౩. కురుఙ్గవగ్గో

[౨౧] ౧. కురుఙ్గమిగజాతకవణ్ణనా

ఞాతమేతం కురుఙ్గస్సాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి సమయే ధమ్మసభాయం సన్నిపతితా భిక్ఖూ ‘‘ఆవుసో దేవదత్తో తథాగతస్స ఘాతనత్థాయ ధనుగ్గహే పయోజేసి, సిలం పవిజ్ఝి, ధనపాలం విస్సజ్జేసి, సబ్బథాపి దసబలస్స వధాయ పరిసక్కతీ’’తి దేవదత్తస్స అవణ్ణం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసిన్నో ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. భన్తే, దేవదత్తో తుమ్హాకం వధాయ పరిసక్కతీతి తస్స అగుణకథాయ సన్నిసిన్నామ్హాతి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మమ వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి మమ వధాయ పరిసక్కియేవ, న చ పన మం వధితుం అసక్ఖీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో కురుఙ్గమిగో హుత్వా ఏకస్మిం అరఞ్ఞాయతనే ఫలాని ఖాదన్తో వసతి. సో ఏకస్మిం కాలే ఫలసమ్పన్నే సేపణ్ణిరుక్ఖే సేపణ్ణిఫలాని ఖాదతి. అథేకో గామవాసీ అట్టకలుద్దకో ఫలరుక్ఖమూలేసు మిగానం పదాని ఉపధారేత్వా ఉపరిరుక్ఖే అట్టకం బన్ధిత్వా తత్థ నిసీదిత్వా ఫలాని ఖాదితుం ఆగతాగతే మిగే సత్తియా విజ్ఝిత్వా తేసం మంసం విక్కిణన్తో జీవికం కప్పేతి. సో ఏకదివసం తస్మిం రుక్ఖమూలే బోధిసత్తస్స పదవళఞ్జం దిస్వా తస్మిం సేపణ్ణిరుక్ఖే అట్టకం బన్ధిత్వా పాతోవ భుఞ్జిత్వా సత్తిం ఆదాయ వనం పవిసిత్వా తం రుక్ఖం ఆరుహిత్వా అట్టకే నిసీది. బోధిసత్తోపి పాతోవ వసనట్ఠానా నిక్ఖమిత్వా ‘‘సేపణ్ణిఫలాని ఖాదిస్సామీ’’తి ఆగమ్మ తం రుక్ఖమూలం సహసావ అపవిసిత్వా ‘‘కదాచి అట్టకలుద్దకా రుక్ఖేసు అట్టకం బన్ధన్తి, అత్థి ను ఖో ఏవరూపో ఉపద్దవో’’తి పరిగ్గణ్హన్తో బాహిరతోవ అట్ఠాసి.

లుద్దకోపి బోధిసత్తస్స అనాగమనభావం ఞత్వా అట్టకే నిసిన్నోవ సేపణ్ణిఫలాని ఖిపిత్వా ఖిపిత్వా తస్స పురతో పాతేసి. బోధిసత్తో ‘‘ఇమాని ఫలాని ఆగన్త్వా మయ్హం పురతో పతన్తి, అత్థి ను ఖో ఉపరి లుద్దకో’’తి పునప్పునం ఉల్లోకేన్తో లుద్దకం దిస్వా అపస్సన్తో వియ హుత్వా ‘‘అమ్భో, రుక్ఖ-పుబ్బే త్వం ఓలమ్బకం చారేన్తో వియ ఉజుకమేవ ఫలాని పాతేసి, అజ్జ పన తే రుక్ఖధమ్మో పరిచ్చత్తో, ఏవం తయా రుక్ఖధమ్మే పరిచ్చత్తే అహమ్పి అఞ్ఞం రుక్ఖమూలం ఉపసఙ్కమిత్వా మయ్హం ఆహారం పరియేసిస్సామీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౧. ‘‘ఞాతమేతం కురుఙ్గస్స, యం త్వం సేపణ్ణి సేయ్యసి;

అఞ్ఞం సేపణ్ణి గచ్ఛామి, న మే తే రుచ్చతే ఫల’’న్తి.

తత్థ ఞాతన్తి పాకటం జాతం. ఏతన్తి ఇదం. కురుఙ్గస్సాతి కురుఙ్గమిగస్స. యం త్వం సేపణ్ణి సేయ్యసీతి యం త్వం అమ్భో సేపణ్ణిరుక్ఖ పురతో ఫలాని పాతయమానో సేయ్యసి విసేయ్యసి విసిణ్ణఫలో హోసి, తం సబ్బం కురుఙ్గమిగస్స పాకటం జాతం. న మే తే రుచ్చతే ఫలన్తి ఏవం ఫలం దదమానాయ న మే తవ ఫలం రుచ్చతి, తిట్ఠ త్వం, అహం అఞ్ఞత్థ గచ్ఛిస్సామీతి అగమాసి.

అథస్స లుద్దకో అట్టకే నిసిన్నోవ సత్తిం ఖిపిత్వా ‘‘గచ్ఛ, విరద్ధో దానిమ్హి త’’న్తి ఆహ. బోధిసత్తో నివత్తిత్వా ఠితో ఆహ ‘‘అమ్భో పురిస, ఇదానీసి కిఞ్చాపి మం విరద్ధో, అట్ఠ పన మహానిరయే సోళసఉస్సదనిరయే పఞ్చవిధబన్ధనాదీని చ కమ్మకారణాని అవిరద్ధోయేవాసీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా పలాయిత్వా యథారుచిం గతో, లుద్దోపి ఓతరిత్వా యథారుచిం గతో.

సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మమ వధాయ పరిసక్కతి, పుబ్బేపి పరిసక్కియేవ, న చ పన మం వధితుం అసక్ఖీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా అట్టకలుద్దకో దేవదత్తో అహోసి, కురుఙ్గమిగో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కురుఙ్గమిగజాతకవణ్ణనా పఠమా.

[౨౨] ౨. కుక్కురజాతకవణ్ణనా

యే కుక్కురాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఞాతత్థచరియం ఆరబ్భ కథేసి. సా ద్వాదసకనిపాతే భద్దసాలజాతకే ఆవిభవిస్సతి. ఇదం పన వత్థుం పతిట్ఠపేత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తథారూపం కమ్మం పటిచ్చ కుక్కురయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అనేకసతకుక్కురపరివుతో మహాసుసానే వసతి. అథేకదివసం రాజా సేతసిన్ధవయుత్తం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితం రథం ఆరుయ్హ ఉయ్యానం గన్త్వా తత్థ దివసభాగం కీళిత్వా అత్థఙ్గతే సూరియే నగరం పావిసి. తస్స తం రథవరత్తం యథానద్ధమేవ రాజఙ్గణే ఠపయింసు, సో రత్తిభాగే దేవే వస్సన్తే తిన్తో. ఉపరిపాసాదతో కోలేయ్యకసునఖా ఓతరిత్వా తస్స చమ్మఞ్చ నద్ధిఞ్చ ఖాదింసు. పునదివసే రఞ్ఞో ఆరోచేసుం ‘‘దేవ, నిద్ధమనముఖేన సునఖా పవిసిత్వా రథస్స చమ్మఞ్చ నద్ధిఞ్చ ఖాదింసూ’’తి. రాజా సునఖానం కుజ్ఝిత్వా ‘‘దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానే సునఖే ఘాతేథా’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ సునఖానం మహాబ్యసనం ఉదపాది. తే దిట్ఠిదిట్ఠట్ఠానే ఘాతియమానా పలాయిత్వా సుసానం గన్త్వా బోధిసత్తస్స సన్తికం అగమంసు.

బోధిసత్తో ‘తుమ్హే బహూ సన్నిపతితా, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి పుచ్ఛి. తే ‘‘అన్తేపురే కిర రథస్స చమ్మఞ్చ నద్ధి చ సునఖేహి ఖాదితా’తి కుద్ధో రాజా సునఖవధం ఆణాపేసి, బహూ సునఖా వినస్సన్తి, మహాభయం ఉప్పన్న’’న్తి ఆహంసు. బోధిసత్తో చిన్తేసి ‘‘ఆరక్ఖట్ఠానే బహి సునఖానం ఓకాసో నత్థి, అన్తోరాజనివేసనే కోలేయ్యకసునఖానమేవ తం కమ్మం భవిస్సతి. ఇదాని పన చోరానం కిఞ్చి భయం నత్థి, అచోరా మరణం లభన్తి, యంనూనాహం చోరే రఞ్ఞో దస్సేత్వా ఞాతిసఙ్ఘస్స జీవితదానం దదేయ్య’’న్తి. సో ఞాతకే సమస్సాసేత్వా ‘‘తుమ్హే మా భాయిత్థ, అహం వో అభయం ఆహరిస్సామి, యావ రాజానం పస్సామి, తావ ఇధేవ హోథా’’తి పారమియో ఆవజ్జేత్వా మేత్తాభావనం పురేచారికం కత్వా ‘‘మయ్హం ఉపరి లేడ్డుం వా ముగ్గరం వా మా కోచి ఖిపితుం ఉస్సహీ’’తి అధిట్ఠాయ ఏకకోవ అన్తోనగరం పావిసి. అథ నం దిస్వా ఏకసత్తోపి కుజ్ఝిత్వా ఓలోకేన్తో నామ నాహోసి. రాజాపి సునఖవధం ఆణాపేత్వా సయం వినిచ్ఛయే నిసిన్నో హోతి. బోధిసత్తో తత్థేవ గన్త్వా పక్ఖన్దిత్వా రఞ్ఞో ఆసనస్స హేట్ఠా పావిసి. అథ నం రాజపురిసా నీహరితుం ఆరద్ధా, రాజా పన వారేసి.

