౨. సీలవగ్గో
[౧౧] ౧. లక్ఖణమిగజాతకవణ్ణనా
హోతి సీలవతం అత్థోతి ఇదం సత్థా రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి. దేవదత్తస్స వత్థు యావ అభిమారప్పయోజనా ఖణ్డహాలజాతకే ఆవిభవిస్సతి, యావ ధనపాలకవిస్సజ్జనా పన చూళహంసజాతకే ఆవిభవిస్సతి, యావ పథవిప్పవేసనా ద్వాదసనిపాతే సముద్దవాణిజజాతకే ఆవిభవిస్సతి.
ఏకస్మిఞ్హి సమయే దేవదత్తో పఞ్చ వత్థూని యాచిత్వా అలభన్తో సఙ్ఘం భిన్దిత్వా పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆదాయ గయాసీసే విహరతి. అథ తేసం భిక్ఖూనం ఞాణం పరిపాకం అగమాసి. తం ఞత్వా సత్థా ద్వే అగ్గసావకే ఆమన్తేసి ‘‘సారిపుత్తా, తుమ్హాకం నిస్సితకా పఞ్చసతా భిక్ఖూ దేవదత్తస్స లద్ధిం రోచేత్వా తేన సద్ధిం గతా, ఇదాని పన తేసం ఞాణం పరిపాకం గతం, తుమ్హే బహూహి భిక్ఖూహి సద్ధిం తత్థ గన్త్వా తేసం ధమ్మం దేసేత్వా తే భిక్ఖూ మగ్గఫలేహి పబోధేత్వా గహేత్వా ఆగచ్ఛథా’’తి. తే తథేవ గన్త్వా తేసం ధమ్మం దేసేత్వా మగ్గఫలేహి పబోధేత్వా పునదివసే అరుణుగ్గమనవేలాయ తే భిక్ఖూ ఆదాయ వేళువనమేవ ఆగమంసు. ఆగన్త్వా చ పన సారిపుత్తత్థేరస్స భగవన్తం వన్దిత్వా ఠితకాలే భిక్ఖూ థేరం పసంసిత్వా భగవన్తం ఆహంసు – ‘‘భన్తే, అమ్హాకం జేట్ఠభాతికో ధమ్మసేనాపతి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి పరివుతో ఆగచ్ఛన్తో అతివియ సోభతి, దేవదత్తో పన పరిహీనపరివారో జాతో’’తి. న, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో ఇదానేవ ఞాతిసఙ్ఘపరివుతో ఆగచ్ఛన్తో సోభతి, పుబ్బేపి సోభియేవ. దేవదత్తోపి న ఇదానేవ గణతో పరిహీనో, పుబ్బేపి పరిహీనోయేవాతి. భిక్ఖూ తస్సత్థస్సావిభావత్థాయ భగవన్తం యాచింసు, భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నం కారణం పాకటం అకాసి.
అతీతే మగధరట్ఠే రాజగహనగరే ఏకో మగధరాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో మిగయోనియం పటిసన్ధిం గహేత్వా వుద్ధిప్పత్తో మిగసహస్సపరివారో అరఞ్ఞే వసతి. తస్స లక్ఖణో చ కాళో చాతి ద్వే పుత్తా అహేసుం. సో అత్తనో మహల్లకకాలే ‘‘తాతా, అహం ఇదాని మహల్లకో, తుమ్హే ఇమం గణం పరిహరథా’’తి పఞ్చ పఞ్చ మిగసతాని ఏకేకం పుత్తం పటిచ్ఛాపేసి. తతో పట్ఠాయ తే ద్వే జనా మిగగణం పరిహరన్తి. మగధరట్ఠస్మిఞ్చ సస్సపాకసమయే కిట్ఠసమ్బాధే అరఞ్ఞే మిగానం పరిపన్థో హోతి. మనుస్సా సస్సఖాదకానం మిగానం మారణత్థాయ తత్థ తత్థ ఓపాతం ఖణన్తి, సూలాని రోపేన్తి, పాసాణయన్తాని సజ్జేన్తి, కూటపాసాదయో పాసే ఓడ్డేన్తి, బహూ మిగా వినాసం ఆపజ్జన్తి. బోధిసత్తో కిట్ఠసమ్బాధసమయం ఞత్వా ద్వే పుత్తే పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘తాతా, అయం కిట్ఠసమ్బాధసమయో, బహూ మిగా వినాసం పాపుణన్తి, మయం మహల్లకా యేన కేనచి ఉపాయేన ఏకస్మిం ఠానే వీతినామేస్సామ, తుమ్హే తుమ్హాకం మిగగణే గహేత్వా అరఞ్ఞే పబ్బతపాదం పవిసిత్వా సస్సానం ఉద్ధటకాలే ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి పితు వచనం సుత్వా సపరివారా నిక్ఖమింసు. తేసం పన గమనమగ్గం మనుస్సా జానన్తి ‘‘ఇమస్మిం కాలే మిగా పబ్బతమారోహన్తి, ఇమస్మిం కాలే ఓరోహన్తీ’’తి. తే తత్థ తత్థ పటిచ్ఛన్నట్ఠానే నిలీనా బహూ మిగే విజ్ఝిత్వా మారేన్తి.
కాళమిగో అత్తనో దన్ధతాయ ‘‘ఇమాయ నామ వేలాయ గన్తబ్బం, ఇమాయ వేలాయ న గన్తబ్బ’’న్తి అజానన్తో మిగగణం ఆదాయ పుబ్బణ్హేపి సాయన్హేపి పదోసేపి పచ్చూసేపి గామద్వారేన గచ్ఛతి. మనుస్సా తత్థ తత్థ పకతియా ఠితా చ నిలీనా చ బహూ మిగే వినాసం పాపేన్తి. ఏవం సో అత్తనో దన్ధతాయ బహూ మిగే వినాసం పాపేత్వా అప్పకేహేవ మిగేహి అరఞ్ఞం పావిసి. లక్ఖణమిగో పన పణ్డితో బ్యత్తో ఉపాయకుసలో ‘‘ఇమాయ వేలాయ గన్తబ్బం, ఇమాయ వేలాయ న గన్తబ్బ’’న్తి జానాతి. సో గామద్వారేనపి న గచ్ఛతి, దివాపి న గచ్ఛతి, పదోసేపి న గచ్ఛతి, పచ్చూసేపి న గచ్ఛతి, మిగగణం ఆదాయ అడ్ఢరత్తసమయేయేవ గచ్ఛతి. తస్మా ఏకమ్పి మిగం అవినాసేత్వా అరఞ్ఞం పావిసి. తే తత్థ చత్తారో మాసే వసిత్వా సస్సేసు ఉద్ధటేసు పబ్బతా ఓతరింసు.
కాళో పచ్చాగచ్ఛన్తోపి పురిమనయేనేవ అవసేసమిగే వినాసం పాపేన్తో ఏకకోవ ఆగమి. లక్ఖణో పన ఏకమిగమ్పి అవినాసేత్వా పఞ్చహి మిగసతేహి పరివుతో మాతాపితూనం సన్తికం ఆగమి. బోధిసత్తో ద్వేపి పుత్తే ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా మిగగణేన సద్ధిం మన్తేన్తో ఇమం గాథం సముట్ఠాపేసి –
౧౧. ‘‘హోతి సీలవతం అత్థో, పటిసన్థారవుత్తినం;
లక్ఖణం పస్స ఆయన్తం, ఞాతిసఙ్ఘపురక్ఖతం;
అథ పస్ససిమం కాళం, సువిహీనంవ ఞాతిభీ’’తి.
తత్థ సీలవతన్తి సుఖసీలతాయ సీలవన్తానం ఆచారసమ్పన్నానం. అత్థోతి వుడ్ఢి. పటిసన్థారవుత్తినన్తి ధమ్మపటిసన్థారో చ ఆమిసపటిసన్థారో చ ఏతేసం వుత్తీతి పటిసన్థారవుత్తినో, తేసం పటిసన్థారవుత్తినం. ఏత్థ చ పాపనివారణఓవాదానుసాసనివసేన ధమ్మపటిసన్థారో చ, గోచరలాభాపనగిలానుపట్ఠానధమ్మికరక్ఖావసేన ఆమిసపటిసన్థారో చ వేదితబ్బో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమేసు ద్వీసు పటిసన్థారేసు ఠితానం ఆచారసమ్పన్నానం పణ్డితానం వుడ్ఢి నామ హోతీతి. ఇదాని తం వుడ్ఢిం దస్సేతుం పుత్తమాతరం ఆలపన్తో వియ ‘‘లక్ఖణం పస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఆచారపటిసన్థారసమ్పన్నం అత్తనో పుత్తం ఏకమిగమ్పి అవినాసేత్వా ఞాతిసఙ్ఘేన పురక్ఖతం పరివారితం ఆగచ్ఛన్తం పస్స. తాయ పన ఆచారపటిసన్థారసమ్పదాయ విహీనం దన్ధపఞ్ఞం అథ పస్ససిమం కాళం ఏకమ్పి ఞాతిం అనవసేసేత్వా సువిహీనమేవ ఞాతీహి ఏకకం ఆగచ్ఛన్తన్తి. ఏవం పుత్తం అభినన్దిత్వా పన బోధిసత్తో యావతాయుకం ఠత్వా యథాకమ్మం గతో.
సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, సారిపుత్తో ఇదానేవ ఞాతిసఙ్ఘపరివారితో సోభతి, పుబ్బేపి సోభతియేవ. న చ దేవదత్తో ఏతరహియేవ గణమ్హా పరిహీనో, పుబ్బేపి పరిహీనోయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం దస్సేత్వా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా కాళో దేవదత్తో అహోసి, పరిసాపిస్స దేవదత్తపరిసావ, లక్ఖణో సారిపుత్తో, పరిసా పనస్స బుద్ధపరిసా, మాతా రాహులమాతా, పితా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
లక్ఖణమిగజాతకవణ్ణనా పఠమా.
[౧౨] ౨. నిగ్రోధమిగజాతకవణ్ణనా
నిగ్రోధమేవ సేవేయ్యాతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కుమారకస్సపత్థేరస్స మాతరం ఆరబ్భ కథేసి. సా కిర రాజగహనగరే మహావిభవస్స సేట్ఠినో ధీతా అహోసి ఉస్సన్నకుసలమూలా పరిమద్దితసఙ్ఖారా పచ్ఛిమభవికా, అన్తోఘటే పదీపో వియ తస్సా హదయే అరహత్తూపనిస్సయో జలతి. సా అత్తానం జాననకాలతో పట్ఠాయ గేహే అనభిరతా పబ్బజితుకామా హుత్వా మాతాపితరో ఆహ – ‘‘అమ్మతాతా, మయ్హం ఘరావాసే చిత్తం నాభిరమతి, అహం నియ్యానికే బుద్ధసాసనే పబ్బజితుకామా, పబ్బాజేథ మ’’న్తి. అమ్మ, కిం వదేసి, ఇదం కులం బహువిభవం, త్వఞ్చ అమ్హాకం ఏకధీతా, న లబ్భా తయా పబ్బజితున్తి. సా పునప్పునం యాచిత్వాపి మాతాపితూనం సన్తికా పబ్బజ్జం అలభమానా చిన్తేసి ‘‘హోతు, పతికులం గతా సామికం ఆరాధేత్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. సా వయప్పత్తా పతికులం గన్త్వా పతిదేవతా హుత్వా సీలవతీ కల్యాణధమ్మా అగారం అజ్ఝావసి.
అథస్సా సంవాసమన్వాయ కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠహి. సా గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం న అఞ్ఞాసి. అథ తస్మిం నగరే నక్ఖత్తం ఘోసయింసు, సకలనగరవాసినో నక్ఖత్తం కీళింసు, నగరం దేవనగరం వియ అలఙ్కతపటియత్తం అహోసి. సా పన తావ ఉళారాయపి నక్ఖత్తకీళాయ వత్తమానాయ అత్తనో సరీరం న విలిమ్పతి నాలఙ్కరోతి, పకతివేసేనేవ విచరతి.
