౧. దుక్ఖవిహారసుత్తవణ్ణనా

౨౮. దుకనిపాతస్స పఠమే ద్వీహీతి గణనపరిచ్ఛేదో. ధమ్మేహీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. ద్వీహి ధమ్మేహీతి ద్వీహి అకుసలధమ్మేహి. సమన్నాగతోతి యుత్తో. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. దుక్ఖం విహరతీతి చతూసుపి ఇరియాపథేసు కిలేసదుక్ఖేన చేవ కాయికచేతసికదుక్ఖేన చ దుక్ఖం విహరతి. సవిఘాతన్తి చిత్తూపఘాతేన చేవ కాయూపఘాతేన చ సవిఘాతం. సఉపాయాసన్తి కిలేసూపాయాసేన చేవ సరీరఖేదేన చ బలవఆయాసవసేన సఉపాయాసం. సపరిళాహన్తి కిలేసపరిళాహేన చేవ కాయపరిళాహేన చ సపరిళాహం. కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. దుగ్గతి పాటికఙ్ఖాతి దుగ్గతిసఙ్ఖాతానం చతున్నం అపాయానం అఞ్ఞతరా గతి ఇచ్ఛితబ్బా, అవస్సంభావినీతి అత్థో.

అగుత్తద్వారోతి అపిహితద్వారో. కత్థ పన అగుత్తద్వారోతి ఆహ ‘‘ఇన్ద్రియేసూ’’తి. తేన మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం అసంవరమాహ. పటిగ్గహణపరిభోగవసేన భోజనే మత్తం న జానాతీతి భోజనే అమత్తఞ్ఞూ. ‘‘ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతాయ భోజనే అమత్తఞ్ఞుతాయా’’తిపి పఠన్తి.

కథం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా, కథం వా గుత్తద్వారతాతి? కిఞ్చాపి హి చక్ఖున్ద్రియే సంవరో వా అసంవరో వా నత్థి. న హి చక్ఖుపసాదం నిస్సాయ సతి వా ముట్ఠస్సచ్చం వా ఉప్పజ్జతి. అపిచ యదా రూపారమ్మణం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛతి, తదా భవఙ్గే ద్విక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధే కిరియామనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తతో చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం, తతో విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం, తతో విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం, తతో కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి, తదనన్తరం జవనం జవతి. తథాపి నేవ భవఙ్గసమయే, న ఆవజ్జనాదీనం అఞ్ఞతరసమయే సంవరో వా అసంవరో వా అత్థి, జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వా ముట్ఠస్సచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా అక్ఖన్తి వా కోసజ్జం వా ఉప్పజ్జతి, అసంవరో హోతి. ఏవం హోన్తోపి సో ‘‘చక్ఖుద్వారే అసంవరో’’తి వుచ్చతి. కస్మా? యస్మా తస్మిం సతి ద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా కిం? యథా నగరే చతూసు ద్వారేసు అసంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారకోట్ఠకగబ్భాదయో సుసంవుతా తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం అరక్ఖితం అగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేహి పవిసిత్వా చోరా యదిచ్ఛన్తి, తం హరేయ్యుం. ఏవమేవ జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతిద్వారమ్పి అగుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. తస్మిం పన అసతి జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి భవఙ్గమ్పి ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. యథా కిం? యథా నగరద్వారేసు సంవుతేసు కిఞ్చాపి అన్తోఘరద్వారాదయో అసంవుతా, తథాపి అన్తోనగరే సబ్బం భణ్డం సురక్ఖితం సుగోపితమేవ హోతి. నగరద్వారేసు హి పిహితేసు చోరానం పవేసో నత్థి. ఏవమేవ జవనే సీలాదీసు ఉప్పన్నేసు ద్వారమ్పి గుత్తం హోతి, భవఙ్గమ్పి, ఆవజ్జనాదీని వీథిచిత్తానిపి. తస్మా జవనక్ఖణే ఉప్పజ్జమానోపి ‘‘చక్ఖుద్వారే సంవరో’’తి వుచ్చతి. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా, గుత్తద్వారతా చ వేదితబ్బా.

కథం పన భోజనే అమత్తఞ్ఞూ, కథం వా మత్తఞ్ఞూతి? యో హి పుగ్గలో మహిచ్ఛో హుత్వా పటిగ్గహణే మత్తం న జానాతి. మహిచ్ఛపుగ్గలో హి యథా నామ కచ్ఛపుటవాణిజో పిళన్ధనభణ్డకం హత్థేన గహేత్వా ఉచ్ఛఙ్గేపి పక్ఖిపితబ్బయుత్తకం పక్ఖిపిత్వా మహాజనస్స పస్సన్తస్సేవ ‘‘అసుకం గణ్హథ, అసుకం గణ్హథా’’తి ముఖేన ఉగ్ఘోసేతి, ఏవమేవ అప్పమత్తకమ్పి అత్తనో సీలం వా గన్థం వా ధుతఙ్గగుణం వా అన్తమసో అరఞ్ఞవాసమత్తకమ్పి మహాజనస్స జానన్తస్సేవ సమ్భావేతి, సమ్భావేత్వా చ పన సకటేహిపి ఉపనీతే పచ్చయే ‘‘అల’’న్తి అవత్వా పటిగ్గణ్హాతి. తయో హి పూరేతుం న సక్కా అగ్గి ఉపాదానేన, సముద్దో ఉదకేన, మహిచ్ఛో పచ్చయేహీతి –

‘‘అగ్గిక్ఖన్ధో సముద్దో చ, మహిచ్ఛో చాపి పుగ్గలో;

బహుకే పచ్చయే దిన్నే, తయోపేతే న పూరయేతి’’.