సో థోకం విస్సమిత్వా హేట్ఠాసనా నిక్ఖమిత్వా రాజానం వన్దిత్వా ‘‘దేవ, తుమ్హే కుక్కురే మారాపేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, మారాపేమహ’’న్తి. ‘‘కో నేసం అపరాధో నరిన్దా’’తి? ‘‘రథస్స మే పరివారచమ్మఞ్చ నద్ధిఞ్చ ఖాదింసూ’’తి. ‘‘యే ఖాదింసు, తే జానాథా’’తి? ‘‘న జానామా’’తి. ‘‘‘ఇమే నామ చమ్మఖాదకచోరా’తి తథతో అజానిత్వా దిట్ఠదిట్ఠట్ఠానేయేవ మారాపనం న యుత్తం, దేవా’’తి. ‘‘రథచమ్మస్స కుక్కురేహి ఖాదితత్తా ‘దిట్ఠదిట్ఠే సబ్బేవ మారేథా’తి సునఖవధం ఆణాపేసి’’న్తి. ‘‘కిం పన వో మనుస్సా సబ్బేవ కుక్కురే మారేన్తి, ఉదాహు మరణం అలభన్తాపి అత్థీ’’తి? ‘‘అత్థి, అమ్హాకం ఘరే కోలేయ్యకా మరణం న లభన్తీ’’తి. మహారాజ ఇదానేవ తుమ్హే ‘‘రథచమ్మస్స కుక్కురేహి ఖాదితత్తా ‘దిట్ఠదిట్ఠే సబ్బేవ మారేథా’తి సునఖవధం ఆణాపేసి’’న్తి అవోచుత్థ, ఇదాని పన ‘‘అమ్హాకం ఘరే కోలేయ్యకా మరణం న లభన్తీ’’తి వదేథ. ‘‘నను ఏవం సన్తే తుమ్హే ఛన్దాదివసేన అగతిగమనం గచ్ఛథ, అగతిగమనఞ్చ నామ న యుత్తం, న చ రాజధమ్మో, రఞ్ఞా నామ కారణగవేసకేన తులాసదిసేన భవితుం వట్టతి, ఇదాని చ కోలేయ్యకా మరణం న లభన్తి, దుబ్బలసునఖావ లభన్తి, ఏవం సన్తే నాయం సబ్బసునఖఘచ్చా, దుబ్బలఘాతికా నామేసా’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా మహాసత్తో మధురస్సరం నిచ్ఛారేత్వా ‘‘మహారాజ, యం తుమ్హే కరోథ, నాయం ధమ్మో’’తి రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౨౨. ‘‘యే కుక్కురా రాజకులమ్హి వద్ధా, కోలేయ్యకా వణ్ణబలూపపన్నా;

తేమే న వజ్ఝా మయమస్మ వజ్ఝా, నాయం సఘచ్చా దుబ్బలఘాతికాయ’’న్తి.

తత్థ యే కుక్కురాతి యే సునఖా. యథా హి ధారుణ్హోపి పస్సావో ‘‘పూతిముత్త’’న్తి, తదహుజాతోపి సిఙ్గాలో ‘‘జరసిఙ్గాలో’’తి, కోమలాపి గలోచిలతా ‘‘పూతిలతా’’తి, సువణ్ణవణ్ణోపి కాయో ‘‘పూతికాయో’’తి వుచ్చతి, ఏవమేవం వస్ససతికోపి సునఖో ‘‘కుక్కురో’’తి వుచ్చతి. తస్మా మహల్లకా కాయబలూపపన్నాపి తే ‘‘కుక్కురా’’త్వేవ వుత్తా. వద్ధాతి వడ్ఢితా. కోలేయ్యకాతి రాజకులే జాతా సమ్భూతా సంవడ్ఢా. వణ్ణబలూపపన్నాతి సరీరవణ్ణేన చేవ కాయబలేన చ సమ్పన్నా. తేమే న వజ్ఝాతి తే ఇమే సస్సామికా సారక్ఖా న వజ్ఝా. మయమస్మ వజ్ఝాతి అస్సామికా అనారక్ఖా మయం వజ్ఝా నామ జాతా. నాయం సఘచ్చాతి ఏవం సన్తే అయం అవిసేసేన సఘచ్చా నామ న హోతి. దుబ్బలఘాతికాయన్తి అయం పన దుబ్బలానంయేవ ఘాతనతో దుబ్బలఘాతికా నామ హోతి. రాజూహి నామ చోరా నిగ్గణ్హితబ్బా, నో అచోరా. ఇధ పన చోరానం కిఞ్చి భయం నత్థి, అచోరా మరణం లభన్తి. అహో ఇమస్మిం లోకే అయుత్తం వత్తతి, అహో అధమ్మో వత్తతీతి.

రాజా బోధిసత్తస్స వచరం సుత్వా ఆహ – ‘‘జానాసి త్వం, పణ్డిత, అసుకేహి నామ రథచమ్మం ఖాదిత’’న్తి? ‘‘ఆమ, జానామీ’’తి. ‘‘కేహి ఖాదిత’’న్తి? ‘‘తుమ్హాకం గేహే వసనకేహి కోలేయ్యకసునఖేహీ’’తి. ‘‘కథం తేహి ఖాదితభావో జానితబ్బో’’తి? ‘‘అహం తేహి ఖాదితభావం దస్సేసామీ’’తి. ‘‘దస్సేహి పణ్డితా’’తి. ‘‘తుమ్హాకం ఘరే కోలేయ్యకసునఖే ఆహరాపేత్వా థోకం తక్కఞ్చ దబ్బతిణాని చ ఆహరాపేథా’’తి. రాజా తథా అకాసి. అథ నం మహాసత్తో ‘‘ఇమాని తిణాని తక్కేన మద్దాపేత్వా ఏతే సునఖే పాయేథా’’తి ఆహ. రాజా తథా కత్వా పాయాపేసి, పీతా పీతా సునఖా సద్ధిం చమ్మేహి వమింసు. రాజా ‘‘సబ్బఞ్ఞుబుద్ధస్స బ్యాకరణం వియా’’తి తుట్ఠో బోధిసత్తస్స సేతచ్ఛత్తేన పూజం అకాసి. బోధిసత్తో ‘‘ధమ్మం చర, మహారాజ, మాతాపితూసు ఖత్తియా’’తిఆదీహి (జా. ౨.౧౭.౩౯) తేసకుణజాతకే ఆగతాహి దసహి ధమ్మచరియగాథాహి రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ‘‘మహారాజ, ఇతో పట్ఠాయ అప్పమత్తో హోహీ’’తి రాజానం పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా సేతచ్ఛత్తం రఞ్ఞోవ పటిఅదాసి.

రాజా మహాసత్తస్స ధమ్మకథం సుత్వా సబ్బసత్తానం అభయం దత్వా బోధిసత్తం ఆదిం కత్వా సబ్బసునఖానం అత్తనో భోజనసదిసమేవ నిచ్చభత్తం పట్ఠపేత్వా బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠితో యావతాయుకం దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా కాలం కత్వా దేవలోకే ఉప్పజ్జి. కుక్కురోవాదో దస వస్ససహస్సాని పవత్తి. బోధిసత్తోపి యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ ఞాతకానం అత్థం చరతి, పుబ్బేపి చరియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, అవసేసా పరిసా బుద్ధపరిసా, కుక్కురపణ్డితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కుక్కురజాతకవణ్ణనా దుతియా.

[౨౩] ౩. భోజాజానీయజాతకవణ్ణనా

అపి పస్సేన సేమానోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఓస్సట్ఠవీరియం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి సమయే సత్థా తం భిక్ఖుం ఆమన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖు, పుబ్బే పణ్డితా అనాయతనేపి వీరియం అకంసు, పహారం లద్ధాపి నేవ ఓస్సజింసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో భోజాజానీయసిన్ధవకులే నిబ్బత్తో సబ్బాలఙ్కారసమ్పన్నో బారాణసిరఞ్ఞో మఙ్గలస్సో అహోసి. సో సతసహస్సగ్ఘనికాయ సువణ్ణపాతియంయేవ నానగ్గరససమ్పన్నం తివస్సికగన్ధసాలిభోజనం భుఞ్జతి, చాతుజ్జాతికగన్ధూపలిత్తాయమేవ భూమియం తిట్ఠతి, తం ఠానం రత్తకమ్బలసాణిపరిక్ఖిత్తం ఉపరి సువణ్ణతారకఖచితచేలవితానం సమోసరితగన్ధదామమాలాదామం అవిజహితగన్ధతేలపదీపం హోతి. బారాణసిరజ్జం పన అపత్థేన్తా రాజానో నామ నత్థి. ఏకం సమయం సత్త రాజానో బారాణసిం పరిక్ఖిపిత్వా ‘‘అమ్హాకం రజ్జం వా దేతు, యుద్ధం వా’’తి బారాణసిరఞ్ఞో పణ్ణం పేసేసుం. రాజా అమచ్చే సన్నిపాతేత్వా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇదాని కిం కరోమ, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, తుమ్హేహి తావ ఆదితోవ యుద్ధాయ న గన్తబ్బం, అసుకం నామ అస్సారోహం పేసేత్వా యుద్ధం కారేథ, తస్మిం అసక్కోన్తే పచ్ఛా జానిస్సామా’’తి. రాజా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సక్ఖిస్ససి, తాత, సత్తహి రాజూహి సద్ధిం యుద్ధం కాతు’’న్తి ఆహ. ‘‘దేవ, సచే భోజాజానీయసిన్ధవం లభామి, తిట్ఠన్తు సత్త రాజానో, సకలజమ్బుదీపే రాజూహిపి సద్ధిం యుజ్ఝితుం సక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘తాత, భోజాజానీయసిన్ధవో వా హోతు అఞ్ఞో వా, యం ఇచ్ఛసి, తం గహేత్వా యుద్ధం కరోహీ’’తి.