అథ నం సామికో ఆహ – ‘‘భద్దే, సకలనగరం నక్ఖత్తనిస్సితం, త్వం పన సరీరం నప్పటిజగ్గసీ’’తి. అయ్యపుత్త, ద్వత్తింసాయ మే కుణపేహి పూరితం సరీరం, కిం ఇమినా అలఙ్కతేన, అయఞ్హి కాయో నేవ దేవనిమ్మితో, న బ్రహ్మనిమ్మితో, న సువణ్ణమయో, న మణిమయో, న హరిచన్దనమయో, న పుణ్డరీకకుముదుప్పలగబ్భసమ్భూతో, న అమతోసధపూరితో, అథ ఖో కుణపే జాతో, మాతాపేత్తికసమ్భవో, అనిచ్చుచ్ఛాదనపరిమద్దనభేదనవిద్ధంసనధమ్మో, కటసివడ్ఢనో, తణ్హూపాదిన్నో, సోకానం నిదానం, పరిదేవానం వత్థు, సబ్బరోగానం ఆలయో, కమ్మకరణానం పటిగ్గహో, అన్తోపూతి, బహి నిచ్చపగ్ఘరణో, కిమికులానం ఆవాసో, సివథికపయాతో, మరణపరియోసానో, సబ్బలోకస్స చక్ఖుపథే వత్తమానోపి –
‘‘అట్ఠినహారుసంయుత్తో, తచమంసావలేపనో;
ఛవియా కాయో పటిచ్ఛన్నో, యథాభూతం న దిస్సతి.
‘‘అన్తపూరో ఉదరపూరో, యకనపేళస్స వత్థినో;
హదయస్స పప్ఫాసస్స, వక్కస్స పిహకస్స చ.
‘‘సిఙ్ఘాణికాయ ఖేళస్స, సేదస్స చ మేదస్స చ;
లోహితస్స లసికాయ, పిత్తస్స చ వసాయ చ.
‘‘అథస్స నవహి సోతేహి, అసుచీ సవతి సబ్బదా;
అక్ఖిమ్హా అక్ఖిగూథకో, కణ్ణమ్హా కణ్ణగూథకో.
‘‘సిఙ్ఘాణికా చ నాసతో, ముఖేన వమతేకదా;
పిత్తం సేమ్హఞ్చ వమతి, కాయమ్హా సేదజల్లికా.
‘‘అథస్స సుసిరం సీసం, మత్థలుఙ్గస్స పూరితం;
సుభతో నం మఞ్ఞతి బాలో, అవిజ్జాయ పురక్ఖతో. (సు. ని. ౧౯౬-౨౦౧);
‘‘అనన్తాదీనవో కాయో, విసరుక్ఖసమూపమో;
ఆవాసో సబ్బరోగానం, పుఞ్జో దుక్ఖస్స కేవలో. (అప. థేర ౨.౫౪.౫౫);
‘‘సచే ఇమస్స కాయస్స, అన్తో బాహిరకో సియా;
దణ్డం నూన గహేత్వాన, కాకే సోణే చ వారయే.
‘‘దుగ్గన్ధో అసుచి కాయో, కుణపో ఉక్కరూపమో;
నిన్దితో చక్ఖుభూతేహి, కాయో బాలాభినన్దితో.
‘‘అల్లచమ్మపటిచ్ఛన్నో, నవద్వారో మహావణో;
సమన్తతో పగ్ఘరతి, అసుచీ పూతిగన్ధియో’’తి. (విసుద్ధి. ౧.౧౨౨);
అయ్యపుత్త, ఇమం కాయం అలఙ్కరిత్వా కిం కరిస్సామి? నను ఇమస్స అలఙ్కతకరణం గూథపుణ్ణఘటస్స బహి చిత్తకమ్మకరణం వియ హోతీతి? సేట్ఠిపుత్తో తస్సా వచనం సుత్వా ఆహ ‘‘భద్దే, త్వం ఇమస్స సరీరస్స ఇమే దోసే పస్సమానా కస్మా న పబ్బజసీ’’తి? ‘‘అయ్యపుత్త, అహం పబ్బజ్జం లభమానా అజ్జేవ పబ్బజేయ్య’’న్తి. సేట్ఠిపుత్తో ‘‘సాధు, అహం తం పబ్బాజేస్సామీ’’తి వత్వా మహాదానం పవత్తేత్వా మహాసక్కారం కత్వా మహన్తేన పరివారేన భిక్ఖునుపస్సయం నేత్వా తం పబ్బాజేన్తో దేవదత్తపక్ఖియానం భిక్ఖునీనం సన్తికే పబ్బాజేసి. సా పబ్బజ్జం లభిత్వా పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా అత్తమనా అహోసి.
అథస్సా గబ్భే పరిపాకం గచ్ఛన్తే ఇన్ద్రియానం అఞ్ఞథత్తం హత్థపాదపిట్ఠీనం బహలత్తం ఉదరపటలస్స చ మహన్తతం దిస్వా భిక్ఖునియో తం పుచ్ఛింసు ‘‘అయ్యే, త్వం గబ్భినీ వియ పఞ్ఞాయసి, కిం ఏత’’న్తి? అయ్యే, ‘‘ఇదం నామ కారణ’’న్తి న జానామి, సీలం పన మే పరిపుణ్ణన్తి. అథ నం తా భిక్ఖునియో దేవదత్తస్స సన్తికం నేత్వా దేవదత్తం పుచ్ఛింసు ‘‘అయ్య, అయం కులధీతా కిచ్ఛేన సామికం ఆరాధేత్వా పబ్బజ్జం లభి, ఇదాని పనస్సా గబ్భో పఞ్ఞాయతి, మయం ఇమస్స గబ్భస్స గిహికాలే వా పబ్బజితకాలే వా లద్ధభావం న జానామ, కిందాని కరోమా’’తి? దేవదత్తో అత్తనో అబుద్ధభావేన చ ఖన్తిమేత్తానుద్దయానఞ్చ నత్థితాయ ఏవం చిన్తేసి ‘‘దేవదత్తపక్ఖికా భిక్ఖునీ కుచ్ఛినా గబ్భం పరిహరతి, దేవదత్తో చ తం అజ్ఝుపేక్ఖతియేవాతి మయ్హం గరహా ఉప్పజ్జిస్సతి, మయా ఇమం ఉప్పబ్బాజేతుం వట్టతీ’’తి. సో అవీమంసిత్వావ సేలగుళం పవట్టయమానో వియ పక్ఖన్దిత్వా ‘‘గచ్ఛథ, ఇమం ఉప్పబ్బాజేథా’’తి ఆహ. తా తస్స వచనం సుత్వా ఉట్ఠాయ వన్దిత్వా ఉపస్సయం గతా.
అథ సా దహరా తా భిక్ఖునియో ఆహ – ‘‘అయ్యే, న దేవదత్తత్థేరో బుద్ధో, నాపి మయ్హం తస్స సన్తికే పబ్బజ్జా, లోకే పన అగ్గపుగ్గలస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తికే మయ్హం పబ్బజ్జా, సా చ పన మే దుక్ఖేన లద్ధా, మా నం అన్తరధాపేథ, ఏథ మం గహేత్వా సత్థు సన్తికం జేతవనం గచ్ఛథా’’తి. తా తం ఆదాయ రాజగహా పఞ్చచత్తాలీసయోజనికం మగ్గం అతిక్కమ్మ అనుపుబ్బేన జేతవనం పత్వా సత్థారం వన్దిత్వా తమత్థం ఆరోచేసుం. సత్థా చిన్తేసి – ‘‘కిఞ్చాపి గిహికాలే ఏతిస్సా గబ్భో పతిట్ఠితో, ఏవం సన్తేపి ‘సమణో గోతమో దేవదత్తేన జహితం ఆదాయ చరతీ’తి తిత్థియానం ఓకాసో భవిస్సతి. తస్మా ఇమం కథం పచ్ఛిన్దితుం సరాజికాయ పరిసాయ మజ్ఝే ఇమం అధికరణం వినిచ్ఛితుం వట్టతీ’’తి. పునదివసే రాజానం పసేనదికోసలం మహాఅనాథపిణ్డికం చూళఅనాథపిణ్డికం విసాఖం మహాఉపాసికం అఞ్ఞాని చ అభిఞ్ఞాతాని మహాకులాని పక్కోసాపేత్వా సాయన్హసమయే చతూసు పరిసాసు సన్నిపతితాసు ఉపాలిత్థేరం ఆమన్తేసి ‘‘గచ్ఛ, త్వం చతుపరిసమజ్ఝే ఇమిస్సా దహరభిక్ఖునియా కమ్మం సోధేహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి థేరో పరిసమజ్ఝం గన్త్వా అత్తనో పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా రఞ్ఞో పురతో విసాఖం ఉపాసికం పక్కోసాపేత్వా ఇమం అధికరణం పటిచ్ఛాపేసి ‘‘గచ్ఛ విసాఖే, ‘అయం దహరా అసుకమాసే అసుకదివసే పబ్బజితా’తి తథతో ఞత్వా ఇమస్స గబ్భస్స పురే వా పచ్ఛా వా లద్ధభావం జానాహీ’’తి. ఉపాసికా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సాణిం పరిక్ఖిపాపేత్వా అన్తోసాణియం దహరభిక్ఖునియా హత్థపాదనాభిఉదరపరియోసానాదీని ఓలోకేత్వా మాసదివసే సమానేత్వా గిహిభావే గబ్భస్స లద్ధభావం తథతో ఞత్వా థేరస్స సన్తికం గన్త్వా తమత్థం ఆరోచేసి. థేరో చతుపరిసమజ్ఝే తం భిక్ఖునిం సుద్ధం అకాసి. సా సుద్ధా హుత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ సత్థారఞ్చ వన్దిత్వా భిక్ఖునీహి సద్ధిం ఉపస్సయమేవ గతా. సా గబ్భపరిపాకమన్వాయ పదుముత్తరపాదమూలే పత్థితపత్థనం మహానుభావం పుత్తం విజాయి.
అథేకదివసం రాజా భిక్ఖునుపస్సయసమీపేన గచ్ఛన్తో దారకసద్దం సుత్వా అమచ్చే పుచ్ఛి. అమచ్చా తం కారణం ఞత్వా ‘‘దేవ, దహరభిక్ఖునీ పుత్తం విజాతా, తస్సేసో సద్దో’’తి ఆహంసు. ‘‘భిక్ఖునీనం, భణే, దారకపటిజగ్గనం నామ పలిబోధో, మయం నం పటిజగ్గిస్సామా’’తి రాజా తం దారకం నాటకిత్థీనం దాపేత్వా కుమారపరిహారేన వడ్ఢాపేసి. నామగ్గహణదివసే చస్స ‘‘కస్సపో’’తి నామం అకంసు. అథ నం కుమారపరిహారేన వడ్ఢితత్తా ‘‘కుమారకస్సపో’’తి సఞ్జానింసు. సో సత్తవస్సికకాలే సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా పరిపుణ్ణవస్సో ఉపసమ్పదం లభిత్వా గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ధమ్మకథికేసు చిత్రకథీ అహోసి. అథ నం సత్థా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం చిత్తకథికానం యదిదం కుమారకస్సపో’’తి (అ. ని. ౧.౨౦౯, ౨౧౭) ఏతదగ్గే ఠపేసి. సో పచ్ఛా వమ్మికసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౪౯ ఆదయో) అరహత్తం పాపుణి. మాతాపిస్స భిక్ఖునీ విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అగ్గఫలం పత్తా. కుమారకస్సపత్థేరో బుద్ధసాసనే గగనమజ్ఝే పుణ్ణచన్దో వియ పాకటో జాతో.
అథేకదివసం తథాగతో పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో భిక్ఖూనం ఓవాదం దత్వా గన్ధకుటిం పావిసి. భిక్ఖూ ఓవాదం గహేత్వా అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు దివసభాగం ఖేపేత్వా సాయన్హసమయే ధమ్మసభాయం సన్నిపతిత్వా ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తేన అత్తనో అబుద్ధభావేన చేవ ఖన్తిమేత్తాదీనఞ్చ అభావేన కుమారకస్సపత్థేరో చ థేరీ చ ఉభో నాసితా, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అత్తనో ధమ్మరాజతాయ చేవ ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పత్తియా చ ఉభిన్నమ్పి తేసం పచ్చయో జాతో’’తి బుద్ధగుణే వణ్ణయమానా నిసీదింసు. సత్థా బుద్ధలీలాయ ధమ్మసభం ఆగన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భన్తే, తుమ్హాకమేవ గుణకథాయా’’తి సబ్బం ఆరోచయింసు. న, భిక్ఖవే, తథాగతో ఇదానేవ ఇమేసం ఉభిన్నం పచ్చయో చ పతిట్ఠా చ జాతో, పుబ్బేపి అహోసియేవాతి. భిక్ఖూ తస్సత్థస్సావిభావత్థాయ భగవన్తం యాచింసు. భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నం కారణం పాకటం అకాసి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారయమానే బోధిసత్తో మిగయోనియం పటిసన్ధిం గణ్హి. సో మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖన్తో సువణ్ణవణ్ణో అహోసి, అక్ఖీని పనస్స మణిగుళసదిసాని అహేసుం, సిఙ్గాని రజతవణ్ణాని, ముఖం రత్తకమ్బలపుఞ్జవణ్ణం, హత్థపాదపరియన్తా లాఖారసపరికమ్మకతా వియ, వాలధి చమరస్స వియ అహోసి, సరీరం పనస్స మహన్తం అస్సపోతకప్పమాణం అహోసి. సో పఞ్చసతమిగపరివారో అరఞ్ఞే వాసం కప్పేసి నామేన నిగ్రోధమిగరాజా నామ. అవిదూరే పనస్స అఞ్ఞోపి పఞ్చసతమిగపరివారో సాఖమిగో నామ వసతి, సోపి సువణ్ణవణ్ణోవ అహోసి.
