౧. పఠమవగ్గో

౧. దుక్ఖవిహారసుత్తవణ్ణనా

౨౮. దుకనిపాతస్స పఠమే ద్వీహీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ధమ్మేహీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. ద్వీహి ధమ్మేహీతి ద్వీహి అకుసలధమ్మేహి. సమన్నాగతోతి యుత్తో. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. దుక్ఖం విహరతీతి చతూసుపి ఇరియాపథేసు కిలేసదుక్ఖేన చేవ కాయికచేతసికదుక్ఖేన చ దుక్ఖం విహరతి. సవిఘాతన్తి చిత్తూపఘాతేన చేవ కాయూపఘాతేన చ సవిఘాతం. సఉపాయాసన్తి కిలేసూపాయాసేన చేవ సరీరఖేదేన చ బలవఆయాసవసేన సఉపాయాసం. సపరిళాహన్తి కిలేసపరిళాహేన చేవ కాయపరిళాహేన చ సపరిళాహం. కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. దుగ్గతి పాటికఙ్ఖాతి దుగ్గతిసఙ్ఖాతానం చతున్నం అపాయానం అఞ్ఞతరా గతి ఇచ్ఛితబ్బా, అవస్సంభావినీతి అత్థో.

అగుత్తద్వారోతి అపిహితద్వారో. కత్థ పన అగుత్తద్వారోతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియేసూ’’తి. తేన మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అసంవరమాహ. పటిగ్గహణపరిభోగవసేన భోజనే మత్తం న జానాతీతి భోజనే అమత్తఞ్ఞూ. ‘‘ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతాయ భోజనే అమత్తఞ్ఞుతాయా’’తిపి పఠన్తి.

కథం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా, కథం వా గుత్తద్వారతాతి? కిఞ్చాపి హి చక్ఖున్ద్రియే సంవరో వా అసంవరో వా నత్థి. న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి వా ముట్ఠస్సచ్చం వా ఉప్పజ్జతి. అపిచ యదా రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తదా భవఙ్గే ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే కిరియామనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం, తతో విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం, తతో విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం, తతో కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తదనన్తరం జవనం జవతి. తథాపి నేవ భవఙ్గసమయే, న ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే సంవరో వా అసంవరో వా అత్థి, జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వా ముట్ఠస్సచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా అక్ఖన్తి వా కోసజ్జం వా ఉప్పజ్జతి, అసంవరో హోతి. ఏవం హోన్తోపి సో ‘‘చక్ఖుద్వారే అసంవరో’’తి వుచ్చతి. కస్మా? యస్మా తస్మిం సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా కిం? యథా నగరే చతూసు ద్వారేసు అసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారకోట్ఠకగబ్భాదయో సుసంవుతా తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం అరక్ఖితం అగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేహి పవిసిత్వా చోరా యదిచ్ఛన్తి, తం హరేయ్యుం. ఏవమేవ జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతిద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. తస్మిం పన అసతి జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా కిం? యథా నగరద్వారేసు సంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారాదయో అసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం సురక్ఖితం సుగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేసు హి పిహితేసు చోరానం పవేసో నత్థి. ఏవమేవ జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి, ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. తస్మా జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానోపి ‘‘చక్ఖుద్వారే సంవరో’’తి వుచ్చతి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా, గుత్తద్వారతా చ వేదితబ్బా.

కథం పన భోజనే అమత్తఞ్ఞూ, కథం వా మత్తఞ్ఞూతి? యో హి పుగ్గలో మహిచ్ఛో హుత్వా పటిగ్గహణే మత్తం న జానాతి. మహిచ్ఛపుగ్గలో హి యథా నామ కచ్ఛపుటవాణిజో పిళన్ధనభణ్డకం హత్థేన గహేత్వా ఉచ్ఛఙ్గేపి పక్ఖిపితబ్బయుత్తకం పక్ఖిపిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ ‘‘అసుకం గణ్హథ, అసుకం గణ్హథా’’తి ముఖేన ఉగ్ఘోసేతి, ఏవమేవ అప్పమత్తకమ్పి అత్తనో సీలం వా గన్థం వా ధుతఙ్గగుణం వా అన్తమసో అరఞ్ఞవాసమత్తకమ్పి మహాజనస్స జానన్తస్సేవ సమ్భావేతి, సమ్భావేత్వా చ పన సకటేహిపి ఉపనీతే పచ్చయే ‘‘అల’’న్తి అవత్వా పటిగ్గణ్హాతి. తయో హి పూరేతుం న సక్కా అగ్గి ఉపాదానేన, సముద్దో ఉదకేన, మహిచ్ఛో పచ్చయేహీతి –

‘‘అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;

బహుకే పచ్చయే దిన్నే, తయోపేతే న పూరయేతి’’.

మహిచ్ఛపుగ్గలో హి విజాతమాతుయాపి మనం గణ్హితుం న సక్కోతి. ఏవరూపో హి అనుప్పన్నం లాభం న ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నలాభతో చ పరిహాయతి. ఏవం తావ పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞూ హోతి. యో పన ధమ్మేన సమేన లద్ధమ్పి ఆహారం గధితో ముచ్ఛితో అజ్ఝోపన్నో అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో ఆహరహత్థకఅలంసాటకతత్థవట్టకకాకమాసకభుత్తవమితకబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరో వియ అయోనిసో అనుపాయేన యావదత్థం ఉదరావదేహకం పరిభుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి. అయం పరిభోగే అమత్తఞ్ఞూ నామ.

యో పన ‘‘యదిపి దేయ్యధమ్మో బహు హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణయుత్తమేవ గణ్హాతీ’’తి ఏవం వుత్తస్స పటిగ్గహణే పమాణజాననస్స చేవ, ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి, నేవ దవాయ, న మదాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౫౫) ‘‘లద్ధఞ్చ పిణ్డపాతం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోపన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతీ’’తి చ ఆదినా నయేన వుత్తస్స పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసఙ్ఖానపఞ్ఞాయ జానిత్వా ఆహారపరిభుఞ్జనసఙ్ఖాతస్స పరిభోగే పమాణజాననస్స చ వసేన భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, అయం భోజనే మత్తఞ్ఞూ నామ. ఏవం భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా మత్తఞ్ఞుతా చ హోతీతి వేదితబ్బం.

గాథాసు పన చక్ఖున్తిఆదీసు చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి, సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ హోతీతి వా అత్థో. సుణాతీతి సోతం. ఘాయతీతి ఘానం. జీవితనిమిత్తం ఆహారరసో జీవితం, తం అవ్హాయతీతి జివ్హా. కుచ్ఛితానం ఆయోతి కాయో. మనతే విజానాతీతి మనో. పోరాణా పనాహు మునాతీతి మనో, నాళియా మినమానో వియ మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ ఆరమ్మణం విజానాతీతి అత్థో. ఏవం తావేత్థ పదత్థో వేదితబ్బో.