సో ‘‘సాధు, దేవా’’తి రాజానం వన్దిత్వా పాసాదా ఓరుయ్హ భోజాజానీయసిన్ధవం ఆహరాపేత్వా సువమ్మితం కత్వా అత్తనాపి సబ్బసన్నాహసన్నద్ధో ఖగ్గం బన్ధిత్వా సిన్ధవపిట్ఠివరగతో నగరా నిక్ఖమ్మ విజ్జులతా వియ చరమానో పఠమం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా ఏకం రాజానం జీవగ్గాహమేవ గహేత్వా ఆగన్త్వా నగరే బలస్స నియ్యాదేత్వా పున గన్త్వా దుతియం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా తథా తతియన్తి ఏవం పఞ్చ రాజానో జీవగ్గాహం గహేత్వా ఛట్ఠం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా ఛట్ఠస్స రఞ్ఞో గహితకాలే భోజాజానీయో పహారం లభతి, లోహితం పగ్ఘరతి, వేదనా బలవతియో వత్తన్తి. అస్సారోహో తస్స పహటభావం ఞత్వా భోజాజానీయసిన్ధవం రాజద్వారే నిపజ్జాపేత్వా సన్నాహం సిథిలం కత్వా అఞ్ఞం అస్సం సన్నయ్హితుం ఆరద్ధో. బోధిసత్తో మహాఫాసుకపస్సేన నిపన్నోవ అక్ఖీని ఉమ్మిలేత్వా అస్సారోహం దిస్వా ‘‘అయం అఞ్ఞం అస్సం సన్నయ్హతి, అయఞ్చ అస్సో సత్తమం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా సత్తమం రాజానం గణ్హితుం న సక్ఖిస్సతి, మయా కతకమ్మఞ్చ నస్సిస్సతి, అప్పటిసమో అస్సారోహోపి నస్సిస్సతి, రాజాపి పరహత్థం గమిస్సతి, ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో అస్సో సత్తమం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా సత్తమం రాజానం గహేతుం సమత్థో నామ నత్థీ’’తి నిపన్నకోవ అస్సారోహం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సమ్మ అస్సారోహ, సత్తమం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా సత్తమం రాజానం గహేతుం సమత్థో ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో అస్సో నామ నత్థి, నాహం మయా కతకమ్మం నాసేస్సామి, మమఞ్ఞేవ ఉట్ఠాపేత్వా సన్నయ్హాహీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౩. ‘‘అపి పస్సేన సేమానో, సల్లేభి సల్లలీకతో;

సేయ్యోవ వళవా భోజ్ఝో, యుఞ్జ మఞ్ఞేవ సారథీ’’తి.

తత్థ అపి పస్సేన సేమానోతి ఏకేన పస్సేన సయమానకోపి. సల్లేభి సల్లలీకతోతి సల్లేహి విద్ధోపి సమానో. సేయ్యోవ వళవా భోజ్ఝోతి వళవాతి సిన్ధవకులేసు అజాతో ఖలుఙ్కస్సో. భోజ్ఝోతి భోజాజానీయసిన్ధవో. ఇతి ఏతస్మా వళవా సల్లేహి విద్ధోపి భోజాజానీయసిన్ధవోవ సేయ్యో వరో ఉత్తమో. యుఞ్జ మఞ్ఞేవ సారథీతి యస్మా ఏవ గతోపి అహమేవ సేయ్యో, తస్మా మమఞ్ఞేవ యోజేహి, మం వమ్మేహీతి వదతి.

అస్సారోహో బోధిసత్తం ఉట్ఠాపేత్వా వణం బన్ధిత్వా సుసన్నద్ధం సన్నయ్హిత్వా తస్స పిట్ఠియం నిసీదిత్వా సత్తమం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా సత్తమం రాజానం జీవగ్గాహం గహేత్వా రాజబలస్స నియ్యాదేసి, బోధిసత్తమ్పి రాజద్వారం ఆనయింసు. రాజా తస్స దస్సనత్థాయ నిక్ఖమి. మహాసత్తో రాజానం ఆహ – ‘‘మహారాజ, సత్త రాజానో మా ఘాతయిత్థ, సపథం కారేత్వా విస్సజ్జేథ, మయ్హఞ్చ అస్సారోహస్స చ దాతబ్బం యసం అస్సారోహస్సేవ దేథ, సత్త రాజానో గహేత్వా దిన్నయోధం నామ నాసేతుం న వట్టతి. తుమ్హేపి దానం దేథ, సీలం రక్ఖథ, ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేథా’’తి. ఏవం బోధిసత్తేన రఞ్ఞో ఓవాదే దిన్నే బోధిసత్తస్స సన్నాహం మోచయింసు, సో సన్నాహే ముత్తమత్తేయేవ నిరుజ్ఝి. రాజా తస్స సరీరకిచ్చం కారేత్వా అస్సారోహస్స మహన్తం యసం దత్వా సత్త రాజానో పున అత్తన్నో అదుబ్భాయ సపథం కారేత్వా సకసకట్ఠానాని పేసేత్వా ధమ్మేన సమేన రజ్జం కారేత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘ఏవం భిక్ఖు పుబ్బే పణ్డితా అనాయతనేపి వీరియం అకంసు, ఏవరూపం పహారం లద్ధాపి న ఓస్సజింసు, త్వం పన ఏవరూపే నియ్యానికసాసనే పబ్బజిత్వా కస్మా వీరియం ఓస్సజసీ’’తి వత్వా చత్తారి సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఓస్సట్ఠవీరియో భిక్ఖు అరహత్తఫలే పతిట్ఠాసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా రాజా ఆనన్దో అహోసి, అస్సారోహో సారిపుత్తో, భోజాజానీయసిన్ధవో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

భోజాజానీయజాతకవణ్ణనా తతియా.

[౨౪] ౪. ఆజఞ్ఞజాతకవణ్ణనా

యదా యదాతి ఇదమ్పి సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఓస్సట్ఠవీరియమేవ భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. తం పన భిక్ఖుం సత్థా ఆమన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖు పుబ్బే పణ్డితా అనాయతనేపి లద్ధప్పహారాపి హుత్వా వీరియం అకంసూ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే పురిమనయేనేవ సత్త రాజానో నగరం పరివారయింసు. అథేకో రథికయోధో ద్వే భాతికసిన్ధవే రథే యోజేత్వా నగరా నిక్ఖమ్మ ఛ బలకోట్ఠకే భిన్దిత్వా ఛ రాజానో అగ్గహేసి. తస్మిం ఖణే జేట్ఠకఅస్సో పహారం లభి. రథికో రథం పేసేన్తో రాజద్వారం ఆగన్త్వా జేట్ఠభాతికం రథా మోచేత్వా సన్నాహం సిథిలం కత్వా ఏకేనేవ పస్సేన నిపజ్జాపేత్వా అఞ్ఞం అస్సం సన్నయ్హితుం ఆరద్ధో. బోధిసత్తో తం దిస్వా పురిమనయేనేవ చిన్తేత్వా రథికం పక్కోసాపేత్వా నిపన్నకోవ ఇమం గాథమాహ –

౨౪. ‘‘యదా యదా యత్థ యదా, యత్థ యత్థ యదా యదా;

ఆజఞ్ఞో కురుతే వేగం, హాయన్తి తత్థ వాళవా’’తి.

తత్థ యదా యదాతి పుబ్బణ్హాదీసు యస్మిం యస్మిం కాలే. యత్థాతి యస్మిం ఠానే మగ్గే వా సఙ్గామసీసే వా. యదాతి యస్మిం ఖణే. యత్థ యత్థాతి సత్తన్నం బలకోట్ఠకానం వసేన బహూసు యుద్ధమణ్డలేసు. యదా యదాతి యస్మిం యస్మిం కాలే పహారం లద్ధకాలే వా అలద్ధకాలే వా. ఆజఞ్ఞో కురుతే వేగన్తి సారథిస్స చిత్తరుచితం కారణం ఆజాననసభావో ఆజఞ్ఞో వరసిన్ధవో వేగం కరోతి వాయమతి వీరియం ఆరభతి. హాయన్తి తత్థ వాళవాతి తస్మిం వేగే కరియమానే ఇతరే వళవసఙ్ఖాతా ఖళుఙ్కస్సా హాయన్తి పరిహాయన్తి, తస్మా ఇమస్మిం రథే మంయేవ యోజేహీతి ఆహ.

సారథి బోధిసత్తం ఉట్ఠాపేత్వా రథే యోజేత్వా సత్తమం బలకోట్ఠకం భిన్దిత్వా సత్తమం రాజానం ఆదాయ రథం పేసేన్తో రాజద్వారం ఆగన్త్వా సిన్ధవం మోచేసి. బోధిసత్తో ఏకేన పస్సేన నిపన్నో పురిమనయేనేవ రఞ్ఞో ఓవాదం దత్వా నిరుజ్ఝి. రాజా తస్స సరీరకిచ్చం కారేత్వా సారథిస్స సమ్మానం కత్వా ధమ్మేన రజ్జం కారేత్వా యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠాసి. సత్థా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా రాజా ఆనన్దత్థేరో అహోసి, అస్సో సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి.

ఆజఞ్ఞజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.

[౨౫] ౫. తిత్థజాతకవణ్ణనా

అఞ్ఞమఞ్ఞేహి తిత్థేహీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మసేనాపతిస్స సద్ధివిహారికం ఏకం సువణ్ణకారపుబ్బకం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. ఆసయానుసయఞాణఞ్హి బుద్ధానంయేవ హోతి, న అఞ్ఞేసం. తస్మా ధమ్మసేనాపతి అత్తనో ఆసయానుసయఞాణస్స నత్థితాయ సద్ధివిహారికస్స ఆసయానుసయం అజానన్తో అసుభకమ్మట్ఠానమేవ కథేసి, తస్స తం న సప్పాయమహోసి. కస్మా? సో కిర పటిపాటియా పఞ్చ జాతిసతాని సువణ్ణకారగేహేయేవ పటిసన్ధిం గణ్హి, అథస్స దీఘరత్తం పరిసుద్ధసువణ్ణదస్సనవసేన పరిచితత్తా అసుభం న సప్పాయమహోసి. సో తత్థ నిమిత్తమత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తో చత్తారో మాసే ఖేపేసి.