మహిచ్ఛపుగ్గలో హి విజాతమాతుయాపి మనం గణ్హితుం న సక్కోతి. ఏవరూపో హి అనుప్పన్నం లాభం న ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నలాభతో చ పరిహాయతి. ఏవం తావ పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞూ హోతి. యో పన ధమ్మేన సమేన లద్ధమ్పి ఆహారం గధితో ముచ్ఛితో అజ్ఝోపన్నో అనాదీనవదస్సావీ అనిస్సరణపఞ్ఞో ఆహరహత్థకఅలంసాటకతత్థవట్టకకాకమాసకభుత్తవమితకబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరో వియ అయోనిసో అనుపాయేన యావదత్థం ఉదరావదేహకం పరిభుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతి. అయం పరిభోగే అమత్తఞ్ఞూ నామ.

యో పన ‘‘యదిపి దేయ్యధమ్మో బహు హోతి, దాయకో అప్పం దాతుకామో, దాయకస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో అప్పో, దాయకో బహుం దాతుకామో, దేయ్యధమ్మస్స వసేన అప్పం గణ్హాతి. దేయ్యధమ్మో బహు, దాయకోపి బహుం దాతుకామో, అత్తనో థామం ఞత్వా పమాణయుత్తమేవ గణ్హాతీ’’తి ఏవం వుత్తస్స పటిగ్గహణే పమాణజాననస్స చేవ, ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో ఆహారం ఆహారేతి, నేవ దవాయ, న మదాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౩౫౫) ‘‘లద్ధఞ్చ పిణ్డపాతం అగధితో అముచ్ఛితో అనజ్ఝోపన్నో ఆదీనవదస్సావీ నిస్సరణపఞ్ఞో పరిభుఞ్జతీ’’తి చ ఆదినా నయేన వుత్తస్స పచ్చవేక్ఖిత్వా పటిసఙ్ఖానపఞ్ఞాయ జానిత్వా ఆహారపరిభుఞ్జనసఙ్ఖాతస్స పరిభోగే పమాణజాననస్స చ వసేన భోజనే మత్తఞ్ఞూ హోతి, అయం భోజనే మత్తఞ్ఞూ నామ. ఏవం భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా మత్తఞ్ఞుతా చ హోతీతి వేదితబ్బం.

గాథాసు పన చక్ఖున్తిఆదీసు చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి, సమవిసమం ఆచిక్ఖన్తం వియ హోతీతి వా అత్థో. సుణాతీతి సోతం. ఘాయతీతి ఘానం. జీవితనిమిత్తం ఆహారరసో జీవితం, తం అవ్హాయతీతి జివ్హా. కుచ్ఛితానం ఆయోతి కాయో. మనతే విజానాతీతి మనో. పోరాణా పనాహు మునాతీతి మనో, నాళియా మినమానో వియ మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ ఆరమ్మణం విజానాతీతి అత్థో. ఏవం తావేత్థ పదత్థో వేదితబ్బో.

భావత్థతో పన దువిధం చక్ఖు – మంసచక్ఖు చ పఞ్ఞాచక్ఖు చ. తేసు బుద్ధచక్ఖు, సమన్తచక్ఖు, ఞాణచక్ఖు, దిబ్బచక్ఖు, ధమ్మచక్ఖూతి పఞ్చవిధం పఞ్ఞాచక్ఖు. తత్థ ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౩) ఇదం బుద్ధచక్ఖు నామ. ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి (చూళవ. ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౨) ఇదం సమన్తచక్ఖు నామ. ‘‘చక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఇదం ఞాణచక్ఖు నామ. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪) ఇదం దిబ్బచక్ఖు నామ. ‘‘విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౫; మహావ. ౧౬) ఇదం హేట్ఠిమమగ్గత్తయసఙ్ఖాతం ధమ్మచక్ఖు నామ.