తేన సమయేన బారాణసిరాజా మిగవధప్పసుతో హోతి, వినా మంసేన న భుఞ్జతి, మనుస్సానం కమ్మచ్ఛేదం కత్వా సబ్బే నేగమజానపదే సన్నిపాతేత్వా దేవసికం మిగవం గచ్ఛతి. మనుస్సా చిన్తేసుం – ‘‘అయం రాజా అమ్హాకం కమ్మచ్ఛేదం కరోతి, యంనూన మయం ఉయ్యానే మిగానం నివాపం వపిత్వా పానీయం సమ్పాదేత్వా బహూ మిగే ఉయ్యానం పవేసేత్వా ద్వారం బన్ధిత్వా రఞ్ఞో నియ్యాదేయ్యామా’’తి. తే సబ్బే ఉయ్యానే మిగానం నివాపతిణాని రోపేత్వా ఉదకం సమ్పాదేత్వా ద్వారం యోజేత్వా వాగురాని ఆదాయ ముగ్గరాదినానావుధహత్థా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మిగే పరియేసమానా ‘‘మజ్ఝే ఠితే మిగే గణ్హిస్సామా’’తి యోజనమత్తం ఠానం పరిక్ఖిపిత్వా సఙ్ఖిపమానా నిగ్రోధమిగసాఖమిగానం వసనట్ఠానం మజ్ఝే కత్వా పరిక్ఖిపింసు. అథ నం మిగగణం దిస్వా రుక్ఖగుమ్బాదయో చ భూమిఞ్చ ముగ్గరేహి పహరన్తా మిగగణం గహనట్ఠానతో నీహరిత్వా అసిసత్తిధనుఆదీని ఆవుధాని ఉగ్గిరిత్వా మహానాదం నదన్తా తం మిగగణం ఉయ్యానం పవేసేత్వా ద్వారం పిధాయ రాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘దేవ, నిబద్ధం మిగవం గచ్ఛన్తా అమ్హాకం కమ్మం నాసేథ, అమ్హేహి అరఞ్ఞతో మిగే ఆనేత్వా తుమ్హాకం ఉయ్యానం పూరితం, ఇతో పట్ఠాయ తేసం మంసాని ఖాదథా’’తి రాజానం ఆపుచ్ఛిత్వా పక్కమింసు.
రాజా తేసం వచనం సుత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా మిగే ఓలోకేన్తో ద్వే సువణ్ణమిగే దిస్వా తేసం అభయం అదాసి. తతో పట్ఠాయ పన కదాచి సయం గన్త్వా ఏకం మిగం విజ్ఝిత్వా ఆనేతి, కదాచిస్స భత్తకారకో గన్త్వా విజ్ఝిత్వా ఆహరతి. మిగా ధనుం దిస్వావ మరణభయేన తజ్జితా పలాయన్తి, ద్వే తయో పహారే లభిత్వా కిలమన్తిపి, గిలానాపి హోన్తి, మరణమ్పి పాపుణన్తి. మిగగణో తం పవత్తిం బోధిసత్తస్స ఆరోచేసి. సో సాఖం పక్కోసాపేత్వా ఆహ – ‘‘సమ్మ, బహూ మిగా నస్సన్తి, ఏకంసేన మరితబ్బే సతి ఇతో పట్ఠాయ మా కణ్డేన మిగే విజ్ఝన్తు, ధమ్మగణ్డికట్ఠానే మిగానం వారో హోతు. ఏకదివసం మమ పరిసాయ వారో పాపుణాతు, ఏకదివసం తవ పరిసాయ, వారప్పత్తో మిగో గన్త్వా ధమ్మగణ్డికాయ గీవం ఠపేత్వా నిపజ్జతు, ఏవం సన్తే మిగా కిలన్తా న భవిస్సన్తీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి. తతో పట్ఠాయ వారప్పత్తోవ మిగో గన్త్వా ధమ్మగణ్డికాయ గీవం ఠపేత్వా నిపజ్జతి, భత్తకారకో ఆగన్త్వా తత్థ నిపన్నకమేవ గహేత్వా గచ్ఛతి.
అథేకదివసం సాఖమిగస్స పరిసాయ ఏకిస్సా గబ్భినిమిగియా వారో పాపుణి. సా సాఖం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘సామి, అహం గబ్భినీ, పుత్తం విజాయిత్వా ద్వే జనా వారం గమిస్సామ, మయ్హం వారం అతిక్కామేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘న సక్కా తవ వారం అఞ్ఞేసం పాపేతుం, త్వమేవ తుయ్హం వారం జానిస్ససి, గచ్ఛాహీ’’తి ఆహ. సా తస్స సన్తికా అనుగ్గహం అలభమానా బోధిసత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. సో తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘హోతు గచ్ఛ త్వం, అహం తే వారం అతిక్కామేస్సామీ’’తి సయం గన్త్వా ధమ్మగణ్డికాయ సీసం కత్వా నిపజ్జి. భత్తకారకో తం దిస్వా ‘‘లద్ధాభయో మిగరాజా ధమ్మగణ్డికాయ నిపన్నో, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి వేగేన గన్త్వా రఞ్ఞో ఆరోచేసి.
రాజా తావదేవ రథం ఆరుయ్హ మహన్తేన పరివారేన ఆగన్త్వా బోధిసత్తం దిస్వా ఆహ ‘‘సమ్మ మిగరాజ, నను మయా తుయ్హం అభయం దిన్నం, కస్మా త్వం ఇధ నిపన్నో’’తి. మహారాజ, గబ్భినీ మిగీ ఆగన్త్వా ‘‘మమ వారం అఞ్ఞస్స పాపేహీ’’తి ఆహ, న సక్కా ఖో పన మయా ఏకస్స మరణదుక్ఖం అఞ్ఞస్స ఉపరి నిక్ఖిపితుం, స్వాహం అత్తనో జీవితం తస్సా దత్వా తస్సా సన్తకం మరణం గహేత్వా ఇధ నిపన్నో, మా అఞ్ఞం కిఞ్చి ఆసఙ్కిత్థ, మహారాజాతి. రాజా ఆహ – ‘‘సామి, సువణ్ణవణ్ణమిగరాజ, మయా న తాదిసో ఖన్తిమేత్తానుద్దయసమ్పన్నో మనుస్సేసుపి దిట్ఠపుబ్బో, తేన తే పసన్నోస్మి, ఉట్ఠేహి, తుయ్హఞ్చ తస్సా చ అభయం దమ్మీ’’తి. ‘‘ద్వీహి అభయే లద్ధే అవసేసా కిం కరిస్సన్తి, నరిన్దా’’తి? ‘‘అవసేసానమ్పి అభయం దమ్మి, సామీ’’తి. ‘‘మహారాజ, ఏవమ్పి ఉయ్యానేయేవ మిగా అభయం లభిస్సన్తి, సేసా కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏతేసమ్పి అభయం దమ్మి, సామీ’’తి. ‘‘మహారాజ, మిగా తావ అభయం లభన్తు, సేసా చతుప్పదా కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏతేసమ్పి అభయం దమ్మి, సామీ’’తి. ‘‘మహారాజ, చతుప్పదా తావ అభయం లభన్తు, దిజగణా కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏతేసమ్పి అభయం దమ్మి, సామీ’’తి. ‘‘మహారాజ, దిజగణా తావ అభయం లభన్తు, ఉదకే వసన్తా మచ్ఛా కిం కరిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఏతేసమ్పి అభయం దమ్మి, సామీ’’తి. ఏవం మహాసత్తో రాజానం సబ్బసత్తానం అభయం యాచిత్వా ఉట్ఠాయ రాజానం పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘ధమ్మం చర, మహారాజ, మాతాపితూసు పుత్తధీతాసు బ్రాహ్మణగహపతికేసు నేగమజానపదేసు ధమ్మం చరన్తో సమం చరన్తో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం గమిస్ససీ’’తి రఞ్ఞో బుద్ధలీలాయ ధమ్మం దేసేత్వా కతిపాహం ఉయ్యానే వసిత్వా రఞ్ఞో ఓవాదం దత్వా మిగగణపరివుతో అరఞ్ఞం పావిసి. సాపి ఖో మిగధేను పుప్ఫకణ్ణికసదిసం పుత్తం విజాయి. సో కీళమానో సాఖమిగస్స సన్తికం గచ్ఛతి. అథ నం మాతా తస్స సన్తికం గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘పుత్త, ఇతో పట్ఠాయ మా ఏతస్స సన్తికం గచ్ఛ, నిగ్రోధస్సేవ సన్తికం గచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఓవదన్తీ ఇమం గాథమాహ –
౧౨. ‘‘నిగ్రోధమేవ సేవేయ్య, న సాఖముపసంవసే;
నిగ్రోధస్మిం మతం సేయ్యో, యఞ్చే సాఖస్మి జీవిత’’న్తి.
తత్థ నిగ్రోధమేవ సేవేయ్యాతి తాత త్వం వా అఞ్ఞో వా అత్తనో హితకామో నిగ్రోధమేవ సేవేయ్య భజేయ్య ఉపసఙ్కమేయ్య, న సాఖముపసంవసేతి సాఖమిగం పన న ఉపసంవసే ఉపగమ్మ న సంవసేయ్య, ఏతం నిస్సాయ జీవికం న కప్పేయ్య. నిగ్రోధస్మిం మతం సేయ్యోతి నిగ్రోధరఞ్ఞో పాదమూలే మరణమ్పి సేయ్యో వరం ఉత్తమం. యఞ్చే సాఖస్మి జీవితన్తి యం పన సాఖస్స సన్తికే జీవితం, తం నేవ సేయ్యో న వరం న ఉత్తమన్తి అత్థో.
తతో పట్ఠాయ చ పన అభయలద్ధకా మిగా మనుస్సానం సస్సాని ఖాదన్తి, మనుస్సా ‘‘లద్ధాభయా ఇమే మిగా’’తి మిగే పహరితుం వా పలాపేతుం వా న విసహన్తి, తే రాజఙ్గణే సన్నిపతిత్వా రఞ్ఞో తమత్థం ఆరోచేసుం. రాజా ‘‘మయా పసన్నేన నిగ్రోధమిగరాజస్స వరో దిన్నో, అహం రజ్జం జహేయ్యం, న చ తం పటిఞ్ఞం భిన్దామి, గచ్ఛథ న కోచి మమ విజితే మిగే పహరితుం లభతీ’’తి ఆహ. నిగ్రోధమిగో తం పవత్తిం సుత్వా మిగగణం సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘ఇతో పట్ఠాయ పరేసం సస్సం ఖాదితుం న లభిస్సథా’’తి మిగే ఓవదిత్వా మనుస్సానం ఆరోచాపేసి ‘‘ఇతో పట్ఠాయ సస్సకారకా మనుస్సా సస్సరక్ఖణత్థం వతిం మా కరోన్తు, ఖేత్తం పన ఆవిజ్ఝిత్వా పణ్ణసఞ్ఞం బన్ధన్తూ’’తి. తతో పట్ఠాయ కిర ఖేత్తేసు పణ్ణబన్ధనసఞ్ఞా ఉదపాది. తతో పట్ఠాయ పణ్ణసఞ్ఞం అతిక్కమనమిగో నామ నత్థి. అయం కిర నేసం బోధిసత్తతో లద్ధఓవాదో. ఏవం మిగగణం ఓవదిత్వా బోధిసత్తో యావతాయుకం ఠత్వా సద్ధిం మిగేహి యథాకమ్మం గతో, రాజాపి బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా పుఞ్ఞాని కత్వా యథాకమ్మం గతో.
సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవాహం థేరియా చ కుమారకస్సపస్స చ అవస్సయో, పుబ్బేపి అవస్సయో ఏవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా చతుసచ్చధమ్మదేసనం వినివట్టేత్వా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా సాఖమిగో దేవదత్తో అహోసి, పరిసాపిస్స దేవదత్తపరిసావ, మిగధేను థేరీ అహోసి, పుత్తో కుమారకస్సపో, రాజా ఆనన్దో, నిగ్రోధమిగరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
నిగ్రోధమిగజాతకవణ్ణనా దుతియా.
