథఞ్ఞో ఏకో ఆగన్త్వా తస్మిం ఠానే ఠితో. బోధిసత్తో అపరం ఠానం రమణీయం కత్వా అట్ఠాసి, తత్రాపి అఞ్ఞో ఠితో. బోధిసత్తో అపరమ్పి అపరమ్పీతి సబ్బేసమ్పి ఠితట్ఠానం రమణీయం కత్వా అపరేన సమయేన తస్మిం ఠానే మణ్డపం కారేసి, మణ్డపమ్పి అపనేత్వా సాలం కారేసి, తత్థ ఫలకాసనాని సన్థరిత్వా పానీయచాటిం ఠపేసి.

అపరేన సమయేన తేపి తేత్తింసజనా బోధిసత్తేన సమానచ్ఛన్దా అహేసుం. తే బోధిసత్తో పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా తతో పట్ఠాయ తేహి సద్ధిం పుఞ్ఞాని కరోన్తో విచరతి. తేపి తేనేవ సద్ధిం పుఞ్ఞాని కరోన్తా కాలస్సేవ వుట్ఠాయ వాసిఫరసుముసలహత్థా చతుమహాపథాదీసు ముసలేన పాసాణే ఉబ్బత్తేత్వా పవట్టేన్తి, యానానం అక్ఖపటిఘాతరుక్ఖే హరన్తి, విసమం సమం కరోన్తి, సేతుం అత్థరన్తి, పోక్ఖరణియో ఖణన్తి, సాలం కరోన్తి, దానాని దేన్తి, సీలాని రక్ఖన్తి. ఏవం యేభుయ్యేన సకలగామవాసినో బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా సీలాని రక్ఖింసు.

అథ నేసం గామభోజకో చిన్తేసి ‘‘అహం పుబ్బే ఏతేసు సురం పివన్తేసు పాణాతిపాతాదీని కరోన్తేసు చాటికహాపణాదివసేన చేవ దణ్డబలివసేన చ ధనం లభామి, ఇదాని పన మఘో మాణవో సీలం రక్ఖాపేతి, తేసం పాణాతిపాతాదీని కాతుం న దేతి, ఇదాని పన తే పఞ్చ సీలాని న రక్ఖాపేస్సామీ’’తి కుద్ధో రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, బహూ చోరా గామఘాతాదీని కరోన్తా విచరన్తీ’’తి ఆహ. రాజా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘గచ్ఛ, తే ఆనేహీ’’తి ఆహ. సో గన్త్వా సబ్బేపి తే బన్ధిత్వా ఆనేత్వా ‘‘ఆనీతా, దేవ, చోరా’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా తేసం కమ్మం అసోధేత్వావ ‘‘హత్థినా నే మద్దాపేథా’’తి ఆహ. తతో సబ్బేపి తే రాజఙ్గణే నిపజ్జాపేత్వా హత్థిం ఆనయింసు. బోధిసత్తో తేసం ఓవాదం అదాసి ‘‘తుమ్హే సీలాని ఆవజ్జేథ, పేసుఞ్ఞకారకే చ రఞ్ఞే చ హత్థిమ్హి చ అత్తనో సరీరే చ ఏకసదిసమేవ మేత్తం భావేథా’’తి. తే తథా అకంసు. అథ నేసం మద్దనత్థాయ హత్థిం ఉపనేసుం. సో ఉపనీయమానోపి న ఉపగచ్ఛతి, మహావిరవం విరవిత్వా పలాయతి. అఞ్ఞం అఞ్ఞం హత్థిం ఆనయింసు, తేపి తథేవ పలాయింసు.

రాజా ‘‘ఏతేసం హత్థే కిఞ్చి ఓసధం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘విచినథా’’తి ఆహ. విచినన్తా అదిస్వా ‘‘నత్థి, దేవా’’తి ఆహంసు. తేన హి కిఞ్చి మన్తం పరివత్తేస్సన్తి, పుచ్ఛథ నే ‘‘అత్థి వో పరివత్తనమన్తో’’తి? రాజపురిసా పుచ్ఛింసు, బోధిసత్తో ‘‘అత్థీ’’తి ఆహ. రాజపురిసా ‘‘అత్థి కిర, దేవా’’తి ఆరోచయింసు, రాజా సబ్బేపి తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘తుమ్హాకం జాననమన్తం కథేథా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో అవోచ ‘‘దేవ, అఞ్ఞో అమ్హాకం మన్తో నామ నత్థి, అమ్హే పన తేత్తింసమత్తా జనా పాణం న హనామ, అదిన్నం నాదియామ, మిచ్ఛాచారం న చరామ, ముసావాదం న భణామ, మజ్జం న పివామ, మేత్తం భావేమ, దానం దేమ, మగ్గం సమం కరోమ, పోక్ఖరణియో ఖణామ, సాలం కరోమ, అయం అమ్హాకం మన్తో చ పరిత్తఞ్చ వుడ్ఢి చా’’తి. రాజా తేసం పసన్నో పేసుఞ్ఞకారకస్స సబ్బం గేహవిభవం తఞ్చ తేసంయేవ దాసం కత్వా అదాసి, తం హత్థిఞ్చ గామఞ్చ తేసంయేవ అదాసి.

తే తతో పట్ఠాయ యథారుచియా పుఞ్ఞాని కరోన్తా ‘‘చతుమహాపథే మహన్తం సాలం కారేస్సామా’’తి వడ్ఢకిం పక్కోసాపేత్వా సాలం పట్ఠపేసుం. మాతుగామేసు పన విగతచ్ఛన్దతాయ తస్సా సాలాయ మాతుగామానం పత్తిం నాదంసు. తేన చ సమయేన బోధిసత్తస్స గేహే సుధమ్మా, చిత్తా, నన్దా, సుజాతి చతస్సో ఇత్థియో హోన్తి. తాసు సుధమ్మా వడ్ఢకినా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా ‘‘భాతిక, ఇమిస్సా సాలాయ మం జేట్ఠికం కరోహీ’’తి వత్వా లఞ్జం అదాసి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పఠమమేవ కణ్ణికారుక్ఖం సుక్ఖాపేత్వా తచ్ఛేత్వా విజ్ఝిత్వా కణ్ణికం నిట్ఠాపేత్వా వత్థేన పలివేఠేత్వా ఠపేసి. అథ సాలం నిట్ఠాపేత్వా కణ్ణికారోపనకాలే ‘‘అహో, అయ్యా, ఏకం న సరిమ్హా’’తి ఆహ. ‘‘కిం నామ, భో’’తి. ‘‘కణ్ణికా లద్ధుం వట్టతీ’’తి. ‘‘హోతు ఆహరిస్సామా’’తి? ‘‘ఇదాని ఛిన్నరుక్ఖేన కాతుం న సక్కా, పుబ్బేయేవ ఛిన్దిత్వా తచ్ఛేత్వా విజ్ఝిత్వా ఠపితకణ్ణికా లద్ధుం వట్టతీ’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కాతబ్బ’’న్తి? ‘‘సచే కస్సచి గేహే నిట్ఠాపేత్వా ఠపితా విక్కాయికకణ్ణికా అత్థి, సా పరియేసితబ్బా’’తి. తే పరియేసన్తా సుధమ్మాయ గేహే దిస్వా మూలేన న లభింసు. ‘‘సచే మం సాలాయ పత్తికం కరోథ, దస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘న మయం మాతుగామానం పత్తిం దమ్హా’’తి ఆహంసు.

అథ నే వడ్ఢకీ ఆహ ‘‘అయ్యా, తుమ్హే కిం కథేథ, ఠపేత్వా బ్రహ్మలోకం అఞ్ఞం మాతుగామరహితట్ఠానం నామ నత్థి, గణ్హథ కణ్ణికం, ఏవం సన్తే అమ్హాకం కమ్మం నిట్ఠం గమిస్సతీ’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి కణ్ణికం గహేత్వా సాలం నిట్ఠాపేత్వా ఆసనఫలకాని సన్థరిత్వా పానీయచాటియో ఠపేత్వా యాగుభత్తం నిబన్ధింసు. సాలం పాకారేన పరిక్ఖిపిత్వా ద్వారం యోజేత్వా అన్తోపాకారే వాలుకం ఆకిరిత్వా బహిపాకారే తాలపన్తియో రోపేసుం. చిత్తాపి తస్మిం ఠానే ఉయ్యానం కారేసి, ‘‘పుప్ఫూపగఫలూపగరుక్ఖో అసుకో నామ తస్మిం నత్థీ’’తి నాహోసి. నన్దాపి తస్మింయేవ ఠానే పోక్ఖరణిం కారేసి పఞ్చవణ్ణేహి పదుమేహి సఞ్ఛన్నం రమణీయం. సుజా న కిఞ్చి అకాసి.

బోధిసత్తో మాతు ఉపట్ఠానం పితు ఉపట్ఠానం కులే జేట్ఠాపచాయికకమ్మం సచ్చవాచం అఫరుసవాచం అపిసుణవాచం మచ్ఛేరవినయన్తి ఇమాని సత్త వతపదాని పూరేత్వా –

‘‘మాతాపేత్తిభరం జన్తుం, కులే జేట్ఠాపచాయినం;

సణ్హం సఖిలసమ్భాసం, పేసుణేయ్యప్పహాయినం.

‘‘మచ్ఛేరవినయే యుత్తం, సచ్చం కోధాభిభుం నరం;

తం వే దేవా తావతింసా, ఆహు సప్పురిసో ఇతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౫౭) –

ఏవం పసంసియభావం ఆపజ్జిత్వా జీవితపరియోసానే తావతింసభవనే సక్కో దేవరాజా హుత్వా నిబ్బత్తి, తేపిస్స సహాయా తత్థేవ నిబ్బత్తింసు. తస్మిం కాలే తావతింసభవనే అసురా పటివసన్తి. సక్కో దేవరాజా ‘‘కిం నో సాధారణేన రజ్జేనా’’తి అసురే దిబ్బపానం పాయేత్వా మత్తే సమానే పాదేసు గాహాపేత్వా సినేరుపబ్బతపాదే ఖిపాపేసి. తే అసురభవనమేవ సమ్పాపుణింసు.

అసురభవనం నామ సినేరుస్స హేట్ఠిమతలే తావతింసదేవలోకప్పమాణమేవ, తత్థ దేవానం పారిచ్ఛత్తకో వియ చిత్తపాటలి నామ కప్పట్ఠియరుక్ఖో హోతి. తే చిత్తపాటలియా పుప్ఫితాయ జానన్తి ‘‘నాయం అమ్హాకం దేవలోకో, దేవలోకస్మిఞ్హి పారిచ్ఛత్తకో పుప్ఫతీ’’తి. అథ తే ‘‘జరసక్కో అమ్హే మత్తే కత్వా మహాసముద్దపిట్ఠే ఖిపిత్వా అమ్హాకం దేవనగరం గణ్హి, తే మయం తేన సద్ధిం యుజ్ఝిత్వా అమ్హాకం దేవనగరమేవ గణ్హిస్సామా’’తి కిపిల్లికా వియ థమ్భం సినేరుం అనుసఞ్చరమానా ఉట్ఠహింసు. సక్కో ‘‘అసురా కిర ఉట్ఠితా’’తి సుత్వా సముద్దపిట్ఠేయేవ అబ్భుగ్గన్త్వా యుజ్ఝమానో తేహి పరాజితో దియడ్ఢయోజనసతికేన వేజయన్తరథేన దక్ఖిణసముద్దస్స మత్థకేన పలాయితుం ఆరద్ధో. అథస్స రథో సముద్దపిట్ఠేన వేగేన గచ్ఛన్తో సిమ్బలివనం పక్ఖన్తో, తస్స గమనమగ్గే సిమ్బలివనం నళవనం వియ ఛిజ్జిత్వా ఛిజ్జిత్వా సముద్దపిట్ఠే పతతి. సుపణ్ణపోతకా సముద్దపిట్ఠే పరిపతన్తా మహావిరవం రవింసు. సక్కో మాతలిం పుచ్ఛి ‘‘సమ్మ మాతలి, కిం సద్దో నామేస, అతికారుఞ్ఞరవో వత్తతీ’’తి? ‘‘దేవ, తుమ్హాకం రథవేగేన విచుణ్ణితే సిమ్బలివనే పతన్తే సుపణ్ణపోతకా మరణభయతజ్జితా ఏకవిరవం విరవన్తీ’’తి.

మహాసత్తో ‘‘సమ్మ మాతలి, మా అమ్హే నిస్సాయ ఏతే కిలమన్తు, న మయం ఇస్సరియం నిస్సాయ పాణవధకమ్మం కరోమ, ఏతేసం పన అత్థాయ మయం జీవితం పరిచ్చజిత్వా అసురానం దస్సామ, నివత్తయేతం రథ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౧. ‘‘కులావకా మాతలి సిమ్బలిస్మిం, ఈసాముఖేన పరివజ్జయస్సు;

కామం చజామ అసురేసు పాణం, మామే దిజా వికులావా అహేసు’’న్తి.

తత్థ కులావకాతి సుపణ్ణపోతకా. మాతలీతి సారథిం ఆమన్తేసి. సిమ్బలిస్మిన్తి పస్స ఏతే సిమ్బలిరుక్ఖే ఓలమ్బన్తా ఠితాతి దస్సేతి. ఈసాముఖేన పరివజ్జయస్సూతి ఏతే ఏతస్స రథస్స ఈసాముఖేన యథా న హఞ్ఞన్తి, ఏవం తే పరివజ్జయస్సు. కామం చజామ అసురేసు పాణన్తి యది అమ్హేసు అసురానం పాణం చజన్తేసు ఏతేసం సోత్థి హోతి, కామం చజామ ఏకంసేనేవ మయం అసురేసు అమ్హాకం పాణం చజామ. మామే దిజా వికులావా అహేసున్తి ఇమే పన దిజా ఇమే గరుళపోతకా విద్ధస్తవిచుణ్ణితకులావకతాయ వికులావా మా అహేసుం, మా అమ్హాకం దుక్ఖం ఏతేసం ఉపరి ఖిప, నివత్తయ నివత్తయ రథన్తి. మాతలిసఙ్గాహకో తస్స వచనం సుత్వా రథం నివత్తేత్వా అఞ్ఞేన మగ్గేన దేవలోకాభిముఖం అకాసి. అసురా పన తం నివత్తయమానమేవ దిస్వా ‘‘అద్ధా అఞ్ఞేహిపి చక్కవాళేహి సక్కా ఆగచ్ఛన్తి, బలం లభిత్వా రథో నివత్తో భవిస్సతీ’’తి మరణభయభీతా పలాయిత్వా అసురభవనమేవ పవిసింసు.