భావత్థతో పన దువిధం చక్ఖు – మంసచక్ఖు చ పఞ్ఞాచక్ఖు చ. తేసు బుద్ధచక్ఖు, సమన్తచక్ఖు, ఞాణచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, ధమ్మచక్ఖూతి పఞ్చవిధం పఞ్ఞాచక్ఖు. తత్థ ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౩) ఇదం బుద్ధచక్ఖు నామ. ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి (చూళవ. ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౨) ఇదం సమన్తచక్ఖు నామ. ‘‘చక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఇదం ఞాణచక్ఖు నామ. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪) ఇదం దిబ్బచక్ఖు నామ. ‘‘విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౫; మహావ. ౧౬) ఇదం హేట్ఠిమమగ్గత్తయసఙ్ఖాతం ధమ్మచక్ఖు నామ.

మంసచక్ఖుపి దువిధం – ససమ్భారచక్ఖు, పసాదచక్ఖూతి. తత్థ య్వాయం అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో హేట్ఠా అక్ఖికూపకట్ఠికేన, ఉపరి భముకట్ఠికేన, ఉభతో అక్ఖికూటేహి, అన్తో మత్థలుఙ్గేన, బహిద్ధా అక్ఖిలోమేహి పరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డో, సఙ్ఖేపతో చతస్సో ధాతుయో – వణ్ణో, గన్ధో, రసో, ఓజాసమ్భవో సణ్ఠానం జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదోతి చుద్దస సమ్భారా. విత్థారతో చతస్సో ధాతుయో తంనిస్సితా వణ్ణగన్ధరసఓజాసణ్ఠానసమ్భవాతి ఇమాని దస చతుసముట్ఠానికత్తా చత్తాలీసం హోన్తి, జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదోతి చత్తారి ఏకన్తకమ్మసముట్ఠానేవాతి ఇమేసం చతుచత్తాలీసాయ రూపానం వసేన చతుచత్తాలీస సమ్భారా. యం లోకే ‘‘సేతం వట్టం పుథులం విసటం విపులం చక్ఖూ’’తి సఞ్జానన్తో న చక్ఖుం సఞ్జానాతి, వత్థుం చక్ఖుతో సఞ్జానాతి, యో మంసపిణ్డో అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో న్హారుసుత్తకేన మత్థలుఙ్గేన ఆబద్ధో, యత్థ సేతమ్పి అత్థి కణ్హమ్పి లోహితకమ్పి పథవీపి ఆపోపి తేజోపి వాయోపి. యం సేమ్హుస్సదత్తా సేతం, పిత్తుస్సదత్తా కణ్హం, రుహిరుస్సదత్తా లోహితకం, పథవుస్సదత్తా పత్థద్ధం, ఆపుస్సదత్తా పగ్ఘరతి, తేజుస్సదత్తా పరిడయ్హతి, వాయుస్సదత్తా సమ్భమతి, ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ. యో పన ఏత్థ సితో ఏత్థ పటిబద్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. ఇదఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావేన పవత్తతి.

సోతాదీసుపి సోతం దిబ్బసోతం, మంససోతన్తి దువిధం. ఏత్థ ‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతీ’’తి ఇదం దిబ్బసోతం నామ. మంససోతం పన ససమ్భారసోతం పసాదసోతన్తి దువిధన్తిఆది సబ్బం చక్ఖుమ్హి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, తథా ఘానజివ్హా. కాయో పన చోపనకాయో, కరజకాయో, సమూహకాయో, పసాదకాయోతిఆదినా బహువిధో. తత్థ –

‘‘కాయేన సంవుతా ధీరా, అథో వాచాయ సంవుతా’’తి. (ధ. ప. ౨౩౪) –

అయం చోపనకాయో నామ. ‘‘ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౬; పటి. మ. ౩.౧౪) అయం కరజకాయో నామ. సమూహకాయో పన విఞ్ఞాణాదిసమూహవసేన అనేకవిధో ఆగతో. తథా హి ‘‘ఛ ఇమే, ఆవుసో, విఞ్ఞాణకాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౦౧) విఞ్ఞాణసమూహో వుత్తో. ‘‘ఛ ఫస్సకాయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౨౩; మ. ని. ౧.౯౮) ఫస్సాదిసమూహో. తథా ‘‘కాయపస్సద్ధి కాయలహుతా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౧౪) వేదనాక్ఖన్ధాదయో. ‘‘ఇధేకచ్చో పథవికాయం అనిచ్చతో అనుపస్సతి, ఆపోకాయం తేజోకాయం వాయోకాయం కేసకాయం లోమకాయ’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౩.౩౫) పథవాదిసమూహో. ‘‘కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా’’తి (అ. ని. ౩.౧౬) అయం పసాదకాయో. ఇధాపి పసాదకాయో వేదితబ్బో. సో హి కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావేన పవత్తతి. మనోతి పన కిఞ్చాపి సబ్బం విఞ్ఞాణం వుచ్చతి, తథాపి ద్వారభావస్స ఇధాధిప్పేతత్తా ద్వారభూతం సావజ్జనం భవఙ్గం వేదితబ్బం.

ఏతాని యస్స ద్వారాని అగుత్తాని చ భిక్ఖునోతి యస్స భిక్ఖునో ఏతాని మనచ్ఛట్ఠాని ద్వారాని సతివోస్సగ్గేన పమాదం ఆపన్నత్తా సతికవాటేన అపిహితాని. భోజనమ్హి…పే… అధిగచ్ఛతీతి సో భిక్ఖు వుత్తనయేన భోజనే అమత్తఞ్ఞూ ఇన్ద్రియేసు చ సంవరరహితో దిట్ఠధమ్మికఞ్చ రోగాదివసేన, సమ్పరాయికఞ్చ దుగ్గతిపరియాపన్నం కాయదుక్ఖం రాగాదికిలేససన్తాపవసేన, ఇచ్ఛావిఘాతవసేన చ చేతోదుక్ఖన్తి సబ్బథాపి దుక్ఖమేవ అధిగచ్ఛతి పాపుణాతి. యస్మా చేతదేవం, తస్మా దువిధేనపి దుక్ఖగ్గినా ఇధలోకే చ పరలోకే చ డయ్హమానేన కాయేన డయ్హమానేన చేతసా దివా వా యది వా రత్తిం నిచ్చకాలమేవ తాదిసో పుగ్గలో దుక్ఖమేవ విహరతి, న తస్స సుఖవిహారస్స సమ్భవో, వట్టదుక్ఖానతిక్కమే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సుఖవిహారసుత్తవణ్ణనా

౨౯. దుతియే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. తపనీయసుత్తవణ్ణనా