[౧౩] ౩. కణ్డిజాతకవణ్ణనా
ధిరత్థు కణ్డినం సల్లన్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పురాణదుతియికాపలోభనం ఆరబ్భ కథేసి. తం అట్ఠకనిపాతే ఇన్ద్రియజాతకే ఆవిభవిస్సతి. భగవా పన తం భిక్ఖుం ఏతదవోచ ‘‘భిక్ఖు, పుబ్బేపి త్వం ఏతం మాతుగామం నిస్సాయ జీవితక్ఖయం పత్వా వీతచ్చితేసు అఙ్గారేసు పక్కో’’తి. భిక్ఖూ తస్సత్థస్సావిభావత్థాయ భగవన్తం యాచింసు, భగవా భవన్తరేన పటిచ్ఛన్నకారణం పాకటం అకాసి. ఇతో పరం పన భిక్ఖూనం యాచనం భవన్తరపటిచ్ఛన్నతఞ్చ అవత్వా ‘‘అతీతం ఆహరీ’’తి ఏత్తకమేవ వక్ఖామ, ఏత్తకే వుత్తేపి యాచనఞ్చ వలాహకగబ్భతో చన్దనీహరణూపమాయ భవన్తరపటిచ్ఛన్నకారణభావో చాతి సబ్బమేతం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యోజేత్వా వేదితబ్బం.
అతీతే మగధరట్ఠే రాజగహే మగధరాజా రజ్జం కారేసి. మగధవాసికానం సస్ససమయే మిగానం మహాపరిపన్థో హోతి. తే అరఞ్ఞే పబ్బతపాదం పవిసన్తి. తత్థ ఏకో అరఞ్ఞవాసీ పబ్బతేయ్యమిగో ఏకాయ గామన్తవాసినియా మిగపోతికాయ సద్ధిం సన్థవం కత్వా తేసం మిగానం పబ్బతపాదతో ఓరుయ్హ పున గామన్తం ఓతరణకాలే మిగపోతికాయ పటిబద్ధచిత్తత్తా తేహి సద్ధింయేవ ఓతరి. అథ నం సా ఆహ – ‘‘త్వం ఖోసి, అయ్య, పబ్బతేయ్యో బాలమిగో, గామన్తో చ నామ సాసఙ్కో సప్పటిభయో, మా అమ్హేహి సద్ధిం ఓతరీ’’తి. సో తస్సా పటిబద్ధచిత్తత్తా అనివత్తిత్వా సద్ధింయేవ అగమాసి. మగధవాసినో ‘‘ఇదాని మిగానం పబ్బతపాదా ఓతరణకాలో’’తి ఞత్వా మగ్గే పటిచ్ఛన్నకోట్ఠకేసు తిట్ఠన్తి. తేసమ్పి ద్విన్నం ఆగమనమగ్గే ఏకో లుద్దకో పటిచ్ఛన్నకోట్ఠకే ఠితో హోతి. మిగపోతికా మనుస్సగన్ధం ఘాయిత్వా ‘‘ఏకో లుద్దకో ఠితో భవిస్సతీ’’తి తం బాలమిగం పురతో కత్వా సయం పచ్ఛతో అహోసి. లుద్దకో ఏకేనేవ సరప్పహారేన మిగం తత్థేవ పాతేతి. మిగపోతికా తస్స విద్ధభావం ఞత్వా ఉప్పతిత్వా వాతగతియావ పలాయి. లుద్దకో కోట్ఠకతో నిక్ఖమిత్వా మిగం ఓక్కన్తిత్వా అగ్గిం కత్వా వీతచ్చితేసు అఙ్గారేసు మధురమంసం పచిత్వా ఖాదిత్వా పానీయం పివిత్వా అవసేసం లోహితబిన్దూహి పగ్ఘరన్తేహి కాజేనాదాయ దారకే తోసేన్తో ఘరం అగమాసి.
తదా బోధిసత్తో తస్మిం వనసణ్డే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తో హోతి. సో తం కారణం దిస్వా ‘‘ఇమస్స బాలమిగస్స మరణం నేవ మాతరం నిస్సాయ, న పితరం నిస్సాయ, అథ ఖో కామం నిస్సాయ. కామనిమిత్తఞ్హి సత్తా సుగతియం హత్థచ్ఛేదాదికం, దుగ్గతియఞ్చ పఞ్చవిధబన్ధనాదినానప్పకారకం దుక్ఖం పాపుణన్తి, పరేసం మరణదుక్ఖుప్పాదనమ్పి నామ ఇమస్మిం లోకే గరహితమేవ. యం జనపదం మాతుగామో విచారేతి అనుసాసతి, సో ఇత్థిపరిణాయకో జనపదోపి గరహితోయేవ. యే సత్తా మాతుగామస్స వసం గచ్ఛన్తి, తేపి గరహితాయేవా’’తి ఏకాయ గాథాయ తీణి గరహవత్థూని దస్సేత్వా వనదేవతాసు సాధుకారం దత్వా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజయమానాసు మధురేన సరేన తం వనసణ్డం ఉన్నాదేన్తో ఇమాయ గాథాయ ధమ్మం దేసేసి –
౧౩. ‘‘ధిరత్థు కణ్డినం సల్లం, పురిసం గాళ్హవేధినం;
ధిరత్థు తం జనపదం, యత్థిత్థీ పరిణాయికా;
తే చాపి ధిక్కితా సత్తా, యే ఇత్థీనం వసం గతా’’తి.
తత్థ ధిరత్థూతి గరహణత్థే నిపాతో, స్వాయమిధ ఉత్తాసుబ్బేగవసేన గరహణే దట్ఠబ్బో. ఉత్తసితుబ్బిగ్గో హి హోన్తో బోధిసత్తో ఏవమాహ. కణ్డమస్స అత్థీతి కణ్డీ, తం కణ్డినం. తం పన కణ్డం అనుపవిసనట్ఠేన ‘‘సల్ల’’న్తి వుచ్చతి, తస్మా కణ్డినం సల్లన్తి ఏత్థ సల్లకణ్డినన్తి అత్థో. సల్లం వా అస్సత్థీతిపి సల్లో, తం సల్లం. మహన్తం వణముఖం కత్వా బలవప్పహారం దేన్తో గాళ్హం విజ్ఝతీతి గాళ్హవేధీ, తం గాళ్హవేధినం. నానప్పకారేన కణ్డేన, కుముదపత్తసణ్ఠానథలేన ఉజుకగమనేనేవ సల్లేన చ సమన్నాగతం గాళ్హవేధినం పురిసం ధిరత్థూతి అయమేత్థ అత్థో. పరిణాయికాతి ఇస్సరా సంవిధాయికా. ధిక్కితాతి గరహితా. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. ఇతో పరం పన ఏత్తకమ్పి అవత్వా యం యం అనుత్తానం, తం తదేవ వణ్ణయిస్సామ. ఏవం ఏకాయ గాథాయ తీణి గరహవత్థూని దస్సేత్వా బోధిసత్తో వనం ఉన్నాదేత్వా బుద్ధలీలాయ ధమ్మం దేసేసి.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థా ద్వే వత్థూని కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి. ఇతో పరం పన ‘‘ద్వే వత్థూని కథేత్వా’’తి ఇదం అవత్వా ‘‘అనుసన్ధిం ఘటేత్వా’’తి ఏత్తకమేవ వక్ఖామ, అవుత్తమ్పి పన హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ యోజేత్వా గహేతబ్బం.
తదా పబ్బతేయ్యమిగో ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖు అహోసి, మిగపోతికా పురాణదుతియికా, కామేసు దోసం దస్సేత్వా ధమ్మదేసకదేవతా పన అహమేవ అహోసిన్తి.
కణ్డిజాతకవణ్ణనా తతియా.
[౧౪] ౪. వాతమిగజాతకవణ్ణనా
న కిరత్థి రసేహి పాపియోతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. సత్థరి కిర రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే తిస్సకుమారో నామ మహావిభవస్స సేట్ఠికులస్స పుత్తో ఏకదివసం వేళువనం గన్త్వా సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా పబ్బజితుకామో పబ్బజ్జం యాచిత్వా మాతాపితూహి అననుఞ్ఞాతత్తా పటిక్ఖిత్తో సత్తాహం భత్తచ్ఛేదం కత్వా రట్ఠపాలత్థేరో వియ మాతాపితరో అనుజానాపేత్వా సత్థు సన్తికే పబ్బజి. సత్థా తం పబ్బాజేత్వా అడ్ఢమాసమత్తం వేళువనే విహరిత్వా జేతవనం అగమాసి. తత్రాయం కులపుత్తో తేరస ధుతఙ్గాని సమాదాయ సావత్థియం సపదానం పిణ్డాయ చరమానో కాలం వీతినామేతి, ‘‘చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరో నామా’’తి వుత్తే గగనతలే పుణ్ణచన్దో వియ బుద్ధసాసనే పాకటో పఞ్ఞాతో అహోసి.
తస్మిం కాలే రాజగహే నక్ఖత్తకీళాయ వత్తమానాయ థేరస్స మాతాపితరో యం తస్స గిహికాలే అహోసి ఆభరణభణ్డకం, తం రతనచఙ్కోటకే నిక్ఖిపిత్వా ఉరే ఠపేత్వా ‘‘అఞ్ఞాసు నక్ఖత్తకీళాసు అమ్హాకం పుత్తో ఇమినా అలఙ్కారేన అలఙ్కతో నక్ఖత్తం కీళతి, తం నో ఏకపుత్తం గహేత్వా సమణో గోతమో సావత్థినగరం గతో, కహం ను ఖో సో ఏతరహి నిసిన్నో, కహం ఠితో’’తి వత్వా రోదన్తి.
అథేకా వణ్ణదాసీ తం కులం గన్త్వా సేట్ఠిభరియం రోదన్తిం దిస్వా పుచ్ఛి ‘‘కిం పన, అయ్యే, రోదసీ’’తి? ‘‘సా తమత్థం ఆరోచేసి’’. ‘‘కిం పన, అయ్యే, అయ్యపుత్తో పియాయతీ’’తి? ‘‘అసుకఞ్చ అసుకఞ్చా’’తి. ‘‘సచే తుమ్హే ఇమస్మిం గేహే సబ్బం ఇస్సరియం మయ్హం దేథ, అహం వో పుత్తం ఆనేస్సామీ’’తి. సేట్ఠిభరియా ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా పరిబ్బయం దత్వా మహన్తేన పరివారేన తం ఉయ్యోజేసి ‘‘గచ్ఛ, అత్తనో బలేన మమ పుత్తం ఆనేహీ’’తి. సా పటిచ్ఛన్నయానే నిసిన్నా సావత్థిం గన్త్వా థేరస్స భిక్ఖాచారవీథియం నివాసం గహేత్వా సేట్ఠికులా ఆగతే మనుస్సే థేరస్స అదస్సేత్వా అత్తనో పరివారేనేవ పరివుతా థేరస్స పిణ్డాయ పవిట్ఠస్స ఆదితోవ ఉళుఙ్కయాగుఞ్చ రసకభిక్ఖఞ్చ దత్వా రసతణ్హాయ బన్ధిత్వా అనుక్కమేన గేహే నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం దదమానా చ అత్తనో వసం ఉపగతభావం ఞత్వా గిలానాలయం దస్సేత్వా అన్తోగబ్భే నిపజ్జి. థేరోపి భిక్ఖాచారవేలాయ సపదానం చరన్తో గేహద్వారం అగమాసి. పరిజనో థేరస్స పత్తం గహేత్వా థేరం ఘరే నిసీదాపేసి. థేరో నిసీదిత్వావ ‘‘కహం ఉపాసికా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘గిలానా, భన్తే, తుమ్హాకం దస్సనం ఇచ్ఛతీ’’తి. సో రసతణ్హాయ బద్ధో అత్తనో వతసమాదానం భిన్దిత్వా తస్సా నిపన్నట్ఠానం పావిసి. సా అత్తనో ఆగతకారణం కథేత్వా తం పలోభేత్వా రసతణ్హాయ బన్ధిత్వా ఉప్పబ్బాజేత్వా అత్తనో వసే ఠపేత్వా యానే నిసీదాపేత్వా మహన్తేన పరివారేన రాజగహమేవ అగమాసి. సా పవత్తి పాకటా జాతా.
భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా ‘‘చూళపిణ్డపాతికతిస్సత్థేరం కిర ఏకా వణ్ణదాసీ రసతణ్హాయ బన్ధిత్వా ఆదాయ గతా’’తి కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా ధమ్మసభం ఉపగన్త్వా అలఙ్కతధమ్మాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి ఆహ. తే తం పవత్తిం కథయింసు. ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ ఏసో భిక్ఖు రసతణ్హాయ బజ్ఝిత్వా తస్సా వసం గతో, పుబ్బేపి తస్సా వసం గతోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం రఞ్ఞో బ్రహ్మదత్తస్స సఞ్జయో నామ ఉయ్యానపాలో అహోసి. అథేకో వాతమిగో తం ఉయ్యానం ఆగన్త్వా సఞ్జయం దిస్వా పలాయతి, సఞ్జయోపి న తం తజ్జేత్వా నీహరతి. సో పునప్పునం ఆగన్త్వా ఉయ్యానేయేవ చరతి. ఉయ్యానపాలో ఉయ్యానే నానప్పకారాని పుప్ఫఫలాని గహేత్వా దివసే దివసే రఞ్ఞో అభిహరతి. అథ నం ఏకదివసం రాజా పుచ్ఛి ‘‘సమ్మ ఉయ్యానపాల, ఉయ్యానే కిఞ్చి అచ్ఛరియం పస్ససీ’’తి? ‘‘దేవ, అఞ్ఞం న పస్సామి, ఏకో పన వాతమిగో ఆగన్త్వా ఉయ్యానే చరతి, ఏతం పస్సామీ’’తి. ‘‘సక్ఖిస్సతి పన తం గహేతు’’న్తి. ‘‘థోకం మధుం లభన్తో అన్తో రాజనివేసనమ్పి నం ఆనేతుం సక్ఖిస్సామి, దేవా’’తి. రాజా తస్స మధుం దాపేసి. సో తం గహేత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా వాతమిగస్స చరణట్ఠానే తిణాని మధునా మక్ఖేత్వా నిలీయి. మిగో ఆగన్త్వా మధుమక్ఖితాని తిణాని ఖాదిత్వా రసతణ్హాయ బద్ధో అఞ్ఞత్ర అగన్త్వా ఉయ్యానమేవ ఆగచ్ఛతి. ఉయ్యానపాలో తస్స మధుమక్ఖితతిణేసు పలుద్ధభావం ఞత్వా అనుక్కమేన అత్తానం దస్సేసి. సో తం దిస్వా కతిపాహం పలాయిత్వా పునప్పునం పస్సన్తో విస్సాసం ఆపజ్జిత్వా అనుక్కమేన ఉయ్యానపాలస్స హత్థే ఠితతిణాని ఖాదితుం ఆరభి.
సో తస్స విస్సాసం ఆపన్నభావం ఞత్వా యావ రాజనివేసనా వీథిం కిలఞ్జేహి పరిక్ఖిపిత్వా తహిం తహిం సాఖాభఙ్గం పాతేత్వా మధులాబుకం అంసే లగ్గేత్వా తిణకలాపం ఉపకచ్ఛకే ఠపేత్వా మధుమక్ఖితాని తిణాని మిగస్స పురతో పురతో వికిరన్తో అన్తోరాజనివేసనంయేవ అగమాసి. మిగే అన్తో పవిట్ఠే ద్వారం పిదహింసు. మిగో మనుస్సే దిస్వా కమ్పమానో మరణభయతజ్జితో అన్తోనివేసనఙ్గణే ఆధావతి పరిధావతి. రాజా పాసాదా ఓరుయ్హ తం కమ్పమానం దిస్వా ‘‘వాతమిగో నామ మనుస్సానం దిట్ఠట్ఠానం సత్తాహం న గచ్ఛతి, తజ్జితట్ఠానం యావజీవం న గచ్ఛతి, సో ఏవరూపో గహననిస్సితో వాతమిగో రసతణ్హాయ బద్ధో ఇదాని ఏవరూపం ఠానం ఆగతో, నత్థి వత భో లోకే రసతణ్హాయ పాపతరం నామా’’తి ఇమాయ గాథాయ ధమ్మదేసనం పట్ఠపేసి –
౧౪. ‘‘న కిరత్థి రసేహి పాపియో, ఆవాసేహివ సన్థవేహి వా;
వాతమిగం గహననిస్సితం, వసమానేసి రసేహి సఞ్జయో’’తి.
తత్థ కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. రసేహీతి జివ్హావిఞ్ఞేయ్యేహి మధురమ్బిలాదీహి. పాపియోతి పాపతరో. ఆవాసేహివ సన్థవేహి వాతి నిబద్ధవసనట్ఠానసఙ్ఖాతేసు హి ఆవాసేసుపి మిత్తసన్థవేసుపి ఛన్దరాగో పాపకోవ, తేహి పన సచ్ఛన్దరాగపరిభోగేహి ఆవాసేహి వా మిత్తసన్థవేహి వా సతగుణేన చ సహస్సగుణేన చ సతసహస్సగుణేన చ ధువపటిసేవనట్ఠేన ఆహారం వినా జీవితిన్ద్రియపాలనాయ అభావేన చ సచ్ఛన్దరాగపరిభోగరసావ పాపతరాతి. బోధిసత్తో పన అనుస్సవాగతం వియ ఇమమత్థం కత్వా ‘‘న కిరత్థి రసేహి పాపియో, ఆవాసేహివ సన్థవేహి వా’’తి ఆహ. ఇదాని తేసం పాపియభావం దస్సేన్తో ‘‘వాతమిగ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ గహననిస్సితన్తి గహనట్ఠాననిస్సితం. ఇదం వుత్తం హోతి – పస్సథ రసానం పాపియభావం, ఇదం నామ అరఞ్ఞాయతనే గహననిస్సితం వాతమిగం సఞ్జయో ఉయ్యానపాలో మధురసేహి అత్తనో వసం ఆనేసి, సబ్బథాపి సచ్ఛన్దరాగపరిభోగేహి రసేహి నామ అఞ్ఞం పాపతరం లామకతరం నత్థీతి రసతణ్హాయ ఆదీనవం కథేసి. కథేత్వా చ పన తం మిగం అరఞ్ఞమేవ పేసేసి.
సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, సా వణ్ణదాసీ ఇదానేవ ఏతం రసతణ్హాయ బన్ధిత్వా అత్తనో వసే కరోతి, పుబ్బేపి అకాసియేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి. ‘‘తదా సఞ్జయో అయం వణ్ణదాసీ అహోసి, వాతమిగో చూళపిణ్డపాతికో, బారాణసిరాజా పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
వాతమిగజాతకవణ్ణనా చతుత్థా.
[౧౫] ౫. ఖరాదియజాతకవణ్ణనా
అట్ఠక్ఖురం ఖరాదియేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం దుబ్బచభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి. సో కిర భిక్ఖు దుబ్బచో ఓవాదం న గణ్హాతి. అథ నం సత్థా పుచ్ఛి ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు దుబ్బచో ఓవాదం న గణ్హాసీ’’తి? ‘‘సచ్చం భగవా’’తి. సత్థా ‘‘పుబ్బేపి త్వం దుబ్బచతాయ పణ్డితానం ఓవాదం అగ్గహేత్వా పాసేన బద్ధో జీవితక్ఖయం పత్తో’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే బోధిసత్తో మిగో హుత్వా మిగగణపరివుతో అరఞ్ఞే వసతి. అథస్స భగినిమిగీ పుత్తకం దస్సేత్వా ‘‘భాతిక, అయం తే భాగినేయ్యో, ఏతం మిగమాయం ఉగ్గణ్హాపేహీ’’తి పటిచ్ఛాపేసి. సో తం భాగినేయ్యం ‘‘అసుకవేలాయ నామ ఆగన్త్వా ఉగ్గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సో వుత్తవేలాయ నాగచ్ఛతి. యథా చ ఏకదివసం, ఏవం సత్త దివసే సత్తోవాదే అతిక్కన్తో సో మిగమాయం అనుగ్గణ్హిత్వావ విచరన్తో పాసే బజ్ఝి. మాతాపిస్స భాతరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం తే, భాతిక, భాగినేయ్యో మిగమాయం ఉగ్గణ్హాపితో’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో చ ‘‘తస్స అనోవాదకస్స మా చిన్తయి, న తే పుత్తేన మిగమాయా ఉగ్గహితా’’తి వత్వా ఇదానిపి తం అనోవదితుకామోవ హుత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౫. ‘‘అట్ఠక్ఖురం ఖరాదియే, మిగం వఙ్కాతివఙ్కినం;
సత్తహి కాలాతిక్కన్తం, న నం ఓవదితుస్సహే’’తి.
తత్థ అట్ఠక్ఖురన్తి ఏకేకస్మిం పాదే ద్విన్నం ద్విన్నం వసేన అట్ఠక్ఖురం. ఖరాదియేతి తం నామేన ఆలపతి. మిగన్తి సబ్బసఙ్గాహికవచనం. వఙ్కాతివఙ్కినన్తి మూలే వఙ్కాని, అగ్గే అతివఙ్కానీతి వఙ్కాతివఙ్కాని, తాదిసాని సిఙ్గాని అస్స అత్థీతి వఙ్కాతివఙ్కీ, తం వఙ్కాతివఙ్కినం. సత్తహి కాలాతిక్కన్తన్తి సత్తహి ఓవాదకాలేహి ఓవాదం అతిక్కన్తం. న నం ఓవదితుస్సహేతి ఏతం దుబ్బచమిగం అహం ఓవదితుం న ఉస్సహామి, ఏతస్స మే ఓవాదత్థాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతీతి దస్సేతి. అథ నం దుబ్బచమిగం పాసే బద్ధం లుద్దో మారేత్వా మంసం ఆదాయ పక్కామి.
సత్థాపి ‘‘న త్వం భిక్ఖు ఇదానేవ దుబ్బచో, పుబ్బేపి దుబ్బచోయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి. ‘‘తదా భాగినేయ్యో మిగో దుబ్బచభిక్ఖు అహోసి, భగినీ ఉప్పలవణ్ణా, ఓవాదమిగో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
ఖరాదియజాతకవణ్ణనా పఞ్చమా.
[౧౬] ౬. తిపల్లత్థమిగజాతకవణ్ణనా
మిగం తిపల్లత్థన్తి ఇదం సత్థా కోసమ్బియం బదరికారామే విహరన్తో సిక్ఖాకామం రాహులత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. ఏకస్మిఞ్హి కాలే సత్థరి ఆళవినగరం ఉపనిస్సాయ అగ్గాళవే చేతియే విహరన్తే బహూ ఉపాసకా ఉపాసికా భిక్ఖూ భిక్ఖునియో చ విహారం ధమ్మస్సవనత్థాయ గచ్ఛన్తి, దివా ధమ్మస్సవనం హోతి. గచ్ఛన్తే పన కాలే ఉపాసికాయో భిక్ఖునియో చ న గచ్ఛింసు, భిక్ఖూ చేవ ఉపాసకా చ అహేసుం. తతో పట్ఠాయ రత్తిం ధమ్మస్సవనం జాతం. ధమ్మస్సవనపరియోసానే థేరా భిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో వసనట్ఠానాని గచ్ఛన్తి. దహరా సామణేరా చ ఉపాసకేహి సద్ధిం ఉపట్ఠానసాలాయం సయన్తి. తేసు నిద్దం ఉపగతేసు ఏకచ్చే ఘురుఘురుపస్సాసా కాకచ్ఛమానా దన్తే ఖాదన్తా నిపజ్జింసు, ఏకచ్చే ముహుత్తం నిద్దాయిత్వా ఉట్ఠహింసు. తే తం విప్పకారం దిస్వా భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా ‘‘యో పన భిక్ఖు అనుపసమ్పన్నేన సహసేయ్యం కప్పేయ్య పాచిత్తియ’’న్తి (పాచి. ౪౯) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేత్వా కోసమ్బిం అగమాసి.
తత్థ భిక్ఖూ ఆయస్మన్తం రాహులం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో రాహుల, భగవతా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞత్తం, ఇదాని త్వం అత్తనో వసనట్ఠానం జానాహీ’’తి. పుబ్బే పన తే భిక్ఖూ భగవతి చ గారవం తస్స చాయస్మతో సిక్ఖాకామతం పటిచ్చ తం అత్తనో వసనట్ఠానం ఆగతం అతివియ సఙ్గణ్హన్తి, ఖుద్దకమఞ్చకం పఞ్ఞపేత్వా ఉస్సీసకకరణత్థాయ చీవరం దేన్తి. తం దివసం పన సిక్ఖాపదభయేన వసనట్ఠానమ్పి న అదంసు. రాహులభద్దోపి ‘‘పితా మే’’తి దసబలస్స వా, ‘‘ఉపజ్ఝాయో మే’’తి ధమ్మసేనాపతినో వా, ‘‘ఆచరియో మే’’తి మహామోగ్గల్లానస్స వా, ‘‘చూళపితా మే’’తి ఆనన్దత్థేరస్స వా సన్తికం అగన్త్వా దసబలస్స వళఞ్జనవచ్చకుటిం బ్రహ్మవిమానం పవిసన్తో వియ పవిసిత్వా వాసం కప్పేసి. బుద్ధానఞ్హి వళఞ్జనకుటియం ద్వారం సుపిహితం హోతి, గన్ధపరిభణ్డకతా భూమి, గన్ధదామమాలాదామాని ఓసారితానేవ హోన్తి, సబ్బరత్తిం దీపో ఝాయతి. రాహులభద్దో పన న తస్సా కుటియా ఇమం సమ్పత్తిం పటిచ్చ తత్థ వాసం ఉపగతో, భిక్ఖూహి పన ‘‘వసనట్ఠానం జానాహీ’’తి వుత్తత్తా ఓవాదగారవేన సిక్ఖాకామతాయ తత్థ వాసం ఉపగతో. అన్తరన్తరా హి భిక్ఖూ తం ఆయస్మన్తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా తస్స వీమంసనత్థాయ ముట్ఠిసమ్మజ్జనిం వా కచవరఛడ్డనకం వా బహి ఖిపిత్వా తస్మిం ఆగతే ‘‘ఆవుసో, ఇమం కేన ఛడ్డిత’’న్తి వదన్తి. తత్థ కేహిచి ‘‘రాహులో ఇమినా మగ్గేన గతో’’తి వుత్తే సో ఆయస్మా ‘‘నాహం, భన్తే, ఏతం జానామీ’’తి అవత్వావ తం పటిసామేత్వా ‘‘ఖమథ మే, భన్తే’’తి ఖమాపేత్వా గచ్ఛతి. ఏవమేస సిక్ఖాకామో.