సక్కోపి దేవనగరం పవిసిత్వా ద్వీసు దేవలోకేసు దేవగణేన పరివుతో నగరమజ్ఝే అట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే పథవిం భిన్దిత్వా యోజనసహస్సుబ్బేధో వేజయన్తపాసాదో ఉట్ఠహి. విజయన్తే ఉట్ఠితత్తా ‘‘వేజయన్తో’’ త్వేవ నామం అకంసు. అథ సక్కో పున అసురానం అనాగమనత్థాయ పఞ్చసు ఠానేసు ఆరక్ఖం ఠపేసి. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘అన్తరా ద్విన్నం అయుజ్ఝపురానం, పఞ్చవిధా ఠపితా అభిరక్ఖా;

ఉరగకరోటిపయస్స చ హారీ, మదనయుతా చతురో చ మహన్తా’’తి. (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౪౭);

ద్వే నగరానిపి యుద్ధేన గహేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అయుజ్ఝపురాని నామ జాతాని దేవనగరఞ్చ అసురనగరఞ్చ. యదా హి అసురా బలవన్తా హోన్తి, అథ దేవేహి పలాయిత్వా దేవనగరం పవిసిత్వా ద్వారే పిహితే అసురానం సతసహస్సమ్పి కిఞ్చి కాతుం న సక్కోతి. యదా దేవా బలవన్తా హోన్తి, అథ అసురేహి పలాయిత్వా అసురనగరం పవిసిత్వా ద్వారే పిహితే సక్కానం సతసహస్సమ్పి కిఞ్చి కాతుం న సక్కోతి. ఇతి ఇమాని ద్వే నగరాని అయుజ్ఝపురాని నామ. తేసం అన్తరా ఏతేసు ఉరగాదీసు పఞ్చసు ఠానేసు సక్కేన ఆరక్ఖా ఠపితా. తత్థ ఉరగ-సద్దేన నాగా గహితా. తే ఉదకే బలవన్తా హోన్తి, తస్మా సినేరుస్స పఠమాలిన్దే తేసం ఆరక్ఖా. కరోటి-సద్దేన సుపణ్ణా గహితా. తేసం కిర కరోటి నామ పానభోజనం, తేన తం నామం లభింసు, దుతియాలిన్దే తేసం ఆరక్ఖా. పయస్సహారి-సద్దేన కుమ్భణ్డా గహితా. దానవరక్ఖసా కిరేతే, తతియాలిన్దే తేసం ఆరక్ఖా. మదనయుత-సద్దేన యక్ఖా గహితా. విసమచారినో కిర తే యుద్ధసోణ్డా, చతుత్థాలిన్దే తేసం ఆరక్ఖా. చతురో చ మహన్తాతి చత్తారో మహారాజానో వుత్తా, పఞ్చమాలిన్దే తేసం ఆరక్ఖా. తస్మా యది అసురా కుపితా ఆవిలచిత్తా దేవపురం ఉపయన్తి, పఞ్చవిధేసు యం గిరినో పఠమం పరిభణ్డం, తం ఉరగా పరిబాహియ తిట్ఠన్తి. ఏవం సేసేసు సేసా.

ఇమేసు పన పఞ్చసు ఠానేసు ఆరక్ఖం ఠపేత్వా సక్కే దేవానమిన్దే దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవమానే సుధమ్మా చవిత్వా తస్సేవ పాదపరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తి, కణ్ణికాయ దిన్ననిస్సన్దేన చస్సా పఞ్చయోజనసతికా సుధమ్మా నామ దేవసభా ఉదపాది, యత్థ దిబ్బసేతచ్ఛత్తస్స హేట్ఠా యోజనప్పమాణే కఞ్చనపల్లఙ్కే నిసిన్నో సక్కో దేవానమిన్దో దేవమనుస్సానం కత్తబ్బకిచ్చాని కరోతి. చిత్తాపి చవిత్వా తస్సేవ పాదపరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తి, ఉయ్యానస్స కరణనిస్సన్దేన చస్సా చిత్తలతావనం నామ ఉయ్యానం ఉదపాది. నన్దాపి చవిత్వా తస్సేవ పాదపరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తి, పోక్ఖరణియా నిస్సన్దేన చస్సా నన్దా నామ పోక్ఖరణీ ఉదపాది.

సుజా పన కుసలకమ్మస్స అకతత్తా ఏకస్మిం అరఞ్ఞే కన్దరాయ బకసకుణికా హుత్వా నిబ్బత్తా. సక్కో ‘‘సుజా న పఞ్ఞాయతి, కత్థ ను ఖో నిబ్బత్తా’’తి ఆవజ్జేన్తో తం దిస్వా తత్థ గన్త్వా తం ఆదాయ దేవలోకం ఆగన్త్వా తస్సా రమణీయం దేవనగరం సుధమ్మం దేవసభం చిత్తలతావనం నన్దాపోక్ఖరణిఞ్చ దస్సేత్వా ‘‘ఏతా కుసలం కత్వా మయ్హం పాదపరిచారికా హుత్వా నిబ్బత్తా, త్వం పన కుసలం అకత్వా తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తా, ఇతో పట్ఠాయ సీలం రక్ఖాహీ’’తి తం ఓవదిత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా తత్థేవ నేత్వా విస్సజ్జేసి. సాపి తతో పట్ఠాయ సీలం రక్ఖతి. సక్కో కతిపాహచ్చయేన ‘‘సక్కా ను ఖో సీలం రక్ఖితు’’న్తి గన్త్వా మచ్ఛరూపేన ఉత్తానో హుత్వా పురతో నిపజ్జి, సా ‘‘మతమచ్ఛకో’’తి సఞ్ఞాయ సీసే అగ్గహేసి, మచ్ఛో నఙ్గుట్ఠం చాలేసి, అథ నం ‘‘జీవతి మఞ్ఞే’’తి విస్సజ్జేసి. సక్కో ‘‘సాధు సాధు, సక్ఖిస్ససి సీలం రక్ఖితు’’న్తి అగమాసి. సా తతో చుతా బారాణసియం కుమ్భకారగేహే నిబ్బత్తి.

సక్కో ‘‘కహం ను ఖో నిబ్బత్తా’’తి తత్థ నిబ్బత్తభావం ఞత్వా సువణ్ణఏళాలుకానం యానకం పూరేత్వా మజ్ఝే గామస్స మహల్లకవేసేన నిసీదిత్వా ‘‘ఏళాలుకాని గణ్హథ, ఏళాలుకాని గణ్హథా’’తి ఉగ్ఘోసేసి. మనుస్సా ఆగన్త్వా ‘‘దేహి, తాతా’’తి ఆహంసు. ‘‘అహం సీలరక్ఖకానం దమ్మి, తుమ్హే సీలం రక్ఖథా’’తి? ‘‘మయం సీలం నామ న జానామ, మూలేన దేహీ’’తి. ‘‘న మయ్హం మూలేన అత్థో, సీలరక్ఖకానఞ్ఞేవాహం దమ్మీ’’తి. మనుస్సా ‘‘కో చాయం ఏళాలుకో’’తి పక్కమింసు. సుజా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘మయ్హం ఆనీతం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా గన్త్వా తం ‘‘దేహి, తాతా’’తి ఆహ. ‘‘సీలం రక్ఖసి, అమ్మా’’తి? ‘‘ఆమ, రక్ఖామీ’’తి. ‘‘ఇదం మయా తుయ్హమేవ అత్థాయ ఆభత’’న్తి సద్ధిం యానకేన గేహద్వారే ఠపేత్వా పక్కామి.

సాపి యావజీవం సీలం రక్ఖిత్వా తతో చుతా వేపచిత్తిస్స అసురిన్దస్స ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి, సీలానిసంసేన అభిరూపా అహోసి. సో తస్సా వయప్పత్తకాలే ‘‘మయ్హం ధీతా అత్తనో చిత్తరుచితం సామికం గణ్హతూ’’తి అసురే సన్నిపాతేసి. సక్కో ‘‘కహం ను ఖో సా నిబ్బత్తా’’తి ఓలోకేన్తో తత్థ నిబ్బత్తభావం ఞత్వా ‘‘సుజా చిత్తరుచితం సామికం గణ్హన్తీ మం గణ్హిస్సతీ’’తి అసురవణ్ణం మాపేత్వా తత్థ అగమాసి. సుజం అలఙ్కరిత్వా సన్నిపాతట్ఠానం ఆనేత్వా ‘‘చిత్తరుచితం సామికం గణ్హా’’తి ఆహంసు. సా ఓలోకేన్తీ సక్కం దిస్వా పుబ్బేపి సినేహవసేన ఉప్పన్నపేమేన మహోఘేన వియ అజ్ఝోత్థటహదయా హుత్వా ‘‘అయం మే సామికో’’తి వత్వా తస్స ఉపరి పుప్ఫదామం ఖిపిత్వా అగ్గహేసి. అసురా ‘‘అమ్హాకం రాజా ఏత్తకం కాలం ధీతు అనుచ్ఛవికం అలభిత్వా ఇదాని లభతి, అయమేవస్సా ధీతు పితామహతో మహల్లకో అనుచ్ఛవికో’’తి లజ్జమానా పక్కమింసు. సో తం దేవనగరం ఆనేత్వా అడ్ఢతేయ్యానం నాటికాకోటీనం జేట్ఠికం కత్వా యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం భిక్ఖు పుబ్బే పణ్డితా దేవనగరే రజ్జం కారయమానా అత్తనో జీవితం పరిచ్చజన్తాపి పాణాతిపాతం న కరింసు, త్వం నామ ఏవరూపే నియ్యానికే సాసనే పబ్బజిత్వా అపరిస్సావితం సపాణకం ఉదకం పివిస్ససీ’’తి తం భిక్ఖుం గరహిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మాతలిసఙ్గాహకో ఆనన్దో అహోసి, సక్కో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కులావకజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౩౨] ౨. నచ్చజాతకవణ్ణనా

రుదం మనుఞ్ఞన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం బహుభణ్డికం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు హేట్ఠా దేవధమ్మజాతకే (జా. ౧.౧.౬) వుత్తసదిసమేవ. సత్థా తం భిక్ఖుం ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు బహుభణ్డో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కింకారణా త్వం భిక్ఖు బహుభణ్డో జాతోసీ’’తి? సో ఏత్తకం సుత్వావ కుద్ధో నివాసనపారుపనం ఛడ్డేత్వా ‘‘ఇమినా దాని నీహారేన విచరామీ’’తి సత్థు పురతో నగ్గో అట్ఠాసి. మనుస్సా ‘‘ధీ ధీ’’తి ఆహంసు. సో తతో పలాయిత్వా హీనాయావత్తో. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా ‘‘సత్థు నామ పురతో ఏవరూపం కరిస్సతీ’’తి తస్స అగుణకథం కథేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి భిక్ఖూ పుచ్ఛి. భన్తే, ‘‘సో హి నామ భిక్ఖు తుమ్హాకం పురతో చతుపరిసమజ్ఝే హిరోత్తప్పం పహాయ గామదారకో వియ నగ్గో ఠత్వా మనుస్సేహి జిగుచ్ఛియమానో హీనాయావత్తిత్వా సాసనా పరిహీనో’’తి తస్స అగుణకథాయ నిసిన్నామ్హాతి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ సో భిక్ఖు హిరోత్తప్పాభావేన రతనసాసనా పరిహీనో, పుబ్బే ఇత్థిరతనపటిలాభతోపి పరిహీనోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే పఠమకప్పే చతుప్పదా సీహం రాజానం అకంసు, మచ్ఛా ఆనన్దమచ్ఛం, సకుణా సువణ్ణహంసం. తస్స పన సువణ్ణహంసరాజస్స ధీతా హంసపోతికా అభిరూపా అహోసి. సో తస్సా వరం అదాసి, సా అత్తనో చిత్తరుచితం సామికం వారేసి. హంసరాజా తస్సా వరం దత్వా హిమవన్తే సబ్బే సకుణే సన్నిపాతాపేసి, నానప్పకారా హంసమోరాదయో సకుణగణా సమాగన్త్వా ఏకస్మిం మహన్తే పాసాణతలే సన్నిపతింసు. హంసరాజా ‘‘అత్తనో చిత్తరుచితం సామికం ఆగన్త్వా గణ్హాతూ’’తి ధీతరం పక్కోసాపేసి. సా సకుణసఙ్ఘం ఓలోకేన్తీ మణివణ్ణగీవం చిత్రపేఖుణం మోరం దిస్వా ‘‘అయం మే సామికో హోతూ’’తి ఆరోచేసి. సకుణసఙ్ఘా మోరం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహంసు ‘‘సమ్మ మోర, అయం రాజధీతా ఏత్తకానం సకుణానం మజ్ఝే సామికం రోచేన్తీ తయి రుచిం ఉప్పాదేసీ’’తి. మోరో ‘‘అజ్జాపి తావ మే బలం న పస్సతీ’’తి అతితుట్ఠియా హిరోత్తప్పం భిన్దిత్వా తావ మహతో సకుణసఙ్ఘస్స మజ్ఝే పక్ఖే పసారేత్వా నచ్చితుం ఆరభి, నచ్చన్తో అప్పటిచ్ఛన్నో అహోసి.

సువణ్ణహంసరాజా లజ్జితో ‘‘ఇమస్స నేవ అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ అత్థి, న బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం, నాస్స భిన్నహిరోత్తప్పస్స మమ ధీతరం దస్సామీ’’తి సకుణసఙ్ఘమజ్ఝే ఇమం గాథమాహ –

౩౨. ‘‘రుదం మనుఞ్ఞం రుచిరా చ పిట్ఠి, వేళురియవణ్ణూపనిభా చ గీవా;

బ్యామమత్తాని చ పేఖుణాని, నచ్చేన తే ధీతరం నో దదామీ’’తి.

