౪. దుతియవేదనాసుత్తవణ్ణనా

౫౩. చతుత్థే దుక్ఖతో దట్ఠబ్బాతి సుఖవేదనా విపరిణామదుక్ఖవసేన దుక్ఖాతి ఞాణచక్ఖునా పస్సితబ్బా. సల్లతో దట్ఠబ్బాతి దున్నీహరణట్ఠేన అన్తోతుదనట్ఠేన పీళనట్ఠేన దుక్ఖదుక్ఖభావేన దుక్ఖవేదనా సల్లన్తి పస్సితబ్బా. అనిచ్చతోతి హుత్వా అభావతో ఉదయబ్బయవన్తతో తావకాలికతో నిచ్చపటిపక్ఖతో చ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చాతి పస్సితబ్బా. కామఞ్చేత్థ సబ్బాపి వేదనా అనిచ్చతో పస్సితబ్బా, అనిచ్చదస్సనతో పన సాతిసయం విరాగనిమిత్తం దుక్ఖదస్సనన్తి ఇమమత్థం దస్సేన్తో సత్థా ‘‘సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా, దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా’’తి ఆహ. అథ వా యత్థ పుథుజ్జనా సుఖాభినివేసినో, తత్థ నిబ్బేదజననత్థం తథా వుత్తం. తేనస్సా సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ దుక్ఖభావో దస్సితో. యదనిచ్చం, తం దుక్ఖన్తి విపరిణామదుక్ఖతాయ ‘‘సుఖా, భిక్ఖవే, వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా’’తి వత్వా ‘‘సుఖాపి తావ ఏదిసీ, దుక్ఖా ను ఖో కీదిసీ’’తి చిన్తేన్తానం దుక్ఖదుక్ఖతాయ ‘‘దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా’’తి ఆహ, ఇతరా పన సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ ఏవ దుక్ఖాతి దస్సేన్తో ‘‘అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా’’తి అవోచ.

ఏత్థ చ ‘‘సుఖా వేదనా దుక్ఖతో దట్ఠబ్బా’’తి ఏతేన రాగస్స సముగ్ఘాతనూపాయో దస్సితో. సుఖవేదనాయ హి రాగానుసయో అనుసేతి. ‘‘దుక్ఖా వేదనా సల్లతో దట్ఠబ్బా’’తి ఏతేన దోసస్స సముగ్ఘాతనూపాయో దస్సితో. దుక్ఖవేదనాయ హి పటిఘానుసయో అనుసేతి. ‘‘అదుక్ఖమసుఖా వేదనా అనిచ్చతో దట్ఠబ్బా’’తి ఏతేన మోహస్స సముగ్ఘాతనూపాయో దస్సితో. అదుక్ఖమసుఖవేదనాయ హి అవిజ్జానుసయో అనుసేతి.

తథా పఠమేన తణ్హాసంకిలేసస్స పహానం దస్సితం తస్స సుఖస్సాదహేతుకత్తా, దుతియేన దుచ్చరితసంకిలేసస్స పహానం. యథాభూతఞ్హి దుక్ఖం అపరిజానన్తా తస్స పరిహరణత్థం దుచ్చరితం చరన్తి. తతియేన దిట్ఠిసంకిలేసస్స పహానం అనిచ్చతో పస్సన్తస్స దిట్ఠిసంకిలేసాభావతో అవిజ్జానిమిత్తత్తా దిట్ఠిసంకిలేసస్స, అవిజ్జానిమిత్తఞ్చ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. పఠమేన వా విపరిణామదుక్ఖపరిఞ్ఞా, దుతియేన దుక్ఖదుక్ఖపరిఞ్ఞా, తతియేన సఙ్ఖారదుక్ఖపరిఞ్ఞా. పఠమేన వా ఇట్ఠారమ్మణపరిఞ్ఞా, దుతియేన అనిట్ఠారమ్మణపరిఞ్ఞా, తతియేన మజ్ఝత్తారమ్మణపరిఞ్ఞా. విరత్తేసు హి తదారమ్మణధమ్మేసు ఆరమ్మణానిపి విరత్తానేవ హోన్తీతి. పఠమేన వా రాగప్పహానపరికిత్తనేన దుక్ఖానుపస్సనాయ అప్పణిహితవిమోక్ఖో దీపితో హోతి, దుతియేన దోసప్పహానపరికిత్తనేన అనిచ్చానుపస్సనాయ అనిమిత్తవిమోక్ఖో, తతియేన మోహప్పహానపరికిత్తనేన అనత్తానుపస్సనాయ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖో దీపితో హోతీతి వేదితబ్బం.

