౧౦. సోమనస్ససుత్తవణ్ణనా

౩౭. దసమే సుఖసోమనస్సబహులోతి ఏత్థ సుఖన్తి కాయికం సుఖం, సోమనస్సన్తి చేతసికం. తస్మా యస్స కాయికం చేతసికఞ్చ సుఖం అభిణ్హం పవత్తతి, సో సుఖసోమనస్సబహులోతి వుత్తో. యోనీతి ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౨) ఖన్ధకోట్ఠాసో యోనీతి ఆగతో. ‘‘యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౬) కారణం.

‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి చ. (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬; సు. ని. ౬౨౫);

‘‘తమేనం కమ్మజా వాతా నిబ్బత్తిత్వా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం సమ్పరివత్తేత్వా మాతు యోనిముఖే సమ్పటిపాదేన్తీ’’తి చ ఆదీసు పస్సావమగ్గో. ఇధ పన కారణం అధిప్పేతం. అస్సాతి అనేన. ఆరద్ధాతి పట్ఠపితా పగ్గహితా పరిపుణ్ణా సమ్పాదితా వా.

ఆసవానం ఖయాయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సవన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభూ, ఓకాసతో యావ భవగ్గా సవన్తీతి వా ఆసవా. ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తో కరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆకారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకే హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి. యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతే ఏవ భవితుం అరహన్తి. వుత్తం హేతం – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. పురిమాని చేత్థ నిబ్బచనాని యత్థ కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా, తత్థ యుజ్జన్తి; పచ్ఛిమం కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసా ఏవ ఆసవా, అపిచ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. అభిధమ్మే హి ‘‘చత్తారో ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, దిట్ఠాసవో, అవిజ్జాసవో’’తి (ధ. స. ౧౧౦౨) కామరాగాదయో కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా. సుత్తేపి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్య, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం, ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమకం కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) ఏత్థ పరూపఘాతవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా నానప్పకారా ఉపద్దవా చ.

తే పనేతే ఆసవా వినయే ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి ద్వేధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయోమే, ఆవుసో, ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో’’తి (సం. ని. ౪.౩౨౧) తిధా ఆగతా. తథా అఞ్ఞేసు సుత్తన్తేసు. అభిధమ్మే తేయేవ దిట్ఠాసవేన సద్ధిం చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయే పన ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగమనీయా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగమనీయా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగమనీయా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగమనీయా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగమనీయా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. కమ్మమేవ చేత్థ ఆసవాతి అధిప్పేతం. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే తేయేవ దస్సనపహాతబ్బేహి ధమ్మేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మపరియాయేన చత్తారో ఆసవా అధిప్పేతాతి వేదితబ్బా.

ఖయాయాతి ఏత్థ పన ‘‘యో ఆసవానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధాన’’న్తి ఆసవానం సరసభేదో ఆసవానం ఖయోతి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫) ఏత్థ ఆసవానం ఖీణాకారో నత్థిభావో అచ్చన్తం అసముప్పాదో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో.

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఏత్థ అరియమగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఏత్థ ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩) –

ఏత్థ నిబ్బానం. ఇధ పన ఫలం సన్ధాయ ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి వుత్తం, అరహత్తఫలత్థాయాతి అత్థో.

సంవేజనీయేసు ఠానేసూతి సంవేగజనకేసు జాతిఆదీసు సంవేగవత్థూసు. జాతి, జరా, బ్యాధి, మరణం, అపాయదుక్ఖం, అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి ఇమాని హి సంవేగవత్థూని సంవేజనీయట్ఠానాని నామ. అపిచ ‘‘ఆదిత్తో లోకసన్నివాసో ఉయ్యుత్తో పయాతో కుమ్మగ్గప్పటిపన్నో, ఉపనీయతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తిఏవమాదీని (పటి. మ. ౧.౧౧౭) చేత్థ సంవేజనీయట్ఠానానీతి వేదితబ్బాని. సంవేజనేనాతి జాతిఆదిసంవేగవత్థూని పటిచ్చ ఉప్పన్నభయసఙ్ఖాతేన సంవేజనేన. అత్థతో పన సహోత్తప్పఞాణం సంవేగో నామ.

సంవిగ్గస్సాతి గబ్భోక్కన్తికాదివసేన అనేకవిధేహి జాతిఆదిదుక్ఖేహి సంవేగజాతస్స. ‘‘సంవేజిత్వా’’తి చ పఠన్తి. యోనిసో పధానేనాతి ఉపాయపధానేన, సమ్మావాయామేనాతి అత్థో. సో హి యథా అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, ఏవం పదహనతో ఉత్తమభావసాధనతో చ ‘‘పధాన’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ సంవేగేన భవాదీసు కిఞ్చి తాణం లేణం పటిసరణం అపస్సన్తో తత్థ అనోలీయన్తో అలగ్గమానసో తప్పటిపక్ఖేన చ వినివత్తితవిసఞ్ఞితో అఞ్ఞదత్థు నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో. సో కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన యోనిసోమనసికారబహులో విసుద్ధాసయప్పయోగో సమథవిపస్సనాసు యుత్తప్పయుత్తో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి విరజ్జతి, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి. తత్థ యదిదం యోనిసోమనసికారబహులో విసుద్ధాసయప్పయోగో సమథవిపస్సనాసు యుత్తప్పయుత్తో, తేనస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖసోమనస్సబహులతా వేదితబ్బా. యం పనాయం సమథే పతిట్ఠితో విపస్సనాయ యుత్తప్పయుత్తో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి విరజ్జతి, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి, తేనస్స యోని ఆరద్ధా ఆసవానం ఖయాయాతి వేదితబ్బం.

గాథాసు సంవిజ్జేథేవాతి సంవిజ్జేయ్య ఏవ సంవేగం కరేయ్య ఏవ. ‘‘సంవిజ్జిత్వానా’’తి చ పఠన్తి. వుత్తనయేన సంవిగ్గో హుత్వాతి అత్థో. పణ్డితోతి సప్పఞ్ఞో, తిహేతుకపటిసన్ధీతి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞాయ సమవేక్ఖియాతి సంవేగవత్థూని సంవిజ్జనవసేన పఞ్ఞాయ సమ్మా అవేక్ఖియ. అథ వా పఞ్ఞాయ సమ్మా అవేక్ఖిత్వాతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి పరమత్థదీపనియా ఇతివుత్తక-అట్ఠకథాయ

దుకనిపాతే పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.