తత్థ రుదం మనుఞ్ఞన్తి త-కారస్స ద-కారో కతో, రుతం మనాపం, వస్సితసద్దో మధురోతి అత్థో. రుచిరా చ పిట్ఠీతి పిట్ఠిపి తే చిత్రా చేవ సోభనా చ. వేళురియవణ్ణూపనిభాతి వేళురియమణివణ్ణసదిసా. బ్యామమత్తానీతి ఏకబ్యామప్పమాణాని. పేఖుణానీతి పిఞ్ఛాని. నచ్చేన తే ధీతరం నో దదామీతి హిరోత్తప్పం భిన్దిత్వా నచ్చితభావేనేవ తే ఏవరూపస్స నిల్లజ్జస్స ధీతరం నో దదామీతి వత్వా హంసరాజా తస్మింయేవ పరిసమజ్ఝే అత్తనో భాగినేయ్యస్స హంసపోతకస్స ధీతరం అదాసి. మోరో హంసపోతికం అలభిత్వా లజ్జిత్వా తతోవ ఉప్పతిత్వా పలాయి. హంసరాజాపి అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతో.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ ఏస హిరోత్తప్పం భిన్దిత్వా రతనసాసనా పరిహీనో, పుబ్బేపి ఇత్థిరతనపటిలాభతో పరిహీనోయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మోరో బహుభణ్డికో అహోసి, హంసరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నచ్చజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౩౩] ౩. సమ్మోదమానజాతకవణ్ణనా

సమ్మోదమానాతి ఇదం సత్థా కపిలవత్థుం ఉపనిస్సాయ నిగ్రోధారామే విహరన్తో చుమ్బటకకలహం ఆరబ్భ కథేసి. సో కుణాలజాతకే (జా. ౨.౨౧.కుణాలజాతక) ఆవి భవిస్సతి. తదా పన సత్థా ఞాతకే ఆమన్తేత్వా ‘‘మహారాజా ఞాతకానం అఞ్ఞమఞ్ఞం విగ్గహో నామ న యుత్తో, తిరచ్ఛానగతాపి హి పుబ్బే సమగ్గకాలే పచ్చామిత్తే అభిభవిత్వా సోత్థిం పత్తా యదా వివాదమాపన్నా, తదా మహావినాసం పత్తా’’తి వత్వా ఞాతిరాజకులేహి ఆయాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో వట్టకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అనేకవట్టకసహస్సపరివారో అరఞ్ఞే పటివసతి. తదా ఏకో వట్టకలుద్దకో తేసం వసనట్ఠానం గన్త్వా వట్టకవస్సితం కత్వా తేసం సన్నిపతితభావం ఞత్వా తేసం ఉపరి జాలం ఖిపిత్వా పరియన్తేసు మద్దన్తో సబ్బే ఏకతో కత్వా పచ్ఛిం పూరేత్వా ఘరం గన్త్వా తే విక్కిణిత్వా తేన మూలేన జీవికం కప్పేతి. అథేకదివసం బోధిసత్తో తే వట్టకే ఆహ – ‘‘అయం సాకుణికో అమ్హాకం ఞాతకే వినాసం పాపేతి, అహం ఏకం ఉపాయం జానామి, ఏనేస అమ్హే గణ్హితుం న సక్ఖిస్సతి, ఇతో దాని పట్ఠాయ ఏతేన తుమ్హాకం ఉపరి జాలే ఖిత్తమత్తే ఏకేకో ఏకేకస్మిం జాలక్ఖికే సీసం ఠపేత్వా జాలం ఉక్ఖిపిత్వా ఇచ్ఛితట్ఠానం హరిత్వా ఏకస్మిం కణ్టకగుమ్బే పక్ఖిపథ, ఏవం సన్తే హేట్ఠా తేన తేన ఠానేన పలాయిస్సామా’’తి. తే సబ్బే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణింసు. దుతియదివసే ఉపరి జాలే ఖిత్తే తే బోధిసత్తేన వుత్తనయేనేవ జాలం ఉక్ఖిపిత్వా ఏకస్మిం కణ్టకగుమ్బే ఖిపిత్వా సయం హేట్ఠాభాగేన తతో తతో పలాయింసు. సాకుణికస్స గుమ్బతో జాలం మోచేన్తస్సేవ వికాలో జాతో, సో తుచ్ఛహత్థోవ అగమాసి.

పునదివసతో పట్ఠాయపి వట్టకా తథేవ కరోన్తి. సోపి యావ సూరియత్థఙ్గమనా జాలమేవ మోచేన్తో కిఞ్చి అలభిత్వా తుచ్ఛహత్థోవ గేహం గచ్ఛతి. అథస్స భరియా కుజ్ఝిత్వా ‘‘త్వం దివసే దివసే తుచ్ఛహత్థో ఆగచ్ఛసి, అఞ్ఞమ్పి తే బహి పోసితబ్బట్ఠానం అత్థి మఞ్ఞే’’తి ఆహ. సాకుణికో ‘‘భద్దే, మమ అఞ్ఞం పోసితబ్బట్ఠానం నత్థి, అపిచ ఖో పన తే వట్టకా సమగ్గా హుత్వా చరన్తి, మయా ఖిత్తమత్తే జాలం ఆదాయ కణ్టకగుమ్బే ఖిపిత్వా గచ్ఛన్తి, న ఖో పనేతే సబ్బకాలమేవ సమ్మోదమానా విహరిస్సన్తి, త్వం మా చిన్తయి, యదా తే వివాదమాపజ్జిస్సన్తి, తదా తే సబ్బేవ ఆదాయ తవ ముఖం హాసయమానో ఆగచ్ఛిస్సామీ’’తి వత్వా భరియాయ ఇమం గాథమాహ –

౩౩. ‘‘సమ్మోదమానా గచ్ఛన్తి, జాలమాదాయ పక్ఖినో;

యదా తే వివదిస్సన్తి, తదా ఏహిన్తి మే వస’’న్తి.

తత్థ యదా తే వివదిస్సన్తీతి యస్మిం కాలే తే వట్టకా నానాలద్ధికా నానాగాహా హుత్వా వివదిస్సన్తి, కలహం కరిస్సన్తీతి అత్థో. తదా ఏహిన్తి మే వసన్తి తస్మిం కాలే సబ్బేపి తే మమ వసం ఆగచ్ఛిస్సన్తి. అథాహం తే గహేత్వా తవ ముఖం హాసేన్తో ఆగచ్ఛిస్సామీతి భరియం సమస్సాసేసి.

కతిపాహస్సేవ పన అచ్చయేన ఏకో వట్టకో గోచరభూమిం ఓతరన్తో అసల్లక్ఖేత్వా అఞ్ఞస్స సీసం అక్కమి, ఇతరో ‘‘కో మం సీసే అక్కమీ’’తి కుజ్ఝిం. ‘‘అహం అసల్లక్ఖేత్వా అక్కమిం, మా కుజ్ఝీ’’తి వుత్తేపి కుజ్ఝియేవ. తే పునప్పునం కథేన్తా ‘‘త్వమేవ మఞ్ఞే జాలం ఉక్ఖిపసీ’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదం కరింసు. తేసు వివదన్తేసు బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘వివాదకే సోత్థిభావో నామ నత్థి, ఇదానేవ తే జాలం న ఉక్ఖిపిస్సన్తి, తతో మహన్తం వినాసం పాపుణిస్సన్తి, సాకుణికో ఓకాసం లభిస్సతి, మయా ఇమస్మిం ఠానే న సక్కా వసితు’’న్తి. సో అత్తనో పరిసం ఆదాయ అఞ్ఞత్థ గతో. సాకుణికోపి ఖో కతిపాహచ్చయేన ఆగన్త్వా వట్టకవస్సితం వస్సిత్వా తేసం సన్నిపతితానం ఉపరి జాలం ఖిపి. అథేకో వట్టకో ‘‘తుయ్హం కిర జాలం ఉక్ఖిపన్తస్సేవ మత్థకే లోమాని పతితాని, ఇదాని ఉక్ఖిపా’’తి ఆహ. అపరో ‘‘తుయ్హం కిర జాలం ఉక్ఖిపన్తస్సేవ ద్వీసు పక్ఖేసు పత్తాని పతితాని, ఇదాని ఉక్ఖిపా’’తి ఆహ. ఇతి తేసం ‘‘త్వం ఉక్ఖిప, త్వం ఉక్ఖిపా’’తి వదన్తానఞ్ఞేవ సాకుణికో జాలం ఉక్ఖిపిత్వా సబ్బేవ తే ఏకతో కత్వా పచ్ఛిం పూరేత్వా భరియం హాసయమానో గేహం అగమాసి.

సత్థా ‘‘ఏవం మహారాజా ఞాతకానం కలహో నామ న యుత్తో, కలహో వినాసమూలమేవ హోతీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అపణ్డితవట్టకో దేవదత్తో అహోసి, పణ్డితవట్టకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సమ్మోదమానజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౩౪] ౪. మచ్ఛజాతకవణ్ణనా

న మం సీతం న మం ఉణ్హన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. తదా హి సత్థా తం భిక్ఖుం ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి. ‘‘కేనాసి ఉక్కణ్ఠాపితో’’తి? ‘‘పురాణదుతియికా మే, భన్తే మధురహత్థరసా, తం జహితుం న సక్కోమీ’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘భిక్ఖు ఏసా ఇత్థీ తవ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఏతం నిస్సాయ మరణం పాపుణన్తో మం ఆగమ్మ మరణా ముత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స పురోహితో అహోసి. తదా కేవట్టా నదియం జాలం ఖిపింసు. అథేకో మహామచ్ఛో రతివసేన అత్తనో మచ్ఛియా సద్ధిం కీళమానో ఆగచ్ఛతి. తస్స సా మచ్ఛీ పురతో గచ్ఛమానా జాలగన్ధం ఘాయిత్వా జాలం పరిహరమానా గతా. సో పన కామగిద్ధో లోలమచ్ఛో జాలకుచ్ఛిమేవ పవిట్ఠో. కేవట్టా తస్స జాలం పవిట్ఠభావం ఞత్వా జాలం ఉక్ఖిపిత్వా మచ్ఛం గహేత్వా అమారేత్వావ వాలికాపిట్ఠే ఖిపిత్వా ‘‘ఇమం అఙ్గారేసు పచిత్వా ఖాదిస్సామా’’తి అఙ్గారే కరోన్తి, సూలం తచ్ఛేన్తి. మచ్ఛో ‘‘ఏతం అఙ్గారతాపనం వా సూలవిజ్ఝనం వా అఞ్ఞం వా పన దుక్ఖం న మం కిలమేతి, యం పనేసా మచ్ఛీ ‘అఞ్ఞం సో నూన రతియా గతో’తి మయి దోమనస్సం ఆపజ్జతి, తమేవ మం బాధతీ’’తి పరిదేవమానో ఇమం గాథమాహ –

౩౪. ‘‘న మం సీతం న మం ఉణ్హం, న మం జాలస్మి బాధనం;

యఞ్చ మం మఞ్ఞతే మచ్ఛీ, అఞ్ఞం సో రతియా గతో’’తి.

తత్థ న మం సీతం న మం ఉణ్హన్తి మచ్ఛానం ఉదకా నీహటకాలే సీతం హోతి, తస్మిం విగతే ఉణ్హం హోతి, తదుభయమ్పి సన్ధాయ ‘‘న మం సీతం న మం ఉణ్హం బాధతీ’’తి పరిదేవతి. యమ్పి అఙ్గారేసు పచ్చనమూలకం దుక్ఖం భవిస్సతి, తమ్పి సన్ధాయ ‘‘న మం ఉణ్హ’’న్తి పరిదేవతేవ. న మం జాలస్మి బాధనన్తి యమ్పి మే జాలస్మిం బాధనం అహోసి, తమ్పి మం న బాధేతీతి పరిదేవతి. ‘‘యఞ్చ మ’’న్తిఆదీసు అయం పిణ్డత్థో – సా మచ్ఛీ మమ జాలే పతితస్స ఇమేహి కేవట్టేహి గహితభావం అజానన్తీ మం అపస్సమానా ‘‘సో మచ్ఛో ఇదాని అఞ్ఞం మచ్ఛిం కామరతియా గతో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేతి, తం తస్సా దోమనస్సప్పత్తాయ చిన్తనం మం బాధతీతి వాలికాపిట్ఠే నిపన్నో పరిదేవతి.

తస్మిం సమయే పురోహితో దాసపరివుతో న్హానత్థాయ నదీతీరం ఆగతో. సో పన సబ్బరుతఞ్ఞూ హోతి. తేనస్స మచ్ఛపరిదేవనం సుత్వా ఏతదహోసి ‘‘అయం మచ్ఛో కిలేసవసేన పరిదేవతి, ఏవం ఆతురచిత్తో ఖో పనేస మీయమానో నిరయేయేవ నిబ్బత్తిస్సతి, అహమస్స అవస్సయో భవిస్సామీ’’తి కేవట్టానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘అమ్భో తుమ్హే అమ్హాకం ఏకదివసమ్పి బ్యఞ్జనత్థాయ మచ్ఛం న దేథా’’తి ఆహ. కేవట్టా ‘‘కిం వదేథ, సామి, తుమ్హాకం రుచ్చనకమచ్ఛం గణ్హిత్వా గచ్ఛథా’’తి ఆహంసు. ‘‘అమ్హాకం అఞ్ఞేన కమ్మం నత్థి, ఇమఞ్ఞేవ దేథా’’తి. ‘‘గణ్హథ సామీ’’తి. బోధిసత్తో తం ఉభోహి హత్థేహి గహేత్వా నదీతీరే నిసీదిత్వా ‘‘అమ్భో మచ్ఛ, సచే తాహం అజ్జ న పస్సేయ్యం, జీవితక్ఖయం పాపుణేయ్యాసి, ఇదాని ఇతో పట్ఠాయ మా కిలేసవసికో అహోసీ’’తి ఓవదిత్వా ఉదకే విస్సజ్జేత్వా న్హత్వా నగరం పావిసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మచ్ఛీ పురాణదుతియికా అహోసి, మచ్ఛో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు పురోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మచ్ఛజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౩౫] ౫. వట్టకజాతకవణ్ణనా

సన్తి పక్ఖా అపతనాతి ఇదం సత్థా మగధేసు చారికం చరమానో దావగ్గినిబ్బానం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్థా మగధేసు చారికం చరమానో అఞ్ఞతరస్మిం మగధగామకే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖుగణపరివుతో మగ్గం పటిపజ్జి. తస్మిం సమయే మహాడాహో ఉట్ఠహి, పురతో చ పచ్ఛతో చ బహూ భిక్ఖూ దిస్సన్తి, సోపి ఖో అగ్గి ఏకధూమో ఏకజాలో హుత్వా అవత్థరమానో ఆగచ్ఛతేవ. తత్థేకే పుథుజ్జనభిక్ఖూ మరణభయభీతా ‘‘పటగ్గిం దస్సామ, తేన దడ్ఢట్ఠానం ఇతరో అగ్గి న ఓత్థరిస్సతీ’’తి అరణిసహితం నీహరిత్వా అగ్గిం కరోన్తి. అపరే ఆహంసు ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే కిం నామ కరోథ, గగనమజ్ఝే ఠితం చన్దమణ్డలం, పాచీనలోకధాతుతో ఉగ్గచ్ఛన్తం సహస్సరంసిపటిమణ్డితం సూరియమణ్డలం, వేలాయ తీరే ఠితా సముద్దం, సినేరుం నిస్సాయ ఠితా సినేరుం అపస్సన్తా వియ సదేవకే లోకే అగ్గపుగ్గలం అత్తనా సద్ధిం గచ్ఛన్తమేవ సమ్మాసమ్బుద్ధం అనోలోకేత్వా ‘పటగ్గిం దేమా’తి వదథ, బుద్ధబలం నామ న జానాథ, ఏథ సత్థు సన్తికం గమిస్సామా’’తి. తే పురతో చ పచ్ఛతో చ గచ్ఛన్తా సబ్బేపి ఏకతో హుత్వా దసబలస్స సన్తికం అగమంసు. సత్థా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో అఞ్ఞతరస్మిం పదేసే అట్ఠాసి. దావగ్గి అభిభవన్తో వియ విరవన్తో ఆగచ్ఛతి. ఆగన్త్వా తథాగతస్స ఠితట్ఠానం పత్వా తస్స పదేసస్స సమన్తా సోళసకరీసమత్తట్ఠానం పత్తో ఉదకే ఓపిలాపితతిణుక్కా వియ నిబ్బాయి, వినిబ్బేధతో ద్వత్తింసకరీసమత్తట్ఠానం అవత్థరితుం నాసక్ఖి.