సో తం సిక్ఖాకామతంయేవ పటిచ్చ తత్థ వాసం ఉపగతో. అథ సత్థా పురేఅరుణంయేవ వచ్చకుటిద్వారే ఠత్వా ఉక్కాసి, సోపాయస్మా ఉక్కాసి. ‘‘కో ఏసో’’తి? ‘‘అహం రాహులో’’తి నిక్ఖమిత్వా వన్ది. ‘‘కస్మా త్వం రాహుల ఇధ నిపన్నోసీ’’తి? ‘‘వసనట్ఠానస్స అభావతో’’. ‘‘పుబ్బే హి, భన్తే, భిక్ఖూ మమ సఙ్గహం కరోన్తి, ఇదాని అత్తనో ఆపత్తిభయేన వసనట్ఠానం న దేన్తి, స్వాహం ‘ఇదం అఞ్ఞేసం అసఙ్ఘట్టనట్ఠాన’న్తి ఇమినా కారణేన ఇధ నిపన్నోస్మీతి. అథ భగవతో ‘‘రాహులం తావ భిక్ఖూ ఏవం పరిచ్చజన్తి, అఞ్ఞే కులదారకే పబ్బాజేత్వా కిం కరిస్సన్తీ’’తి ధమ్మసంవేగో ఉదపాది.
అథ భగవా పాతోవ భిక్ఖూ సన్నిపాతాపేత్వా ధమ్మసేనాపతిం పుచ్ఛి ‘‘జానాసి పన త్వం, సారిపుత్త, అజ్జ కత్థచి రాహులస్స వుత్థభావ’’న్తి? ‘‘న జానామి, భన్తే’’తి. ‘‘సారిపుత్త, అజ్జ రాహులో వచ్చకుటియం వసి, సారిపుత్త, తుమ్హే రాహులం ఏవం పరిచ్చజన్తా అఞ్ఞే కులదారకే పబ్బాజేత్వా కిం కరిస్సథ? ఏవఞ్హి సన్తే ఇమస్మిం సాసనే పబ్బజితా న పతిట్ఠా భవిస్సన్తి, ఇతో దాని పట్ఠాయ అనుపసమ్పన్నేన ఏకం ద్వే దివసే అత్తనో సన్తికే వసాపేత్వా తతియదివసే తేసం వసనట్ఠానం ఞత్వా బహి వాసేథా’’తి ఇమం అనుపఞ్ఞత్తిం కత్వా పున సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేసి.
తస్మిం సమయే ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా భిక్ఖూ రాహులస్స గుణకథం కథేన్తి ‘‘పస్సథావుసో, యావ సిక్ఖాకామో వతాయం రాహులో, ‘తవ వసనట్ఠానం జానాహీ’తి వుత్తో నామ ‘అహం దసబలస్స పుత్తో, తుమ్హాకం సేనాసనస్మా తుమ్హేయేవ నిక్ఖమథా’తి ఏకం భిక్ఖుమ్పి అప్పటిప్ఫరిత్వా వచ్చకుటియం వాసం కప్పేసీ’’తి. ఏవం తేసు కథయమానేసు సత్థా ధమ్మసభం గన్త్వా అలఙ్కతాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, రాహులస్స సిక్ఖాకామకథాయ, న అఞ్ఞాయ కథాయా’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, రాహులో ఇదానేవ సిక్ఖాకామో, పుబ్బే తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తోపి సిక్ఖాకామోయేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే రాజగహే ఏకో మగధరాజా రజ్జం కారేసి. తదా బోధిసత్తో మిగయోనియం నిబ్బత్తిత్వా మిగగణపరివుతో అరఞ్ఞే వసతి. అథస్స భగినీ అత్తనో పుత్తకం ఉపనేత్వా ‘‘భాతిక, ఇమం తే భాగినేయ్యం మిగమాయం సిక్ఖాపేహీ’’తి ఆహ. బోధిసత్తో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ‘‘గచ్ఛ, తాత, అసుకవేలాయ నామ ఆగన్త్వా సిక్ఖేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సో మాతులేన వుత్తవేలం అనతిక్కమిత్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా మిగమాయం సిక్ఖి. సో ఏకదివసం వనే విచరన్తో పాసేన బద్ధో బద్ధరవం రవి, మిగగణో పలాయిత్వా ‘‘పుత్తో తే పాసేన బద్ధో’’తి తస్స మాతుయా ఆరోచేసి. సా భాతు సన్తికం గన్త్వా ‘‘భాతిక, భాగినేయ్యో తే మిగమాయం సిక్ఖాపితో’’తి పుచ్ఛి. బోధిసత్తో ‘‘మా త్వం పుత్తస్స కిఞ్చి పాపకం ఆసఙ్కి, సుగ్గహితా తేన మిగమాయా, ఇదాని తం హాసయమానో ఆగచ్ఛిస్సతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౬. ‘‘మిగం తిపల్లత్థమనేకమాయం, అట్ఠక్ఖురం అడ్ఢరత్తాపపాయిం;
ఏకేన సోతేన ఛమాస్ససన్తో, ఛహి కలాహితిభోతి భాగినేయ్యో’’తి.
తత్థ మిగన్తి భాగినేయ్యమిగం. తిపల్లత్థన్తి పల్లత్థం వుచ్చతి సయనం, ఉభోహి పస్సేహి ఉజుకమేవ చ నిపన్నకవసేనాతి తీహాకారేహి పల్లత్థం అస్స, తీణి వా పల్లత్థాని అస్సాతి తిపల్లత్థో, తం తిపల్లత్థం. అనేకమాయన్తి బహుమాయం బహువఞ్చనం. అట్ఠక్ఖురన్తి ఏకేకస్మిం పాదే ద్విన్నం ద్విన్నం వసేన అట్ఠహి ఖురేహి సమన్నాగతం. అడ్ఢరత్తాపపాయిన్తి పురిమయామం అతిక్కమిత్వా మజ్ఝిమయామే అరఞ్ఞతో ఆగమ్మ పానీయస్స పివనతో అడ్ఢరత్తే ఆపం పివతీతి అడ్ఢరత్తాపపాయీ. తం అడ్ఢరత్తే అపాయిన్తి అత్థో. మమ భాగినేయ్యం మిగం అహం సాధుకం మిగమాయం ఉగ్గణ్హాపేసిం. కథం? యథా ఏకేన సోతేన ఛమాస్ససన్తో, ఛహి కలాహితిభోతి భాగినేయ్యోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – అహఞ్హి తవ పుత్తం తథా ఉగ్గణ్హాపేసిం, యథా ఏకస్మిం ఉపరిమనాసికాసోతే వాతం సన్నిరుమ్భిత్వా పథవియా అల్లీనేన ఏకేన హేట్ఠిమసోతేన తత్థేవ ఛమాయం అస్ససన్తో ఛహి కలాహి లుద్దకం అతిభోతి, ఛహి కోట్ఠాసేహి అజ్ఝోత్థరతి వఞ్చేతీతి అత్థో. కతమాహి ఛహి? చత్తారో పాదే పసారేత్వా ఏకేన పస్సేన సేయ్యాయ, ఖురేహి తిణపంసుఖణనేన, జివ్హానిన్నామనేన ఉదరస్స ఉద్ధుమాతభావకరణేన, ఉచ్చారపస్సావవిస్సజ్జనేన, వాతసన్నిరుమ్భనేనాతి.
అపరో నయో – పాదేన పంసుం గహేత్వా అభిముఖాకడ్ఢనేన, పటిపణామనేన, ఉభోసు పస్సేసు సఞ్చరణేన, ఉదరం ఉద్ధం పక్ఖిపనేన, అధో అవక్ఖిపనేనాతి ఇమాహి ఛహి కలాహి యథా అతిభోతి, ‘‘మతో అయ’’న్తి సఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా వఞ్చేతి, ఏవం తం మిగమాయం ఉగ్గణ్హాపేసిన్తి దీపేతి.
అపరో నయో – తథా నం ఉగ్గణ్హాపేసిం, యథా ఏకేన సోతేన ఛమాస్ససన్తో ఛహి కలాహితి ద్వీసుపి నయేసు దస్సితేహి ఛహి కారణేహి కలాహితి కలాయిస్సతి, లుద్దం వఞ్చేస్సతీతి అత్థో. భోతీతి భగినిం ఆలపతి. భాగినేయ్యోతి ఏవం ఛహి కారణేహి వఞ్చనకం భాగినేయ్యం నిద్దిసతి. ఏవం బోధిసత్తో భాగినేయ్యస్స మిగమాయాయ సాధుకం ఉగ్గహితభావం దస్సేన్తో భగినిం సమస్సాసేతి.
సోపి మిగపోతకో పాసే బద్ధో అవిప్ఫన్దిత్వాయేవ భూమియం మహాఫాసుకపస్సేన పాదే పసారేత్వా నిపన్నో పాదానం ఆసన్నట్ఠానే ఖురేహేవ పహరిత్వా పంసుఞ్చ తిణాని చ ఉప్పాటేత్వా ఉచ్చారపస్సావం విస్సజ్జేత్వా సీసం పాతేత్వా జివ్హం నిన్నామేత్వా సరీరం ఖేళకిలిన్నం కత్వా వాతగ్గహణేన ఉదరం ఉద్ధుమాతకం కత్వా అక్ఖీని పరివత్తేత్వా హేట్ఠా నాసికాసోతేన వాతం సఞ్చరాపేన్తో ఉపరిమనాసికాసోతేన వాతం సన్నిరుమ్భిత్వా సకలసరీరం థద్ధభావం గాహాపేత్వా మతాకారం దస్సేసి. నీలమక్ఖికాపి నం సమ్పరివారేసుం, తస్మిం తస్మిం ఠానే కాకా నిలీయింసు. లుద్దో ఆగన్త్వా ఉదరం హత్థేన పహరిత్వా ‘‘అతిపాతోవ బద్ధో భవిస్సతి, పూతికో జాతో’’తి తస్స బన్ధనరజ్జుకం మోచేత్వా ‘‘ఏత్థేవదాని నం ఉక్కన్తిత్వా మంసం ఆదాయ గమిస్సామీ’’తి నిరాసఙ్కో హుత్వా సాఖాపలాసం గహేతుం ఆరద్ధో. మిగపోతకోపి ఉట్ఠాయ చతూహి పాదేహి ఠత్వా కాయం విధునిత్వా గీవం పసారేత్వా మహావాతేన ఛిన్నవలాహకో వియ వేగేన మాతు సన్తికం అగమాసి.
సత్థాపి ‘‘న, భిక్ఖవే, రాహులో ఇదానేవ సిక్ఖాకామో, పుబ్బేపి సిక్ఖాకామోయేవా’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా భాగినేయ్యమిగపోతకో రాహులో అహోసి, మాతా ఉప్పలవణ్ణా, మాతులమిగో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
తిపల్లత్థమిగజాతకవణ్ణనా ఛట్ఠా.
