౭. మేత్తాభావనాసుత్తవణ్ణనా

౨౭. సత్తమే యాని కానిచీతి అనవసేసపరియాదానం. ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీతి

తేసం నియమనం. తత్థ ఉపధి వుచ్చన్తి ఖన్ధా, ఉపధిస్స కరణం సీలం ఏతేసం, ఉపధిప్పయోజనాని వా ఓపధికాని. సమ్పత్తిభవే అత్తభావజనకాని పటిసన్ధిపవత్తివిపాకదాయకాని. పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీతి పుఞ్ఞకిరియా చ తా తేసం తేసం ఫలానిసంసానం వత్థూని చాతి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. తాని పన సఙ్ఖేపతో దానమయం, సీలమయం, భావనామయన్తి తివిధాని హోన్తి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో తికనిపాతవణ్ణనాయం ఆవి భవిస్సతి. మేత్తాయ చేతోవిముత్తియాతి మేత్తాభావనావసేన పటిలద్ధతికచతుక్కజ్ఝానసమాపత్తియా. ‘‘మేత్తా’’తి హి వుత్తే ఉపచారోపి లబ్భతి అప్పనాపి, ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి పన వుత్తే అప్పనాఝానమేవ లబ్భతి. తఞ్హి నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మతో చిత్తస్స సుట్ఠు విముత్తిభావేన చేతోవిముత్తీతి వుచ్చతి. కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిన్తి మేత్తాబ్రహ్మవిహారస్స సోళసభాగం ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని న అగ్ఘన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా యో విపాకో, తం సోళస కోట్ఠాసే కత్వా తతో ఏకం పున సోళస కోట్ఠాసే కత్వా తత్థ యో ఏకకోట్ఠాసో, న తం అఞ్ఞాని ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని అగ్ఘన్తీతి. అధిగ్గహేత్వాతి అభిభవిత్వా. భాసతేతి ఉపక్కిలేసవిసుద్ధియా దిప్పతి. తపతేతి తతో ఏవ అనవసేసే పటిపక్ఖధమ్మే సన్తపతి. విరోచతీతి ఉభయసమ్పత్తియా విరోచతి. మేత్తా హి చేతోవిముత్తి చన్దాలోకసఙ్ఖాతా విగతూపక్కిలేసా జుణ్హా వియ దిప్పతి, ఆతపో వియ అన్ధకారం పచ్చనీకధమ్మే విధమన్తీ తపతి, ఓసధితారకా వియ విజ్జోతమానా విరోచతి చ.

సేయ్యథాపీతి ఓపమ్మదస్సనత్థే నిపాతో. తారకరూపానన్తి జోతీనం. చన్దియాతి చన్దస్స అయన్తి చన్దీ, తస్సా చన్దియా, పభాయ జుణ్హాయాతి అత్థో. వస్సానన్తి వస్సానం బహువసేన లద్ధవోహారస్స ఉతునో. పచ్ఛిమే మాసేతి కత్తికమాసే. సరదసమయేతి సరదకాలే. అస్సయుజకత్తికమాసా హి లోకే ‘‘సరదఉతూ’’తి వుచ్చన్తి. విద్ధేతి ఉబ్బిద్ధే, మేఘవిగమేన దూరీభూతేతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘విగతవలాహకే’’తి. దేవేతి ఆకాసే. నభం అబ్భుస్సక్కమానోతి ఉదయట్ఠానతో ఆకాసం ఉల్లఙ్ఘన్తో. తమగతన్తి తమం. అభివిహచ్చాతి అభిహన్త్వా విధమిత్వా. ఓసధితారకాతి ఉస్సన్నా పభా ఏతాయ ధీయతి, ఓసధీనం వా అనుబలప్పదాయికత్తా ఓసధీతి లద్ధనామా తారకా.

ఏత్థాహ – కస్మా పన భగవతా సమానేపి ఓపధికభావే మేత్తా ఇతరేహి ఓపధికపుఞ్ఞేహి విసేసేత్వా వుత్తాతి? వుచ్చతే – సేట్ఠట్ఠేన నిద్దోసభావేన చ సత్తేసు సుప్పటిపత్తిభావతో. సేట్ఠా హి ఏతే విహారా, సబ్బసత్తేసు సమ్మాపటిపత్తిభూతాని యదిదం మేత్తాఝానాని. యథా చ బ్రహ్మానో నిద్దోసచిత్తా విహరన్తి, ఏవం ఏతేహి సమన్నాగతా యోగినో బ్రహ్మసమావ హుత్వా విహరన్తి. తథా హిమే ‘‘బ్రహ్మవిహారా’’తి వుచ్చన్తి. ఇతి సేట్ఠట్ఠేన నిద్దోసభావేన చ సత్తేసు సుప్పటిపత్తిభావతో మేత్తావ ఇతరేహి ఓపధికపుఞ్ఞేహి విసేసేత్వా వుత్తా.