భిక్ఖూ సత్థు గుణకథం ఆరభింసు – ‘‘అహో బుద్ధానం గుణా నామ, అయఞ్హి నామ అచేతనో అగ్గి బుద్ధానం ఠితట్ఠానం అవత్థరితుం న సక్కోతి, ఉదకే తిణుక్కా వియ నిబ్బాయతి, అహో బుద్ధానం ఆనుభావో నామా’’తి. సత్థా తేసం కథం సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏతం ఏతరహి మయ్హం బలం, యం ఇమం భూమిప్పదేసం పత్వా ఏస అగ్గి నిబ్బాయతి. ఇదం పన మయ్హం పోరాణకసచ్చబలం. ఇమస్మిఞ్హి పదేసే సకలమ్పి ఇమం కప్పం అగ్గి న జలిస్సతి, కప్పట్ఠియపాటిహారియం నామేత’’న్తి ఆహ. అథాయస్మా ఆనన్దో సత్థు నిసీదనత్థాయ చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేసి, నిసీది సత్థా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా. భిక్ఖుసఙ్ఘోపి తథాగతం వన్దిత్వా పరివారేత్వా నిసీది. అథ సత్థా ‘‘ఇదం తావ, భన్తే, అమ్హాకం పాకటం, అతీతం పటిచ్ఛన్నం, తం నో పాకటం కరోథా’’తి భిక్ఖూహి ఆయాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే మగధరట్ఠే తస్మింయేవ పదేసే బోధిసత్తో వట్టకయోనియం పటిసన్ధిం గహేత్వా మాతుకుచ్ఛితో జాతో అణ్డకోసం పదాలేత్వా నిక్ఖన్తకాలే మహాగేణ్డుకప్పమాణో వట్టకపోతకో అహోసి. అథ నం మాతాపితరో కులావకే నిపజ్జాపేత్వా ముఖతుణ్డకేన గోచరం ఆహరిత్వా పోసేన్తి. తస్స పక్ఖే పసారేత్వా ఆకాసే గమనబలం వా పాదే ఉక్ఖిపిత్వా థలే గమనబలం వా నత్థి. తఞ్చ పదేసం సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే దావగ్గి గణ్హాతి, సో తస్మిమ్పి సమయే మహారవం రవన్తో తం పదేసం గణ్హి, సకుణసఙ్ఘా అత్తనో అత్తనో కులావకేహి నిక్ఖమిత్వా మరణభయభీతా విరవన్తా పలాయన్తి, బోధిసత్తస్సపి మాతాపితరో మరణభయభీతా బోధిసత్తం ఛడ్డేత్వా పలాయింసు. బోధిసత్తో కులావకే నిపన్నకోవ గీవం ఉక్ఖిపిత్వా అవత్థరిత్వా ఆగచ్ఛన్తం అగ్గిం దిస్వా చిన్తేసి ‘‘సచే మయ్హం పక్ఖే పసారేత్వా ఆకాసేన గమనబలం భవేయ్య, ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛేయ్యం. సచే పాదే ఉక్ఖిపిత్వా గమనబలం భవేయ్య, పదవారేన అఞ్ఞత్థ గచ్ఛేయ్యం. మాతాపితరోపి ఖో మే మరణభయభీతా మం ఏకకం పహాయ అత్తానం పరిత్తాయన్తా పలాతా. ఇదాని మే అఞ్ఞం పటిసరణం నత్థి, అతాణోమ్హి అసరణో, కిం ను ఖో అజ్జ మయా కాతుం వట్టతీ’’తి.

అథస్స ఏతదహోసి ‘‘ఇమస్మిం లోకే సీలగుణో నామ అత్థి, సచ్చగుణో నామ అత్థి, అతీతే పారమియో పూరేత్వా బోధిమూలే నిసీదిత్వా అభిసమ్బుద్ధా సీలసమాధిపఞ్ఞావిముత్తివిముత్తిఞాణదస్సనసమ్పన్నా సచ్చానుద్దయకారుఞ్ఞఖన్తిసమన్నాగతా సబ్బసత్తేసు సమప్పవత్తమేత్తాభావనా సబ్బఞ్ఞుబుద్ధా నామ అత్థి, తేహి చ పటివిద్ధా ధమ్మగుణా నామ అత్థి, మయి చాపి ఏకం సచ్చం అత్థి, సంవిజ్జమానో ఏకో సభావధమ్మో పఞ్ఞాయతి, తస్మా అతీతే బుద్ధే చేవ తేహి పటివిద్ధగుణే చ ఆవజ్జేత్వా మయి విజ్జమానం సచ్చసభావధమ్మం గహేత్వా సచ్చకిరియం కత్వా అగ్గిం పటిక్కమాపేత్వా అజ్జ మయా అత్తనో చేవ సేససకుణానఞ్చ సోత్థిభావం కాతుం వట్టతీ’’తి. తేన వుత్తం –

‘‘అత్థి లోకే సీలగుణో, సచ్చం సోచేయ్యనుద్దయా;

తేన సచ్చేన కాహామి, సచ్చకిరియమనుత్తరం.

‘‘ఆవజ్జేత్వా ధమ్మబలం, సరిత్వా పుబ్బకే జినే;

సచ్చబలమవస్సాయ, సచ్చకిరియమకాసహ’’న్తి. (చరియా. ౩.౭౯-౮౦);

అథ బోధిసత్తో అతీతే పరినిబ్బుతానం బుద్ధానం గుణే ఆవజ్జేత్వా అత్తని విజ్జమానం సచ్చసభావం ఆరబ్భ సచ్చకిరియం కరోన్తో ఇమం గాథమాహ –

౩౫. ‘‘సన్తి పక్ఖా అపతనా, సన్తి పాదా అవఞ్చనా;

మాతాపితా చ నిక్ఖన్తా, జాతవేద పటిక్కమా’’తి.

తత్థ సన్తి పక్ఖా అపతనాతి మయ్హం పక్ఖా నామ అత్థి ఉపలబ్భన్తి, నో చ ఖో సక్కా ఏతేహి ఉప్పతితుం ఆకాసేన గన్తున్తి అపతనా. సన్తి పాదా అవఞ్చనాతి పాదాపి మే అత్థి, తేహి పన వఞ్చితుం పదవారగమనేన గన్తుం న సక్కాతి అవఞ్చనా. మాతాపితా చ నిక్ఖన్తాతి యే చ మం అఞ్ఞత్థ నేయ్యుం, తేపి మరణభయేన మాతాపితరో నిక్ఖన్తా. జాతవేదాతి అగ్గిం ఆలపతి. సో హి జాతోవ వేదయతి పఞ్ఞాయతి, తస్మా ‘‘జాతవేదో’’తి వుచ్చతి. పటిక్కమాతి పటిగచ్ఛ నివత్తాతి జాతవేదం ఆణాపేతి.

ఇతి మహాసత్తో ‘‘సచే మయ్హం పక్ఖానం అత్థిభావో, తే చ పసారేత్వా ఆకాసే అపతనభావో, పాదానం అత్థిభావో, తే చ ఉక్ఖిపిత్వా అవఞ్చనభావో, మాతాపితూనం మం కులావకేయేవ ఛడ్డేత్వా పలాతభావో చ సచ్చో సభావభూతోయేవ, జాతవేద, ఏతేన సచ్చేన త్వం ఇతో పటిక్కమా’’తి కులావకే నిపన్నకోవ సచ్చకిరియం అకాసి. తస్స సహ సచ్చకిరియాయ సోళసకరీసమత్తే ఠానే జాతవేదో పటిక్కమి. పటిక్కమన్తో చ న ఝాయమానోవ అఞ్ఞం గతో, ఉదకే పన ఓపిలాపితా ఉక్కా వియ తత్థేవ నిబ్బాయి. తేన వుత్తం –

‘‘సహ సచ్చే కతే మయ్హం, మహాపజ్జలితో సిఖీ;

వజ్జేసి సోళస కరీసాని, ఉదకం పత్వా యథా సిఖీ’’తి. (చరియా. ౩.౮౨);

తం పన ఠానం సకలేపి ఇమస్మిం కప్పే అగ్గినా అనభిభవనీయత్తా కప్పట్ఠియపాటిహారియం నామ జాతం. ఏవం బోధిసత్తో సచ్చకిరియం కత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇమస్స వనస్స అగ్గినా అనజ్ఝోత్థరణం ఏతరహి మయ్హం బలం, పోరాణం పనేతం వట్టపోతకకాలే మయ్హమేవ సచ్చబల’’న్తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి. సచ్చపరియోసానే కేచి సోతాపన్నా అహేసుం, కేచి సకదాగామినో, కేచి అనాగామినో, కేచి అరహత్తం పత్తాతి. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మాతాపితరో ఏతరహి మాతాపితరోవ అహేసుం, వట్టకరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

వట్టకజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౩౬] ౬. సకుణజాతకవణ్ణనా

యం నిస్సితాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దడ్ఢపణ్ణసాలం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర భిక్ఖు సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా జేతవనతో నిక్ఖమ్మ కోసలేసు ఏకం పచ్చన్తగామం నిస్సాయ ఏకస్మిం అరఞ్ఞసేనాసనే వసతి. అథస్స పఠమమాసేయేవ పణ్ణసాలా డయ్హిత్థ. సో ‘‘పణ్ణసాలా మే దడ్ఢా, దుక్ఖం వసామీ’’తి మనుస్సానం ఆచిక్ఖి. మనుస్సా ‘‘ఇదాని నో ఖేత్తం పరిసుక్ఖం, కేదారే పాయేత్వా కరిస్సామ’’, తస్మిం పాయితే ‘‘బీజం వపిత్వా’’, బీజే వుత్తే ‘‘వతిం కత్వా’’, వతియా కతాయ ‘‘నిద్దాయిత్వా, లాయిత్వా, మద్దిత్వా’’తి ఏవం తం తం కమ్మం అపదిసన్తాయేవ తేమాసం వీతినామేసుం. సో భిక్ఖు తేమాసం అజ్ఝోకాసే దుక్ఖం వసన్తో కమ్మట్ఠానం వడ్ఢేత్వా విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. పవారేత్వా పన సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కిం భిక్ఖు సుఖేన వస్సంవుత్థోసి, కమ్మట్ఠానం తే మత్థకం పత్త’’న్తి పుచ్ఛి. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘సేనాసనసప్పాయస్స మే అభావేన కమ్మట్ఠానం మత్థకం న పత్త’’న్తి ఆహ. సత్థా ‘‘పుబ్బే భిక్ఖు తిరచ్ఛానగతాపి అత్తనో సప్పాయాసప్పాయం జానింసు, త్వం కస్మా న అఞ్ఞాసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో సకుణయోనియం నిబ్బత్తిత్వా సకుణసఙ్ఘపరివుతో అరఞ్ఞాయతనే సాఖావిటపసమ్పన్నం మహారుక్ఖం నిస్సాయ వసతి. అథేకదివసం తస్స రుక్ఖస్స సాఖాసు అఞ్ఞమఞ్ఞం ఘంసన్తీసు చుణ్ణం పతతి, ధూమో ఉట్ఠాతి. తం దిస్వా బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘ఇమా ద్వే సాఖా ఏవం ఘంసమానా అగ్గిం విస్సజ్జేస్సన్తి, సో పతిత్వా పురాణపణ్ణాని గణ్హిస్సతి, తతో పట్ఠాయ ఇమమ్పి రుక్ఖం ఝాపేస్సతి, న సక్కా ఇధ అమ్హేహి వసితుం, ఇతో పలాయిత్వా అఞ్ఞత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి. సో సకుణసఙ్ఘస్స ఇమం గాథమాహ –

౩౬. ‘‘యం నిస్సితా జగతిరుహం విహఙ్గమా, స్వాయం అగ్గిం పముఞ్చతి;

దిసా భజథ వక్కఙ్గా, జాతం సరణతో భయ’’న్తి.

తత్థ జగతిరుహన్తి జగతి వుచ్చతి పథవీ, తత్థ జాతత్తా రుక్ఖో ‘‘జగతిరుహో’’తి వుచ్చతి. విహఙ్గమాతి విహం వుచ్చతి ఆకాసం, తత్థ గమనతో పక్ఖీ ‘‘విహఙ్గమా’’తి వుచ్చన్తి. దిసా భజథాతి ఇమం రుక్ఖం ముఞ్చిత్వా ఇతో పలాయన్తా చతస్సో దిసా భజథ. వక్కఙ్గాతి సకుణే ఆలపతి. తే హి ఉత్తమఙ్గం గలం కదాచి కదాచి వఙ్కం కరోన్తి, తస్మా ‘‘వక్కఙ్గా’’తి వుచ్చన్తి. వఙ్కా వా తేసం ఉభోసు పస్సేసు పక్ఖా జాతాతి వక్కఙ్గా. జాతం సరణతో భయన్తి అమ్హాకం అవస్సయరుక్ఖతోయేవ భయం నిబ్బత్తం, ఏథ అఞ్ఞత్థ గచ్ఛామాతి.

బోధిసత్తస్స వచనకరా పణ్డితసకుణా తేన సద్ధిం ఏకప్పహారేనేవ ఉప్పతిత్వా అఞ్ఞత్థ గతా. యే పన అపణ్డితా, తే ‘‘ఏవమేవ ఏస బిన్దుమత్తే ఉదకే కుమ్భీలే పస్సతీ’’తి తస్స వచనం అగ్గహేత్వా తత్థేవ వసింసు. తతో న చిరస్సేవ బోధిసత్తేన చిన్తితాకారేనేవ అగ్గి నిబ్బత్తిత్వా తం రుక్ఖం అగ్గహేసి. ధూమేసు చ జాలాసు చ ఉట్ఠితాసు ధూమన్ధా సకుణా అఞ్ఞత్థ గన్తుం నాసక్ఖింసు, అగ్గిమ్హి పతిత్వా పతిత్వా వినాసం పాపుణింసు.

సత్థా ‘‘ఏవం భిక్ఖు పుబ్బే తిరచ్ఛానగతాపి రుక్ఖగ్గే వసన్తా అత్తనో సప్పాయాసప్పాయం జానన్తి, త్వం కస్మా న అఞ్ఞాసీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి. సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో. సత్థాపి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బోధిసత్తస్స వచనకరా సకుణా బుద్ధపరిసా అహేసుం, పణ్డితసకుణో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

సకుణజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౩౭] ౭. తిత్తిరజాతకవణ్ణనా

యే వుడ్ఢమపచాయన్తీతి ఇదం సత్థా సావత్థిం గచ్ఛన్తో సారిపుత్తత్థేరస్స సేనాసనపటిబాహనం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికేన హి విహారం కారేత్వా దూతే పేసితే సత్థా రాజగహా నిక్ఖమ్మ వేసాలిం పత్వా తత్థ యథాభిరన్తం విహరిత్వా ‘‘సావత్థిం గమిస్సామీ’’తి మగ్గం పటిపజ్జి. తేన చ సమయేన ఛబ్బగ్గియానం అన్తేవాసికా పురతో పురతో గన్త్వా థేరానం సేనాసనేసు అగ్గహితేస్వేవ ‘‘ఇదం సేనాసనం అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయస్స, ఇదం ఆచరియస్స, ఇదం అమ్హాకమేవ భవిస్సతీ’’తి సేనాసనాని పలిబున్ధేన్తి. పచ్ఛా ఆగతా థేరా సేనాసనాని న లభన్తి. సారిపుత్తత్థేరస్సాపి అన్తేవాసికా థేరస్స సేనాసనం పరియేసన్తా న లభింసు. థేరో సేనాసనం అలభన్తో సత్థు సేనాసనస్స అవిదూరే ఏకస్మిం రుక్ఖమూలే నిసజ్జాయ చ చఙ్కమేన చ రత్తిం వీతినామేసి. సత్థా పచ్చూససమయే నిక్ఖమిత్వా ఉక్కాసి, థేరోపి ఉక్కాసి. ‘‘కో ఏసో’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, సారిపుత్తో’’తి. ‘‘సారిపుత్త, ఇమాయ వేలాయ ఇధ కిం కరోసీ’’తి? ‘‘సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి’’. సత్థా థేరస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇదాని తావ మయి జీవన్తేయేవ భిక్ఖూ అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా అపతిస్సా విహరన్తి, పరినిబ్బుతే కిం ను ఖో కరిస్సన్తీ’’తి ఆవజ్జేన్తస్స ధమ్మసంవేగో ఉదపాది.