౩౦. తతియే తపనీయాతి ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ తపన్తి విబాధేన్తి విహేఠేన్తీతి తపనీయా. తపనం వా దుక్ఖం దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయే చ తస్స ఉప్పాదనేన చేవ అనుబలప్పదానేన చ హితాతి తపనీయా. అథ వా తపన్తి తేనాతి తపనం, పచ్ఛానుతాపో, విప్పటిసారోతి అత్థో, తస్స హేతుభావతో హితాతి తపనీయా. అకతకల్యాణోతి అకతం కల్యాణం భద్దకం పుఞ్ఞం ఏతేనాతి అకతకల్యాణో. సేసపదద్వయం తస్సేవ వేవచనం. పుఞ్ఞఞ్హి పవత్తిహితతాయ ఆయతింసుఖతాయ చ భద్దకట్ఠేన కల్యాణన్తి చ కుచ్ఛితసలనాదిఅత్థేన కుసలన్తి చ దుక్ఖభీరూనం సంసారభీరూనఞ్చ రక్ఖనట్ఠేన భీరుత్తాణన్తి చ వుచ్చతి. కతపాపోతి కతం ఉపచితం పాపం ఏతేనాతి కతపాపో. సేసపదద్వయం తస్సేవ వేవచనం. అకుసలకమ్మఞ్హి లామకట్ఠేన పాపన్తి చ అత్తనో పవత్తిక్ఖణే విపాకక్ఖణే చ ఘోరసభావతాయ లుద్దన్తి చ కిలేసేహి దూసితభావేన కిబ్బిసన్తి చ వుచ్చతి. ఇతి భగవా ‘‘ద్వే ధమ్మా తపనీయా’’తి ధమ్మాధిట్ఠానేన ఉద్దిసిత్వా అకతం కుసలం ధమ్మం కతఞ్చ అకుసలం ధమ్మం పుగ్గలాధిట్ఠానేన నిద్దిసి. ఇదాని తేసం తపనీయభావం దస్సేన్తో ‘‘సో అకతం మే కల్యాణన్తిపి తప్పతి, కతం మే పాపన్తిపి తప్పతీ’’తి ఆహ. చిత్తసన్తాసేన తప్పతి అనుతప్పతి అనుసోచతీతి అత్థో.

గాథాసు దుట్ఠు చరితం, కిలేసపూతికత్తా వా దుట్ఠం చరితన్తి దుచ్చరితం. కాయేన దుచ్చరితం, కాయతో వా పవత్తం దుచ్చరితం కాయదుచ్చరితం. ఏవం వచీమనోదుచ్చరితానిపి దట్ఠబ్బాని. ఇమాని చ కాయదుచ్చరితాదీని కమ్మపథప్పత్తాని అధిప్పేతానీతి యం న కమ్మపథప్పత్తం అకుసలజాతం, తం సన్ధాయాహ ‘‘యఞ్చఞ్ఞం దోససఞ్హిత’’న్తి. తస్సత్థో – యమ్పి చ అఞ్ఞం కమ్మపథభావం అప్పత్తత్తా నిప్పరియాయేన కాయకమ్మాదిసఙ్ఖం న లభతి, రాగాదికిలేససంసట్ఠత్తా దోససహితం అకుసలం తమ్పి కత్వాతి అత్థో. నిరయన్తి నిరతిఅత్థేన నిరస్సాదట్ఠేన వా నిరయన్తి లద్ధనామం సబ్బమ్పి దుగ్గతిం, అయసఙ్ఖాతసుఖప్పటిక్ఖేపేన వా సబ్బత్థ సుగతిదుగ్గతీసు నిరయదుక్ఖం. సో తాదిసో పుగ్గలో ఉపగచ్ఛతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఏత్థ చ కాయదుచ్చరితస్స తపనీయభావే నన్దో యక్ఖో నన్దో మాణవకో నన్దో గోఘాతకో ద్వే భాతికాతి ఏతేసం వత్థూని కథేతబ్బాని. తే కిర గావిం వధిత్వా మంసం ద్వే కోట్ఠాసే అకంసు. తతో కనిట్ఠో జేట్ఠం ఆహ – ‘‘మయ్హం దారకా బహూ, ఇమాని మే అన్తాని దేహీ’’తి. అథ నం జేట్ఠో – ‘‘సబ్బం మంసం ద్వేధా విభత్తం, పున కిమగ్గహేసీ’’తి పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. నివత్తిత్వా చ నం ఓలోకేన్తో మతం దిస్వా ‘‘భారియం వత మయా కతం, స్వాహం అకారణేనేవ నం మారేసి’’న్తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. అథస్స బలవవిప్పటిసారో ఉప్పజ్జి. సో ఠితట్ఠానేపి నిసిన్నట్ఠానేపి తదేవ కమ్మం ఆవజ్జేతి, చిత్తస్సాదం న లభతి, అసితపీతఖాయితమ్పిస్స సరీరే ఓజం న ఫరతి, అట్ఠిచమ్మమత్తమేవ అహోసి. అథ నం ఏకో థేరో పుచ్ఛి ‘‘ఉపాసక, త్వం అతివియ కిసో అట్ఠిచమ్మమత్తో జాతో, కీదిసో తే రోగో, ఉదాహు అత్థి కిఞ్చి తపనీయం కమ్మం కత’’న్తి? సో ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి సబ్బం ఆరోచేసి. అథస్స సో ‘‘భారియం తే, ఉపాసక, కమ్మం కతం, అనపరాధట్ఠానే అపరద్ధ’’న్తి ఆహ. సో తేనేవ కమ్మునా కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. వచీదుచ్చరితస్స పన సుప్పబుద్ధసక్కకోకాలికచిఞ్చమాణవికాదీనం వత్థూని కథేతబ్బాని, మనోదుచ్చరితస్స ఉక్కలజయభఞ్ఞాదీనం.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. అతపనీయసుత్తవణ్ణనా

౩౧. చతుత్థే తతియే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పఠమసీలసుత్తవణ్ణనా