[౧౭] ౭. మాలుతజాతకవణ్ణనా
కాళే వా యది వా జుణ్హేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ద్వే వుడ్ఢపబ్బజితే ఆరబ్భ కథేసి. తే కిర కోసలజనపదే ఏకస్మిం అరఞ్ఞావాసే వసన్తి. ఏకో కాళత్థేరో నామ, ఏకో జుణ్హత్థేరో నామ. అథేకదివసం జుణ్హో కాళం పుచ్ఛి ‘‘భన్తే కాళ, సీతం నామ కస్మిం కాలే హోతీ’’తి. సో ‘‘కాళే హోతీ’’తి ఆహ. అథేకదివసం కాళో జుణ్హం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే జుణ్హ, సీతం నామ కస్మిం కాలే హోతీ’’తి. సో ‘‘జుణ్హే హోతీ’’తి ఆహ. తే ఉభోపి అత్తనో కఙ్ఖం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తా సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, సీతం నామ కస్మిం కాలే హోతీ’’తి పుచ్ఛింసు. సత్థా తేసం కథం సుత్వా ‘‘పుబ్బేపి అహం, భిక్ఖవే, తుమ్హాకం ఇమం పఞ్హం కథేసిం, భవసఙ్ఖేపగతత్తా పన న సల్లక్ఖయిత్థా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే ఏకస్మిం పబ్బతపాదే సీహో చ బ్యగ్ఘో చ ద్వే సహాయా ఏకిస్సాయేవ గుహాయ వసన్తి. తదా బోధిసత్తోపి ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా తస్మింయేవ పబ్బతపాదే వసతి. అథేకదివసం తేసం సహాయకానం సీతం నిస్సాయ వివాదో ఉదపాది. బ్యగ్ఘో ‘‘కాళేయేవ సీతం హోతీ’’తి ఆహ. సీహో ‘‘జుణ్హేయేవ సీతం హోతీ’’తి ఆహ. తే ఉభోపి అత్తనో కఙ్ఖం ఛిన్దితుం అసక్కోన్తా బోధిసత్తం పుచ్ఛింసు. బోధిసత్తో ఇమం గాథమాహ –
౧౭. ‘‘కాళే వా యది వా జుణ్హే, యదా వాయతి మాలుతో;
వాతజాని హి సీతాని, ఉభోత్థమపరాజితా’’తి.
తత్థ కాళే వా యది వా జుణ్హేతి కాళపక్ఖే వా జుణ్హపక్ఖే వా. యదా వాయతి మాలుతోతి యస్మిం సమయే పురత్థిమాదిభేదో వాతో వాయతి, తస్మిం సమయే సీతం హోతి. కింకారణా? వాతజాని హి సీతాని, యస్మా వాతే విజ్జన్తేయేవ సీతాని హోన్తి, కాళపక్ఖో వా జుణ్హపక్ఖో వా ఏత్థ అపమాణన్తి వుత్తం హోతి. ఉభోత్థమపరాజితాతి ఉభోపి తుమ్హే ఇమస్మిం పఞ్హే అపరాజితాతి. ఏవం బోధిసత్తో తే సహాయకే సఞ్ఞాపేసి.
సత్థాపి ‘‘భిక్ఖవే, పుబ్బేపి మయా తుమ్హాకం అయం పఞ్హో కథితో’’తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా సచ్చాని పకాసేసి, సచ్చపరియోసానే ద్వేపి థేరా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసు. సత్థా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘తదా బ్యగ్ఘో కాళో అహోసి, సీహో జుణ్హో, పఞ్హవిస్సజ్జనకతాపసో పన అహమేవ అహోసి’’న్తి.
మాలుతజాతకవణ్ణనా సత్తమా.
[౧౮] ౮. మతకభత్తజాతకవణ్ణనా
ఏవం చే సత్తా జానేయ్యున్తి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మతకభత్తం ఆరబ్భ కథేసి. తస్మిఞ్హి కాలే మనుస్సా బహూ అజేళకాదయో మారేత్వా కాలకతే ఞాతకే ఉద్దిస్స మతకభత్తం నామ దేన్తి. భిక్ఖూ తే మనుస్సే తథా కరోన్తే దిస్వా సత్థారం పుచ్ఛింసు ‘‘ఏతరహి, భన్తే, మనుస్సా బహూ పాణే జీవితక్ఖయం పాపేత్వా మతకభత్తం నామ దేన్తి. అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఏత్థ వుడ్ఢీ’’తి? సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ‘మతకభత్తం దస్సామా’తి కతేపి పాణాతిపాతే కాచి వుడ్ఢి నామ అత్థి, పుబ్బే పణ్డితా ఆకాసే నిసజ్జ ధమ్మం దేసేత్వా ఏత్థ ఆదీనవం కథేత్వా సకలజమ్బుదీపవాసికే ఏతం కమ్మం జహాపేసుం. ఇదాని పన భవసఙ్ఖేపగతత్తా పున పాతుభూత’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే ఏకో తిణ్ణం వేదానం పారగూ దిసాపామోక్ఖో ఆచరియబ్రాహ్మణో ‘‘మతకభత్తం దస్సామీ’’తి ఏకం ఏళకం గాహాపేత్వా అన్తేవాసికే ఆహ – ‘‘తాతా, ఇమం ఏళకం నదిం నేత్వా న్హాపేత్వా కణ్ఠే మాలం పరిక్ఖిపిత్వా పఞ్చఙ్గులికం దత్వా మణ్డేత్వా ఆనేథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తం ఆదాయ నదిం గన్త్వా న్హాపేత్వా మణ్డేత్వా నదీతీరే ఠపేసుం. సో ఏళకో అత్తనో పుబ్బకమ్మం దిస్వా ‘‘ఏవరూపా నామ దుక్ఖా అజ్జ ముచ్చిస్సామీ’’తి సోమనస్సజాతో మత్తికాఘటం భిన్దన్తో వియ మహాహసితం హసిత్వా పున ‘‘అయం బ్రాహ్మణో మం ఘాతేత్వా మయా లద్ధదుక్ఖం లభిస్సతీ’’తి బ్రాహ్మణే కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా మహన్తేన సద్దేన పరోది.
అథ నం తే మాణవా పుచ్ఛింసు ‘‘సమ్మ ఏళక, త్వం మహాసద్దేన హసి చేవ రోది చ, కేన ను ఖో కారణేన హసి, కేన కారణేన పరోదీ’’తి? ‘‘తుమ్హే మం ఇమం కారణం అత్తనో ఆచరియస్స సన్తికే పుచ్ఛేయ్యాథా’’తి. తే తం ఆదాయ గన్త్వా ఇదం కారణం ఆచరియస్స ఆరోచేసుం. ఆచరియో తేసం వచనం సుత్వా ఏళకం పుచ్ఛి ‘‘కస్మా త్వం ఏళక, హసి, కస్మా రోదీ’’తి? ఏళకో అత్తనా కతకమ్మం జాతిస్సరఞాణేన అనుస్సరిత్వా బ్రాహ్మణస్స కథేసి ‘‘అహం, బ్రాహ్మణ, పుబ్బే తాదిసోవ మన్తజ్ఝాయకబ్రాహ్మణో హుత్వా ‘మతకభత్తం దస్సామీ’తి ఏకం ఏళకం మారేత్వా మతకభత్తం అదాసిం, స్వాహం ఏకస్స ఏళకస్స ఘాతితత్తా ఏకేనూనేసు పఞ్చసు అత్తభావసతేసు సీసచ్ఛేదం పాపుణిం, అయం మే కోటియం ఠితో పఞ్చసతిమో అత్తభావో, స్వాహం ‘అజ్జ ఏవరూపా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామీ’తి సోమనస్సజాతో ఇమినా కారణేన హసిం. రోదన్తో పన ‘అహం తావ ఏకం ఏళకం మారేత్వా పఞ్చ జాతిసతాని సీసచ్ఛేదదుక్ఖం పత్వా అజ్జ తమ్హా దుక్ఖా ముచ్చిస్సామి, అయం పన బ్రాహ్మణో మం మారేత్వా అహం వియ పఞ్చ జాతిసతాని సీసచ్ఛేదదుక్ఖం లభిస్సతీ’తి తయి కారుఞ్ఞేన రోది’’న్తి. ‘‘ఏళక, మా భాయి, నాహం తం మారేస్సామీ’’తి. ‘‘బ్రాహ్మణ, కిం వదేసి, తయి మారేన్తేపి అమారేన్తేపి న సక్కా అజ్జ మయా మరణా ముచ్చితు’’న్తి. ‘‘ఏళక, మా భాయి, అహం తే ఆరక్ఖం గహేత్వా తయా సద్ధింయేవ విచరిస్సామీ’’తి. ‘‘బ్రాహ్మణ, అప్పమత్తకో తవ ఆరక్ఖో, మయా కతపాపం పన మహన్తం బలవ’’న్తి.
బ్రాహ్మణో ఏళకం ముఞ్చిత్వా ‘‘ఇమం ఏళకం కస్సచిపి మారేతుం న దస్సామీ’’తి అన్తేవాసికే ఆదాయ ఏళకేనేవ సద్ధిం విచరి. ఏళకో విస్సట్ఠమత్తోవ ఏకం పాసాణపిట్ఠిం నిస్సాయ జాతగుమ్బే గీవం ఉక్ఖిపిత్వా పణ్ణాని ఖాదితుం ఆరద్ధో. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తస్మిం పాసాణపిట్ఠే అసని పతి, తతో ఏకా పాసాణసకలికా ఛిజ్జిత్వా ఏళకస్స పసారితగీవాయ పతిత్వా సీసం ఛిన్ది, మహాజనో సన్నిపతి. తదా బోధిసత్తో తస్మిం ఠానే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తో. సో పస్సన్తస్సేవ తస్స మహాజనస్స దేవతానుభావేన ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా ‘‘ఇమే సత్తా ఏవం పాపస్స ఫలం జానమానా అప్పేవనామ పాణాతిపాతం న కరేయ్యు’’న్తి మధురస్సరేన ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –
౧౮. ‘‘ఏవం చే సత్తా జానేయ్యుం, దుక్ఖాయం జాతిసమ్భవో;
న పాణో పాణినం హఞ్ఞే, పాణఘాతీ హి సోచతీ’’తి.
తత్థ ఏవం చే సత్తా జానేయ్యున్తి ఇమే సత్తా ఏవం చే జానేయ్యుం. కథం? దుక్ఖాయం జాతిసమ్భవోతి అయం తత్థ తత్థ జాతి చ జాతస్స అనుక్కమేన వడ్ఢిసఙ్ఖాతో సమ్భవో చ జరాబ్యాధిమరణఅప్పియసమ్పయోగపియవిప్పయోగహత్థపాదచ్ఛేదాదీనం దుక్ఖానం వత్థుభూతత్తా ‘‘దుక్ఖో’’తి యది జానేయ్యుం. న పాణో పాణినం హఞ్ఞేతి ‘‘పరం వధన్తో జాతిసమ్భవే వధం లభతి, పీళేన్తో పీళం లభతీ’’తి జాతిసమ్భవస్స దుక్ఖవత్థుతాయ దుక్ఖభావం జానన్తో కోచి పాణో అఞ్ఞం పాణినం న హఞ్ఞే, సత్తో సత్తం న హనేయ్యాతి అత్థో. కింకారణా? పాణఘాతీ హి సోచతీతి, యస్మా సాహత్థికాదీసు ఛసు పయోగేసు యేన కేనచి పయోగేన పరస్స జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదనేన పాణఘాతీ పుగ్గలో అట్ఠసు మహానిరయేసు సోళససు ఉస్సదనిరయేసు నానప్పకారాయ తిరచ్ఛానయోనియా పేత్తివిసయే అసురకాయేతి ఇమేసు చతూసు అపాయేసు మహాదుక్ఖం అనుభవమానో దీఘరత్తం అన్తోనిజ్ఝాయనలక్ఖణేన సోకేన సోచతి. యథా వాయం ఏళకో మరణభయేన సోచతి, ఏవం దీఘరత్తం సోచతీతిపి ఞత్వా న పాణో పాణినం హఞ్ఞే, కోచి పాణాతిపాతకమ్మం నామ న కరేయ్య. మోహేన పన మూళ్హా అవిజ్జాయ అన్ధీకతా ఇమం ఆదీనవం అపస్సన్తా పాణాతిపాతం కరోన్తీతి.
ఏవం మహాసత్తో నిరయభయేన తజ్జేత్వా ధమ్మం దేసేసి. మనుస్సా తం ధమ్మదేసనం సుత్వా నిరయభయభీతా పాణాతిపాతా విరమింసు. బోధిసత్తోపి ధమ్మం దేసేత్వా మహాజనం సీలే పతిట్ఠాపేత్వా యథాకమ్మం గతో, మహాజనోపి బోధిసత్తస్స ఓవాదే ఠత్వా దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా దేవనగరం పూరేసి. సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘అహం తేన సమయేన రుక్ఖదేవతా అహోసి’’న్తి.
మతకభత్తజాతకవణ్ణనా అట్ఠమా.
