౧౨. సమ్పన్నసీలసుత్తవణ్ణనా

౧౧౧. ద్వాదసమే సమ్పన్నసీలాతి ఏత్థ తివిధం సమ్పన్నం పరిపుణ్ణసమఙ్గీమధురవసేన. తేసు –

‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;

పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నే వారేతుముస్సహే’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧) –

ఏత్థ పరిపుణ్ణత్థో సమ్పన్నసద్దో. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఏత్థ సమఙ్గిభావత్థో సమ్పన్నసద్దో. ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం – సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం, ఏవమస్సాద’’న్తి (పారా. ౧౭) ఏత్థ మధురత్థో సమ్పన్నసద్దో. ఇధ పన పరిపుణ్ణత్థేపి సమఙ్గిభావేపి వట్టతి, తస్మా సమ్పన్నసీలాతి పరిపుణ్ణసీలా హుత్వాతిపి, సీలసమఙ్గినో హుత్వాతిపి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

తత్థ ‘‘పరిపుణ్ణసీలా’’తి ఇమినా అత్థేన ఖేత్తదోసవిగమేన ఖేత్తపారిపూరి వియ పరిపుణ్ణం నామ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఖేత్తదోసవిగమేన ఖేత్తపారిపూరి వియ సీలదోసవిగమేన సీలపారిపూరి వుత్తా’’తి. ‘‘సీలసమఙ్గినో’’తి ఇమినా పన అత్థేన సీలేన సమఙ్గీభూతా సమోధానగతా సమన్నాగతా హుత్వా విహరథాతి వుత్తం హోతి. తత్థ ద్వీహి కారణేహి సమ్పన్నసీలతా హోతి సీలవిపత్తియా ఆదీనవదస్సనేన, సీలసమ్పత్తియా ఆనిసంసదస్సనేన చ. తదుభయమ్పి విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౦-౨౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బం. తత్థ ‘‘సమ్పన్నసీలా’’తి ఏత్తావతా కిర భగవా చతుపారిసుద్ధిసీలం ఉద్దిసిత్వా ‘‘పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతా’’తి ఇమినా జేట్ఠకసీలం దస్సేతీతిఆదినా ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. కిమస్స ఉత్తరి కరణీయన్తి ఏవం సమ్పన్నసీలానం విహరతం తుమ్హాకం కిన్తి సియా ఉత్తరి కాతబ్బం, పటిపజ్జితబ్బన్తి చేతి అత్థో.

ఏవం ‘‘సమ్పన్నసీలా, భిక్ఖవే, విహరథా’’తిఆదినా సమ్పాదనూపాయేన సద్ధిం సీలసమ్పదాయ భిక్ఖూ నియోజేన్తో అనేకపుగ్గలాధిట్ఠానం కత్వా దేసనం ఆరభిత్వా ఇదాని యస్మా ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానవసేన పవత్తితాపి భగవతో దేసనా అనేకపుగ్గలాధిట్ఠానావ హోతి సబ్బసాధారణత్తా, తస్మా తం ఏకపుగ్గలాధిట్ఠానవసేన దస్సేన్తో ‘‘చరతో చేపి, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ అభిజ్ఝాయతి ఏతాయాతి అభిజ్ఝా, పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణస్స లోభస్సేతం అధివచనం. బ్యాపజ్జతి పూతిభవతి చిత్తం ఏతేనాతి బ్యాపాదో, ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తిఆదినయప్పవత్తస్స ఏకూనవీసతిఆఘాతవత్థువిసయస్స దోసస్సేతం అధివచనం. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమో కామచ్ఛన్దో? యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామస్నేహో కామపిపాసా కామపరిళాహో కామముచ్ఛా కామజ్ఝోసాన’’న్తి (ధ. స. ౧౧౫౯), తథా ‘‘లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం సారాగో సారజ్జనా సారజ్జితత్తం అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౩౯౧), ‘‘దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపత్తి బ్యాపజ్జనా బ్యాపజ్జితత్తం విరోధో పటివిరోధో చణ్డిక్కం అసురోపో అనత్తమనతా చిత్తస్సా’’తిఆదినా (ధ. స. ౪౧౮, ౧౨౩౭) చ విత్థారో వేదితబ్బో. విగతో హోతీతి అయఞ్చ అభిజ్ఝా, అయఞ్చ బ్యాపాదో విగతో హోతి అపగతో, పహీనో హోతీతి అత్థో. ఏత్తావతా కామచ్ఛన్దనీవరణస్స చ బ్యాపాదనీవరణస్స చ పహానం దస్సితం హోతి.