ధమ్మసేనాపతి అత్తనో సద్ధివిహారికస్స అరహత్తం దాతుం అసక్కోన్తో ‘‘అద్ధా అయం బుద్ధవేనేయ్యో భవిస్సతి, తథాగతస్స సన్తికం నేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పాతోవ తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం అగమాసి. సత్థా ‘‘కిం ను ఖో, సారిపుత్త, ఏకం భిక్ఖుం ఆదాయ ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం, భన్తే, ఇమస్స కమ్మట్ఠానం అదాసిం, అయం పన చతూహి మాసేహి నిమిత్తమత్తమ్పి న ఉప్పాదేసి, స్వాహం ‘బుద్ధవేనేయ్యో ఏసో భవిస్సతీ’తి చిన్తేత్వా తుమ్హాకం సన్తికం ఆదాయ ఆగతో’’తి. ‘‘సారిపుత్త, కతరం పన తే కమ్మట్ఠానం సద్ధివిహారికస్స దిన్న’’న్తి? ‘‘అసుభకమ్మట్ఠానం భగవా’’తి. ‘‘సారిపుత్త, నత్థి తవ సన్తానే ఆసయానుసయఞాణం, గచ్ఛ, త్వం సాయన్హసమయే ఆగన్త్వా తవ సద్ధివిహారికం ఆదాయ గచ్ఛేయ్యాసీ’’తి. ఏవం సత్థా థేరం ఉయ్యోజేత్వా తస్స భిక్ఖుస్స మనాపం చీవరఞ్చ నివాసనఞ్చ దాపేత్వా తం ఆదాయ గామం పిణ్డాయ పవిసిత్వా పణీతం ఖాదనీయభోజనీయం దాపేత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో పున విహారం ఆగన్త్వా గన్ధకుటియం దివసభాగం ఖేపేత్వా సాయన్హసమయే తం భిక్ఖుం గహేత్వా విహారచారికం చరమానో అమ్బవనే ఏకం పోక్ఖరణిం మాపేత్వా తత్థ మహన్తం పదుమినిగచ్ఛం, తత్రాపి చ మహన్తం ఏకం పదుమపుప్ఫం మాపేత్వా ‘‘భిక్ఖు ఇమం పుప్ఫం ఓలోకేన్తో నిసీదా’’తి నిసీదాపేత్వా గన్ధకుటిం పావిసి.

సో భిక్ఖు తం పుప్ఫం పునప్పునం ఓలోకేతి. భగవా తం పుప్ఫం జరం పాపేసి, తం తస్స పస్సన్తస్సేవ జరం పత్వా వివణ్ణం అహోసి. అథస్స పరియన్తతో పట్ఠాయ పత్తాని పతన్తాని ముహుత్తేన సబ్బాని పతింసు. తతో కిఞ్జక్ఖం పతి, కణ్ణికావ అవసిస్సి. సో భిక్ఖు తం పస్సన్తో చిన్తేసి ‘‘ఇదం పదుమపుప్ఫం ఇదానేవ అభిరూపం అహోసి దస్సనీయం, అథస్స వణ్ణో పరిణతో, పత్తాని చ కిఞ్చక్ఖఞ్చ పతితం, కణ్ణికామత్తమేవ అవసిట్ఠం, ఏవరూపస్స నామ పదుమస్స జరా పత్తా, మయ్హం సరీరస్స కిం న పాపుణిస్సతి, సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి విపస్సనం పట్ఠపేసి. సత్థా ‘‘తస్స చిత్తం విపస్సనం ఆరుళ్హ’’న్తి ఞత్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఓభాసం ఫరిత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఉచ్ఛిన్ద సినేహమత్తనో, కుముదం సారదికంవ పాణినా;

సన్తిమగ్గమేవ బ్రూహయ, నిబ్బానం సుగతేన దేసిత’’న్తి. (ధ. ప. ౨౮౫);

సో భిక్ఖు గాథాపరియోసానే అరహత్తం పత్వా ‘‘ముత్తో వతమ్హి సబ్బభవేహీ’’తి చిన్తేత్వా –

‘‘సో వుత్థవాసో పరిపుణ్ణమానసో, ఖీణాసవో అన్తిమదేహధారీ;

విసుద్ధసీలో సుసమాహితిన్ద్రియో, చన్దో యథా రాహుముఖా పముత్తో.

‘‘సమోతతం మోహమహన్ధకారం, వినోదయిం సబ్బమలం అసేసం;

ఆలోకపజ్జోతకరో పభఙ్కరో, సహస్సరంసీ వియ భాణుమా నభే’’తి. –

ఆదీహి గాథాహి ఉదానం ఉదానేసి. ఉదానేత్వా చ పన గన్త్వా భగవన్తం వన్ది. థేరోపి ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా అత్తనో సద్ధివిహారికం గహేత్వా అగమాసి. అయం పవత్తి భిక్ఖూనం అన్తరే పాకటా జాతా. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం దసబలస్స గుణే వణ్ణయమానా నిసీదింసు – ‘‘ఆవుసో, సారిపుత్తత్థేరో ఆసయానుసయఞాణస్స అభావేన అత్తనో సద్ధివిహారికస్స ఆసయం న జానాతి, సత్థా పన ఞత్వా ఏకదివసేనేవ తస్స సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం అదాసి, అహో బుద్ధా నామ మహానుభావా’’తి.

సత్థా ఆగన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న భగవా అఞ్ఞాయ కథాయ, తుమ్హాకఞ్ఞేవ పన ధమ్మసేనాపతినో సద్ధివిహారికస్స ఆసయానుసయఞాణకథాయా’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఏతం అచ్ఛరియం, స్వాహం ఏతరహి బుద్ధో హుత్వా తస్స ఆసయం జానామి, పుబ్బేపాహం తస్స ఆసయం జానామియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో తం రాజానం అత్థే చ ధమ్మే చ అనుసాసతి. తదా రఞ్ఞో మఙ్గలఅస్సన్హానతిత్థే అఞ్ఞతరం వళవం ఖళుఙ్కస్సం న్హాపేసుం. మఙ్గలస్సో వళవేన న్హానతిత్థం ఓతారియమానో జిగుచ్ఛిత్వా ఓతరితుం న ఇచ్ఛి. అస్సగోపకో గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి ‘‘దేవ, మఙ్గలస్సో తిత్థం ఓతరితుం న ఇచ్ఛతీ’’తి. రాజా బోధిసత్తం పేసేసి – ‘‘గచ్ఛ, పణ్డిత, జానాహి కేన కారణేన అస్సో తిత్థం ఓతారియమానో న ఓతరతీ’’తి. బోధిసత్తో ‘‘సాధు, దేవా’’తి నదీతీరం గన్త్వా అస్సం ఓలోకేత్వా నిరోగభావమస్స ఞత్వా ‘‘కేన ను ఖో కారణేన అయం ఇమం తిత్థం న ఓతరతీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘పఠమతరం ఏత్థ అఞ్ఞో న్హాపితో భవిస్సతి, తేనేస జిగుచ్ఛమానో తిత్థం న ఓతరతి మఞ్ఞే’’తి చిన్తేత్వా అస్సగోపకే పుచ్ఛి ‘‘అమ్భో, ఇమస్మిం తిత్థే కం పఠమం న్హాపయిత్థా’’తి? ‘‘అఞ్ఞతరం వళవస్సం, సామీ’’తి.

బోధిసత్తో ‘‘ఏస అత్తనో సిన్ధవతాయ జిగుచ్ఛన్తో ఏత్థ న్హాయితుం న ఇచ్ఛతి, ఇమం అఞ్ఞతిత్థే న్హాపేతుం వట్టతీ’’తి తస్స ఆసయం ఞత్వా ‘‘భో అస్సగోపక, సప్పిమధుఫాణితాదిభిసఙ్ఖతపాయాసమ్పి తావ పునప్పునం భుఞ్జన్తస్స తిత్తి హోతి. అయం అస్సో బహూ వారే ఇధ తిత్థే న్హాతో, అఞ్ఞమ్పి తావ నం తిత్థం ఓతారేత్వా న్హాపేథ చ పాయేథ చా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౫. ‘‘అఞ్ఞమఞ్ఞేహి తిత్థేహి, అస్సం పాయేహి సారథి;

అచ్చాసనస్స పురిసో, పాయాసస్సపి తప్పతీ’’తి.

తత్థ అఞ్ఞమఞ్ఞేహీతి అఞ్ఞేహి అఞ్ఞేహి. పాయేహీతి దేసనాసీసమేతం, న్హాపేహి చ పాయేహి చాతి అత్థో. అచ్చాసనస్సాతి కరణత్థే సామివచనం, అతిఅసనేన అతిభుత్తేనాతి అత్థో. పాయాసస్సపి తప్పతీతి సప్పిఆదీహి అభిసఙ్ఖతేన మధురపాయాసేన తప్పతి తిత్తో హోతి, ధాతో సుహితో న పున భుఞ్జితుకామతం ఆపజ్జతి. తస్మా అయమ్పి అస్సో ఇమస్మిం తిత్థే నిబద్ధం న్హానేన పరియత్తిం ఆపన్నో భవిస్సతి, అఞ్ఞత్థ నం న్హాపేథాతి.

తే తస్స వచనం సుత్వా అస్సం అఞ్ఞతిత్థం ఓతారేత్వా పాయింసు చేవ న్హాపయింసు చ. బోధిసత్తో అస్సస్స పానీయం పివిత్వా న్హానకాలే రఞ్ఞో సన్తికం అగమాసి. రాజా ‘‘కిం, తాత, అస్సో న్హాతో చ పీతో చా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘పఠమం కిం కారణా న ఇచ్ఛతీ’’తి? ‘‘ఇమినా నామ కారణేనా’’తి సబ్బం ఆచిక్ఖి. రాజా ‘‘ఏవరూపస్స తిరచ్ఛానస్సాపి నామ ఆసయం జానాతి, అహో పణ్డితో’’తి బోధిసత్తస్స మహన్తం యసం దత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో. బోధిసత్తోపి యథాకమ్మమేవ గతో.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, అహం ఏతస్స ఇదానేవ ఆసయం జానామి, పుబ్బేపి జానామియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మఙ్గలఅస్సో అయం భిక్ఖు అహోసి, రాజా ఆనన్దో, పణ్డితామచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

తిత్థజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.

