౧. మూలసుత్తవణ్ణనా

౫౦. తికనిపాతస్స పఠమే తీణీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ఇమానీతి అభిముఖీకరణం. అకుసలమూలానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. తత్థ అకుసలాని చ తాని మూలాని చాతి అకుసలమూలాని. అథ వా అకుసలానం హేతుపచ్చయపభవజనకసముట్ఠాపకనిబ్బత్తకట్ఠేన మూలాని చాతి అకుసలమూలాని, అకుసలధమ్మానం కారణానీతి అత్థో. కారణఞ్హి యథా హినోతి ఏతస్మా ఫలం పవత్తతీతి హేతు, పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతీతి పచ్చయో, పభవతి ఏతస్మాతి పభవో, అత్తనో ఫలం జనేతీతి జనకం, సముట్ఠాపేతీతి సముట్ఠాపకం, నిబ్బత్తేతీతి నిబ్బత్తకన్తి చ వుచ్చతి. ఏవం పతిట్ఠట్ఠేన మూలన్తి, తస్మా అకుసలమూలానీతి అకుసలానం సుప్పతిట్ఠితభావసాధనాని, కారణానీతి వుత్తం హోతి.

కేచి పన ‘‘సాలిఆదీనం సాలిబీజాదీని వియ మణిప్పభాదీనం మణివణ్ణాదయో వియ చ అకుసలానం అకుసలభావసాధకో లోభాదీనం మూలట్ఠో’’తి వదన్తి. ఏవం సన్తే అకుసలచిత్తసముట్ఠానరూపేసు తేసం హేతుపచ్చయభావో న సియా. న హి తాని తేసం అకుసలభావం సాధేన్తి, న చ పచ్చయా న హోన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.పచ్చయనిద్దేస.౧).

అహేతుకస్స చ మోహస్స అకుసలభావో న సియా అకుసలభావసాధకస్స మూలన్తరస్స అభావతో. అథాపి సియా లోభాదీనం సభావసిద్ధో అకుసలాదిభావో, తంసమ్పయుత్తానం పన లోభాదిపటిబద్ధోతి. ఏవమ్పి యథా లోభాదీనం, ఏవం అలోభాదీనమ్పి సభావసిద్ధో కుసలాదిభావోతి అలోభాదయో కుసలా ఏవ సియుం, న అబ్యాకతా, న చ హోన్తి. తస్మా యథా సమ్పయుత్తేసు, ఏవం మూలేసుపి కుసలాదిభావో పరియేసితబ్బో. యోనిసోమనసికారాదికో వియ హి కుసలభావస్స, అయోనిసోమనసికారాదికో అకుసలభావస్స కారణన్తి గహేతబ్బం. ఏవం అకుసలభావసాధనవసేన లోభాదీనం మూలట్ఠం అగ్గహేత్వా సుప్పతిట్ఠితభావసాధనవసేన గయ్హమానే న కోచి దోసో. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరూళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి సుప్పతిట్ఠితా, హేతురహితా పన తిలబీజకాదిసేవాలా వియ న సుప్పతిట్ఠితాతి హేతుఆదిఅత్థేన అకుసలానం ఉపకారకత్తా మూలానీతి అకుసలమూలాని. యస్మా పన మూలేన ముత్తో అకుసలచిత్తుప్పాదో నత్థి, తస్మా తీహి మూలేహి సబ్బో అకుసలరాసి పరియాదియిత్వా దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

తాని అకుసలమూలాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘లోభో అకుసలమూల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ లోభాదీసు యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తమేవ. తత్థ పన తతియమగ్గవజ్ఝా లోభాదయో ఆగతా, ఇధ పన అనవసేసాతి అయమేవ విసేసో.

గాథాయం పాపచేతసన్తి అకుసలధమ్మసమాయోగతో లామకచిత్తం. హింసన్తీతి అత్తనో పవత్తిక్ఖణే ఆయతిం విపాకక్ఖణే చ విబాధేన్తి. అత్తసమ్భూతాతి అత్తని జాతా. తచసారన్తి గణ్ఠితం, వేళున్తి అత్థో. సమ్ఫలన్తి అత్తనో ఫలం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఖదిరసీసపాదయో వియ అన్తోసారో అహుత్వా బహిసారతాయ తచసారన్తి లద్ధనామం వేళుఆదిం యథా అత్తసమ్భూతమేవ ఫలం హింసతి వినాసేతి, ఏవమేవ అన్తో సీలాదిసారరహితం లామకచిత్తం పుగ్గలం అత్తసమ్భూతాయేవ లోభాదయో వినాసేన్తీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.