థినమిద్ధన్తి థినఞ్చేవ మిద్ధఞ్చ. తేసు చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞతా థినం, ఆలసియస్సేతం అధివచనం, వేదనాదీనం తిణ్ణం ఖన్ధానం అకమ్మఞ్ఞతా మిద్ధం, పచలాయికభావస్సేతం అధివచనం. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమం థినం? యా చిత్తస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓలీయనా సల్లీయనా. తత్థ కతమం మిద్ధం? యా కాయస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా ఓనాహో పరియోనాహో’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౨-౧౧౬౩) నయేన విత్థారో వేదితబ్బో.

ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చన్తి ఉద్ధచ్చఞ్చేవ కుక్కుచ్చఞ్చ. తత్థ ఉద్ధచ్చం నామ చిత్తస్స ఉద్ధతాకారో, కుక్కుచ్చం నామ అకతకల్యాణస్స కతపాపస్స తప్పచ్చయా విప్పటిసారో. ఉభిన్నమ్పి ‘‘తత్థ కతమం ఉద్ధచ్చం? యం చిత్తస్స ఉద్ధచ్చం అవూపసమో చేతసో విక్ఖేపో భన్తత్తం చిత్తస్సా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౧౬౫) విత్థారో. ‘‘అకతం వత మే కల్యాణం, అకతం కుసలం, అకతం భీరుత్తానం; కతం పాపం, కతం లుద్దం, కతం కిబ్బిస’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮; నేత్తి. ౧౨౦) పవత్తిఆకారో వేదితబ్బో.

విచికిచ్ఛాతి బుద్ధాదీసు సంసయో. తస్సా ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతి విచికిచ్ఛతి, నాధిముచ్చతి న సమ్పసీదతీ’’తిఆదినా (విభ. ౯౧౫), ‘‘తత్థ కతమా విచికిచ్ఛా? యా కఙ్ఖా కఙ్ఖాయనా కఙ్ఖాయితత్తం విమతి విచికిచ్ఛా ద్వేళ్హకం ద్వేధాపథో సంసయో అనేకంసగ్గాహో ఆసప్పనా పరిసప్పనా అపరియోగాహనా ఛమ్భితత్తం చిత్తస్స మనోవిలేఖో’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౦౦౮) చ నయేన విత్థారో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ అభిజ్ఝాబ్యాపాదాదీనం విగమవసేన చ పహానవసేన చ తేసం విక్ఖమ్భనమేవ వేదితబ్బం. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సో అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతి, అభిజ్ఝాయ చిత్తం పరిసోధేతి. బ్యాపాదపదోసం పహాయ అబ్యాపన్నచిత్తో విహరతి, బ్యాపాదపదోసా చిత్తం పరిసోధేతి. థినమిద్ధం పహాయ విగతథినమిద్ధో విహరతి ఆలోకసఞ్ఞీ సతో సమ్పజానో, థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహాయ అనుద్ధతో విహరతి అజ్ఝత్తం ఉపసన్తచిత్తో ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చా చిత్తం పరిసోధేతి. విచికిచ్ఛం పహాయ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో విహరతి అకథంకథీ కుసలేసు ధమ్మేసు, విచికిచ్ఛాయ చిత్తం పరిసోధేతీ’’తి (విభ. ౫౦౮).

తత్థ యథా నీవరణానం పహానం హోతి, తం వేదితబ్బం. కథఞ్చ నేసం పహానం హోతి? కామచ్ఛన్దస్స తావ అసుభనిమిత్తే యోనిసోమనసికారేన పహానం హోతి, సుభనిమిత్తే అయోనిసోమనసికారేనస్స ఉప్పత్తి. తేనాహ భగవా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, సుభనిమిత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

ఏవం సుభనిమిత్తే అయోనిసోమనసికారేన ఉప్పజ్జన్తస్స కామచ్ఛన్దస్స తప్పటిపక్ఖతో అసుభనిమిత్తే యోనిసోమనసికారేన పహానం హోతి. తత్థ అసుభనిమిత్తం నామ అసుభమ్పి అసుభారమ్మణమ్పి, యోనిసోమనసికారో నామ ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, అనిచ్చే అనిచ్చన్తి వా, దుక్ఖే దుక్ఖన్తి వా, అనత్తని అనత్తాతి వా, అసుభే అసుభన్తి వా మనసికారో. తం తత్థ బహులం పవత్తయతో కామచ్ఛన్దో పహీయతి. తేనాహ భగవా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అసుభనిమిత్తం. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స అనుప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

