౭. నిబ్బానధాతుసుత్తవణ్ణనా

౪౪. సత్తమే ద్వేమాతి ద్వే ఇమా. వానం వుచ్చతి తణ్హా, నిక్ఖన్తం వానతో, నత్థి వా ఏత్థ వానం, ఇమస్మిం వా అధిగతే వానస్స అభావోతి నిబ్బానం, తదేవ నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన సభావధారణట్ఠేన చ ధాతూతి నిబ్బానధాతు. యదిపి తస్సా పరమత్థతో భేదో నత్థి, పరియాయేన పన పఞ్ఞాయతీతి తం పరియాయభేదం సన్ధాయ ‘‘ద్వేమా, భిక్ఖవే, నిబ్బానధాతుయో’’తి వత్వా యథాధిప్పేతప్పభేదం దస్సేతుం ‘‘సఉపాదిసేసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హాదీహి ఫలభావేన ఉపాదీయతీతి ఉపాది, ఖన్ధపఞ్చకం. ఉపాదియేవ సేసోతి ఉపాదిసేసో, సహ ఉపాదిసేసేనాతి సఉపాదిసేసా, తదభావతో అనుపాదిసేసా.

అరహన్తి ఆరకకిలేసో, దూరకిలేసోతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం హోతి, ఆరకాస్స హోన్తి పాపకా అకుసలా ధమ్మా, సంకిలేసికా పోనోబ్భవికా, సదరా దుక్ఖవిపాకా, ఆయతిం జాతిజరామరణియా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అరహం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౩౪).

ఖీణాసవోతి కామాసవాదయో చత్తారోపి ఆసవా అరహతో ఖీణా సముచ్ఛిన్నా పహీనా పటిప్పస్సద్ధా అభబ్బుప్పత్తికా ఞాణగ్గినా దడ్ఢాతి ఖీణాసవో. వుసితవాతి గరుసంవాసేపి అరియమగ్గేపి దససు అరియవాసేసుపి వసి పరివసి పరివుట్ఠో వుట్ఠవాసో చిణ్ణచరణోతి వుసితవా. కతకరణీయోతి పుథుజ్జనకల్యాణకం ఉపాదాయ సత్త సేఖా చతూహి మగ్గేహి కరణీయం కరోన్తి నామ, ఖీణాసవస్స సబ్బకరణీయాని కతాని పరియోసితాని, నత్థి ఉత్తరిం కరణీయం దుక్ఖక్ఖయాధిగమాయాతి కతకరణీయో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘తస్స సమ్మా విముత్తస్స, సన్తచిత్తస్స భిక్ఖునో;

కతస్స పటిచయో నత్థి, కరణీయం న విజ్జతీ’’తి. (అ. ని. ౬.౫౫; మహావ. ౨౪౪);

ఓహితభారోతి తయో భారా – ఖన్ధభారో, కిలేసభారో, అభిసఙ్ఖారభారోతి. తస్సిమే తయోపి భారా ఓహితా ఓరోపితా నిక్ఖిత్తా పాతితాతి ఓహితభారో. అనుప్పత్తసదత్థోతి అనుప్పత్తో సదత్థం, సకత్థన్తి వుత్తం హోతి, కకారస్స దకారో కతో. అనుప్పత్తో సదత్థో ఏతేనాతి అనుప్పత్తసదత్థో, సదత్థోతి చ అరహత్తం వేదితబ్బం. తఞ్హి అత్తుపనిబన్ధట్ఠేన అత్తనో అవిజహనట్ఠేన అత్తనో పరమత్థేన చ అత్తనో అత్థత్తా సకత్థో హోతి. పరిక్ఖీణభవసంయోజనోతి కామరాగసంయోజనం, పటిఘసంయోజనం, మానదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసభవరాగఇస్సామచ్ఛరియఅవిజ్జాసంయోజనన్తి ఇమాని సత్తే భవేసు. భవం వా భవేన సంయోజేన్తి ఉపనిబన్ధన్తీతి భవసంయోజనాని నామ. తాని అరహతో పరిక్ఖీణాని, పహీనాని, ఞాణగ్గినా, దడ్ఢానీతి పరిక్ఖీణభవసంయోజనో. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తోతి ఏత్థ సమ్మదఞ్ఞాతి సమ్మా అఞ్ఞాయ, ఇదం వుత్తం హోతి – ఖన్ధానం ఖన్ధట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, దుక్ఖస్స పీళనట్ఠం, సముదయస్స పభవట్ఠం, నిరోధస్స సన్తట్ఠం, మగ్గస్స దస్సనట్ఠం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి ఏవమాదిభేదం వా సమ్మా యథాభూతం అఞ్ఞాయ జానిత్వా తీరయిత్వా తులయిత్వా విభావేత్వా విభూతం కత్వా. విముత్తోతి ద్వే విముత్తియో చిత్తస్స చ విముత్తి నిబ్బానఞ్చ. అరహా హి సబ్బకిలేసేహి విముత్తత్తా చిత్తవిముత్తియాపి విముత్తో, నిబ్బానేపి విముత్తోతి. తేన వుత్తం ‘‘సమ్మదఞ్ఞా విముత్తో’’తి.