మంసచక్ఖుపి దువిధం – ససమ్భారచక్ఖు, పసాదచక్ఖూతి. తత్థ య్వాయం అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో హేట్ఠా అక్ఖికూపకట్ఠికేన, ఉపరి భముకట్ఠికేన, ఉభతో అక్ఖికూటేహి, అన్తో మత్థలుఙ్గేన, బహిద్ధా అక్ఖిలోమేహి పరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డో, సఙ్ఖేపతో చతస్సో ధాతుయో – వణ్ణో, గన్ధో, రసో, ఓజాసమ్భవో సణ్ఠానం జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదోతి చుద్దస సమ్భారా. విత్థారతో చతస్సో ధాతుయో తంనిస్సితా వణ్ణగన్ధరసఓజాసణ్ఠానసమ్భవాతి ఇమాని దస చతుసముట్ఠానికత్తా చత్తాలీసం హోన్తి, జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదోతి చత్తారి ఏకన్తకమ్మసముట్ఠానేవాతి ఇమేసం చతుచత్తాలీసాయ రూపానం వసేన చతుచత్తాలీస సమ్భారా. యం లోకే ‘‘సేతం వట్టం పుథులం విసటం విపులం చక్ఖూ’’తి సఞ్జానన్తో న చక్ఖుం సఞ్జానాతి, వత్థుం చక్ఖుతో సఞ్జానాతి, యో మంసపిణ్డో అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో న్హారుసుత్తకేన మత్థలుఙ్గేన ఆబద్ధో, యత్థ సేతమ్పి అత్థి కణ్హమ్పి లోహితకమ్పి పథవీపి ఆపోపి తేజోపి వాయోపి. యం సేమ్హుస్సదత్తా సేతం, పిత్తుస్సదత్తా కణ్హం, రుహిరుస్సదత్తా లోహితకం, పథవుస్సదత్తా పత్థద్ధం, ఆపుస్సదత్తా పగ్ఘరతి, తేజుస్సదత్తా పరిడయ్హతి, వాయుస్సదత్తా సమ్భమతి, ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ. యో పన ఏత్థ సితో ఏత్థ పటిబద్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. ఇదఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావేన పవత్తతి.

సోతాదీసుపి సోతం దిబ్బసోతం, మంససోతన్తి దువిధం. ఏత్థ ‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ ఉభో సద్దే సుణాతీ’’తి ఇదం దిబ్బసోతం నామ. మంససోతం పన ససమ్భారసోతం పసాదసోతన్తి దువిధన్తిఆది సబ్బం చక్ఖుమ్హి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, తథా ఘానజివ్హా. కాయో పన చోపనకాయో, కరజకాయో, సమూహకాయో, పసాదకాయోతిఆదినా బహువిధో. తత్థ –

‘‘కాయేన సంవుతా ధీరా, అథో వాచాయ సంవుతా’’తి. (ధ. ప. ౨౩౪) –

అయం చోపనకాయో నామ. ‘‘ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౬; పటి. మ. ౩.౧౪) అయం కరజకాయో నామ. సమూహకాయో పన విఞ్ఞాణాదిసమూహవసేన అనేకవిధో ఆగతో. తథా హి ‘‘ఛ ఇమే, ఆవుసో, విఞ్ఞాణకాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౦౧) విఞ్ఞాణసమూహో వుత్తో. ‘‘ఛ ఫస్సకాయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౨౩; మ. ని. ౧.౯౮) ఫస్సాదిసమూహో. తథా ‘‘కాయపస్సద్ధి కాయలహుతా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౧౪) వేదనాక్ఖన్ధాదయో. ‘‘ఇధేకచ్చో పథవికాయం అనిచ్చతో అనుపస్సతి, ఆపోకాయం తేజోకాయం వాయోకాయం కేసకాయం లోమకాయ’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౩.౩౫) పథవాదిసమూహో. ‘‘కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా’’తి (అ. ని. ౩.౧౬) అయం పసాదకాయో. ఇధాపి పసాదకాయో వేదితబ్బో. సో హి కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావేన పవత్తతి. మనోతి పన కిఞ్చాపి సబ్బం విఞ్ఞాణం వుచ్చతి, తథాపి ద్వారభావస్స ఇధాధిప్పేతత్తా ద్వారభూతం సావజ్జనం భవఙ్గం వేదితబ్బం.

ఏతాని యస్స ద్వారాని అగుత్తాని చ భిక్ఖునోతి యస్స భిక్ఖునో ఏతాని మనచ్ఛట్ఠాని ద్వారాని సతివోస్సగ్గేన పమాదం ఆపన్నత్తా సతికవాటేన అపిహితాని. భోజనమ్హి…పే… అధిగచ్ఛతీతి సో భిక్ఖు వుత్తనయేన భోజనే అమత్తఞ్ఞూ ఇన్ద్రియేసు చ సంవరరహితో దిట్ఠధమ్మికఞ్చ రోగాదివసేన, సమ్పరాయికఞ్చ దుగ్గతిపరియాపన్నం కాయదుక్ఖం రాగాదికిలేససన్తాపవసేన, ఇచ్ఛావిఘాతవసేన చ చేతోదుక్ఖన్తి సబ్బథాపి దుక్ఖమేవ అధిగచ్ఛతి పాపుణాతి. యస్మా చేతదేవం, తస్మా దువిధేనపి దుక్ఖగ్గినా ఇధలోకే చ పరలోకే చ డయ్హమానేన కాయేన డయ్హమానేన చేతసా దివా వా యది వా రత్తిం నిచ్చకాలమేవ తాదిసో పుగ్గలో దుక్ఖమేవ విహరతి, న తస్స సుఖవిహారస్స సమ్భవో, వట్టదుక్ఖానతిక్కమే పన వత్తబ్బమేవ నత్థీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.