[౨౬] ౬. మహిళాముఖజాతకవణ్ణనా

పురాణచోరాన వచో నిసమ్మాతి ఇదం సత్థా వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తో అజాతసత్తుకుమారం పసాదేత్వా లాభసక్కారం నిప్ఫాదేసి. అజాతసత్తుకుమారో దేవదత్తస్స గయాసీసే విహారం కారేత్వా నానగ్గరసేహి తివస్సికగన్ధసాలిభోజనస్స దివసే దివసే పఞ్చ థాలిపాకసతాని అభిహరి. లాభసక్కారం నిస్సాయ దేవదత్తస్స పరివారో మహన్తో జాతో, దేవదత్తో పరివారేన సద్ధిం విహారేయేవ హోతి. తేన సమయేన రాజగహవాసికా ద్వే సహాయా. తేసు ఏకో సత్థు సన్తికే పబ్బజితో, ఏకో దేవదత్తస్స. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం తస్మిం తస్మిం ఠానేపి పస్సన్తి, విహారం గన్త్వాపి పస్సన్తియేవ.

అథేకదివసం దేవదత్తస్స నిస్సితకో ఇతరం ఆహ – ‘‘ఆవుసో, కిం త్వం దేవసికం సేదేహి ముచ్చమానేహి పిణ్డాయ చరసి, దేవదత్తో గయాసీసవిహారే నిసీదిత్వావ నానగ్గరసేహి సుభోజనం భుఞ్జతి, ఏవరూపో ఉపాయో నత్థి, కిం త్వం దుక్ఖం అనుభోసి, కిం తే పాతోవ గయాసీసం ఆగన్త్వా సఉత్తరిభఙ్గం యాగుం పివిత్వా అట్ఠారసవిధం ఖజ్జకం ఖాదిత్వా నానగ్గరసేహి సుభోజనం భుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి? సో పునప్పునం వుచ్చమానో గన్తుకామో హుత్వా తతో పట్ఠాయ గయాసీసం గన్త్వా భుఞ్జిత్వా కాలస్సేవ వేళువనం ఆగచ్ఛతి. సో సబ్బకాలం పటిచ్ఛాదేతుం నాసక్ఖి, ‘‘గయాసీసం గన్త్వా దేవదత్తస్స పట్ఠపితం భత్తం భుఞ్జతీ’’తి న చిరస్సేవ పాకటో జాతో. అథ నం సహాయా పుచ్ఛింసు ‘‘సచ్చం కిర, త్వం ఆవుసో, దేవదత్తస్స పట్ఠపితం భత్తం భుఞ్జసీ’’తి. ‘‘కో ఏవమాహా’’తి? ‘‘అసుకో చ అసుకో చా’’తి. ‘‘సచ్చం అహం ఆవుసో గయాసీసం గన్త్వా భుఞ్జామి, న పన మే దేవదత్తో భత్తం దేతి, అఞ్ఞే మనుస్సా దేన్తీ’’తి. ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తో బుద్ధానం పటికణ్టకో దుస్సీలో అజాతసత్తుం పసాదేత్వా అధమ్మేన అత్తనో లాభసక్కారం ఉప్పాదేసి, త్వం ఏవరూపే నియ్యానికే బుద్ధసాసనే పబ్బజిత్వా దేవదత్తస్స అధమ్మేన ఉప్పన్నం భోజనం భుఞ్జసి, ఏహి తం సత్థు సన్తికం నేస్సామా’’తి తం భిక్ఖుం ఆదాయ ధమ్మసభం ఆగమింసు.

సత్థా దిస్వావ ‘‘కిం, భిక్ఖవే, ఏతం భిక్ఖుం అనిచ్ఛన్తఞ్ఞేవ ఆదాయ ఆగతత్థా’’తి? ‘‘ఆమ భన్తే, అయం భిక్ఖు తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజిత్వా దేవదత్తస్స అధమ్మేన ఉప్పన్నం భోజనం భుఞ్జతీ’’తి. ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు దేవదత్తస్స అధమ్మేన ఉప్పన్నం భోజనం భుఞ్జసీ’’తి? ‘‘న భన్తే, దేవదత్తో మయ్హం దేతి, అఞ్ఞే మనుస్సా దేన్తి, తమహం భుఞ్జామీ’’తి. సత్థా ‘‘మా భిక్ఖు ఏత్థ పరిహారం కరి, దేవదత్తో అనాచారో దుస్సీలో, కథఞ్హి నామ త్వం ఇధ పబ్బజిత్వా మమ సాసనం భజన్తోయేవ దేవదత్తస్స భత్తం భుఞ్జసి, నిచ్చకాలమ్పి భజనసీలకోవ త్వం దిట్ఠదిట్ఠేయేవ భజసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అమచ్చో అహోసి. తదా రఞ్ఞో మహిళాముఖో నామ మఙ్గలహత్థీ అహోసి సీలవా ఆచారసమ్పన్నో, న కఞ్చి విహేఠేతి. అథేకదివసం తస్స సాలాయ సమీపే రత్తిభాగసమనన్తరే చోరా ఆగన్త్వా తస్స అవిదూరే నిసిన్నా చోరమన్తం మన్తయింసు ‘‘ఏవం ఉమ్మఙ్గో భిన్దితబ్బో, ఏవం సన్ధిచ్ఛేదకమ్మం కత్తబ్బం, ఉమ్మఙ్గఞ్చ సన్ధిచ్ఛేదఞ్చ మగ్గసదిసం తిత్థసదిసం నిజ్జటం నిగ్గుమ్బం కత్వా భణ్డం హరితుం వట్టతి, హరన్తేన మారేత్వావ హరితబ్బం, ఏవం ఉట్ఠాతుం సమత్థో నామ న భవిస్సతి, చోరేన చ నామ సీలాచారయుత్తేన న భవితబ్బం, కక్ఖళేన ఫరుసేన సాహసికేన భవితబ్బ’’న్తి. ఏవం మన్తేత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉగ్గణ్హాపేత్వా అగమంసు. ఏతేనేవ ఉపాయేన పునదివసేపి పునదివసేపీతి బహూ దివసే తత్థ ఆగన్త్వా మన్తయింసు. సో తేసం వచనం సుత్వా ‘‘తే మం సిక్ఖాపేన్తీ’’తి సఞ్ఞాయ ‘‘ఇదాని మయా కక్ఖళేన ఫరుసేన సాహసికేన భవితబ్బ’’న్తి తథారూపోవ అహోసి. పాతోవ ఆగతం హత్థిగోపకం సోణ్డాయ గహేత్వా భూమియం పోథేత్వా మారేసి. అపరమ్పి తథా అపరమ్పి తథాతి ఆగతాగతం మారేతియేవ.

‘‘మహిళాముఖో ఉమ్మత్తకో జాతో దిట్ఠదిట్ఠే మారేతీ’’తి రఞ్ఞో ఆరోచయింసు. రాజా బోధిసత్తం పహిణి ‘‘గచ్ఛ పణ్డిత, జానాహి కేన కారణేన సో దుట్ఠో జాతో’’తి. బోధిసత్తో గన్త్వా తస్స సరీరే అరోగభావం ఞత్వా ‘‘కేన ను ఖో కారణేన ఏస దుట్ఠో జాతో’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘అద్ధా అవిదూరే కేసఞ్చి వచనం సుత్వా ‘మం ఏతే సిక్ఖాపేన్తీ’తి సఞ్ఞాయ దుట్ఠో జాతో’’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా హత్థిగోపకే పుచ్ఛి ‘‘అత్థి ను ఖో హత్థిసాలాయ సమీపే రత్తిభాగే కేహిచి కిఞ్చి కథితపుబ్బ’’న్తి? ‘‘ఆమ, సామి, చోరా ఆగన్త్వా కథయింసూ’’తి. బోధిసత్తో గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి ‘‘దేవ, అఞ్ఞో హత్థిస్స సరీరే వికారో నత్థి, చోరానం కథం సుత్వా దుట్ఠో జాతో’’తి. ‘‘ఇదాని కిం కాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సీలవన్తే సమణబ్రాహ్మణే హత్థిసాలాయం నిసీదాపేత్వా సీలాచారకథం కథాపేతుం వట్టతీ’’తి. ‘‘ఏవం కారేహి, తాతా’’తి.

బోధిసత్తో గన్త్వా సీలవన్తే సమణబ్రాహ్మణే హత్థిసాలాయం నిసీదాపేత్వా ‘‘సీలకథం కథేథ, భన్తే’’తి ఆహ. తే హత్థిస్స అవిదూరే నిసిన్నా ‘‘న కోచి పరామసితబ్బో న మారేతబ్బో, సీలాచారసమ్పన్నేన ఖన్తిమేత్తానుద్దయయుత్తేన భవితుం వట్టతీ’’తి సీలకథం కథయింసు. సో తం సుత్వా ‘‘మం ఇమే సిక్ఖాపేన్తి, ఇతో దాని పట్ఠాయ సీలవన్తేన భవితబ్బ’’న్తి సీలవా అహోసి. రాజా బోధిసత్తం పుచ్ఛి ‘‘కిం, తాత, సీలవా జాతో’’తి? బోధిసత్తో ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘ఏవరూపో దుట్ఠహత్థీ పణ్డితే నిస్సాయ పోరాణకధమ్మేయేవ పతిట్ఠితో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౬. ‘‘పురాణచోరాన వచో నిసమ్మ, మహిళాముఖో పోథయమన్వచారీ;

సుసఞ్ఞతానఞ్హి వచో నిసమ్మ, గజుత్తమో సబ్బగుణేసు అట్ఠా’’తి.

తత్థ పురాణచోరానన్తి పోరాణచోరానం. నిసమ్మాతి సుత్వా, పఠమం చోరానం వచనం సుత్వాతి అత్థో. మహిళాముఖోతి హత్థినిముఖేన సదిసముఖో. యథా మహిళా పురతో ఓలోకియమానా సోభతి, న పచ్ఛతో, తథా సోపి పురతో ఓలోకియమానో సోభతి. తస్మా ‘‘మహిళాముఖో’’తిస్స నామం అకంసు. పోథయమన్వచారీతి పోథయన్తో మారేన్తో అనుచారీ. అయమేవ వా పాఠో. సుసఞ్ఞతానన్తి సుట్ఠు సఞ్ఞతానం సీలవన్తానం. గజుత్తమోతి ఉత్తమగజో మఙ్గలహత్థీ. సబ్బగుణేసు అట్ఠాతి సబ్బేసు పోరాణగుణేసు పతిట్ఠితో. రాజా ‘‘తిరచ్ఛానగతస్సాపి ఆసయం జానాతీ’’తి బోధిసత్తస్స మహన్తం యసం అదాసి. సో యావతాయుకం ఠత్వా సద్ధిం బోధిసత్తేన యథాకమ్మం గతో.