తస్స తిట్ఠన్తేవ పఞ్చిన్ద్రియానీతి తస్స అరహతో చరిమభవహేతుభూతం కమ్మం యావ న ఖీయతి, తావ తిట్ఠన్తియేవ చక్ఖాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని. అవిఘాతత్తాతి అనుప్పాదనిరోధవసేన అనిరుద్ధత్తా. మనాపామనాపన్తి ఇట్ఠానిట్ఠం రూపాదిగోచరం. పచ్చనుభోతీతి విన్దతి పటిలభతి. సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతీతి విపాకభూతం సుఖఞ్చ దుక్ఖఞ్చ పటిసంవేదేతి తేహి ద్వారేహి పటిలభతి.

ఏత్తావతా ఉపాదిసేసం దస్సేత్వా ఇదాని సఉపాదిసేసం నిబ్బానధాతుం దస్సేతుం ‘‘తస్స యో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి తస్స సఉపాదిసేసస్స సతో అరహతో. యో రాగక్ఖయోతి రాగస్స ఖయో ఖీణాకారో అభావో అచ్చన్తమనుప్పాదో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏత్తావతా రాగాదిక్ఖయో సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతూతి దస్సితం హోతి.

ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సబ్బవేదయితానీతి సుఖాదయో సబ్బా అబ్యాకతవేదనా, కుసలాకుసలవేదనా పన పుబ్బేయేవ పహీనాతి. అనభినన్దితానీతి తణ్హాదీహి న అభినన్దితాని. సీతిభవిస్సన్తీతి అచ్చన్తవూపసమేన సఙ్ఖారదరథపటిప్పస్సద్ధియా సీతలీ భవిస్సన్తి, అప్పటిసన్ధికనిరోధేన నిరుజ్ఝిస్సన్తీతి అత్థో. న కేవలం వేదయితానియేవ, సబ్బేపి పన ఖీణాసవసన్తానే పఞ్చక్ఖన్ధా నిరుజ్ఝిస్సన్తి, వేదయితసీసేన దేసనా కతా.

గాథాసు చక్ఖుమతాతి బుద్ధచక్ఖు, ధమ్మచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, పఞ్ఞాచక్ఖు, సమన్తచక్ఖూతి పఞ్చహి చక్ఖూహి చక్ఖుమతా. అనిస్సితేనాతి తణ్హాదిట్ఠినిస్సయవసేన కఞ్చి ధమ్మం అనిస్సితేన, రాగబన్ధనాదీహి వా అబన్ధేన. తాదినాతి ఛళఙ్గుపేక్ఖావసేన సబ్బత్థ ఇట్ఠాదీసు ఏకసభావతాసఙ్ఖాతేన తాదిలక్ఖణేన తాదినా. దిట్ఠధమ్మికాతి ఇమస్మిం అత్తభావే భవా వత్తమానా. భవనేత్తిసఙ్ఖయాతి భవనేత్తియా తణ్హాయ పరిక్ఖయా. సమ్పరాయికాతి సమ్పరాయే ఖన్ధభేదతో పరభాగే భవా. యమ్హీతి యస్మిం అనుపాదిసేసనిబ్బానే. భవానీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, ఉపపత్తిభవా సబ్బసో అనవసేసా నిరుజ్ఝన్తి, న పవత్తన్తి.

తేతి తే ఏవం విముత్తచిత్తా. ధమ్మసారాధిగమాతి విముత్తిసారత్తా ఇమస్స ధమ్మవినయస్స, ధమ్మేసు సారభూతస్స అరహత్తస్స అధిగమనతో. ఖయేతి రాగాదిక్ఖయభూతే నిబ్బానే రతా అభిరతా. అథ వా నిచ్చభావతో సేట్ఠభావతో చ ధమ్మేసు సారన్తి ధమ్మసారం, నిబ్బానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘విరాగో సేట్ఠో ధమ్మానం (ధ. ప. ౨౭౩), విరాగో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (ఇతివు. ౯౦; అ. ని. ౪.౩౪) చ. తస్స ధమ్మసారస్స అధిగమహేతు ఖయే సబ్బసఙ్ఖారపరిక్ఖయే అనుపాదిసేసనిబ్బానే రతా. పహంసూతి పజహింసు. తేతి నిపాతమత్తం. సేసం వుత్తనయమేవ.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.