సో పభాతాయ రత్తియా భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా భిక్ఖూ పుచ్ఛి ‘‘సచ్చం కిర, భిక్ఖవే, ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ పురతో పురతో గన్త్వా థేరానం భిక్ఖూనం సేనాసనం పటిబాహన్తీ’’తి. ‘‘సచ్చం, భగవా’’తి? తతో ఛబ్బగ్గియే గరహిత్వా ధమ్మిం కథం కత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘‘కో ను ఖో, భిక్ఖవే, అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం అరహతీ’’తి? ఏకచ్చే ‘‘ఖత్తియకులా పబ్బజితో’’తి ఆహంసు, ఏకచ్చే ‘‘బ్రాహ్మణకులా, గహపతికులా పబ్బజితో’’తి, అపరే ‘‘వినయధరో, ధమ్మకథికో, పఠమస్స ఝానస్స లాభీ, దుతియస్స, తతియస్స, చతుత్థస్స ఝానస్స లాభీ’’తి. అపరే ‘‘సోతాపన్నో, సకదాగామీ, అనాగామీ, అరహా, తేవిజ్జో, ఛళభిఞ్ఞో’’తి ఆహంసు. ఏవం తేహి భిక్ఖూహి అత్తనో అత్తనో రుచివసేన అగ్గాసనాదిరహానం కథితకాలే సత్థా ఆహ – ‘‘న, భిక్ఖవే, మయ్హం సాసనే అగ్గాసనాదీని పత్వా ఖత్తియకులా పబ్బజితో పమాణం, న బ్రాహ్మణకులా పబ్బజితో, న గహపతికులా పబ్బజితో, న వినయధరో, న సుత్తన్తికో, న ఆభిధమ్మికో, న పఠమజ్ఝానాదిలాభినో, న సోతాపన్నాదయో పమాణం, అథ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమస్మిం సాసనే యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం కాతబ్బం, అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డో లద్ధబ్బో. ఇదమేత్థ పమాణం. తస్మా వుడ్ఢతరో భిక్ఖు ఏతేసం అనుచ్ఛవికో. ఇదాని ఖో పన, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో మయ్హం అగ్గసావకో అనుధమ్మచక్కప్పవత్తకో మమానన్తరం సేనాసనం లద్ధుం అరహతి, సో ఇమం రత్తిం సేనాసనం అలభన్తో రుక్ఖమూలే వీతినామేసి, తుమ్హే ఇదానేవ ఏవం అగారవా అపతిస్సా, గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే కిన్తి కత్వా విహరిస్సథా’’తి. అథ నేసం ఓవాదదానత్థాయ ‘‘పుబ్బే, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతాపి ‘న ఖో పనేతం అమ్హాకం పతిరూపం, యం మయం అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా అపతిస్సా అసభాగవుత్తినో విహరేయ్యామ, అమ్హేసు మహల్లకతరం జానిత్వా తస్స అభివాదనాదీని కరిస్సామా’తి సాధుకం వీమంసిత్వా ‘అయం నో మహల్లకో’తి ఞత్వా తస్స అభివాదనాదీని కత్వా దేవపథం పూరయమానా గతా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే హిమవన్తప్పదేసే ఏకం మహానిగ్రోధం ఉపనిస్సాయ తయో సహాయా విహరింసు – తిత్తిరో, మక్కటో, హత్థీతి. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా అపతిస్సా అసభాగవుత్తినో అహేసుం. అథ నేసం ఏతదహోసి ‘‘న యుత్తం అమ్హాకం ఏవం విహరితుం, యంనూన మయం యో నో మహల్లకతరో, తస్స అభివాదనాదీని కరోన్తా విహరేయ్యామా’’తి. ‘‘కో పన నో మహల్లకతరో’’తి చిన్తేన్తా ఏకదివసం ‘‘అత్థేసో ఉపాయో’’తి తయోపి జనా నిగ్రోధమూలే నిసీదిత్వా తిత్తిరో చ మక్కటో చ హత్థిం పుచ్ఛింసు ‘‘సమ్మ హత్థి, త్వం ఇమం నిగ్రోధరుక్ఖం కీవప్పమాణకాలతో పట్ఠాయ జానాసీ’’తి? సో ఆహ ‘‘సమ్మా, అహం తరుణపోతకకాలే ఇమం నిగ్రోధగచ్ఛం అన్తరసత్థీసు కత్వా గచ్ఛామి, అవత్థరిత్వా ఠితకాలే చ పన మే ఏతస్స అగ్గసాఖా నాభిం ఘట్టేతి, ఏవాహం ఇమం గచ్ఛకాలతో పట్ఠాయ జానామీ’’తి పున ఉభోపి జనా పురిమనయేనేవ మక్కటం పుచ్ఛింసు. సో ఆహ ‘‘అహం సమ్మా మక్కటచ్ఛాపకో సమానో భూమియం నిసీదిత్వా గీవం అనుక్ఖిపిత్వావ ఇమస్స నిగ్రోధపోతకస్స అగ్గఙ్కురే ఖాదామి, ఏవాహం ఇమం ఖుద్దకకాలతో పట్ఠాయ జానామీ’’తి. అథ ఇతరే ఉభోపి పురిమనయేనేవ తిత్తిరం పుచ్ఛింసు. సో ఆహ ‘‘సమ్మా, పుబ్బే అసుకస్మిం నామ ఠానే మహానిగ్రోధరుక్ఖో అహోసి, అహం తస్స ఫలాని ఖాదిత్వా ఇమస్మిం ఠానే వచ్చం పాతేసిం, తతో ఏస రుక్ఖో జాతో, ఏవాహం ఇమం అజాతకాలతో పట్ఠాయ జానామి, తస్మా అహం తుమ్హేహి జాతియా మహల్లకతరో’’తి.

ఏవం వుత్తే మక్కటో చ హత్థీ చ తిత్తిరపణ్డితం ఆహంసు ‘‘సమ్మ, త్వం అమ్హేహి మహల్లకతరో, ఇతో పట్ఠాయ మయం తవ సక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాని చేవ అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మాని చ కరిస్సామ, ఓవాదే చ తే ఠస్సామ, త్వం పన ఇతో పట్ఠాయ అమ్హాకం ఓవాదానుసాసనిం దదేయ్యాసీ’’తి. తతో పట్ఠాయ తిత్తిరో తేసం ఓవాదం అదాసి, సీలేసు పతిట్ఠాపేసి, సయమ్పి సీలాని సమాదియి. తే తయోపి జనా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం సగారవా సప్పతిస్సా సభాగవుత్తినో హుత్వా జీవితపరియోసానే దేవలోకపరాయణా అహేసుం. తేసం తిణ్ణం సమాదానం తిత్తిరియం బ్రహ్మచరియం నామ అహోసి.

తే హి నామ, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా అఞ్ఞమఞ్ఞం సగారవా సప్పతిస్సా విహరింసు, తుమ్హే ఏవం స్వాఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజిత్వా కస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం అగారవా అపతిస్సా విహరథ. అనుజానామి, భిక్ఖవే, ఇతో పట్ఠాయ తుమ్హాకం యథావుడ్ఢం అభివాదనం పచ్చుట్ఠానం అఞ్జలికమ్మం సామీచికమ్మం, యథావుడ్ఢం అగ్గాసనం అగ్గోదకం అగ్గపిణ్డం, న ఇతో పట్ఠాయ చ నవకతరేన వుడ్ఢతరో సేనాసనేన పటిబాహితబ్బో, యో పటిబాహేయ్య, ఆపత్తిదుక్కటస్సాతి ఏవం సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౭. ‘‘యే వుడ్ఢమపచాయన్తి, నరా ధమ్మస్స కోవిదా;

దిట్ఠేవ ధమ్మే పాసంసా, సమ్పరాయే చ సుగ్గతీ’’తి.

తత్థ యే వుడ్ఢమపచాయన్తీతి జాతివుడ్ఢో, వయోవుడ్ఢో, గుణవుడ్ఢోతి తయో వుడ్ఢా. తేసు జాతిసమ్పన్నో జాతివుడ్ఢో నామ, వయే ఠితో వయోవుడ్ఢో నామ, గుణసమ్పన్నో గుణవుడ్ఢో నామ. తేసు గుణసమ్పన్నో వయోవుడ్ఢో ఇమస్మిం ఠానే ‘‘వుడ్ఢో’’తి అధిప్పేతో. అపచాయన్తీతి జేట్ఠాపచాయికకమ్మేన పూజేన్తి. ధమ్మస్స కోవిదాతి జేట్ఠాపచాయనధమ్మస్స కోవిదా కుసలా. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పాసంసాతి పసంసారహా. సమ్పరాయే చ సుగ్గతీతి సమ్పరేతబ్బే ఇమం లోకం హిత్వా గన్తబ్బే పరలోకేపి తేసం సుగతియేవ హోతీతి. అయం పనేత్థ పిణ్డత్థో – భిక్ఖవే, ఖత్తియా వా హోన్తు బ్రాహ్మణా వా వేస్సా వా సుద్దా వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా తిరచ్ఛానగతా వా, యే కేచి సత్తా జేట్ఠాపచితికమ్మే ఛేకా కుసలా గుణసమ్పన్నానం వయోవుడ్ఢానం అపచితిం కరోన్తి, తే ఇమస్మిఞ్చ అత్తభావే జేట్ఠాపచితికారకాతి పసంసం వణ్ణనం థోమనం లభన్తి, కాయస్స చ భేదా సగ్గే నిబ్బత్తన్తీతి.

ఏవం సత్థా జేట్ఠాపచితికమ్మస్స గుణం కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా హత్థినాగో మోగ్గల్లానో అహోసి, మక్కటో సారిపుత్తో, తిత్తిరపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తిత్తిరజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౩౮] ౮. బకజాతకవణ్ణనా

నాచ్చన్తం నికతిప్పఞ్ఞోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చీవరవడ్ఢకం భిక్ఖు ఆరబ్భ కథేసి. ఏకో కిర జేతవనవాసికో భిక్ఖు యంకిఞ్చి చీవరే కత్తబ్బం ఛేదనఘట్టనవిచారణసిబ్బనాదికం కమ్మం, తత్థ సుకుసలో. సో తాయ కుసలతాయ చీవరం వడ్ఢేతి, తస్మా ‘‘చీవరవడ్ఢకో’’ త్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. కిం పనేస కరోతీతి? జిణ్ణపిలోతికాసు హత్థకమ్మం దస్సేత్వా సుఫస్సికం మనాపం చీవరం కత్వా రజనపరియోసానే పిట్ఠోదకేన రజిత్వా సఙ్ఖేన ఘంసిత్వా ఉజ్జలం మనుఞ్ఞం కత్వా నిక్ఖిపతి. చీవరకమ్మం కాతుం అజానన్తా భిక్ఖూ అహతే సాటకే గహేత్వా తస్స సన్తికం ఆగన్త్వా ‘‘మయం చీవరం కాతుం న జానామ, చీవరం నో కత్వా దేథా’’తి వదన్తి. సో ‘‘చీవరం ఆవుసో కరియమానం చిరేన నిట్ఠాతి, మయా కతచీవరమేవ అత్థి, ఇమే సాటకే ఠపేత్వా తం గణ్హిత్వా గచ్ఛథా’’తి నీహరిత్వా దస్సేతి. తే తస్స వణ్ణసమ్పత్తిమేవ దిస్వా అన్తరం అజానన్తా ‘‘థిర’’న్తి సఞ్ఞాయ అహతసాటకే చీవరవడ్ఢకస్స దత్వా తం గణ్హిత్వా గచ్ఛన్తి. తం తేహి థోకం కిలిట్ఠకాలే ఉణ్హోదకేన ధోవియమానం అత్తనో పకతిం దస్సేతి, తత్థ తత్థ జిణ్ణట్ఠానం పఞ్ఞాయతి, తే విప్పటిసారినో హోన్తి. ఏవం ఆగతాగతే పిలోతికాహి వఞ్చేన్తో సో భిక్ఖు సబ్బత్థ పాకటో జాతో.

యథా చేస జేతవనే, తథా అఞ్ఞతరస్మిం గామకేపి ఏకో చీవరవడ్ఢకో లోకం వఞ్చేతి. తస్స సమ్భత్తా భిక్ఖూ ‘‘భన్తే, జేతవనే కిర ఏకో చీవరవడ్ఢకో ఏవం లోకం వఞ్చేతీ’’తి ఆరోచేసుం. అథస్స ఏతదహోసి ‘‘హన్దాహం, తం నగరవాసికం వఞ్చేమీ’’తి పిలోతికచీవరం అతిమనాపం కత్వా సురత్తం రజిత్వా తం పారుపిత్వా జేతవనం అగమాసి. ఇతరో తం దిస్వావ లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం చీవరం తుమ్హేహి కత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘భన్తే, ఇమం చీవరం మయ్హం దేథ, తుమ్హే అఞ్ఞం లభిస్సథా’’తి? ‘‘ఆవుసో, మయం గామవాసికా దుల్లభపచ్చయా, ఇమాహం తుయ్హం దత్వా అత్తనా కిం పారుపిస్సామీ’’తి? ‘‘భన్తే, మమ సన్తికే అహతసాటకా అత్థి, తే గహేత్వా తుమ్హాకం చీవరం కరోథా’’తి. ‘‘ఆవుసో, మయా ఏత్థ హత్థకమ్మం దస్సితం, తయి పన ఏవం వదన్తే కిం సక్కా కాతుం, గణ్హాహి న’’న్తి తస్స పిలోతికచీవరం దత్వా అహతసాటకే ఆదాయ తం వఞ్చేత్వా పక్కామి. జేతవనవాసికోపి తం చీవరం పారుపిత్వా కతిపాహచ్చయేన ఉణ్హోదకేన ధోవన్తో జిణ్ణపిలోతికభావం దిస్వా లజ్జితో ‘‘గామవాసిచీవరవడ్ఢకేన కిర జేతవనవాసికో వఞ్చితో’’తి తస్స వఞ్చితభావో సఙ్ఘమజ్ఝే పాకటో జాతో.

అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం తం కథం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. తే తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, జేతవనవాసీ చీవరవడ్ఢకో ఇదానేవ అఞ్ఞే వఞ్చేతి, పుబ్బేపి వఞ్చేసియేవ. న గామవాసికేనాపి ఇదానేవ ఏస జేతవనవాసీ చీవరవడ్ఢకో వఞ్చితో, పుబ్బేపి వఞ్చితోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే ఏకస్మిం అరఞ్ఞాయతనే బోధిసత్తో అఞ్ఞతరం పదుమసరం నిస్సాయ ఠితే వరణరుక్ఖే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా అఞ్ఞతరస్మిం నాతిమహన్తే సరే నిదాఘసమయే ఉదకం మన్దం అహోసి, బహూ చేత్థ మచ్ఛా హోన్తి. అథేకో బకో తే మచ్ఛే దిస్వా ‘‘ఏకేన ఉపాయేన ఇమే మచ్ఛే వఞ్చేత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి గన్త్వా ఉదకపరియన్తే చిన్తేన్తో నిసీది. అథ నం మచ్ఛా దిస్వా ‘‘కిం, అయ్య, చిన్తేన్తో నిసిన్నోసీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘తుమ్హాకం చిన్తేన్తో నిసిన్నోమ్హీ’’తి. ‘‘కిం అమ్హాకం చిన్తేసి, అయ్యా’’తి? ‘‘‘ఇమస్మిం సరే ఉదకం పరిత్తం, గోచరో మన్దో, నిదాఘో చ మహన్తో, ఇదానిమే మచ్ఛా కిం నామ కరిస్సన్తీ’తి తుమ్హాకం చిన్తేన్తో నిసిన్నోమ్హీ’’తి. ‘‘అథ కిం కరోమ, అయ్యా’’తి? ‘‘తుమ్హే సచే మయ్హం వచనం కరేయ్యాథ, అహం వో ఏకేకం ముఖతుణ్డకేన గహేత్వా ఏకం పఞ్చవణ్ణపదుమసఞ్ఛన్నం మహాసరం నేత్వా విస్సజ్జేయ్య’’న్తి. ‘‘అయ్య, పఠమకప్పికతో పట్ఠాయ మచ్ఛానం చిన్తనకబకో నామ నత్థి, త్వం అమ్హేసు ఏకేకం ఖాదితుకామోసీ’’తి. ‘‘నాహం తుమ్హే మయ్హం సద్దహన్తే ఖాదిస్సామి’’. ‘‘సచే పన సరస్స అత్థిభావం మయ్హం న సద్దహథ, ఏకం మచ్ఛం మయా సద్ధిం సరం పస్సితుం పేసేథా’’తి. మచ్ఛా తస్స సద్దహిత్వా ‘‘అయం జలేపి థలేపి సమత్థో’’తి ఏకం కాళమహామచ్ఛం అదంసు ‘‘ఇమం గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి. సో తం గహేత్వా నేత్వా సరే విస్సజ్జేత్వా సబ్బం సరం దస్సేత్వా పున ఆనేత్వా తేసం మచ్ఛానం సన్తికే విస్సజ్జేసి. సో తేసం మచ్ఛానం సరస్స సమ్పత్తిం వణ్ణేసి. తే తస్స కథం సుత్వా గన్తుకామా హుత్వా ‘‘సాధు, అయ్య, అమ్హే గణ్హిత్వా గచ్ఛాహీ’’తి ఆహంసు.

బకో పఠమం తం కాళమహామచ్ఛమేవ గహేత్వా సరతీరం నేత్వా సరం దస్సేత్వా సరతీరే జాతే వరణరుక్ఖే నిలీయిత్వా తం విటపన్తరే పక్ఖిపిత్వా తుణ్డేన విజ్ఝన్తో జీవితక్ఖయం పాపేత్వా మంసం ఖాదిత్వా కణ్టకే రుక్ఖమూలే పాతేత్వా పున గన్త్వా ‘‘విస్సట్ఠో, మే సో మచ్ఛో, అఞ్ఞో ఆగచ్ఛతూ’’తి ఏతేనుపాయేన ఏకేకం గహేత్వా సబ్బే మచ్ఛే ఖాదిత్వా పున ఆగతో ఏకం మచ్ఛమ్పి నాద్దస. ఏకో పనేత్థ కక్కటకో అవసిట్ఠో. బకో తమ్పి ఖాదితుకామో హుత్వా ‘‘భో, కక్కటక, మయా సబ్బేతే మచ్ఛా నేత్వా పదుమసఞ్ఛన్నే మహాసరే విస్సజ్జితా, ఏహి తమ్పి నేస్సామీ’’తి. ‘‘మం గహేత్వా గచ్ఛన్తో కథం గణ్హిస్ససీ’’తి? ‘‘డంసిత్వా గణ్హిస్సామీ’’తి. ‘‘త్వం ఏవం గహేత్వా గచ్ఛన్తో మం పాతేస్ససి, నాహం తయా సద్ధిం గమిస్సామీ’’తి. ‘‘మా భాయి, అహం తం సుగ్గహితం గహేత్వా గమిస్సామీ’’తి. కక్కటకో చిన్తేసి ‘‘ఇమస్స మచ్ఛే నేత్వా సరే విస్సజ్జనం నామ నత్థి. సచే పన మం సరే విస్సజ్జేస్సతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే విస్సజ్జేస్సతి, గీవమస్స ఛిన్దిత్వా జీవితం హరిస్సామీ’’తి.

అథ నం ఏవమాహ ‘‘సమ్మ బక, న ఖో త్వం సుగ్గహితం గహేతుం సక్ఖిస్ససి, అమ్హాకం పన గహణం సుగ్గహణం, సచాహం అళేహి తవ గీవం గహేతుం లభిస్సామి, తవ గీవం సుగ్గహితం కత్వా తయా సద్ధిం గమిస్సామీ’’తి. సో తం ‘‘వఞ్చేతుకామో ఏస మ’’న్తి అజానన్తో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. కక్కటకో అత్తనో అళేహి కమ్మారసణ్డాసేన వియ తస్స గీవం సుగ్గహితం కత్వా ‘‘ఇదాని గచ్ఛా’’తి ఆహ. సో తం నేత్వా సరం దస్సేత్వా వరణరుక్ఖాభిముఖో పాయాసి. కక్కటకో ఆహ ‘‘మాతుల, అయం సరో ఏత్తో, త్వం పన ఇతో కిం నేసీ’’తి? బకో ‘‘న తే మాతులో అహం, న భగినిపుత్తోసి వత మే త్వ’’న్తి వత్వా ‘‘త్వం ‘ఏస మం ఉక్ఖిపిత్వా విచరన్తో మయ్హం దాసో’తి సఞ్ఞం కరోసి మఞ్ఞే, పస్సేతం వరణరుక్ఖస్స మూలే కణ్టకరాసిం, యథా మే తే సబ్బే మచ్ఛా ఖాదితా, తమ్పి తథేవ ఖాదిస్సామీ’’తి ఆహ. కక్కటకో ‘‘ఏతే మచ్ఛా అత్తనో బాలతాయ తయా ఖాదితా, అహం పన తే మం ఖాదితుం న దస్సామి, తఞ్ఞేవ పన వినాసం పాపేస్సామి. త్వఞ్హి బాలతాయ మయా వఞ్చితభావం న జానాసి, మరన్తా ఉభోపి మరిస్సామ, అహం తే సీసం ఛిన్దిత్వా భూమియం ఖిపిస్సామీ’’తి వత్వా కమ్మారసణ్డాసేన వియ అళేహి తస్స గీవం నిప్పీళేసి. సో వివటేన ముఖేన అక్ఖీహి అస్సునా పగ్ఘరన్తేన మరణభయతజ్జితో ‘‘సామి, అహం తం న ఖాదిస్సామి, జీవితం మే దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘యది ఏవం ఓతరిత్వా మం సరస్మిం విస్సజ్జేహీ’’తి. సో నివత్తిత్వా సరమేవ ఓతరిత్వా కక్కటకం సరపరియన్తే పఙ్కపిట్ఠే ఠపేసి, కక్కటకో కత్తరికాయ కుముదనాళం కప్పేన్తో వియ తస్స గీవం కప్పేత్వా ఉదకం పావిసి.

తం అచ్ఛరియం దిస్వా వరణరుక్ఖే అధివత్థా దేవతా సాధుకారం దదమానా వనం ఉన్నాదయమానా మధురస్సరేన ఇమం గాథమాహ –

౩౮. ‘‘నాచ్చన్తం నికతిప్పఞ్ఞో, నికత్యా సుఖమేధతి;

ఆరాధేతి నికతిప్పఞ్ఞో, బకో కక్కటకామివా’’తి.

తత్థ నాచ్చన్తం నికతిప్పఞ్ఞో, నికత్యా సుఖమేధతీతి నికతి వుచ్చతి వఞ్చనా, నికతిప్పఞ్ఞో వఞ్చనపఞ్ఞో పుగ్గలో తాయ నికత్యా నికతియా వఞ్చనాయ న అచ్చన్తం సుఖమేధతి, నిచ్చకాలే సుఖస్మింయేవ పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, ఏకంసేన పన వినాసం పాపుణాతియేవాతి అత్థో. ఆరాధేతీతి పటిలభతి. నికతిప్పఞ్ఞోతి కేరాటికభావం సిక్ఖితపఞ్ఞో పాపపుగ్గలో అత్తనా కతస్స పాపస్స ఫలం ఆరాధేతి పటిలభతి విన్దతీతి అత్థో. కథం? బకో కక్కటకామివ, యథా బకో కక్కటకా గీవచ్ఛేదం పాపుణాతి, ఏవం పాపపుగ్గలో అత్తనా కతపాపతో దిట్ఠధమ్మే వా సమ్పరాయే వా భయం ఆరాధేతి పటిలభతీతి ఇమమత్థం పకాసేన్తో మహాసత్తో వనం ఉన్నాదేన్తో ధమ్మం దేసేసి.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ గామవాసిచీవరవడ్ఢకేనేస వఞ్చితో, అతీతేపి వఞ్చితోయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా సో బకో జేతవనవాసీ చీవరవడ్ఢకో అహోసి, కక్కటకో గామవాసీ చీవరవడ్ఢకో, రుక్ఖదేవతా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

బకజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౩౯] ౯. నన్దజాతకవణ్ణనా

మఞ్ఞే సోవణ్ణయో రాసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరస్స సద్ధివిహారికం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర భిక్ఖు సుబ్బచో అహోసి వచనక్ఖమో, థేరస్స మహన్తేనుస్సాహేన ఉపకారం కరోతి. అథేకం సమయం థేరో సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా చారికం చరన్తో దక్ఖిణాగిరిజనపదం అగమాసి. సో భిక్ఖు తత్థ గతకాలే మానత్థద్ధో హుత్వా థేరస్స వచనం న కరోతి ‘‘ఆవుసో, ఇదం నామ కరోహీ’’తి వుత్తే పన థేరస్స పటిపక్ఖో హోతి. థేరో తస్స ఆసయం న జానాతి. సో తత్థ చారికం చరిత్వా పున జేతవనం ఆగతో. సో భిక్ఖు థేరస్స జేతవనవిహారం ఆగతకాలతో పట్ఠాయ పున తాదిసోవ జాతో. థేరో తథాగతస్స ఆరోచేసి ‘‘భన్తే, మయ్హం ఏకో సద్ధివిహారికో ఏకస్మిం ఠానే సతేన కీతదాసో వియ హోతి, ఏకస్మిం ఠానే మానత్థద్ధో హుత్వా ‘ఇదం నామ కరోహీ’తి వుత్తే పటిపక్ఖో హోతీ’’తి. సత్థా ‘‘నాయం, సారిపుత్త, భిక్ఖు ఇదానేవ ఏవంసీలో, పుబ్బేపేస ఏకం ఠానం గతో సతేన కీతదాసో వియ హోతి. ఏకం ఠానం గతో పటిపక్ఖో పటిసత్తు హోతీ’’తి వత్వా థేరేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం కుటుమ్బియకులే పటిసన్ధిం గణ్హి. తస్సేకో సహాయకో కుటుమ్బికో సయం మహల్లకో, భరియా పనస్స తరుణీ. సా తం నిస్సాయ పుత్తం పటిలభి. సో చిన్తేసి ‘‘అయం ఇత్థీ తరుణత్తా మమచ్చయేన కఞ్చిదేవ పురిసం గహేత్వా ఇమం ధనం వినాసేయ్య, పుత్తస్స మే న దదేయ్య, యంనూనాహం ఇమం ధనం పథవిగతం కరేయ్య’’న్తి ఘరే నన్దం నామ దాసం గహేత్వా అరఞ్ఞం గన్త్వా ఏకస్మిం ఠానే తం ధనం నిదహిత్వా తస్స ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘తాత, నన్ద, ఇమం ధనం మమచ్చయేన మయ్హం పుత్తస్స ఆచిక్ఖేయ్యాసి, మా చ నం పరిచ్చజసీ’’తి ఓవదిత్వా కాలమకాసి.

పుత్తోపిస్స అనుక్కమేన వయప్పత్తో జాతో. అథ నం మాతా ఆహ – ‘‘తాత, తవ పితా నన్దం దాసం గహేత్వా ధనం నిధేసి, తం ఆహరాపేత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేహీ’’తి. సో ఏకదివసం నన్దం ఆహ – ‘‘మాతుల, అత్థి కిఞ్చి మయ్హం పితరా ధనం నిదహిత’’న్తి. ‘‘ఆమ, సామీ’’తి. ‘‘కుహిం తం నిదహిత’’న్తి. ‘‘అరఞ్ఞే, సామీ’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛామా’’తి కుద్దాలపిటకం ఆదాయ నిధిట్ఠానం గన్త్వా ‘‘కహం మాతుల, ధన’’న్తి ఆహ. నన్దో ఆరుయ్హ ధనమత్థకే ఠత్వా ధనం నిస్సాయ మానం ఉప్పాదేత్వా ‘‘అరే దాసిపుత్త చేటక, కుతో తే ఇమస్మిం ఠానే ధన’’న్తి కుమారం అక్కోసతి. కుమారో తస్స ఫరుసవచనం సుత్వా అసుణన్తో వియ ‘‘తేన హి గచ్ఛామా’’తి తం గహేత్వా పటినివత్తిత్వా పున ద్వే తయో దివసే అతిక్కమిత్వా అగమాసి, నన్దో తథేవ అక్కోసతి. కుమారో తేన సద్ధిం ఫరుసవచనం అవత్వావ నివత్తిత్వా ‘‘అయం దాసో ఇతో పట్ఠాయ ‘ధనం ఆచిక్ఖిస్సామీ’తి గచ్ఛతి, గన్త్వా పన మం అక్కోసతి, తత్థ కారణం న జానామి, అత్థి ఖో పన మే పితు సహాయో కుటుమ్బికో, తం పటిపుచ్ఛిత్వా జానిస్సామీ’’తి బోధిసత్తస్స సన్తికం గన్త్వా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా ‘‘కిం ను ఖో, తాత, కారణ’’న్తి పుచ్ఛి.

బోధిసత్తో ‘‘యస్మిం తే, తాత, ఠానే ఠితో నన్దో అక్కోసతి, తత్థేవ తే పితు సన్తకం ధనం, తస్మా యదా తే నన్దో అక్కోసతి, తదా నం ‘ఏహి రే దాస, కిం అక్కోససీ’తి ఆకడ్ఢిత్వా తం ఠానం భిన్దిత్వా కులసన్తకం ధనం నీహరిత్వా దాసం ఉక్ఖిపాపేత్వా ధనం ఆహరా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౯. ‘‘మఞ్ఞే సోవణ్ణయో రాసి, సోవణ్ణమాలా చ నన్దకో;

యత్థ దాసో ఆమజాతో, ఠితో థుల్లాని గజ్జతీ’’తి.