సత్థా ‘‘పుబ్బేపి త్వం భిక్ఖు దిట్ఠదిట్ఠేయేవ భజి, చోరానం వచనం సుత్వా చోరే భజి, ధమ్మికానం వచనం సుత్వా ధమ్మికే భజీ’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మహిళాముఖో విపక్ఖసేవకభిక్ఖు అహోసి, రాజా ఆనన్దో, అమచ్చో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మహిళాముఖజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.

[౨౭] ౭. అభిణ్హజాతకవణ్ణనా

నాలం కబళం పదాతవేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం ఉపాసకఞ్చ మహల్లకత్థేరఞ్చ ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర ద్వే సహాయకా. తేసు ఏకో పబ్బజిత్వా దేవసికం ఇతరస్స ఘరం గచ్ఛతి. సో తస్స భిక్ఖం దత్వా సయమ్పి భుఞ్జిత్వా తేనేవ సద్ధిం విహారం గన్త్వా యావ సూరియత్థఙ్గమనా ఆలాపసల్లాపేన నిసీదిత్వా నగరం పవిసతి, ఇతరోపి నం యావ నగరద్వారా అనుగన్త్వా నివత్తతి. సో తేసం విస్సాసో భిక్ఖూనం అన్తరే పాకటో జాతో. అథేకదివసం భిక్ఖూ తేసం విస్సాసకథం కథేన్తా ధమ్మసభాయం నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి, తే ‘‘ఇమాయ నామ, భన్తే’’తి కథయింసు. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ ఇమే విస్సాసికా, పుబ్బేపి విస్సాసికాయేవ అహేసు’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో తస్స అమచ్చో అహోసి. తదా ఏకో కుక్కురో మఙ్గలహత్థిసాలం గన్త్వా మఙ్గలహత్థిస్స భుఞ్జనట్ఠానే పతితాని భత్తసిత్థాని ఖాదతి. సో తేనేవ భోజనేన సంవద్ధమానో మఙ్గలహత్థిస్స విస్సాసికో జాతో హత్థిస్సేవ సన్తికే భుఞ్జతి, ఉభోపి వినా వత్తితుం న సక్కోన్తి. సో హత్థీ నం సోణ్డాయ గహేత్వా అపరాపరం కరోన్తో కీళతి, ఉక్ఖిపిత్వా కుమ్భే పతిట్ఠాపేతి. అథేకదివసం ఏకో గామికమనుస్సో హత్థిగోపకస్స మూలం దత్వా తం కుక్కురం ఆదాయ అత్తనో గామం అగమాసి. తతో పట్ఠాయ సో హత్థీ కుక్కురం అపస్సన్తో నేవ ఖాదతి న పివతి న న్హాయతి. తమత్థం రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా బోధిసత్తం పహిణి ‘‘గచ్ఛ పణ్డిత, జానాహి కింకారణా హత్థీ ఏవం కరోతీ’’తి.

బోధిసత్తో హత్థిసాలం గన్త్వా హత్థిస్స దుమ్మనభావం ఞత్వా ‘‘ఇమస్స సరీరే రోగో న పఞ్ఞాయతి, కేనచి పనస్స సద్ధిం మిత్తసన్థవేన భవితబ్బం, తం అపస్సన్తో ఏస మఞ్ఞే సోకాభిభూతో’’తి హత్థిగోపకే పుచ్ఛి ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్స కేనచి సద్ధిం విస్సాసో’’తి? ‘‘ఆమ, అత్థి సామి ఏకేన సునఖేన సద్ధిం బలవా మేత్తీ’’తి. ‘‘కహం సో ఏతరహీ’’తి? ‘‘ఏకేన మనుస్సేన నీతో’’తి. ‘‘జానాథ పనస్స నివాసనట్ఠాన’’న్తి? ‘‘న జానామ, సామీ’’తి. బోధిసత్తో రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘నత్థి, దేవ, హత్థిస్స కోచి ఆబాధో, ఏకేన పనస్స సునఖేన సద్ధిం బలవవిస్సాసో, తం అపస్సన్తో న భుఞ్జతి మఞ్ఞే’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౭. ‘‘నాలం కబళం పదాతవే, న చ పిణ్డం న కుసే న ఘంసితుం;

మఞ్ఞామి అభిణ్హదస్సనా, నాగో స్నేహమకాసి కుక్కురే’’తి.

తత్థ నాలన్తి న సమత్థో. కబళన్తి భోజనకాలే పఠమమేవ దిన్నం కటుకకబళం. పదాతవేతి పఆదాతవే, సన్ధివసేన ఆకారలోపో వేదితబ్బో, గహేతున్తి అత్థో. న చ పిణ్డన్తి వడ్ఢేత్వా దీయమానం భత్తపిణ్డమ్పి నాలం గహేతుం. న కుసేతి ఖాదనత్థాయ దిన్నాని తిణానిపి నాలం గహేతుం. న ఘంసితున్తి న్హాపియమానో సరీరమ్పి ఘంసితుం నాలం. ఏవం యం యం సో హత్థీ కాతుం న సమత్థో, తం తం సబ్బం రఞ్ఞో ఆరోచేత్వా తస్స అసమత్థభావే అత్తనా సల్లక్ఖితకారణం ఆరోచేన్తో ‘‘మఞ్ఞామీ’’తిఆదిమాహ.

రాజా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘ఇదాని కిం కాతబ్బం పణ్డితా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘‘అమ్హాకం కిర మఙ్గలహత్థిస్స సహాయం సునఖం ఏకో మనుస్సో గహేత్వా గతో, యస్స ఘరే తం సునఖం పస్సన్తి, తస్స అయం నామ దణ్డో’తి భేరిం చరాపేథ దేవా’’తి. రాజా తథా కారేసి. తం పవత్తిం సుత్వా సో పురిసో సునఖం విస్సజ్జేసి, సునఖో వేగేనాగన్త్వా హత్థిస్స సన్తికమేవ అగమాసి. హత్థీ తం సోణ్డాయ గహేత్వా కుమ్భే ఠపేత్వా రోదిత్వా పరిదేవిత్వా కుమ్భా ఓతారేత్వా తేన భుత్తే పచ్ఛా అత్తనాపి భుఞ్జి. ‘‘తిరచ్ఛానగతస్స ఆసయం జానాతీ’’తి రాజా బోధిసత్తస్స మహన్తం యసం అదాసి.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇమే ఇదానేవ విస్సాసికా, పుబ్బేపి విస్సాసికాయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా చతుసచ్చకథాయ వినివట్టేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి. ఇదం చతుసచ్చకథాయ వినివట్టనం నామ సబ్బజాతకేసుపి అత్థియేవ. మయం పన యత్థస్స ఆనిసంసో పఞ్ఞాయతి, తత్థేవ దస్సయిస్సామ.

తదా సునఖో ఉపాసకో అహోసి, హత్థీ మహల్లకత్థేరో, రాజా ఆనన్దో, అమచ్చపణ్డితో పన అహమేవ అహోసిన్తి.

అభిణ్హజాతకవణ్ణనా సత్తమా.

[౨౮] ౮. నన్దివిసాలజాతకవణ్ణనా

మనుఞ్ఞమేవ భాసేయ్యాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛబ్బగ్గియానం భిక్ఖూనం ఓమసవాదం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి సమయే ఛబ్బగ్గియా కలహం కరోన్తా పేసలే భిక్ఖూ ఖుంసేన్తి వమ్భేన్తి ఓవిజ్ఝన్తి, దసహి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసన్తి. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా ఛబ్బగ్గియే పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర భిక్ఖవో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సచ్చ’’న్తి వుత్తే విగరహిత్వా ‘‘భిక్ఖవే, ఫరుసవాచా నామ తిరచ్ఛానగతానమ్పి అమనాపా, పుబ్బేపి ఏకో తిరచ్ఛానగతో అత్తానం ఫరుసేన సముదాచరన్తం సహస్సం పరాజేసీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే గన్ధారరట్ఠే తక్కసిలాయం గన్ధారరాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో గోయోనియం నిబ్బత్తి. అథ నం తరుణవచ్ఛకకాలేయేవ ఏకో బ్రాహ్మణో గోదక్ఖిణాదాయకానం సన్తికా లభిత్వా ‘‘నన్దివిసాలో’’తి నామం కత్వా పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా సమ్పియాయమానో యాగుభత్తాదీని దత్వా పోసేసి. బోధిసత్తో వయప్పత్తో చిన్తేసి ‘‘అహం ఇమినా బ్రాహ్మణేన కిచ్ఛేన పటిజగ్గితో, మయా చ సద్ధిం సకలజమ్బుదీపే అఞ్ఞో సమధురో గోణో నామ నత్థి, యంనూనాహం అత్తనో బలం దస్సేత్వా బ్రాహ్మణస్స పోసావనియం దదేయ్య’’న్తి సో ఏకదివసం బ్రాహ్మణం ఆహ ‘‘గచ్ఛ, బ్రాహ్మణ, ఏకం గోవిత్తకసేట్ఠిం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘మయ్హం బలిబద్దో అతిబద్ధం సకటసతం పవట్టేతీ’తి వత్వా సహస్సేన అబ్భుతం కరోహీ’’తి. సో బ్రాహ్మణో సేట్ఠిస్స సన్తికం గన్త్వా కథం సముట్ఠాపేసి ‘‘ఇమస్మిం నగరే కస్స గోణో థామసమ్పన్నో’’తి. అథ నం సేట్ఠి ‘‘అసుకస్స చ అసుకస్స చా’’తి వత్వా ‘‘సకలనగరే పన అమ్హాకం గోణేహి సదిసో నామ నత్థీ’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణో ‘‘మయ్హం ఏకో గోణో అతిబద్ధం సకటసతం పవట్టేతుం సమత్థో అత్థీ’’తి ఆహ. సేట్ఠి గహపతి ‘‘కుతో ఏవరూపో గోణో’’తి ఆహ. బ్రాహ్మణో ‘‘మయ్హం గేహే అత్థీ’’తి. ‘‘తేన హి అబ్భుతం కరోహీ’’తి. ‘‘సాధు కరోమీ’’తి సహస్సేన అబ్భుతం అకాసి.