౩౨. పఞ్చమే పాపకేన చ సీలేనాతి పాపకం నామ సీలం సీలభేదకరో అసంవరోతి వదన్తి. తత్థ యది అసంవరో అసీలమేవ తందుస్సీల్యభావతో, కథం సీలన్తి వుచ్చతి? తత్థాయం అధిప్పాయో సియా – యథా నామ లోకే అదిట్ఠం ‘‘దిట్ఠ’’న్తి వుచ్చతి, అసీలవా ‘‘సీలవా’’తి, ఏవమిధాపి అసీలమ్పి అసంవరోపి ‘‘సీల’’న్తి వోహరీయతి. అథ వా ‘‘కతమే చ, థపతి, అకుసలా సీలా? అకుసలం కాయకమ్మం, అకుసలం వచీకమ్మం, పాపకో ఆజీవో’’తి (మ. ని. ౨.౨౬౪) వచనతో అకుసలధమ్మేసుపి అత్థేవ సీలసమఞ్ఞా, తస్మా పరిచయవసేన సభావసిద్ధి వియ పకతిభూతో సబ్బో సమాచారో ‘‘సీల’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ యం అకోసల్లసమ్భూతట్ఠేన అకుసలం లామకం, తం సన్ధాయాహ ‘‘పాపకేన చ సీలేనా’’తి. పాపికాయ చ దిట్ఠియాతి సబ్బాపి మిచ్ఛాదిట్ఠియో పాపికావ. విసేసతో పన అహేతుకదిట్ఠి, అకిరియదిట్ఠి, నత్థికదిట్ఠీతి ఇమా తివిధా దిట్ఠియో పాపికతరా. తత్థ పాపకేన సీలేన సమన్నాగతో పుగ్గలో పయోగవిపన్నో హోతి, పాపికాయ దిట్ఠియా సమన్నాగతో ఆసయవిపన్నో హోతి, ఏవం పయోగాసయవిపన్నో పుగ్గలో నిరయూపగో హోతియేవ. తేన వుత్తం ‘‘ఇమేహి ఖో, భిక్ఖవే, ద్వీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో యథాభతం నిక్ఖిత్తో, ఏవం నిరయే’’తి. ఏత్థ చ ‘‘ద్వీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో’’తి ఇదం లక్ఖణవచనం దట్ఠబ్బం, న తన్తినిద్దేసో. యథా తం లోకే ‘‘యదిమే బ్యాధితా సియుం, ఇమేసం ఇదం భేసజ్జం దాతబ్బ’’న్తి. అఞ్ఞేసుపి ఈదిసేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో. దుప్పఞ్ఞోతి నిప్పఞ్ఞో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. దుతియసీలసుత్తవణ్ణనా

౩౩. ఛట్ఠే భద్దకేన చ సీలేనాతి కాయసుచరితాదిచతుపారిసుద్ధిసీలేన. తఞ్హి అఖణ్డాదిసీలభావేన సయఞ్చ కల్యాణం, సమథవిపస్సనాదికల్యాణగుణావహం చాతి ‘‘భద్దక’’న్తి వుచ్చతి. భద్దికాయ చ దిట్ఠియాతి కమ్మస్సకతాఞాణేన చేవ కమ్మపథసమ్మాదిట్ఠియా చ. తత్థ భద్దకేన సీలేన పయోగసమ్పన్నో హోతి, భద్దికాయ దిట్ఠియా ఆసయసమ్పన్నో. ఇతి పయోగాసయసమ్పన్నో పుగ్గలో సగ్గూపగో హోతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇమేహి, ఖో, భిక్ఖవే, ద్వీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో పుగ్గలో యథాభతం నిక్ఖిత్తో, ఏవం సగ్గే’’తి. సప్పఞ్ఞోతి పఞ్ఞవా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ఆతాపీసుత్తవణ్ణనా

౩౪. సత్తమే అనాతాపీతి కిలేసానం ఆతాపనట్ఠేన ఆతాపో, వీరియం, సో ఏతస్స అత్థీతి ఆతాపీ, న ఆతాపీ అనాతాపీ, సమ్మప్పధానవిరహితో కుసీతోతి వుత్తం హోతి. ఓత్తాపో వుచ్చతి పాపుత్రాసో, సో ఏతస్స అత్థీతి ఓత్తాపీ, న ఓత్తాపీ అనోత్తాపీ, ఓత్తాపరహితో. అథ వా ఆతాపప్పటిపక్ఖో అనాతాపో, కోసజ్జం సో అస్స అత్థీతి అనాతాపీ. యం ‘‘న ఓత్తపతి ఓత్తప్పితబ్బేన, న ఓత్తపతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా’’తి ఏవం వుత్తం, తం అనోత్తప్పం అనోత్తాపో. సో అస్స అత్థీతి అనోత్తాపీతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అభబ్బోతి అనరహో. సమ్బోధాయాతి అరియమగ్గత్థాయ. నిబ్బానాయాతి కిలేసానం అచ్చన్తవూపసమాయ అమతమహానిబ్బానాయ. అనుత్తరస్స యోగక్ఖేమస్సాతి అరహత్తఫలస్స. తఞ్హి ఉత్తరితరస్స అభావతో అనుత్తరం, చతూహి యోగేహి అనుపద్దుతత్తా ఖేమం నిబ్భయన్తి యోగక్ఖేమన్తి చ వుచ్చతి. అధిగమాయాతి పత్తియా. ఆతాపీతి వీరియవా. సో హి ‘‘ఆరద్ధవీరియో విహరతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ, థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౫) ఏవం వుత్తేన వీరియారమ్భేన సమన్నాగతో కిలేసానం అచ్చన్తమేవ ఆతాపనసీలోతి ఆతాపీ. ఓత్తాపీతి ‘‘యం ఓత్తపతి ఓత్తప్పితబ్బేన, ఓత్తపతి పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా’’తి (ధ. స. ౩౧) ఏవం వుత్తేన ఓత్తప్పేన సమన్నాగతత్తా ఓత్తపనసీలోతి ఓత్తప్పీ. అయఞ్హి ఓత్తాపీతి వుత్తో. తదవినాభావతో హిరియా చ సమన్నాగతో ఏవ హోతీతి హిరోత్తప్పసమ్పన్నో అణుమత్తేపి వజ్జే భయదస్సావీ సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి. ఇచ్చస్స సీలసమ్పదా దస్సితా. ఆతాపీతి ఇమినా నయేనస్స కిలేసపరితాపితాదీపనేన సమథవిపస్సనాభావనానుయుత్తతా దస్సితా. యథావుత్తఞ్చ వీరియం సద్ధాసతిసమాధిపఞ్ఞాహి వినా న హోతీతి విముత్తిపరిపాచకాని సద్ధాపఞ్చమాని ఇన్ద్రియాని అత్థతో వుత్తానేవ హోన్తి. తేసు చ సిద్ధేసు అనిచ్చే అనిచ్చసఞ్ఞా, అనిచ్చే దుక్ఖసఞ్ఞా, దుక్ఖే అనత్తసఞ్ఞా, పహానసఞ్ఞా, విరాగసఞ్ఞా, నిరోధసఞ్ఞాతి ఛ నిబ్బేధభాగియా సఞ్ఞా సిద్ధా ఏవాతి. ఏవం ఇమేహి ద్వీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతస్స లోకియానం సీలసమాధిపఞ్ఞానం సిజ్ఝనతో మగ్గఫలనిబ్బానాధిగమస్స భబ్బతం దస్సేన్తో ‘‘ఆతాపీ చ ఖో…పే… అధిగమాయా’’తి ఆహ.