అపిచ ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో, అసుభభావనానుయోగో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, భావేన్తస్సపి, ఇన్ద్రియేసు పిహితద్వారస్సపి చతున్నం పఞ్చన్నం ఆలోపానం ఓకాసే సతి ఉదకం పివిత్వా యాపనసీలతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞునోపి. తేన వుత్తం –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

అసుభకమ్మికతిస్సత్థేరసదిసే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సపి కామచ్ఛన్దో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు దసఅసుభనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

పటిఘనిమిత్తే ఆయోనిసోమనసికారేన బ్యాపాదస్స ఉప్పాదో హోతి. తత్థ పటిఘమ్పి పటిఘనిమిత్తం, పటిఘారమ్మణమ్పి పటిఘనిమిత్తం. అయోనిసోమనసికారో సబ్బత్థ ఏకలక్ఖణో ఏవ. తం తస్మిం నిమిత్తే బహులం పవత్తయతో బ్యాపాదో ఉప్పజ్జతి. తేనాహ భగవా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, పటిఘనిమిత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

మేత్తాయ పన చేతోవిముత్తియా యోనిసోమనసికారేనస్స పహానం హోతి. తత్థ ‘‘మేత్తా’’తి వుత్తే అప్పనాపి ఉపచారోపి వట్టతి, ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి పన అప్పనావ. యోనిసోమనసికారో వుత్తలక్ఖణోవ. తం తత్థ బహులం పవత్తయతో బ్యాపాదో పహీయతి. తేనాహ భగవా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, మేత్తాచేతోవిముత్తి. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స అనుప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా బ్యాపాదస్స పహానాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

అపిచ ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – మేత్తానిమిత్తస్స ఉగ్గహో, మేత్తాభావనా, కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణా, పటిసఙ్ఖానబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. ఓధిసకానోధిసకదిసాఫరణానఞ్హి అఞ్ఞతరవసేన మేత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సపి బ్యాపాదో పహీయతి, ఓధిసో అనోధిసో దిసాఫరణవసేన మేత్తం భావేన్తస్సపి బ్యాపాదో పహీయతి, ‘‘త్వం ఏతస్స కుద్ధో కిం కరిస్ససి, కిమస్స సీలాదీని వినాసేతుం సక్ఖిస్ససి నను త్వం అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్ససి, పరస్స కుజ్ఝనం నామ వీతచ్చికఙ్గారతత్తఅయసలాకగూథాదీని గహేత్వా పరం పహరితుకామతా వియ హోతి. ఏసోపి తవ కుద్ధో కిం కరిస్సతి, కిం తే సీలాదీని వినాసేతుం సక్ఖిస్సతి ఏస అత్తనో కమ్మేన ఆగన్త్వా అత్తనో కమ్మేనేవ గమిస్సతి, అప్పటిచ్ఛితపహేణకం వియ, పటివాతం ఖిత్తరజోముట్ఠి వియ చ ఏతస్సేవ ఏస కోధో మత్థకే పతిస్సతీ’’తి ఏవం అత్తనో చ పరస్స చాతి ఉభయేసం కమ్మస్సకతం పచ్చవేక్ఖతోపి, పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసఙ్ఖానే ఠితస్సపి, అస్సగుత్తత్థేరసదిసే మేత్తాభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి బ్యాపాదో పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు మేత్తానిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా బ్యాపాదస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

అరతిఆదీసు అయోనిసోమనసికారేన థినమిద్ధస్స ఉప్పాదో హోతి. అరతి నామ ఉక్కణ్ఠితతా, తన్దీ నామ కాయాలసియం, విజమ్భితా నామ కాయవినమనా, భత్తసమ్మదో నామ భత్తముచ్ఛా భత్తపరిళాహో, చేతసో లీనత్తం నామ చిత్తస్స లీనాకారో. ఇమేసు అరతిఆదీసు అయోనిసోమనసికారం బహులం పవత్తయతో థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతి. తేనాహ భగవా –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అరతి తన్దీ విజమ్భితా భత్తసమ్మదో చేతసో లీనత్తం. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