[౧౯] ౯. ఆయాచితభత్తజాతకవణ్ణనా
సచే ముచ్చే పేచ్చ ముచ్చేతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవతానం ఆయాచనబలికమ్మం ఆరబ్భ కథేసి. తదా కిర మనుస్సా వణిజ్జాయ గచ్ఛన్తా పాణే వధిత్వా దేవతానం బలికమ్మం కత్వా ‘‘మయం అనన్తరాయేన అత్థసిద్ధిం పత్వా ఆగన్త్వా పున తుమ్హాకం బలికమ్మం కరిస్సామా’’తి ఆయాచిత్వా గచ్ఛన్తి. తత్థానన్తరాయేన అత్థసిద్ధిం పత్వా ఆగతా ‘‘దేవతానుభావేన ఇదం జాత’’న్తి మఞ్ఞమానా బహూ పాణే వధిత్వా ఆయాచనతో ముచ్చితుం బలికమ్మం కరోన్తి, తం దిస్వా భిక్ఖూ ‘‘అత్థి ను ఖో, భన్తే, ఏత్థ అత్థో’’తి భగవన్తం పుచ్ఛింసు. భగవా అతీతం ఆహరి.
అతీతే కాసిరట్ఠే ఏకస్మిం గామకే కుటుమ్బికో గామద్వారే ఠితనిగ్రోధరుక్ఖే దేవతాయ బలికమ్మం పటిజానిత్వా అనన్తరాయేన ఆగన్త్వా బహూ పాణే వధిత్వా ‘‘ఆయాచనతో ముచ్చిస్సామీ’’తి రుక్ఖమూలం గతో. రుక్ఖదేవతా ఖన్ధవిటపే ఠత్వా ఇమం గాథమాహ –
౧౯. ‘‘సచే ముచ్చే పేచ్చ ముచ్చే, ముచ్చమానో హి బజ్ఝతి;
న హేవం ధీరా ముచ్చన్తి, ముత్తి బాలస్స బన్ధన’’న్తి.
తత్థ సచే ముచ్చే పేచ్చ ముచ్చేతి భో పురిస, త్వం సచే ముచ్చే యది ముచ్చితుకామోసి. పేచ్చ ముచ్చేతి యథా పరలోకే న బజ్ఝసి, ఏవం ముచ్చాహి. ముచ్చమానో హి బజ్ఝతీతి యథా పన త్వం పాణం వధిత్వా ముచ్చితుం ఇచ్ఛసి, ఏవం ముచ్చమానో హి పాపకమ్మేన బజ్ఝతి. తస్మా న హేవం ధీరా ముచ్చన్తీతి యే పణ్డితపురిసా, తే ఏవం పటిస్సవతో న ముచ్చన్తి. కింకారణా? ఏవరూపా హి ముత్తి బాలస్స బన్ధనం, ఏసా పాణాతిపాతం కత్వా ముత్తి నామ బాలస్స బన్ధనమేవ హోతీతి ధమ్మం దేసేసి. తతో పట్ఠాయ మనుస్సా ఏవరూపా పాణాతిపాతకమ్మా విరతా ధమ్మం చరిత్వా దేవనగరం పూరయింసు.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి ‘‘అహం తేన సమయేన రుక్ఖదేవతా అహోసి’’న్తి.
ఆయాచితభత్తజాతకవణ్ణనా నవమా.
[౨౦] ౧౦. నళపానజాతకవణ్ణనా
దిస్వా పదమనుత్తిణ్ణన్తి ఇదం సత్థా కోసలేసు చారికం చరమానో నళకపానగామం పత్వా నళకపానపోక్ఖరణియం కేతకవనే విహరన్తో నళదణ్డకే ఆరబ్భ కథేసి. తదా కిర భిక్ఖూ నళకపానపోక్ఖరణియం న్హత్వా సూచిఘరత్థాయ సామణేరేహి నళదణ్డకే గాహాపేత్వా తే సబ్బత్థకమేవ ఛిద్దే దిస్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘భన్తే, మయం సూచిఘరత్థాయ నళదణ్డకే గణ్హాపేమ, తే మూలతో యావ అగ్గా సబ్బత్థకమేవ ఛిద్దా, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి పుచ్ఛింసు. సత్థా ‘‘ఇదం, భిక్ఖవే, మయ్హం పోరాణకఅధిట్ఠాన’’న్తి వత్వా అతీతం ఆహరి.
పుబ్బే కిర సో వనసణ్డో అరఞ్ఞో అహోసి. తస్సాపి పోక్ఖరణియా ఏకో దకరక్ఖసో ఓతిణ్ణోతిణ్ణే ఖాదతి. తదా బోధిసత్తో రోహితమిగపోతకప్పమాణో కపిరాజా హుత్వా అసీతిసహస్సమత్తవానరపరివుతో యూథం పరిహరన్తో తస్మిం అరఞ్ఞే వసతి. సో వానరగణస్స ఓవాదం అదాసి ‘‘తాతా, ఇమస్మిం అరఞ్ఞే విసరుక్ఖాపి అమనుస్సపరిగ్గహితపోక్ఖరణియోపి హోన్తి, తుమ్హే అఖాదితపుబ్బం ఫలాఫలం ఖాదన్తా వా అపీతపుబ్బం పానీయం పివన్తా వా మం పటిపుచ్ఛేయ్యాథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా ఏకదివసం అగతపుబ్బట్ఠానం గతా తత్థ బహుదేవ దివసం చరిత్వా పానీయం గవేసమానా ఏకం పోక్ఖరణిం దిస్వా పానీయం అపివిత్వావ బోధిసత్తస్సాగమనం ఓలోకయమానా నిసీదింసు. బోధిసత్తో ఆగన్త్వా ‘‘కిం తాతా, పానీయం న పివథా’’తి ఆహ. ‘‘తుమ్హాకం ఆగమనం ఓలోకేమా’’తి. ‘‘సుట్ఠు, తాతా’’తి బోధిసత్తో పోక్ఖరణిం ఆవిజ్ఝిత్వా పదం పరిచ్ఛిన్దన్తో ఓతిణ్ణమేవ పస్సి, న ఉత్తిణ్ణం. సో ‘‘నిస్సంసయం ఏసా అమనుస్సపరిగ్గహితా’’తి ఞత్వా ‘‘సుట్ఠు వో కతం, తాతా, పానీయం అపివన్తేహి, అమనుస్సపరిగ్గహితా అయ’’న్తి ఆహ.
దకరక్ఖసోపి తేసం అనోతరణభావం ఞత్వా నీలోదరో పణ్డరముఖో సురత్తహత్థపాదో బీభచ్ఛదస్సనో హుత్వా ఉదకం ద్విధా కత్వా నిక్ఖమిత్వా ‘‘కస్మా నిసిన్నాత్థ, ఓతరిత్వా పానీయం పివథా’’తి ఆహ. అథ నం బోధిసత్తో పుచ్ఛి ‘‘త్వం ఇధ నిబ్బత్తదకరక్ఖసోసీ’’తి? ‘‘ఆమ, అహ’’న్తి. ‘‘త్వం పోక్ఖరణిం ఓతిణ్ణకే లభసీ’’తి? ‘‘ఆమ, లభామి, అహం ఇధోతిణ్ణం అన్తమసో సకుణికం ఉపాదాయ న కిఞ్చి ముఞ్చామి, తుమ్హేపి సబ్బే ఖాదిస్సామీ’’తి. ‘‘న మయం అత్తానం తుయ్హం ఖాదితుం దస్సామా’’తి. ‘‘పానీయం పన పివిస్సథా’’తి. ‘‘ఆమ, పానీయం పివిస్సామ, న చ తే వసం గమిస్సామా’’తి. ‘‘అథ కథం పానీయం పివిస్సథా’’తి? కిం పన త్వం మఞ్ఞసి ‘‘ఓతరిత్వా పివిస్సన్తీ’’తి. ‘‘మయఞ్హి అనోతరిత్వా అసీతిసహస్సానిపి ఏకమేకం నళదణ్డకం గహేత్వా ఉప్పలనాళేన ఉదకం పివన్తా వియ తవ పోక్ఖరణియా పానీయం పివిస్సామ, ఏవం నో త్వం ఖాదితుం న సక్ఖిస్ససీ’’తి. ఏతమత్థం విదిత్వా సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా ఇమిస్సా గాథాయ పురిమపదద్వయం అభాసి –
౨౦. ‘‘దిస్వా పదమనుత్తిణ్ణం, దిస్వానోతరితం పద’’న్తి.
తస్సత్థో – భిక్ఖవే, సో కపిరాజా తస్సా పోక్ఖరణియా ఏకమ్పి ఉత్తిణ్ణపదం నాద్దస, ఓతరితం పన ఓతిణ్ణపదమేవ అద్దస. ఏవం దిస్వా పదం అనుత్తిణ్ణం దిస్వాన ఓతరితం పదం ‘‘అద్ధాయం పోక్ఖరణీ అమనుస్సపరిగ్గహితా’’తి ఞత్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో సపరిసో ఆహ –
‘‘నళేన వారిం పిస్సామా’’తి;
తస్సత్థో – మయం తవ పోక్ఖరణియం నళేన పానీయం పివిస్సామాతి. పున మహాసత్తో ఆహ –
‘‘నేవ మం త్వం వధిస్ససీ’’తి;
ఏవం నళేన పానీయం పివన్తం సపరిసమ్పి మం త్వం నేవ వధిస్ససీతి అత్థో.
ఏవఞ్చ పన వత్వా బోధిసత్తో ఏకం నళదణ్డకం ఆహరాపేత్వా పారమియో ఆవజ్జేత్వా సచ్చకిరియం కత్వా ముఖేన ధమి, నళో అన్తో కిఞ్చి గణ్ఠిం అసేసేత్వా సబ్బత్థకమేవ సుసిరో అహోసి. ఇమినా నియామేన అపరమ్పి అపరమ్పి ఆహరాపేత్వా ముఖేన ధమిత్వా అదాసి. ఏవం సన్తేపి న సక్కా నిట్ఠాపేతుం, తస్మా ఏవం న గహేతబ్బం. బోధిసత్తో పన ‘‘ఇమం పోక్ఖరణిం పరివారేత్వా జాతా సబ్బేపి నళా ఏకచ్ఛిద్దా హోన్తూ’’తి అధిట్ఠాసి. బోధిసత్తానఞ్హి హితూపచారస్స మహన్తతాయ అధిట్ఠానం సమిజ్ఝతి. తతో పట్ఠాయ సబ్బేపి తం పోక్ఖరణిం పరివారేత్వా ఉట్ఠితనళా ఏకచ్ఛిద్దా జాతా. ఇమస్మిఞ్హి కప్పే చత్తారి కప్పట్ఠియపాటిహారియాని నామ. కతమాని చత్తారి? చన్దే ససలక్ఖణం సకలమ్పి ఇమం కప్పం ఠస్సతి, వట్టకజాతకే అగ్గినో నిబ్బుతట్ఠానం సకలమ్పి ఇమం కప్పం అగ్గి న ఝాయిస్సతి, ఘటీకారనివేసనట్ఠానం సకలమ్పి ఇమం కప్పం అనోవస్సకం ఠస్సతి, ఇమం పోక్ఖరణిం పరివారేత్వా ఉట్ఠితనళా సకలమ్పి ఇమం కప్పం ఏకచ్ఛిద్దా భవిస్సన్తీతి ఇమాని చత్తారి కప్పట్ఠియపాటిహారియాని నామ.
బోధిసత్తో ఏవం అధిట్ఠహిత్వా ఏకం నళం ఆదాయ నిసీది. తేపి అసీతిసహస్సవానరా ఏకేకం ఆదాయ పోక్ఖరణిం పరివారేత్వా నిసీదింసు. తేపి బోధిసత్తస్స నళేన ఆకడ్ఢిత్వా పానీయం పివనకాలే సబ్బే తీరే నిసిన్నావ పివింసు. ఏవం తేహి పానీయే పివితే దకరక్ఖసో కిఞ్చి అలభిత్వా అనత్తమనో సకనివేసనమేవ గతో. బోధిసత్తోపి సపరివారో అరఞ్ఞమేవ పావిసి.
సత్థా పన ‘‘ఇమేసం, భిక్ఖవే, నళానం ఏకచ్ఛిద్దభావో నామ మయ్హమేవేతం పోరాణకఅధిట్ఠాన’’న్తి ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా దకరక్ఖసో దేవదత్తో అహోసి, అసీతిసహస్సవానరా బుద్ధపరిసా, ఉపాయకుసలో పన కపిరాజా అహమేవ అహోసి’’న్తి.
నళపానజాతకవణ్ణనా దసమా.
సీలవగ్గో దుతియో.
తస్సుద్దానం –
నిగ్రోధం లక్ఖణం కణ్డి, వాతమిగం ఖరాదియం;
తిపల్లత్థం మాలుతఞ్చ, మతభత్త అయాచితం;
నళపానన్తి తే దసాతి.