తత్థ మఞ్ఞేతి ఏవం అహం జానామి. సోవణ్ణయోతి సున్దరో వణ్ణో ఏతేసన్తి సోవణ్ణాని. కాని తాని? రజతమణికఞ్చనపవాళాదీని రతనాని. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే సబ్బానేతాని ‘‘సువణ్ణానీ’’తి అధిప్పేతాని, తేసం రాసి సోవణ్ణయో రాసి. సోవణ్ణమాలా చాతి తుయ్హం పితుసన్తకా సువణ్ణమాలా చ ఏత్థేవాతి మఞ్ఞామి. నన్దకో యత్థ దాసోతి యస్మిం ఠానే ఠితో నన్దకో దాసో. ఆమజాతోతి ‘‘ఆమ, అహం వో దాసీ’’తి ఏవం దాసబ్యం ఉపగతాయ ఆమదాసిసఙ్ఖాతాయ దాసియా పుత్తో. ఠితో థుల్లాని గజ్జతీతి ‘‘సో యస్మిం ఠానే ఠితో థుల్లాని ఫరుసవచనాని వదతి, తత్థేవ తే కులసన్తకం ధనం, ఏవం అహం తం మఞ్ఞామీ’’తి బోధిసత్తో కుమారస్స ధనగ్గహణూపాయం ఆచిక్ఖి.

కుమారో బోధిసత్తం వన్దిత్వా ఘరం గన్త్వా నన్దం ఆదాయ నిధిట్ఠానం గన్త్వా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జిత్వా తం ధనం ఆహరిత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేత్వా బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠితో దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘పుబ్బేపేస ఏవంసీలోయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా నన్దో సారిపుత్తస్స సద్ధివిహారికో అహోసి, పణ్డితకుటుమ్బికో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నన్దజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౪౦] ౧౦. ఖదిరఙ్గారజాతకవణ్ణనా

కామం పతామి నిరయన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికో హి విహారమేవ ఆరబ్భ చతుపఞ్ఞాసకోటిధనం బుద్ధసాసనే పరిచ్చజిత్వా వికిరిత్వా ఠపేత్వా తీణి రతనాని అఞ్ఞత్థ రతనసఞ్ఞమేవ అనుప్పాదేత్వా సత్థరి జేతవనే విహరన్తే దేవసికం తీణి మహాఉపట్ఠానాని గచ్ఛతి. పాతోవ ఏకవారం గచ్ఛతి, కతపాతరాసో ఏకవారం, సాయన్హే ఏకవారం. అఞ్ఞానిపి అన్తరన్తరుపట్ఠానాని హోన్తియేవ. గచ్ఛన్తో చ ‘‘కిం ను ఖో ఆదాయ ఆగతోతి సామణేరా వా దహరా వా హత్థమ్పి మే ఓలోకేయ్యు’’న్తి తుచ్ఛహత్థో నామ న గతపుబ్బో. పాతోవ గచ్ఛన్తో యాగుం గాహాపేత్వా గచ్ఛతి, కతపాతరాసో సప్పినవనీతమధుఫాణితాదీనిపి, సాయన్హసమయే గన్ధమాలావత్థాదిహత్థోతి. ఏవం దివసే దివసే పరిచ్చజన్తస్స పనస్స పరిచ్చాగే పమాణం నత్థి.

బహూ వోహారూపజీవినోపిస్స హత్థతో పణ్ణే ఆరోపేత్వా అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖ్యం ధనం ఇణం గణ్హింసు, తే మహాసేట్ఠి న ఆహరాపేతి. అఞ్ఞా పనస్స కులసన్తకా అట్ఠారస కోటియో నదీతీరే నిదహిత్వా ఠపితా అచిరవతోదకేన నదీకూలే భిన్నే మహాసముద్దం పవిట్ఠా, తా యథాపిహితలఞ్ఛి తావ లోహచాటియో అణ్డవకుచ్ఛియం పవట్టన్తా విచరన్తి. గేహే పనస్స పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం నిచ్చభత్తం నిబద్ధమేవ హోతి. సేట్ఠినో హి గేహం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చతుమహాపథే ఖతపోక్ఖరణిసదిసం, సబ్బభిక్ఖూనం మాతాపితుట్ఠానే ఠితం. తేనస్స ఘరం సమ్మాసమ్బుద్ధోపి గచ్ఛతి, అసీతిమహాథేరాపి గచ్ఛన్తియేవ. సేసభిక్ఖూనం పన గచ్ఛన్తానఞ్చ ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ పమాణం నత్థి. తం పన ఘరం సత్తభూమకం సత్తద్వారకోట్ఠకపటిమణ్డితం, తస్స చతుత్థే ద్వారకోట్ఠకే ఏకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా దేవతా వసతి, సా సమ్మాసమ్బుద్ధే గేహం పవిసన్తే అత్తనో విమానే ఠాతుం న సక్కోతి, దారకే గహేత్వా ఓతరిత్వా భూమియం తిట్ఠతి. అసీతిమహాథేరేసుపి అవసేసత్థేరేసుపి పవిసన్తేసు చ నిక్ఖమన్తేసు చ తథేవ కరోతి. సా చిన్తేసి ‘‘సమణే గోతమే చ సావకేసు చస్స ఇమం గేహం పవిసన్తేసు మయ్హం సుఖం నామ నత్థి, నిచ్చకాలం ఓతరిత్వా ఓతరిత్వా భూమియం ఠాతుం న సక్ఖిస్సామి. యథా ఇమే ఏతం ఘరం న పవిసన్తి, తథా మయా కాతుం వట్టతీ’’తి. అథేకదివసం సయనూపగతస్సేవ మహాకమ్మన్తికస్స సన్తికం గన్త్వా ఓభాసం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. ‘‘కో ఏత్థా’’తి చ వుత్తే ‘‘అహం చతుత్థద్వారకోట్ఠకే నిబ్బత్తదేవతా’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా ఆగతాసీ’’తి? ‘‘కిం తుమ్హే సేట్ఠిస్స కిరియం న పస్సథ, అత్తనో పచ్ఛిమకాలం అనోలోకేత్వా ధనం నీహరిత్వా సమణం గోతమంయేవ పూజేతి, నేవ వణిజ్జం పయోజేతి, న కమ్మన్తే పట్ఠపేతి, తుమ్హే సేట్ఠిం తథా ఓవదథ, యథా అత్తనో కమ్మన్తం కరోతి. యథా చ సమణో గోతమో ససావకో ఇమం ఘరం న పవిసతి, తథా కరోథా’’తి. అథ నం సో ఆహ ‘‘బాలదేవతే, సేట్ఠి ధనం విస్సజ్జేన్తో నియ్యానికే బుద్ధసాసనే విస్సజ్జేతి, సో సచే మం చూళాయం గహేత్వా విక్కిణిస్సతి, నేవాహం కిఞ్చి కథేస్సామి, గచ్ఛ త్వం’’న్తి. సా పునేకదివసం సేట్ఠినో జేట్ఠపుత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తథేవ ఓవది, సోపి తం పురిమనయేనేవ తజ్జేసి. సేట్ఠినా పన సద్ధిం కథేతుంయేవ న సక్కోతి.

సేట్ఠినోపి నిరన్తరం దానం దేన్తస్స వోహారే అకరోన్తస్స ఆయే మన్దీభూతే ధనం పరిక్ఖయం అగమాసి. అథస్స అనుక్కమేన దాలిద్దియప్పత్తస్స పరిభోగసాటకసయనభోజనానిపి పురాణసదిసాని న భవింసు. ఏవంభూతోపి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దేతి, పణీతం పన కత్వా దాతుం న సక్కోతి. అథ నం ఏకదివసం వన్దిత్వా నిసిన్నం సత్థా ‘‘దీయతి పన తే, గహపతి, కులే దాన’’న్తి పుచ్ఛి. సో ‘‘దీయతి, భన్తే, తఞ్చ ఖో కణాజకం బిలఙ్గదుతియ’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘గహపతి, ‘లూఖం దానం దేమీ’తి మా చిత్తం సఙ్కోచయిత్థ. చిత్తస్మిఞ్హి పణీతే బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం దిన్నదానం లూఖం నామ న హోతి. కస్మా? విపాకమహన్తత్తా’’తి ఆహ. చిత్తఞ్హి పణీతం కాతుం సక్కోన్తస్స దానం లూఖం నామ నత్థీతి చేతం ఏవం వేదితబ్బం –

‘‘నత్థి చిత్తే పసన్నమ్హి, అప్పకా నామ దక్ఖిణా;

తథాగతే వా సమ్బుద్ధే, అథ వా తస్స సావకే. (వి. వ. ౮౦౪);

‘‘న కిరత్థి అనోమదస్సిసు, పారిచరియా బుద్ధేసు అప్పకా;

సుక్ఖాయ అలోణికాయ చ, పస్స ఫలం కుమ్మాసపిణ్డియా’’తి.

అపరమ్పి నం ఆహ ‘‘గహపతి, త్వం తావ లూఖం దానం దదమానో అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం దేసి, అహం వేలామకాలే సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా సత్త రతనాని దదమానో పఞ్చ మహానదియో ఏకోఘపుణ్ణం కత్వా వియ చ మహాదానం పవత్తయమానో తిసరణగతం వా పఞ్చసీలరక్ఖనకం వా కఞ్చి నాలత్థం, దక్ఖిణేయ్యపుగ్గలా నామ ఏవం దుల్లభా. తస్మా ‘లూఖం మే దాన’న్తి మా చిత్తం సఙ్కోచయిత్థా’’తి ఏవఞ్చ పన వత్వా వేలామసుత్తం (అ. ని. ౯.౨౦) కథేసి.

అథ ఖో సా దేవతా ఇస్సరకాలే సేట్ఠినా సద్ధిం కథేతుమ్పి అసక్కోన్తీ ‘‘ఇదానాయం దుగ్గతత్తా మమ వచనం గణ్హిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానా అడ్ఢరత్తసమయే సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఓభాసం ఫరిత్వా ఆకాసే అట్ఠాసి. సేట్ఠి తం దిస్వా ‘‘కో ఏసో’’తి ఆహ. ‘‘అహం మహాసేట్ఠి చతుత్థద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా, దేవతా’’తి. ‘‘కిమత్థమాగతాసీ’’తి? ‘‘తుయ్హం ఓవాదం కథేతుకామా హుత్వా ఆగచ్ఛామీ’’తి. ‘‘తేన హి కథేహీ’’తి. మహాసేట్ఠి త్వం పచ్ఛిమకాలం న చిన్తేసి, పుత్తధీతరో న ఓలోకేసి, సమణస్స తే గోతమస్స సాసనే బహుం ధనం విప్పకిణ్ణం, సో త్వం అతివేలం ధనవిస్సజ్జనేన వా వణిజ్జాదికమ్మానం అకరణేన వా సమణం గోతమం నిస్సాయ దుగ్గతో జాతో, ఏవంభూతోపి సమణం గోతమం న ముఞ్చసి, అజ్జపి తే సమణా ఘరం పవిసన్తియేవ. యం తావ తేహి నీతం, తం న సక్కా పచ్చాహరాపేతుం, గహితం గహితమేవ హోతు, ఇతో పట్ఠాయ పన సయఞ్చ సమణస్స గోతమస్స సన్తికం మా గమిత్థ, సావకానఞ్చస్స ఇమం ఘరం పవిసితుం మా అదాసి, సమణం గోతమం నివత్తిత్వాపి అనోలోకేన్తో అత్తనో వోహారే చ వణిజ్జఞ్చ కత్వా కుటుమ్బం సణ్ఠపేహీ’’తి. అథ నం సో ఏవమాహ ‘‘అయం తయా మయ్హం దాతబ్బఓవాదో’’తి. ‘‘ఆమ, అయ్యా’’తి. తాదిసానం దేవతానం సతేనపి సహస్సేనపి సతసహస్సేనపి అకమ్పనీయో అహం దసబలేన కతో. మమ హి సద్ధా సినేరు వియ అచలా సుప్పతిట్ఠితా, మయా నియ్యానికే రతనసాసనే ధనం విస్సజ్జితం, అయుత్తం తే కథితం, బుద్ధసాసనే పహారో దిన్నో, ఏవరూపాయ అనాచారాయ దుస్సీలాయ కాళకణ్ణియా సద్ధిం తయా మమ ఏకగేహే వసనకిచ్చం నత్థి, సీఘం మమ గేహా నిక్ఖమిత్వా అఞ్ఞత్థ గచ్ఛాతి.

సా సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స వచనం సుత్వా ఠాతుం అసక్కోన్తీ అత్తనో వసనట్ఠానం గన్త్వా దారకే హత్థేన గహేత్వా నిక్ఖమి. నిక్ఖమిత్వా చ పన అఞ్ఞత్థ వసనట్ఠానం అలభమానా ‘‘సేట్ఠిం ఖమాపేత్వా తత్థేవ వసిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నగరపరిగ్గాహకదేవపుత్తస్స సన్తికం గన్త్వా తం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. ‘‘కేనట్ఠేన ఆగతాసీ’’తి చ వుత్తే ‘‘అహం సామి, అత్తనో బాలతాయ అనుపధారేత్వా అనాథపిణ్డికేన సేట్ఠినా సద్ధిం కథేసిం, సో మం కుజ్ఝిత్వా వసనట్ఠానా నిక్కడ్ఢి, మం సేట్ఠిస్స సన్తికం నేత్వా ఖమాపేత్వా వసనట్ఠానం మే దేథా’’తి. ‘‘కిం పన తయా సేట్ఠి వుత్తో’’తి ‘‘ఇతో పట్ఠాయ బుద్ధుపట్ఠానం సఙ్ఘుపట్ఠానం మా కరి, సమణస్స గోతమస్స ఘరప్పవేసనం మా అదాసీ’’తి ‘‘ఏవం మే వుత్తో, సామీ’’తి. అయుత్తం తయా వుత్తం, సాసనే పహారో దిన్నో, ‘‘అహం తం ఆదాయ సేట్ఠినో సన్తికం గన్తుం న ఉస్సహామీ’’తి. సా తస్స సన్తికా సఙ్గహం అలభిత్వా చతున్నం మహారాజానం సన్తికం అగమాసి.