గాథాసు కుసీతోతి మిచ్ఛావితక్కబహులతాయ కామబ్యాపాదవిహింసావితక్కసఙ్ఖాతేహి కుచ్ఛితేహి పాపధమ్మేహి సితో సమ్బన్ధో యుత్తోతి కుసీతో. కుచ్ఛితం వా సీదతి సమ్మాపటిపత్తితో అవసీదతీతి కుసీతో, ద-కారస్స త-కారం కత్వా. హీనవీరియోతి నిబ్బీరియో, చతూసుపి ఇరియాపథేసు వీరియకరణరహితో. అనుస్సాహసంహననసభావస్స చిత్తాలసియస్స థినస్స, అసత్తివిఘాతసభావస్స కాయాలసియస్స మిద్ధస్స చ అభిణ్హప్పవత్తియా థినమిద్ధబహులో. పాపజిగుచ్ఛనలక్ఖణాయ హిరియా అభావేన తప్పటిపక్ఖేన అహిరికేన సమన్నాగతత్తా చ అహిరికో. హిరోత్తప్పవీరియానం అభావేనేవ సమ్మాపటిపత్తియం నత్థి ఏతస్స ఆదరోతి అనాదరో. ఉభయథాపి తథా ధమ్మపుగ్గలేన దువిధకిరియాకరణేన అనాదరో. ఫుట్ఠున్తి ఫుసితుం. సమ్బోధిముత్తమన్తి సమ్బోధిసఙ్ఖాతం ఉత్తమం అరహత్తం అధిగన్తుం అభబ్బోతి అత్థో.

సతిమాతి చిరకతచిరభాసితానం అనుస్సరణే సమత్థస్స సతినేపక్కస్స భావేన చతుసతిపట్ఠానయోగేన సతిమా. నిపకోతి సత్తట్ఠానియసమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతేన చేవ కమ్మట్ఠానపరిహరణపఞ్ఞాసఙ్ఖాతేన చ నేపక్కేన సమన్నాగతత్తా నిపకో. ఝాయీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన చాతి ద్వీహిపి ఝానేహి ఝాయీ. అప్పమత్తోతి ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయ ఆవరణియేహి ధమ్మేహి చిత్తం పరిసోధేతీ’’తిఆదినా నయేన కమ్మట్ఠానభావనాయ అప్పమత్తో. సంయోజనం జాతిజరాయ ఛేత్వాతి జాతియా చేవ జరాయ చ సత్తే సంయోజేతీతి సంయోజనన్తి లద్ధనామం కామరాగాదికం దసవిధమ్పి కిలేసజాతం అనుసయసముగ్ఘాతవసేన మూలతో ఛిన్దిత్వా. అథ వా సంయోజనం జాతిజరాయ ఛేత్వాతి జాతిజరాయ సంయోజనం ఛిన్దిత్వా. యస్స హి సంయోజనాని అచ్ఛిన్నాని, తస్స జాతిజరాయ అచ్ఛేదో అసముగ్ఘాతోవ. యస్స పన తాని ఛిన్నాని, తస్స జాతిజరాపి ఛిన్నావ కారణస్స సముగ్ఘాతితత్తా. తస్మా సంయోజనం ఛిన్దన్తో ఏవ జాతిజరాపి ఛిన్దతి. తేన వుత్తం ‘‘సంయోజనం జాతిజరాయ ఛేత్వా’’తి. ఇధేవ సమ్బోధిమనుత్తరం ఫుసేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే అగ్గమగ్గం అరహత్తం వా ఫుసే పాపుణేయ్య.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. పఠమనకుహనసుత్తవణ్ణనా

౩౫. అట్ఠమే నయిదన్తి ఏత్థ నఇతి పటిసేధే నిపాతో, తస్స ‘‘వుస్సతీ’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో, యకారో పదసన్ధికరో. ఇదం-సద్దో ‘‘ఏకమిదాహం, భిక్ఖవే, సమయం ఉక్కట్ఠాయం విహరామి సుభగవనే సాలరాజమూలే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౫౦౧) నిపాతమత్తం. ‘‘ఇదం ఖో తం, భిక్ఖవే, అప్పమత్తకం ఓరమత్తకం సీలమత్తక’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౭) యథావుత్తే ఆసన్నపచ్చక్ఖే ఆగతో.

‘‘ఇదఞ్హి తం జేతవనం, ఇసిసఙ్ఘనిసేవితం;

ఆవుత్థం ధమ్మరాజేన, పీతిసఞ్జననం మమా’’తి. –

ఆదీసు (సం. ని. ౧.౪౮) వక్ఖమానే ఆసన్నపచ్చక్ఖే. ఇధాపి వక్ఖమానేయేవ ఆసన్నపచ్చక్ఖే దట్ఠబ్బో.

బ్రహ్మచరియ-సద్దో –

‘‘కిం తే వతం కిం పన బ్రహ్మచరియం,

కిస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధీ జుతీ బలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ తే నాగ మహావిమానం.

‘‘అహఞ్చ భరియా చ మనుస్సలోకే,

సద్ధా ఉభో దానపతీ అహుమ్హా;

ఓపానభూతం మే ఘరం తదాసి,

సన్తప్పితా సమణబ్రాహ్మణా చ.

‘‘తం మే వతం తం పన బ్రహ్మచరియం,

తస్స సుచిణ్ణస్స అయం విపాకో;

ఇద్ధీ జుతీ బలవీరియూపపత్తి,

ఇదఞ్చ మే ధీర మహావిమాన’’న్తి. (జా. ౨.౨౨.౧౫౯౨-౧౫౯౩, ౧౫౯౫) –

ఇమస్మిం పుణ్ణకజాతకే దానే ఆగతో.

‘‘కేన పాణి కామదదో, కేన పాణి మధుస్సవో;

కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

‘‘తేన పాణి కామదదో, తేన పాణి మధుస్సవో;

తేన మే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతీ’’తి. (పే. వ. ౨౭౫, ౨౭౭) –

ఇమస్మిం అఙ్కురపేతవత్థుస్మిం వేయ్యావచ్చే. ‘‘ఇదం ఖో తం, భిక్ఖవే, తిత్తిరియం నామ బ్రహ్మచరియం అహోసీ’’తి (చూళవ. ౩౧౧) ఇమస్మిం తిత్తిరజాతకే పఞ్చసిక్ఖాపదసీలే. ‘‘తం ఖో పన, పఞ్చసిఖ, బ్రహ్మచరియం నేవ నిబ్బిదాయ న విరాగాయ…పే… యావదేవ బ్రహ్మలోకూపపత్తియా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨౯) ఇమస్మిం మహాగోవిన్దసుత్తే బ్రహ్మవిహారే. ‘‘పరే అబ్రహ్మచారీ భవిస్సన్తి, మయమేత్థ బ్రహ్మచారినో భవిస్సామా’’తి (మ. ని. ౧.౮౩) సల్లేఖసుత్తే మేథునవిరతియం.