యతోతి యదా, యస్మా వా. అరియోతి కిలేసేహి ఆరకా ఠితో పరిసుద్ధో. సమ్మద్దసోతి సబ్బాసం వేదనానం చతున్నమ్పి వా సచ్చానం అవిపరీతదస్సావీ. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి వేదనామూలకం తణ్హం అగ్గమగ్గేన ఛిన్ది, అనవసేసతో సముచ్ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధం సంయోజనం పరివత్తయి, నిమ్మూలమకాసి. సమ్మాతి హేతునా కారణేన. మానాభిసమయాతి మానస్స దస్సనాభిసమయా, పహానాభిసమయా వా. అరహత్తమగ్గో హి కిచ్చవసేన మానం పస్సతి, అయమస్స దస్సనాభిసమయో. తేన దిట్ఠో పన సో తావదేవ పహీయతి దిట్ఠవిసేన దిట్ఠసత్తానం జీవితం వియ, అయమస్స పహానాభిసమయో. అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి ఏవం అరహత్తమగ్గేన మానస్స దిట్ఠత్తా పహీనత్తా చ సబ్బస్సేవ వట్టదుక్ఖస్స కోటిసఙ్ఖాతం అన్తం పరిచ్ఛేదం పరివటుమం అకాసి, అన్తిమసముస్సయమత్తావసేసం దుక్ఖమకాసీతి వుత్తం హోతి.

గాథాసు యోతి యో అరియసావకో. అద్దాతి అద్దస, సుఖవేదనం దుక్ఖతో పస్సీతి అత్థో. సుఖవేదనా హి విసమిస్సం వియ భోజనం పరిభోగకాలే అస్సాదం దదమానా విపరిణామకాలే దుక్ఖాయేవాతి. దుక్ఖమద్దక్ఖి సల్లతోతి యథా సల్లం సరీరం అనుపవిసన్తమ్పి పవిట్ఠమ్పి ఉద్ధరియమానమ్పి పీళమేవ జనేతి, ఏవం దుక్ఖవేదనా ఉప్పజ్జమానాపి ఠితిప్పత్తాపి భిజ్జమానాపి విబాధతియేవాతి తం సల్లతో విపస్సీతి వుత్తం. అద్దక్ఖి నం అనిచ్చతోతి సుఖదుక్ఖతో సన్తసభావతాయ సన్తతరజాతికమ్పి నం అదుక్ఖమసుఖం అనిచ్చన్తికతాయ అనిచ్చతో పస్సి.

స వే సమ్మద్దసోతి సో ఏవం తిస్సన్నం వేదనానం సమ్మదేవ దుక్ఖాదితో దస్సావీ. యతోతి యస్మా. తత్థాతి వేదనాయం. విముచ్చతీతి సముచ్ఛేదవిముత్తివసేన విముచ్చతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మా సుఖాదీని దుక్ఖాదితో అద్దస, తస్మా తత్థ వేదనాయ తప్పటిబద్ధఛన్దరాగప్పహానేన సముచ్ఛేదవసేన విముచ్చతి. యంసద్దే హి వుత్తే తంసద్దో ఆహరిత్వా వత్తబ్బో. అథ వా యతోతి కాయవాచాచిత్తేహి సంయతో యతత్తో, యతతి పదహతీతి వా యతో, ఆయతతీతి అత్థో. అభిఞ్ఞావోసితోతి వేదనాముఖేన చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం భావేత్వా ఛట్ఠాభిఞ్ఞాయ పరియోసితో కతకిచ్చో. సన్తోతి రాగాదికిలేసవూపసమేన సన్తో. యోగాతిగోతి కామయోగాదిం చతుబ్బిధమ్పి యోగం అతిక్కన్తో. ఉభయహితముననతో మునీతి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.