సో సకటసతం వాలుకాసక్ఖరపాసాణానంయేవ పూరేత్వా పటిపాటియా ఠపేత్వా సబ్బాని అక్ఖబన్ధనయోత్తేన ఏకతో బన్ధిత్వా నన్దివిసాలం న్హాపేత్వా గన్ధపఞ్చఙ్గులికం కత్వా కణ్ఠే మాలం పిళన్ధిత్వా పురిమసకటధురే ఏకకమేవ యోజేత్వా సయం ధురే నిసీదిత్వా పతోదం ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘గచ్ఛ కూట, వహస్సు కూటా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘అయం మం అకూటం కూటవాదేన సముదాచరతీ’’తి చత్తారో పాదే థమ్భే వియ నిచ్చలే కత్వా అట్ఠాసి. సేట్ఠి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ బ్రాహ్మణం సహస్సం ఆహరాపేసి. బ్రాహ్మణో సహస్సపరాజితో గోణం ముఞ్చిత్వా ఘరం గన్త్వా సోకాభిభూతో నిపజ్జి. నన్దివిసాలో చరిత్వా ఆగతో బ్రాహ్మణం సోకాభిభూతం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం, బ్రాహ్మణ, నిద్దాయసీ’’తి ఆహ. ‘‘కుతో మే, నిద్దా, సహస్సపరాజితస్సాతి, బ్రాహ్మణ, మయా ఏత్తకం కాలం తవ గేహే వసన్తేన అత్థి కిఞ్చి భాజనం వా భిన్దితపుబ్బం, కోచి వా మద్దితపుబ్బో, అట్ఠానే వా పన ఉచ్చారపస్సావో కతపుబ్బో’’తి? ‘‘నత్థి తాతా’’తి. అథ త్వం మం కస్మా కూటవాదేన సముదాచరసి, తవేవేసో దోసో, మయ్హం దోసో నత్థి, గచ్ఛ, తేన సద్ధిం ద్వీహి సహస్సేహి అబ్భుతం కరోహి, కేవలం మం అకూటం కూటవాదేన మా సముదాచరసీతి.

బ్రాహ్మణో తస్స వచనం సుత్వా గన్త్వా ద్వీహి సహస్సేహి అబ్భుతం కత్వా పురిమనయేనేవ సకటసతం అతిబన్ధిత్వా నన్దివిసాలం మణ్డేత్వా పురిమసకటధురే యోజేసి. కథం యోజేసీతి? యుగం ధురే నిచ్చలం బన్ధిత్వా ఏకాయ కోటియా నన్దివిసాలం యోజేత్వా ఏకం కోటిం ధురయోత్తేన పలివేఠేత్వా యుగకోటిఞ్చ అక్ఖపాదఞ్చ నిస్సాయ ముణ్డరుక్ఖదణ్డకం దత్వా తేన యోత్తేన నిచ్చలం బన్ధిత్వా ఠపేసి. ఏవఞ్హి కతే యుగం ఏత్తో వా ఇతో వా న గచ్ఛతి, సక్కా హోతి ఏకేనేవ గోణేన ఆకడ్ఢితుం. అథస్స బ్రాహ్మణో ధురే నిసీదిత్వా నన్దివిసాలస్స పిట్ఠిం పరిమజ్జిత్వా ‘‘గచ్ఛ భద్ర, వహస్సు, భన్ద్రా’’తి ఆహ. బోధిసత్తో అతిబద్ధం సకటసతం ఏకవేగేనేవ ఆకడ్ఢిత్వా పచ్ఛా ఠితం సకటం పురతో ఠితస్స సకటస్స ఠానే ఠపేసి. గోవిత్తకసేట్ఠి పరాజితో బ్రాహ్మణస్స ద్వే సహస్సాని అదాసి. అఞ్ఞేపి మనుస్సా బోధిసత్తస్స బహుం ధనం అదంసు, సబ్బం బ్రాహ్మణస్సేవ అహోసి. ఏవం సో బోధిసత్తం నిస్సాయ బహుం ధనం లభి.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఫరుసవచనం నామ కస్సచి మనాప’’న్తి ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ గరహిత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౮. ‘‘మనుఞ్ఞమేవ భాసేయ్య, నామనుఞ్ఞం కుదాచనం;

మనుఞ్ఞం భాసమానస్స, గరుం భారం ఉదద్ధరి;

ధనఞ్చ నం అలాభేసి, తేన చత్తమనో అహూ’’తి.

తత్థ మనుఞ్ఞమేవ భాసేయ్యాతి పరేన సద్ధిం భాసమానో చతుదోసవిరహితం మధురం మనాపం సణ్హం ముదుకం పియవచనమేవ భాసేయ్య. గరుం భారం ఉదద్ధరీతి నన్దివిసాలో బలిబద్దో అమనాపం భాసమానస్స భారం అనుద్ధరిత్వా పచ్ఛా మనాపం పియవచనం భాసమానస్స బ్రాహ్మణస్స గరుం భారం ఉద్ధరి, ఉద్ధరిత్వా కడ్ఢిత్వా పవట్టేసీతి అత్థో, ద-కారో పనేత్థ బ్యఞ్జనసన్ధివసేన పదసన్ధికరో.

ఇతి సత్థా ‘‘మనుఞ్ఞమేవ భాసేయ్యా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా బ్రాహ్మణో ఆనన్దో అహోసి, నన్దివిసాలో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

నన్దివిసాలజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.

[౨౯] ౯. కణ్హజాతకవణ్ణనా

యతో యతో గరు ధురన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో యమకపాటిహారియం ఆరబ్భ కథేసి. తం సద్ధిం దేవోరోహణేన తేరసకనిపాతే సరభమిగజాతకే (జా. ౧.౧౩.౧౩౪ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. సమ్మాసమ్బుద్ధే పన యమకపాటిహారియం కత్వా దేవలోకే తేమాసం వసిత్వా మహాపవారణాయ సఙ్కస్సనగరద్వారే ఓరుయ్హ మహన్తేన పరివారేన జేతవనం పవిట్ఠే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, తథాగతో నామ అసమధురో, తథాగతేన వుళ్హధురం అఞ్ఞో వహితుం సమత్థో నామ నత్థి, ఛ సత్థారో ‘మయమేవ పాటిహారియం కరిస్సామ, మయమేవ పాటిహారియం కరిస్సామా’తి వత్వా ఏకమ్పి పాటిహారియం న అకంసు, అహో సత్థా అసమధురో’’తి సత్థు గుణకథం కథేన్తా నిసీదింసు. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మయం, భన్తే, న అఞ్ఞాయ కథాయ, ఏవరూపాయ నామ తుమ్హాకమేవ గుణకథాయా’’తి. సత్థా ‘‘భిక్ఖవే, ఇదాని మయా వుళ్హధురం కో వహిస్సతి, పుబ్బే తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తోపి అహం అత్తనా సమధురం కఞ్చి నాలత్థ’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో గోయోనియం పటిసన్ధిం గణ్హి. అథ నం సామికా తరుణవచ్ఛకకాలేయేవ ఏకిస్సా మహల్లికాయ ఘరే వసిత్వా తస్సా నివాసవేతనతో పరిచ్ఛిన్దిత్వా అదంసు. సా తం యాగుభత్తాదీహి పటిజగ్గమానా పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా వడ్ఢేసి. సో ‘‘అయ్యికాకాళకో’’ త్వేవ నామం పఞ్ఞాయిత్థ. వయప్పత్తో చ అఞ్జనవణ్ణో హుత్వా గామగోణేహి సద్ధిం చరతి, సీలాచారసమ్పన్నో అహోసి. గామదారకా సిఙ్గేసుపి కణ్ణేసుపి గలేపి గహేత్వా ఓలమ్బన్తి, నఙ్గుట్ఠేపి గహేత్వా కీళన్తి, పిట్ఠియమ్పి నిసీదన్తి. సో ఏకదివసం చిన్తేసి ‘‘మయ్హం మాతా దుగ్గతా, మం పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా దుక్ఖేన పోసేసి, యంనూనాహం భతిం కత్వా ఇమం దుగ్గతభావతో మోచేయ్య’’న్తి. సో తతో పట్ఠాయ భతిం ఉపధారేన్తో చరతి.

అథేకదివసం ఏకో సత్థవాహపుత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి విసమతిత్థం సమ్పత్తో, తస్స గోణా సకటాని ఉత్తారేతుం న సక్కోన్తి, పఞ్చసు సకటసతేసు గోణా యుగపరమ్పరాయ యోజితా ఏకమ్పి సకటం ఉత్తారేతుం నాసక్ఖింసు. బోధిసత్తోపి గామగోణేహి సద్ధిం తత్థ సమీపే చరతి. సత్థవాహపుత్తోపి గోసుత్తవిత్తకో, సో ‘‘అత్థి ను ఖో ఏతేసం గున్నం అన్తరే ఇమాని సకటాని ఉత్తారేతుం సమత్థో ఉసభాజానీయో’’తి ఉపధారయమానో బోధిసత్తం దిస్వా ‘‘అయం ఆజానీయో సక్ఖిస్సతి మయ్హం సకటాని ఉత్తారేతుం, కో ను ఖో అస్స సామికో’’తి గోపాలకే పుచ్ఛి ‘‘కో ను ఖో భో ఇమస్స సామికో, అహం ఇమం సకటే యోజేత్వా సకటేసు ఉత్తారితేసు వేతనం దస్సామీ’’తి. తే ఆహంసు ‘‘గహేత్వా నం యోజేథ, నత్థి ఇమస్స ఇమస్మిం ఠానే సామికో’’తి. సో నం నాసాయ రజ్జుకేన బన్ధిత్వా ఆకడ్ఢేన్తో చాలేతుమ్పి నాసక్ఖి. బోధిసత్తో కిర ‘‘భతియా కథితాయ గమిస్సామీ’’తి న అగమాసి. సత్థవాహపుత్తో తస్సాధిప్పాయం ఞత్వా ‘‘సామి, తయా పఞ్చసు సకటసతేసు ఉత్తారితేసు ఏకేకస్స సకటస్స ద్వే ద్వే కహాపణే భతిం కత్వా సహస్సం దస్సామీ’’తి ఆహ. తదా బోధిసత్తో సయమేవ అగమాసి. అథ నం పురిసా పురిమసకటేసు యోజేసుం. అథ నం ఏకవేగేనేవ ఉక్ఖిపిత్వా థలే పతిట్ఠాపేసి. ఏతేనుపాయేన సబ్బసకటాని ఉత్తారేసి.