‘‘మయఞ్చ భరియా నాతిక్కమామ,

అమ్హే చ భరియా నాతిక్కమన్తి;

అఞ్ఞత్ర తాహి బ్రహ్మచరియం చరామ,

తస్మా హి అమ్హం దహరా న మీయరే’’తి. (జా. ౧.౧౦.౯౭) –

మహాధమ్మపాలజాతకే సదారసన్తోసే. ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, సారిపుత్త, చతురఙ్గసమన్నాగతం బ్రహ్మచరియం చరితా – తపస్సీ సుదం హోమీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౫) లోమహంససుత్తే వీరియే.

‘‘హీనేన బ్రహ్మచరియేన, ఖత్తియే ఉపపజ్జతి;

మజ్ఝిమేన చ దేవత్తం, ఉత్తమేన విసుజ్ఝతీ’’తి. (జా. ౧.౮.౭౫) –

నిమిజాతకే అత్తదమనవసేన కతే అట్ఠఙ్గికఉపోసథే. ‘‘ఇదం ఖో పన, పఞ్చసిఖ, బ్రహ్మచరియం ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ…పే… అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౨౯) మహాగోవిన్దసుత్తేయేవ అరియమగ్గే. ‘‘తయిదం బ్రహ్మచరియం ఇద్ధఞ్చేవ ఫీతఞ్చ విత్థారికం బాహుజఞ్ఞం పుథుభూతం యావ దేవమనుస్సేహి సుప్పకాసిత’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౭౪) పాసాదికసుత్తే సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సకలస్మిం సాసనే. ఇధాపి అరియమగ్గే సాసనే చ వత్తతి.

వుస్సతీతి వసీయతి, చరీయతీతి అత్థో. జనకుహనత్థన్తి ‘‘అహో అయ్యో సీలవా వత్తసమ్పన్నో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో మహిద్ధికో మహానుభావో’’తిఆదినా జనస్స సత్తలోకస్స విమ్హాపనత్థం. జనలపనత్థన్తి ‘‘ఏవరూపస్స నామ అయ్యస్స దిన్నం మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి పసన్నచిత్తేహి ‘‘కేనత్థో, కిం ఆహరీయతూ’’తి మనుస్సేహి వదాపనత్థం. లాభసక్కారసిలోకానిసంసత్థన్తి య్వాయం ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘లాభీ అస్సం చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తి, సీలే-స్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౫) సీలానిసంసభావేన వుత్తో చతుపచ్చయలాభో, యో చ చతున్నం పచ్చయానం సక్కచ్చదానసఙ్ఖాతో ఆదరబహుమానగరుకరణసఙ్ఖాతో చ సక్కారో, యో చ ‘‘సీలసమ్పన్నో బహుస్సుతో సుతధరో ఆరద్ధవీరియో’’తిఆదినా నయేన ఉగ్గతథుతిఘోససఙ్ఖాతో సిలోకో బ్రహ్మచరియం చరన్తానం దిట్ఠధమ్మికో ఆనిసంసో, తదత్థం. ఇతి మం జనో జానాతూతి ‘‘ఏవం బ్రహ్మచరియవాసే సతి ‘అయం సీలవా కల్యాణధమ్మో’తిఆదినా మం జనో జానాతు సమ్భావేతూ’’తి అత్తనో సన్తగుణవసేన సమ్భావనత్థమ్పి న ఇదం బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి సమ్బన్ధో.

కేచి పన ‘‘జనకుహనత్థన్తి పాపిచ్ఛస్స ఇచ్ఛాపకతస్స సతో సామన్తజప్పనఇరియాపథనిస్సితపచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేన తివిధేన కుహనవత్థునా కుహనభావేన జనస్స విమ్హాపనత్థం. జనలపనత్థన్తి పాపిచ్ఛస్సేవ సతో పచ్చయత్థం పరికథోభాసాదివసేన లపనభావేన ఉపలాపనభావేన వా జనస్స లపనత్థం. లాభసక్కారసిలోకానిసంసత్థన్తి పాపిచ్ఛస్సేవ సతో లాభాదిగరుతాయ లాభసక్కారసిలోకసఙ్ఖాతస్స ఆనిసంసఉదయస్స నిప్ఫాదనత్థం. ఇతి మం జనో జానాతూతి పాపిచ్ఛస్సేవ సతో అసన్తగుణసమ్భావనాధిప్పాయేన ‘ఇతి ఏవం మం జనో జానాతూ’తి న ఇదం బ్రహ్మచరియం వుస్సతీ’’తి ఏవమేత్థ అత్థం వదన్తి. పురిమోయేవ పన అత్థో సారతరో.

అథ ఖోతి ఏత్థ అథాతి అఞ్ఞదత్థే నిపాతో, ఖోతి అవధారణే. తేన కుహనాదితో అఞ్ఞదత్థాయేవ పన ఇదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి దస్సేతి. ఇదాని తం పయోజనం దస్సేన్తో ‘‘సంవరత్థఞ్చేవ పహానత్థఞ్చా’’తి ఆహ. తత్థ పఞ్చవిధో సంవరో – పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి.

తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) హి ఆదినా నయేన ఆగతో అయం పాతిమోక్ఖసంవరో నామ, యో సీలసంవరోతి చ పవుచ్చతి. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) ఆగతో అయం సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం (అజితాతి భగవా),

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి,

పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧) –

ఆగతో అయం ఞాణసంవరో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో అయం వీరియసంవరో. అత్థతో పన పాణాతిపాతాదీనం పజహనవసేన, వత్తపటివత్తానం కరణవసేన చ పవత్తా చేతనా విరతియో చ. సఙ్ఖేపతో సబ్బో కాయవచీసంయమో, విత్థారతో సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమో సీలసంవరో. సతి ఏవ సతిసంవరో, సతిప్పధానా వా కుసలా ఖన్ధా. ఞాణమేవ ఞాణసంవరో. అధివాసనవసేన అదోసో, అదోసప్పధానా వా తథా పవత్తా కుసలా ఖన్ధా ఖన్తిసంవరో, పఞ్ఞాతి ఏకే. కామవితక్కాదీనం అనధివాసనవసేన పవత్తం వీరియమేవ వీరియసంవరో. తేసు పఠమో కాయదుచ్చరితాదిదుస్సీల్యస్స సంవరణతో సంవరో, దుతియో ముట్ఠస్సచ్చస్స, తతియో అఞ్ఞాణస్స, చతుత్థో అక్ఖన్తియా, పఞ్చమో కోసజ్జస్స సంవరణతో పిదహనతో సంవరోతి వేదితబ్బో. ఏవమేతస్స సంవరస్స అత్థాయ సంవరత్థం, సంవరనిప్ఫాదనత్థన్తి అత్థో.

పహానమ్పి పఞ్చవిధం – తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా ఏకకనిపాతే పఠమసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. తస్స పన పఞ్చవిధస్సపి తథా తథా రాగాదికిలేసానం పటినిస్సజ్జనట్ఠేన సమతిక్కమనట్ఠేన వా పహానస్స అత్థాయ పహానత్థం, పహానసాధనత్థన్తి అత్థో. తత్థ సంవరేన కిలేసానం చిత్తసన్తానే పవేసననివారణం పహానేన పవేసననివారణఞ్చేవ సముగ్ఘాతో చాతి వదన్తి. ఉభయేనాపి పన యథారహం ఉభయం సమ్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. సీలాదిధమ్మా ఏవ హి సంవరణతో సంవరో, పజహనతో పహానన్తి.