ఆరమ్భధాతుఆదీసు పన యోనిసోమనసికారేన థినమిద్ధస్స పహానం హోతి. ఆరమ్భధాతు నామ పఠమారమ్భవీరియం, నిక్కమధాతు నామ కోసజ్జతో నిక్ఖన్తతాయ తతో బలవతరం, పరక్కమధాతు నామ పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతరం. ఇమస్మిం తిప్పభేదే వీరియే యోనిసోమనసికారం బహులం పవత్తయతో థినమిద్ధం పహీయతి. తేనాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆరమ్భధాతు, నిక్కమధాతు, పరక్కమధాతు. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స అనుప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా థినమిద్ధస్స పహానాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

అపిచ ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తి, అతిభోజనే నిమిత్తగ్గాహో – ఇరియాపథసమ్పరివత్తనతా, ఆలోకసఞ్ఞామనసికారో, అబ్భోకాసవాసో, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. ఆహరహత్థకభుత్తవమితకతత్థవట్టకఅలంసాటకకాకమాసకభోజనం భుఞ్జిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానే నిసిన్నస్స హి సమణధమ్మం కరోతో థినమిద్ధం మహాహత్థీ వియ ఓత్థరన్తం ఆగచ్ఛతి, చతుపఞ్చఆలోపఓకాసం పన ఠపేత్వా పానీయం పివిత్వా యాపనసీలస్స భిక్ఖునో తం న హోతి. ఏవం అతిభోజనే నిమిత్తం గణ్హన్తస్సపి థినమిద్ధం పహీయతి. యస్మిం ఇరియాపథే థినమిద్ధం ఓక్కమతి, తతో అఞ్ఞం పరివత్తేన్తస్సపి, రత్తిం చన్దాలోకం దీపాలోకం ఉక్కాలోకం దివా సూరియాలోకం మనసికరోన్తస్సపి, అబ్భోకాసే వసన్తస్సపి మహాకస్సపత్థేరసదిసే విగతథినమిద్ధే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సపి థినమిద్ధం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు ధుతఙ్గనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా థినమిద్ధస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

చేతసో అవూపసమే అయోనిసోమనసికారేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఉప్పాదో హోతి. అవూపసమో నామ అవూపసన్తాకారో, అత్థతో తం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చమేవ. తత్థ అయోనిసోమనసికారం బహులం పవత్తయతో ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం ఉప్పజ్జతి. తేనాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, చేతసో అవూపసమో. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

సమాధిసఙ్ఖాతే పన చేతసో వూపసమే యోనిసోమనసికారేనస్స పహానం హోతి. తేనాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, చేతసో వూపసమో. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స అనుప్పాదాయ, ఉప్పన్నస్స వా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

అపిచ ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తి – బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, వుడ్ఢసేవితా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. బాహుసచ్చేనపి హి ఏకం వా ద్వే వా తయో వా చత్తారో వా పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, కప్పియాకప్పియపరిపుచ్ఛాబహులస్సపి, వినయపఞ్ఞత్తియం చిణ్ణవసీభావతాయ పకతఞ్ఞునోపి, వుడ్ఢే మహల్లకత్థేరే ఉపసఙ్కమన్తస్సపి, ఉపాలిత్థేరసదిసే వినయధరే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సపి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు కప్పియాకప్పియనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

విచికిచ్ఛాట్ఠానియేసు ధమ్మేసు అయోనిసోమనసికారేన విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదో హోతి. విచికిచ్ఛాట్ఠానియా ధమ్మా నామ పునప్పునం విచికిచ్ఛాయ కారణత్తా విచికిచ్ఛావ. తత్థ అయోనిసోమనసికారం బహులం పవత్తయతో విచికిచ్ఛా ఉప్పజ్జతి. తేనాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, విచికిచ్ఛాట్ఠానియా ధమ్మా. తత్థ అయోనిసోమనసికారబహులీకారో – అయమాహారో అనుప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ ఉప్పాదాయ, ఉప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ భియ్యోభావాయ వేపుల్లాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

కుసలాదిధమ్మేసు పన యోనిసోమనసికారేన విచికిచ్ఛాయ పహానం హోతి. తేనాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, కుసలాకుసలా ధమ్మా, సావజ్జానవజ్జా ధమ్మా, సేవితబ్బాసేవితబ్బా ధమ్మా, హీనపణీతా ధమ్మా, కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా ధమ్మా. తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో అయమాహారో అనుప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ అనుప్పాదాయ, ఉప్పన్నాయ వా విచికిచ్ఛాయ పహానాయా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౨).