సత్థవాహపుత్తో ఏకేకస్స సకటస్స ఏకేకం కత్వా పఞ్చసతాని భణ్డికం కత్వా తస్స గలే బన్ధి. సో ‘‘అయం మయ్హం యథాపరిచ్ఛిన్నం భతిం న దేతి, న దానిస్స గన్తుం దస్సామీ’’తి గన్త్వా సబ్బపురిమసకటస్స పురతో మగ్గం నివారేత్వా అట్ఠాసి. అపనేతుం వాయమన్తాపి నం అపనేతుం నాసక్ఖింసు. సత్థవాహపుత్తో ‘‘జానాతి మఞ్ఞే ఏస అత్తనో భతియా ఊనభావ’’న్తి ఏకేకస్మిం సకటే ద్వే ద్వే కత్వా సహస్సభణ్డికం బన్ధిత్వా ‘‘అయం తే సకటుత్తరణభతీ’’తి గీవాయం లగ్గేసి. సో సహస్సభణ్డికం ఆదాయ మాతు సన్తికం అగమాసి. గామదారకా ‘‘కిం నామేతం అయ్యికాకాళకస్స గలే’’తి బోధిసత్తస్స సన్తికం ఆగచ్ఛన్తి. సో తే అనుబన్ధిత్వా దూరతోవ పలాపేన్తో మాతు సన్తికం గతో. పఞ్చన్నం పన సకటసతానం ఉత్తారితత్తా రత్తేహి అక్ఖీహి కిలన్తరూపో పఞ్ఞాయిత్థ. అయ్యికా తస్స గీవాయ సహస్సత్థవికం దిస్వా ‘‘తాత, అయం తే కహం లద్ధా’’తి గోపాలకదారకే పుచ్ఛిత్వా తమత్థం సుత్వా ‘‘తాత, కిం అహం తయా లద్ధభతియా జీవితుకామా, కింకారణా ఏవరూపం దుక్ఖం అనుభోసీ’’తి వత్వా బోధిసత్తం ఉణ్హోదకేన న్హాపేత్వా సకలసరీరం తేలేన మక్ఖేత్వా పానీయం పాయేత్వా సప్పాయం భోజనం భోజేత్వా జీవితపరియోసానే సద్ధిం బోధిసత్తేన యథాకమ్మం గతా.

సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ అసమధురో, పుబ్బేపి అసమధురోయేవా’’తి వత్వా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమం గాథమాహ –

౨౯. ‘‘యతో యతో గరు ధురం, యతో గమ్భీరవత్తనీ;

తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జన్తి, స్వాస్సు తం వహతే ధుర’’న్తి.

తత్థ యతో యతో గరు ధురన్తి యస్మిం యస్మిం ఠానే ధురం గరు భారియం హోతి, అఞ్ఞే బలిబద్దా ఉక్ఖిపితుం న సక్కోన్తి. యతో గమ్భీరవత్తనీతి వత్తన్తి ఏత్థాతి వత్తనీ, మగ్గస్సేతం నామం, యస్మిం ఠానే ఉదకచిక్ఖల్లమహన్తతాయ వా విసమచ్ఛిన్నతటభావేన వా మగ్గో గమ్భీరో హోతీతి అత్థో. తదాస్సు కణ్హం యుఞ్జన్తీతి ఏత్థ అస్సూతి నిపాతమత్తం, తదా కణ్హం యుఞ్జన్తీతి అత్థో. యదా ధురఞ్చ గరు హోతి మగ్గో చ గమ్భీరో, తదా అఞ్ఞే బలిబద్దే అపనేత్వా కణ్హమేవ యోజేన్తీతి వుత్తం హోతి. స్వాస్సు తం వహతే ధురన్తి ఏత్థాపి అస్సూతి నిపాతమత్తమేవ, సో తం ధురం వహతీతి అత్థో.

ఏవం భగవా ‘‘తదా, భిక్ఖవే, కణ్హోవ తం ధురం వహతీ’’తి దస్సేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మహల్లికా ఉప్పలవణ్ణా అహోసి, అయ్యికాకాళకో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

కణ్హజాతకవణ్ణనా నవమా.

[౩౦] ౧౦. మునికజాతకవణ్ణనా

మా మునికస్స పిహయీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో థుల్లకుమారికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. తం తేరసకనిపాతే చూళనారదకస్సపజాతకే (జా. ౧.౧౩.౪౦ ఆదయో) ఆవి భవిస్సతి. సత్థా పన తం భిక్ఖుం ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కిం నిస్సాయా’’తి? ‘‘థుల్లకుమారికాపలోభనం భన్తే’’తి. సత్థా ‘‘భిక్ఖు ఏసా తవ అనత్థకారికా, పుబ్బేపి త్వం ఇమిస్సా వివాహదివసే జీవితక్ఖయం పత్వా మహాజనస్స ఉత్తరిభఙ్గభావం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో ఏకస్మిం గామకే ఏకస్స కుటుమ్బికస్స గేహే గోయోనియం నిబ్బత్తి ‘‘మహాలోహితో’’తి నామేన, కనిట్ఠభాతాపిస్స చూళలోహితో నామ అహోసి. తేయేవ ద్వే భాతికే నిస్సాయ తస్మిం కులే కమ్మధురం వత్తతి. తస్మిం పన కులే ఏకా కుమారికా అత్థి, తం ఏకో నగరవాసీ కులపుత్తో అత్తనో పుత్తస్స వారేసి. తస్సా మాతాపితరో ‘‘కుమారికాయ వివాహకాలే ఆగతానం పాహునకానం ఉత్తరిభఙ్గో భవిస్సతీ’’తి యాగుభత్తం దత్వా మునికం నామ సూకరం పోసేసుం. తం దిస్వా చూళలోహితో భాతరం పుచ్ఛి ‘‘ఇమస్మిం కులే కమ్మధురం వత్తమానం అమ్హే ద్వే భాతికే నిస్సాయ వత్తతి, ఇమే పన అమ్హాకం తిణపలాలాదీనేవ దేన్తి, సూకరం యాగుభత్తేన పోసేన్తి, కేన ను ఖో కారణేన ఏస ఏతం లభతీ’’తి. అథస్స భాతా ‘‘తాత చూళలోహిత, మా త్వం ఏతస్స భోజనం పిహయి, అయం సూకరో మరణభత్తం భుఞ్జతి. ఏతిస్సా హి కుమారికాయ వివాహకాలే ఆగతానం పాహునకానం ఉత్తరిభఙ్గో భవిస్సతీతి ఇమే ఏతం సూకరం పోసేన్తి, ఇతో కతిపాహచ్చయేన తే మనుస్సా ఆగమిస్సన్తి, అథ నం సూకరం పాదేసు గహేత్వా కడ్ఢేన్తా హేట్ఠామఞ్చతో నీహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేత్వా పాహునకానం సూపబ్యఞ్జనం కరియమానం పస్సిస్ససీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౦. ‘‘మా మునికస్స పిహయి, ఆతురన్నాని భుఞ్జతి;

అప్పోస్సుక్కో భుసం ఖాద, ఏతం దీఘాయులక్ఖణ’’న్తి.

తత్థ మా మునికస్స పిహయీతి మునికస్స భోజనే పిహం మా ఉప్పాదయి, ‘‘ఏస మునికో సుభోజనం భుఞ్జతీ’’తి మా మునికస్స పిహయి, ‘‘కదా ను ఖో అహమ్పి ఏవం సుఖితో భవేయ్య’’న్తి మా మునికభావం పత్థయి. అయఞ్హి ఆతురన్నాని భుఞ్జతి. ఆతురన్నానీతి మరణభోజనాని. అప్పోస్సుక్కో భుసం ఖాదాతి తస్స భోజనే నిరుస్సుక్కో హుత్వా అత్తనా లద్ధం భుసం ఖాద. ఏతం దీఘాయులక్ఖణన్తి ఏతం దీఘాయుభావస్స కారణం. తతో న చిరస్సేవ తే మనుస్సా ఆగమింసు, మునికం ఘాతేత్వా నానప్పకారేహి పచింసు. బోధిసత్తో చూళలోహితం ఆహ ‘‘దిట్ఠో తే, తాత, మునికో’’తి. దిట్ఠం మే, భాతిక, మునికస్స భోజనఫలం, ఏతస్స భోజనతో సతగుణేన సహస్సగుణేన అమ్హాకం తిణపలాలభుసమత్తమేవ ఉత్తమఞ్చ అనవజ్జఞ్చ దీఘాయులక్ఖణఞ్చాతి.

సత్థా ‘‘ఏవం ఖో త్వం భిక్ఖు పుబ్బేపి ఇమం కుమారికం నిస్సాయ జీవితక్ఖయం పత్వా మహాజనస్స ఉత్తరిభఙ్గభావం గతో’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాసి. సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మునికసూకరో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు అహోసి, థుల్లకుమారికా ఏసా ఏవ, చూళలోహితో ఆనన్దో, మహాలోహితో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.

మునికజాతకవణ్ణనా దసమా.

కురుఙ్గవగ్గో తతియో.

తస్సుద్దానం –

కురుఙ్గం కుక్కురఞ్చేవ, భోజాజానీయఞ్చ ఆజఞ్ఞం;

తిత్థం మహిళాముఖాభిణ్హం, నన్దికణ్హఞ్చ మునికన్తి.