గాథాసు అనీతిహన్తి ఈతియో వుచ్చన్తి ఉపద్దవా – దిట్ఠధమ్మికా చ సమ్పరాయికా చ. ఈతియో హనతి వినాసేతి పజహతీతి ఈతిహం, అను ఈతిహన్తి అనీతిహం, సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ. అథ వా ఈతీహి అనత్థేహి సద్ధిం హనన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తీతి ఈతిహా, తణ్హాదిఉపక్కిలేసా. నత్థి ఏత్థ ఈతిహాతి అనీతిహం. ఈతిహా వా యథావుత్తేనట్ఠేన తిత్థియసమయా, తప్పటిపక్ఖతో ఇదం అనీతిహం. ‘‘అనితిహ’’న్తిపి పాఠో. తస్సత్థో – ‘‘ఇతిహాయ’’న్తి ధమ్మేసు అనేకంసగ్గాహభావతో విచికిచ్ఛా ఇతిహం నామ, సమ్మాసమ్బుద్ధప్పవేదితత్తా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జన్తానం నిక్కఙ్ఖభావసాధనతో నత్థి ఏత్థ ఇతిహన్తి అనితిహం, అపరప్పచ్చయన్తి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘పచ్చత్తం వేదితబ్బో విఞ్ఞూహీ’’తి ‘‘అతక్కావచరో’’తి చ. గాథాసుఖత్థం పన ‘‘అనీతిహ’’న్తి దీఘం కత్వా పఠన్తి.

నిబ్బానసఙ్ఖాతం ఓగధం పతిట్ఠం పారం గచ్ఛతీతి నిబ్బానోగధగామీ, విముత్తిరసత్తా ఏకన్తేనేవ నిబ్బానసమ్పాపకోతి అత్థో. తం నిబ్బానోగధగామినం బ్రహ్మచరియం. సోతి యో సో సమతింస పారమియో పూరేత్వా సబ్బకిలేసే భిన్దిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, సో భగవా అదేసయి దేసేసి. నిబ్బానోగధోతి వా అరియమగ్గో వుచ్చతి. తేన వినా నిబ్బానోగాహనస్స అసమ్భవతో తస్స చ నిబ్బానం అనాలమ్బిత్వా అప్పవత్తనతో, తఞ్చ తం ఏకన్తం గచ్ఛతీతి నిబ్బానోగధగామీ. అథ వా నిబ్బానోగధగామినన్తి నిబ్బానస్స అన్తోగామినం మగ్గబ్రహ్మచరియం, నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరిత్వా తస్స అన్తో ఏవ వత్తతి పవత్తతీతి. మహత్తేహీతి మహాఆతుమేహి ఉళారజ్ఝాసయేహి. మహన్తం నిబ్బానం, మహన్తే వా సీలక్ఖన్ధాదికే ఏసన్తి గవేసన్తీతి మహేసినో బుద్ధాదయో అరియా. తేహి అనుయాతో పటిపన్నో. యథా బుద్ధేన దేసితన్తి యథా అభిఞ్ఞేయ్యాదిధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యాదిభావేనేవ సమ్మాసమ్బుద్ధేన మయా దేసితం, ఏవం యే ఏతం మగ్గబ్రహ్మచరియం తదత్థం సాసనబ్రహ్మచరియఞ్చ పటిపజ్జన్తి. తే దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికత్థేహి యథారహం అనుసాసన్తస్స సత్థు మయ్హం సాసనకారినో ఓవాదప్పటికరా సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స అన్తం పరియన్తం అప్పవత్తిం కరిస్సన్తి, దుక్ఖస్స వా అన్తం నిబ్బానం సచ్ఛికరిస్సన్తీతి.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. దుతియనకుహనసుత్తవణ్ణనా

౩౬. నవమే అభిఞ్ఞత్థన్తి కుసలాదివిభాగేన ఖన్ధాదివిభాగేన చ సబ్బధమ్మే అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన అవిపరీతతో జాననత్థం. పరిఞ్ఞత్థన్తి తేభూమకధమ్మే ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా పరిజాననత్థం సమతిక్కమనత్థఞ్చ. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యఅభిజాననా చతుసచ్చవిసయా. పరిఞ్ఞేయ్యపరిజాననా పన యదిపి దుక్ఖసచ్చవిసయా, పహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయేహి పన వినా న పవత్తతీతి పహానాదయోపి ఇధ గహితాతి వేదితబ్బం. సేసం అనన్తరసుత్తే వుత్తత్థమేవ.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. సోమనస్ససుత్తవణ్ణనా

౩౭. దసమే సుఖసోమనస్సబహులోతి ఏత్థ సుఖన్తి కాయికం సుఖం, సోమనస్సన్తి చేతసికం. తస్మా యస్స కాయికం చేతసికఞ్చ సుఖం అభిణ్హం పవత్తతి, సో సుఖసోమనస్సబహులోతి వుత్తో. యోనీతి ‘‘చతస్సో ఖో ఇమా, సారిపుత్త, యోనియో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౫౨) ఖన్ధకోట్ఠాసో యోనీతి ఆగతో. ‘‘యోని హేసా, భూమిజ, ఫలస్స అధిగమాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౨౬) కారణం.

‘‘న చాహం బ్రాహ్మణం బ్రూమి, యోనిజం మత్తిసమ్భవ’’న్తి చ. (మ. ని. ౨.౪౫౭; ధ. ప. ౩౯౬; సు. ని. ౬౨౫);

‘‘తమేనం కమ్మజా వాతా నిబ్బత్తిత్వా ఉద్ధంపాదం అధోసిరం సమ్పరివత్తేత్వా మాతు యోనిముఖే సమ్పటిపాదేన్తీ’’తి చ ఆదీసు పస్సావమగ్గో. ఇధ పన కారణం అధిప్పేతం. అస్సాతి అనేన. ఆరద్ధాతి పట్ఠపితా పగ్గహితా పరిపుణ్ణా సమ్పాదితా వా.

ఆసవానం ఖయాయాతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సవన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభూ, ఓకాసతో యావ భవగ్గా సవన్తీతి వా ఆసవా. ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తో కరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆకారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకే హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి. యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతే ఏవ భవితుం అరహన్తి. వుత్తం హేతం – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. పురిమాని చేత్థ నిబ్బచనాని యత్థ కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా, తత్థ యుజ్జన్తి; పచ్ఛిమం కమ్మేపి. న కేవలఞ్చ కమ్మకిలేసా ఏవ ఆసవా, అపిచ ఖో నానప్పకారా ఉపద్దవాపి. అభిధమ్మే హి ‘‘చత్తారో ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, దిట్ఠాసవో, అవిజ్జాసవో’’తి (ధ. స. ౧౧౦౨) కామరాగాదయో కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా. సుత్తేపి ‘‘నాహం, చున్ద, దిట్ఠధమ్మికానంయేవ ఆసవానం సంవరాయ ధమ్మం దేసేమీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౨) ఏత్థ వివాదమూలభూతా కిలేసా ఆసవాతి ఆగతా.