తేహిపి తథేవ పటిక్ఖిత్తా సక్కం దేవరాజం ఉపసఙ్కమిత్వా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘అహం, దేవ, వసనట్ఠానం అలభమానా దారకే హత్థేన గహేత్వా అనాథా విచరామి, తుమ్హాకం సిరియా మయ్హం వసనట్ఠానం దాపేథా’’తి సుట్ఠుతరం యాచి. సోపి నం ఆహ ‘‘తయా అయుత్తం కతం, జినసాసనే పహారో దిన్నో, అహమ్పి తం నిస్సాయ సేట్ఠినా సద్ధిం కథేతుం న సక్కోమి, ఏకం పన తే సేట్ఠిస్స ఖమనూపాయం కథేస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, దేవ, కథేహీ’’తి. మహాసేట్ఠిస్స హత్థతో మనుస్సేహి పణ్ణే ఆరోపేత్వా అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖ్యం ధనం గహితం అత్థి, త్వం తస్స ఆయుత్తకవేసం గహేత్వా కఞ్చి అజానాపేత్వా తాని పణ్ణాని ఆదాయ కతిపయేహి యక్ఖతరుణేహి పరివారితా ఏకేన హత్థేన పణ్ణం, ఏకేన లేఖనిం గహేత్వా తేసం గేహం గన్త్వా గేహమజ్ఝే ఠితా అత్తనో యక్ఖానుభావేన తే ఉత్తాసేత్వా ‘‘ఇదం తుమ్హాకం ఇణపణ్ణం, అమ్హాకం సేట్ఠి అత్తనో ఇస్సరకాలే తుమ్హే న కిఞ్చి ఆహ, ఇదాని దుగ్గతో జాతో, తుమ్హేహి గహితకహాపణాని దేథా’’తి అత్తనో యక్ఖానుభావం దస్సేత్వా సబ్బాపి తా అట్ఠారస హిరఞ్ఞకోటియో సాధేత్వా సేట్ఠిస్స తుచ్ఛకోట్ఠకే పూరేత్వా అఞ్ఞం అచిరవతినదీతీరే నిదహితం ధనం నదీకూలే భిన్నే సముద్దం పవిట్ఠం అత్థి, తమ్పి అత్తనో ఆనుభావేన ఆహరిత్వా తుచ్ఛకోట్ఠకే పూరేత్వా, అఞ్ఞమ్పి అసుకట్ఠానే నామ అస్సామికం అట్ఠారసకోటిమత్తమేవ ధనం అత్థి, తమ్పి ఆహరిత్వా తుచ్ఛకోట్ఠకే పూరేహి, ఇమాహి చతుపఞ్ఞాసకోటీహి ఇమం తుచ్ఛకోట్ఠకపూరకం దణ్డకమ్మం కత్వా మహాసేట్ఠిం ఖమాపేహీతి.

సా ‘‘సాధు, దేవా’’తి తస్స వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా వుత్తనయేనేవ సబ్బం ధనం ఆహరిత్వా కోట్ఠకే పూరేత్వా అడ్ఢరత్తసమయే సేట్ఠిస్స సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఓభాసం ఫరిత్వా ఆకాసే అట్ఠాసి. ‘‘కో ఏసో’’తి వుత్తే ‘‘అహం తే మహాసేట్ఠి చతుత్థద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా అన్ధబాలదేవతా, మయా మహామోహమూళ్హాయ బుద్ధగుణే అజానిత్వా పురిమేసు దివసేసు తుమ్హేహి సద్ధిం కిఞ్చి కథితం అత్థి, తం మే దోసం ఖమథ. సక్కస్స హి మే దేవరాజస్స వచనేన తుమ్హాకం ఇణం సోధేత్వా అట్ఠారస కోటియో, సముద్దం గతా అట్ఠారస కోటియో, తస్మిం తస్మిం ఠానే అస్సామికధనస్స అట్ఠారస కోటియోతి చతుపణ్ణాస కోటియో ఆహరిత్వా తుచ్ఛకోట్ఠకపూరణేన దణ్డకమ్మం కతం, జేతవనవిహారం ఆరబ్భ పరిక్ఖయం గతధనం సబ్బం సమ్పిణ్డితం, వసనట్ఠానం అలభమానా కిలమామి, మయా అఞ్ఞాణతాయ కథితం మనసి అకత్వా ఖమథ మహాసేట్ఠీ’’తి ఆహ.

అనాథపిణ్డికో తస్సా వచనం సుత్వా చిన్తేసి ‘‘అయం దేవతా ‘దణ్డకమ్మఞ్చ మే కత’న్తి వదతి, అత్తనో చ దోసం పటిజానాతి, సత్థా ఇమం వినేత్వా అత్తనో గుణే జానాపేస్సతి, సమ్మాసమ్బుద్ధస్స నం దస్సేస్సామీ’’తి. అథ నం ఆహ ‘‘అమ్మ, దేవతే, సచేసి మం ఖమాపేతుకామా, సత్థు సన్తికే మం ఖమాపేహీ’’తి. సాధు ఏవం కరిస్సామి, ‘‘సత్థు పన మం సన్తికం గహేత్వా గచ్ఛాహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా విభాతాయ రత్తియా పాతోవ తం గహేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా తాయ కతకమ్మం సబ్బం తథాగతస్స ఆరోచేసి. సత్థా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇధ, గహపతి, పాపపుగ్గలోపి యావ పాపం న పచ్చతి, తావ భద్రాని పస్సతి. యదా పనస్స పాపం పచ్చతి, తదా పాపమేవ పస్సతి. భద్రపుగ్గలోపి యావ భద్రం న పచ్చతి, తావ పాపాని పస్సతి. యదా పనస్స భద్రం పచ్చతి, తదా భద్రమేవ పస్సతీ’’తి వత్వా ఇమా ధమ్మపదే ద్వే గాథా అభాసి –

‘‘పాపోపి పస్సతీ భద్రం, యావ పాపం న పచ్చతి;

యదా చ పచ్చతీ పాపం, అథ పాపో పాపాని పస్సతి.

‘‘భద్రోపి పస్సతీ పాపం, యావ భద్రం న పచ్చతి;

యదా చ పచ్చతీ భద్రం, అథ భద్రో భద్రాని పస్సతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౧౯-౧౨౦);

ఇమాసఞ్చ పన గాథానం పరియోసానే సా దేవతా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సా చక్కఙ్కితేసు సత్థు పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘మయా, భన్తే, రాగరత్తాయ దోసపదుట్ఠాయ మోహమూళ్హాయ అవిజ్జన్ధాయ తుమ్హాకం గుణే అజానన్తియా పాపకం వచనం వుత్తం, తం మే ఖమథా’’తి సత్థారం ఖమాపేత్వా మహాసేట్ఠిమ్పి ఖమాపేసి.

తస్మిం సమయే అనాథపిణ్డికో సత్థు పురతో అత్తనో గుణం కథేసి ‘‘భన్తే, అయం దేవతా ‘బుద్ధుపట్ఠానాదీని మా కరోహీ’తి వారయమానాపి మం వారేతుం నాసక్ఖి, ‘దానం న దాతబ్బ’న్తి ఇమాయ వారియమానోపహం దానం అదాసిమేవ, నూన ఏస, భన్తే, మయ్హం గుణో’’తి. సత్థా ‘‘త్వం ఖోసి గహపతి సోతాపన్నో అరియసావకో అచలసద్ధో విసుద్ధదస్సనో, తుయ్హం ఇమాయ అప్పేసక్ఖదేవతాయ వారేన్తియా అవారితభావో న అచ్ఛరియో. యం పన పుబ్బే పణ్డితా అనుప్పన్నే బుద్ధే అపరిపక్కఞాణే ఠితా కామావచరిస్సరేన మారేన ఆకాసే ఠత్వా ‘సచే దానం దస్ససి, ఇమస్మిం నిరయే పచ్చిస్ససీ’తి అసీతిహత్థగమ్భీరం అఙ్గారకాసుం దస్సేత్వా ‘మా దానం అదాసీ’తి వారితాపి పదుమకణ్ణికామజ్ఝే ఠత్వా దానం అదంసు, ఇదం అచ్ఛరియ’’న్తి వత్వా అనాథపిణ్డికేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో బారాణసిసేట్ఠిస్స కులే నిబ్బత్తిత్వా నానప్పకారేహి సుఖూపకరణేహి దేవకుమారో వియ సంవడ్ఢియమానో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్వా సోళసవస్సకాలేయేవ సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్తో. సో పితు అచ్చయేన సేట్ఠిట్ఠానే ఠత్వా చతూసు నగరద్వారేసు చతస్సో దానసాలాయో, మజ్ఝే నగరస్స ఏకం, అత్తనో నివేసనద్వారే ఏకన్తి ఛ దానసాలాయో కారేత్వా మహాదానం దేతి, సీలం రక్ఖతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి.

అథేకదివసం పాతరాసవేలాయ బోధిసత్తస్స నానగ్గరసే మనుఞ్ఞభోజనే ఉపనీయమానే ఏకో పచ్చేకబుద్ధో సత్తాహచ్చయేన నిరోధా వుట్ఠాయ భిక్ఖాచారవేలం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘అజ్జ మయా బారాణసిసేట్ఠిస్స గేహద్వారం గన్తుం వట్టతీ’’తి నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహే ముఖధోవనం కత్వా మనోసిలాతలే ఠితో నివాసేత్వా విజ్జులతాసదిసం కాయబన్ధనం బన్ధిత్వా చీవరం పారుపిత్వా ఇద్ధిమయమత్తికాపత్తం ఆదాయ ఆకాసేనాగన్త్వా బోధిసత్తస్స భత్తే ఉపనీతమత్తే గేహద్వారే అట్ఠాసి. బోధిసత్తో తం దిస్వావ ఆసనా వుట్ఠాయ నిపచ్చకారం దస్సేత్వా పరికమ్మకారకం ఓలోకేసి. ‘‘కిం కరోమి, సామీ’’తి చ వుత్తే ‘‘అయ్యస్స పత్తం ఆహరథా’’తి ఆహ. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మారో పాపిమా వికమ్పమానో ఉట్ఠాయ ‘‘అయం పచ్చేకబుద్ధో ఇతో సత్తమే దివసే ఆహారం లభి, అజ్జ అలభమానో వినస్సిస్సతి, ఇమఞ్చ వినాసేస్సామి, సేట్ఠినో చ దానన్తరాయం కరిస్సామీ’’తి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ ఆగన్త్వా అన్తరవత్థుమ్హి అసీతిహత్థమత్తం అఙ్గారకాసుం నిమ్మిని. సా ఖదిరఙ్గారపుణ్ణా సమ్పజ్జలితా సజోతిభూతా అవీచిమహానిరయో వియ ఖాయిత్థ. తం పన మాపేత్వా సయం ఆకాసే అట్ఠాసి. పత్తాహరణత్థాయ గచ్ఛమానో పురిసో తం దిస్వా మహాభయప్పత్తో నివత్తి. బోధిసత్తో ‘‘కిం, తాత, నివత్తోసీ’’తి పుచ్ఛి. అయం సామి అన్తరవత్థుమ్హి మహతీ అఙ్గారకాసు సమ్పజ్జలితా సజోతిభూతాతి. అథఞ్ఞో అథఞ్ఞోతి ఏవం ఆగతాగతా సబ్బేపి భయప్పత్తా వేగేన పలాయింసు.

బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘అజ్జ మయ్హం దానన్తరాయం కాతుకామో వసవత్తీ మారో ఉయ్యుత్తో భవిస్సతి, న ఖో పన జానాతి మారసతేన మారసహస్సేనపి మయ్హం అకమ్పియభావం, అజ్జ దాని మయ్హం వా మారస్స వా బలమహన్తతం, ఆనుభావమహన్తతం జానిస్సామీ’’తి తం యథాసజ్జితమేవ భత్తపాతిం సయం ఆదాయ గేహా నిక్ఖమ్మ అఙ్గారకాసుతటే ఠత్వా ఆకాసం ఉల్లోకేత్వా మారం దిస్వా ‘‘కోసి త్వ’’న్తి ఆహ. ‘‘అహం, మారో’’తి. ‘‘అయం అఙ్గారకాసు తయా నిమ్మితా’’తి? ‘‘ఆమ, మయా’’తి. ‘‘కిమత్థాయా’’తి. ‘‘తవ దానస్స అన్తరాయకరణత్థాయ చ పచ్చేకబుద్ధస్స చ జీవితనాసనత్థాయా’’తి. బోధిసత్తో ‘‘నేవ తే అహం అత్తనో దానస్స అన్తరాయం, న పచ్చేకబుద్ధస్స జీవితన్తరాయం కాతుం దస్సామి, అజ్జ దాని మయ్హం వా తుయ్హం వా బలమహన్తతం, ఆనుభావమహన్తతం జానిస్సామీ’’తి అఙ్గారకాసుతటే ఠత్వా ‘‘భన్తే, పచ్చేకబుద్ధ అహం ఇమిస్సా అఙ్గారకాసుయా అధోసీసో పతమానోపి న నివత్తిస్సామి, కేవలం తుమ్హే మయా దిన్నం భోజనం పటిగ్గణ్హథా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౦. ‘‘కామం పతామి నిరయం, ఉద్ధంపాదో అవంసిరో;

నానరియం కరిస్సామి, హన్ద పిణ్డం పటిగ్గహా’’తి.

తత్థాయం పిణ్డత్థో – భన్తే, పచ్చేకవరబుద్ధ సచేపహం తుమ్హాకం పిణ్డపాతం దేన్తో ఏకంసేనేవ ఇమం నిరయం ఉద్ధంపాదో అవంసిరో హుత్వా పతామి, తథాపి యదిదం అదానఞ్చ అసీలఞ్చ అరియేహి అకత్తబ్బత్తా అనరియేహి చ కత్తబ్బత్తా ‘‘అనరియ’’న్తి వుచ్చతి, ‘‘న తం అనరియం కరిస్సామి, హన్ద ఇమం మయా దీయమానం పిణ్డం పటిగ్గహ పటిగ్గణ్హాహీ’’తి. ఏత్థ చ హన్దాతి వోస్సగ్గత్థే నిపాతో.

ఏవం వత్వా బోధిసత్తో దళ్హసమాదానేన భత్తపాతిం గహేత్వా అఙ్గారకాసుమత్థకేన పక్ఖన్తో, తావదేవ అసీతిహత్థగమ్భీరాయ అఙ్గారకాసుయా తలతో ఉపరూపరిజాతం సతపత్తపుప్ఫితం ఏకం మహాపదుమం ఉగ్గన్త్వా బోధిసత్తస్స పాదే సమ్పటిచ్ఛి. తతో మహాతుమ్బమత్తా రేణు ఉగ్గన్త్వా మహాసత్తస్స ముద్ధని ఠత్వా సకలసరీరం సువణ్ణచుణ్ణసమోకిణ్ణమివ అకాసి. సో పదుమకణ్ణికాయ ఠత్వా నానగ్గరసభోజనం పచ్చేకబుద్ధస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. సో తం పటిగ్గహేత్వా అనుమోదనం కత్వా పత్తం ఆకాసే ఖిపిత్వా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స సయమ్పి వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా నానప్పకారం వలాహకపన్తిం మద్దమానో వియ హిమవన్తమేవ గతో. మారోపి పరాజితో దోమనస్సం పత్వా అత్తనో వసనట్ఠానమేవ గతో. బోధిసత్తో పన పదుమకణ్ణికాయ ఠితకోవ మహాజనస్స దానసీలసంవణ్ణనేన ధమ్మం దేసేత్వా మహాజనేన పరివుతో అత్తనో నివేసనమేవ పవిసిత్వా యావజీవం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘నయిదం, గహపతి, అచ్ఛరియం, యం త్వం ఏవం దస్సనసమ్పన్నో ఏతరహి దేవతాయ న కమ్పితో, పుబ్బే పణ్డితేహి కతమేవ అచ్ఛరియ’’న్తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా పచ్చేకబుద్ధో తత్థేవ పరినిబ్బాయి, మారం పరాజేత్వా పదుమకణ్ణికాయ ఠత్వా పచ్చేకబుద్ధస్స పిణ్డపాతదాయకో బారాణసిసేట్ఠి పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

ఖదిరఙ్గారజాతకవణ్ణనా దసమా.