అపిచ ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తి బహుస్సుతతా, పరిపుచ్ఛకతా, వినయే పకతఞ్ఞుతా, అధిమోక్ఖబహులతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. బాహుసచ్చవసేనపి హి ఏకం వా…పే… పఞ్చ వా నికాయే పాళివసేన చ అత్థవసేన చ ఉగ్గణ్హన్తస్సపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, తీణి రతనాని ఆరబ్భ కుసలాదిభేదేసు ధమ్మేసు పరిపుచ్ఛాబహులస్సపి, వినయే చిణ్ణవసీభావస్సపి, తీసు రతనేసు ఓకప్పనీయ, సద్ధాసఙ్ఖాత, అధిమోక్ఖబహులస్సపి, సద్ధాధిముత్తే వక్కలిత్థేరసదిసే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సపి విచికిచ్ఛా పహీయతి, ఠాననిసజ్జాదీసు తిణ్ణం రతనానం గుణనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేన వుత్తం ‘‘ఛ ధమ్మా విచికిచ్ఛాయ పహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి.

ఏత్థ చ యథావుత్తేహి తేహి తేహి ధమ్మేహి విక్ఖమ్భనవసేన పహీనానం ఇమేసం నీవరణానం కామచ్ఛన్దనీవరణస్స తావ అరహత్తమగ్గేన అచ్చన్తప్పహానం హోతి, తథా థినమిద్ధనీవరణస్స ఉద్ధచ్చనీవరణస్స చ. బ్యాపాదనీవరణస్స పన కుక్కుచ్చనీవరణస్స చ అనాగామిమగ్గేన, విచికిచ్ఛానీవరణస్స సోతాపత్తిమగ్గేన అచ్చన్తప్పహానం హోతి. తస్మా తేసం తథా పహానాయ ఉపకారధమ్మే దస్సేతుం ‘‘ఆరద్ధం హోతి వీరియ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. ఇదమేవ వా యథావుత్తం అభిజ్ఝాదీనం నీవరణానం పహానం, యస్మా హీనవీరియతాయ కుసీతేన, అనుపట్ఠితస్సతితాయ ముట్ఠస్సతినా, అపటిప్పస్సద్ధదరథతాయ సారద్ధకాయేన, అసమాహితతాయ విక్ఖిత్తచిత్తేన న కదాచిపి తే సక్కా నిబ్బత్తేతుం, పగేవ ఇతరం, తస్మా యథా పటిపన్నస్స సో అభిజ్ఝాదీనం విగమో పహానం సమ్భవతి, తం దస్సేతుం ‘‘ఆరద్ధం హోతి వీరియ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తస్సత్థో – తేసం నీవరణానం పహానాయ సబ్బేసమ్పి వా సంకిలేసధమ్మానం సముచ్ఛిన్దనత్థాయ వీరియం ఆరద్ధం హోతి, పగ్గహితం అసిథిలప్పవత్తన్తి వుత్తం హోతి. ఆరద్ధత్తా ఏవ చ అన్తరా సఙ్కోచస్స అనాపజ్జనతో అసల్లీనం.

ఉపట్ఠితా సతి అసమ్ముట్ఠాతి న కేవలఞ్చ వీరియమేవ, సతిపి ఆరమ్మణాభిముఖభావేన ఉపట్ఠితా హోతి, తథా ఉపట్ఠితత్తా ఏవ చ చిరకతచిరభాసితానం సరణసమత్థతాయ అసమ్ముట్ఠా. పస్సద్ధోతి కాయచిత్తదరథప్పస్సమ్భనేన కాయోపిస్స పస్సద్ధో హోతి. తత్థ యస్మా నామకాయే పస్సద్ధే రూపకాయోపిస్స పస్సద్ధో ఏవ హోతి, తస్మా ‘‘నామకాయో రూపకాయో’’తి అవిసేసేత్వా ‘‘పస్సద్ధో కాయో’’తి వుత్తం. అసారద్ధోతి సో చ పస్సద్ధత్తా ఏవ అసారద్ధో, విగతదరథోతి వుత్తం హోతి. సమాహితం చిత్తం ఏకగ్గన్తి చిత్తమ్పిస్స సమ్మా ఆహితం సుట్ఠు ఠపితం అప్పితం వియ హోతి, సమాహితత్తా ఏవ చ ఏకగ్గం అచలం నిప్ఫన్దనం నిరిఞ్జనన్తి.