‘‘యేన దేవూపపత్యస్స, గన్ధబ్బో వా విహఙ్గమో;

యక్ఖత్తం యేన గచ్ఛేయ్య, మనుస్సత్తఞ్చ అబ్బజే;

తే మయ్హం, ఆసవా ఖీణా, విద్ధస్తా వినళీకతా’’తి. (అ. ని. ౪.౩౬) –

ఏత్థ తేభూమకం కమ్మం అవసేసా చ అకుసలా ధమ్మా. ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) ఏత్థ పరూపఘాతవిప్పటిసారవధబన్ధాదయో చేవ అపాయదుక్ఖభూతా నానప్పకారా ఉపద్దవా చ.

తే పనేతే ఆసవా వినయే ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ, సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి ద్వేధా ఆగతా. సళాయతనే ‘‘తయోమే, ఆవుసో, ఆసవా – కామాసవో, భవాసవో, అవిజ్జాసవో’’తి (సం. ని. ౪.౩౨౧) తిధా ఆగతా. తథా అఞ్ఞేసు సుత్తన్తేసు. అభిధమ్మే తేయేవ దిట్ఠాసవేన సద్ధిం చతుధా ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయే పన ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగమనీయా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగమనీయా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగమనీయా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగమనీయా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగమనీయా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చధా ఆగతా. కమ్మమేవ చేత్థ ఆసవాతి అధిప్పేతం. ఛక్కనిపాతే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా’’తిఆదినా (అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఛధా ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే తేయేవ దస్సనపహాతబ్బేహి ధమ్మేహి సద్ధిం సత్తధా ఆగతా. ఇధ పన అభిధమ్మపరియాయేన చత్తారో ఆసవా అధిప్పేతాతి వేదితబ్బా.

ఖయాయాతి ఏత్థ పన ‘‘యో ఆసవానం ఖయో వయో భేదో పరిభేదో అనిచ్చతా అన్తరధాన’’న్తి ఆసవానం సరసభేదో ఆసవానం ఖయోతి వుత్తో. ‘‘జానతో అహం, భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫) ఏత్థ ఆసవానం ఖీణాకారో నత్థిభావో అచ్చన్తం అసముప్పాదో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో.

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా’’తి. (ఇతివు. ౬౨) –

ఏత్థ అరియమగ్గో ఆసవక్ఖయోతి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఏత్థ ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩) –

ఏత్థ నిబ్బానం. ఇధ పన ఫలం సన్ధాయ ‘‘ఆసవానం ఖయాయా’’తి వుత్తం, అరహత్తఫలత్థాయాతి అత్థో.

సంవేజనీయేసు ఠానేసూతి సంవేగజనకేసు జాతిఆదీసు సంవేగవత్థూసు. జాతి, జరా, బ్యాధి, మరణం, అపాయదుక్ఖం, అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకం దుక్ఖన్తి ఇమాని హి సంవేగవత్థూని సంవేజనీయట్ఠానాని నామ. అపిచ ‘‘ఆదిత్తో లోకసన్నివాసో ఉయ్యుత్తో పయాతో కుమ్మగ్గప్పటిపన్నో, ఉపనీయతి లోకో అద్ధువో, అతాణో లోకో అనభిస్సరో, అస్సకో లోకో, సబ్బం పహాయ గమనీయం, ఊనో లోకో అతిత్తో తణ్హాదాసో’’తిఏవమాదీని (పటి. మ. ౧.౧౧౭) చేత్థ సంవేజనీయట్ఠానానీతి వేదితబ్బాని. సంవేజనేనాతి జాతిఆదిసంవేగవత్థూని పటిచ్చ ఉప్పన్నభయసఙ్ఖాతేన సంవేజనేన. అత్థతో పన సహోత్తప్పఞాణం సంవేగో నామ.

సంవిగ్గస్సాతి గబ్భోక్కన్తికాదివసేన అనేకవిధేహి జాతిఆదిదుక్ఖేహి సంవేగజాతస్స. ‘‘సంవేజిత్వా’’తి చ పఠన్తి. యోనిసో పధానేనాతి ఉపాయపధానేన, సమ్మావాయామేనాతి అత్థో. సో హి యథా అకుసలా ధమ్మా పహీయన్తి, కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి, ఏవం పదహనతో ఉత్తమభావసాధనతో చ ‘‘పధాన’’న్తి వుచ్చతి. తత్థ సంవేగేన భవాదీసు కిఞ్చి తాణం లేణం పటిసరణం అపస్సన్తో తత్థ అనోలీయన్తో అలగ్గమానసో తప్పటిపక్ఖేన చ వినివత్తితవిసఞ్ఞితో అఞ్ఞదత్థు నిబ్బాననిన్నో హోతి నిబ్బానపోణో నిబ్బానపబ్భారో. సో కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయేన యోనిసోమనసికారబహులో విసుద్ధాసయప్పయోగో సమథవిపస్సనాసు యుత్తప్పయుత్తో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి విరజ్జతి, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి. తత్థ యదిదం యోనిసోమనసికారబహులో విసుద్ధాసయప్పయోగో సమథవిపస్సనాసు యుత్తప్పయుత్తో, తేనస్స దిట్ఠేవ ధమ్మే సుఖసోమనస్సబహులతా వేదితబ్బా. యం పనాయం సమథే పతిట్ఠితో విపస్సనాయ యుత్తప్పయుత్తో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి విరజ్జతి, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేతి, తేనస్స యోని ఆరద్ధా ఆసవానం ఖయాయాతి వేదితబ్బం.

గాథాసు సంవిజ్జేథేవాతి సంవిజ్జేయ్య ఏవ సంవేగం కరేయ్య ఏవ. ‘‘సంవిజ్జిత్వానా’’తి చ పఠన్తి. వుత్తనయేన సంవిగ్గో హుత్వాతి అత్థో. పణ్డితోతి సప్పఞ్ఞో, తిహేతుకపటిసన్ధీతి వుత్తం హోతి. పఞ్ఞాయ సమవేక్ఖియాతి సంవేగవత్థూని సంవిజ్జనవసేన పఞ్ఞాయ సమ్మా అవేక్ఖియ. అథ వా పఞ్ఞాయ సమ్మా అవేక్ఖిత్వాతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి పరమత్థదీపనియా ఇతివుత్తక-అట్ఠకథాయ

దుకనిపాతే పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.