ఏత్తావతా ఝానమగ్గానం పుబ్బభాగపటిపదా కథితా. తేనేవాహ –

‘‘చరమ్పి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఏవంభూతో ఆతాపీ ఓత్తాపీ సతతం సమితం ఆరద్ధవీరియో పహితత్తోతి వుచ్చతీ’’తి (ఇతివు. ౧౧౦).

తస్సత్థో హేట్ఠా వుత్తో ఏవ.

గాథాసు యతం చరేతి యతమానో చరేయ్య, చఙ్కమనాదివసేన గమనం కప్పేన్తోపి ‘‘అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి వాయమతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౬౫౧-౬౬౨; విభ. ౩౯౦) నయేన వుత్తసమ్మప్పధానవీరియవసేన యతన్తో ఘటేన్తో వాయమన్తో యథా అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, ఏవం గమనం కప్పేయ్యాతి అత్థో. ఏస నయో సేసేసుపి. కేచి పన ‘‘యత’’న్తి ఏతస్స సంయతోతి అత్థం వదన్తి. తిట్ఠేతి తిట్ఠేయ్య ఠానం కప్పేయ్య. అచ్ఛేతి నిసీదేయ్య. సయేతి నిపజ్జేయ్య. యతమేనం పసారయేతి ఏతం పసారేతబ్బం హత్థపాదాదిం యతం యతమానో యథావుత్తవీరియసమఙ్గీయేవ హుత్వా పసారేయ్య, సబ్బత్థ పమాదం విజహేయ్యాతి అధిప్పాయో.

ఇదాని యథా పటిపజ్జన్తో యతం యతమానో నామ హోతి, తం పటిపదం దస్సేతుం ‘‘ఉద్ధ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉద్ధన్తి ఉపరి. తిరియన్తి తిరియతో, పురత్థిమదిసాదివసేన సమన్తతో దిసాభాగేసూతి అత్థో. అపాచీనన్తి హేట్ఠా. యావతా జగతో గతీతి యత్తకా సత్తసఙ్ఖారభేదస్స లోకస్స పవత్తి, తత్థ సబ్బత్థాతి అత్థో. ఏత్తావతా అనవసేసతో సమ్మసనఞాణస్స విసయం సఙ్గహేత్వా దస్సేతి. సమవేక్ఖితాతి సమ్మా హేతునా ఞాయేన అవేక్ఖితా, అనిచ్చాదివసేన విపస్సకోతి వుత్తం హోతి. ధమ్మానన్తి సత్తసుఞ్ఞానం. ఖన్ధానన్తి రూపాదీనం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం. ఉదయబ్బయన్తి ఉదయఞ్చ వయఞ్చ. ఇదం వుత్తం హోతి – ఉపరి తిరియం అధోతి తిసఙ్గహే సబ్బస్మిం లోకే అతీతాదిభేదభిన్నానం పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్ఖాతానం సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం అనిచ్చతాదిసమ్మసనాధిగతేన ఉదయబ్బయఞాణేన పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి ఉదయం, పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి వయఞ్చ సమవేక్ఖితా సమనుపస్సితా భవేయ్యాతి.

చేతోసమథసామీచిన్తి చిత్తసంకిలేసానం అచ్చన్తవూపసమనతో చేతోసమథసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స అనుచ్ఛవికపటిపదం ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం. సిక్ఖమానన్తి పటిపజ్జమానం భావేన్తం ఞాణపరమ్పరం నిబ్బత్తేన్తం. సదాతి సబ్బకాలం, రత్తిఞ్చేవ దివా చ. సతన్తి చతుసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతాయ సతియా సతోకారిం. సతతం పహితత్తోతి సబ్బకాలం పహితత్తో నిబ్బానం పటిపేసితత్తోతి తథావిధం భిక్ఖుం బుద్ధాదయో అరియా ఆహు ఆచిక్ఖన్తి కథేన్తి. సేసం వుత్తనయమేవ.

ద్వాదసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.