ఏవమ్పి కస్మా మేత్తావ ఏవం విసేసేత్వా వుత్తా? ఇతరేసం బ్రహ్మవిహారానం అధిట్ఠానభావతో దానాదీనం సబ్బేసం కల్యాణధమ్మానం పరిపూరికత్తా చ. అయఞ్హి సత్తేసు హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా మేత్తా, హితూపసంహారసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా. యది అనోధిసో భావితా బహులీకతా, అథ సుఖేనేవ కరుణాదిభావనా సమ్పజ్జన్తీతి మేత్తా ఇతరేసం బ్రహ్మవిహారానం అధిట్ఠానం. తథా హి సత్తేసు హితజ్ఝాసయతాయ సతి నేసం దుక్ఖాసహనతా, సమ్పత్తివిసేసానం చిరట్ఠితికామతా, పక్ఖపాతాభావేన సబ్బత్థ సమప్పవత్తచిత్తతా చ సుఖేనేవ ఇజ్ఝన్తి. ఏవఞ్చ సకలలోకహితసుఖవిధానాధిముత్తా మహాబోధిసత్తా ‘‘ఇమస్స దాతబ్బం, ఇమస్స న దాతబ్బ’’న్తి ఉత్తమవిచయవసేన విభాగం అకత్వా సబ్బసత్తానం నిరవసేససుఖనిదానం దానం దేన్తి, హితసుఖత్థమేవ నేసం సీలం సమాదియన్తి, సీలపరిపూరణత్థం నేక్ఖమ్మం భజన్తి, తేసం హితసుఖేసు అసమ్మోహత్థాయ పఞ్ఞం పరియోదపేన్తి, హితసుఖాభివడ్ఢనత్థమేవ దళ్హం వీరియమారభన్తి, ఉత్తమవీరియవసేన వీరభావం పత్తాపి సత్తానం నానప్పకారం హితజ్ఝాసయేనేవ అపరాధం ఖమన్తి, ‘‘ఇదం వో దస్సామ, కరిస్సామా’’తిఆదినా కతం పటిఞ్ఞాతం న విసంవాదేన్తి, తేసం హితసుఖాయేవ అచలాధిట్ఠానా హోన్తి. తేసు అచలాయ మేత్తాయ పుబ్బకారినో హితజ్ఝాసయేనేవ నేసం విప్పకారే ఉదాసీనా హోన్తి, పుబ్బకారితాయపి న పచ్చుపకారమాసిసన్తీతి. ఏవం తే పారమియో పూరేత్వా యావ దసబలచతు-వేసారజ్జ-ఛఅసాధారణఞాణ-అట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మప్పభేదే సబ్బేపి కల్యాణధమ్మే పరిపూరేన్తి. ఏవం దానాదీనం సబ్బేసం కల్యాణధమ్మానం పారిపూరికా మేత్తాతి చ ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం సా ఇతరేహి విసేసేత్వా వుత్తా.

అపిచ మేత్తాయ ఇతరేహి ఓపధికపుఞ్ఞేహి మహానుభావతా వేలామసుత్తేన దీపేతబ్బా. తత్థ హి యథా నామ మహతా వేలామస్స దానతో ఏకస్స సోతాపన్నస్స దానం మహప్ఫలతరం వుత్తం, ఏవం సోతాపన్నసతతో ఏకస్స సకదాగామిస్స దానం…పే… పచ్చేకబుద్ధసతతో భగవతో, తతోపి బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దానం, తతోపి చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స విహారదానం, తతోపి సరణగమనం, తతోపి సీలసమాదానం, తతోపి గద్దూహనమత్తం కాలం మేత్తాభావనా మహప్ఫలతరా వుత్తా. యథాహ –

‘‘యం గహపతి వేలామో బ్రాహ్మణో దానం అదాసి మహాదానం. యో చేకం దిట్ఠిసమ్పన్నం భోజేయ్య, ఇదం తతో మహప్ఫలతరం. యో చ సతం దిట్ఠిసమ్పన్నం భోజేయ్య…పే… సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానా వేరమణిం. యో చ అన్తమసో గద్దూహనమత్తమ్పి మేత్తచిత్తం భావేయ్య, ఇదం తతో మహప్ఫలతర’’న్తి (అ. ని. ౯.౨౦).

మహగ్గతపుఞ్ఞభావేన పనస్సా పరిత్తపుఞ్ఞతో సాతిసయతాయ వత్తబ్బమేవ నత్థి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం పమాణకతం కమ్మం, న తం తత్రావసిస్సతి, న తం తత్రావతిట్ఠతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౫౫౬; సం. ని. ౪.౩౬౦). కామావచరకమ్మఞ్హి పమాణకతం నామ, మహగ్గతకమ్మం పన పమాణం అతిక్కమిత్వా ఓధిసకానోధిసకఫరణవసేన వడ్ఢిత్వా కతత్తా అప్పమాణకతం నామ. కామావచరకమ్మం తస్స మహగ్గతకమ్మస్స అన్తరా లగ్గితుం వా తం కమ్మం అభిభవిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం గహేత్వా ఠాతుం వా న సక్కోతి, అథ ఖో మహగ్గతకమ్మమేవ తం పరిత్తకమ్మం మహోఘో వియ పరిత్తం ఉదకం అభిభవిత్వా అత్తనో ఓకాసం గహేత్వా తిట్ఠతి, తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా సయమేవ బ్రహ్మసహబ్యతం ఉపనేతీతి అయఞ్హి తస్స అత్థోతి.

గాథాసు యోతి యో కోచి గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా. మేత్తన్తి మేత్తాఝానం. అప్పమాణన్తి భావనావసేన ఆరమ్మణవసేన చ అప్పమాణం. అసుభభావనాదయో వియ హి ఆరమ్మణే ఏకదేసగ్గహణం అకత్వా అనవసేసఫరణవసేన అనోధిసోఫరణవసేన చ అప్పమాణారమ్మణతాయ పగుణభావనావసేన అప్పమాణం. తనూ సంయోజనా హోన్తీతి మేత్తాఝానం పాదకం కత్వా సమ్మసిత్వా హేట్ఠిమే అరియమగ్గే అధిగచ్ఛన్తస్స సుఖేనేవ పటిఘసంయోజనాదయో పహీయమానా తనూ హోన్తి. తేనాహ ‘‘పస్సతో ఉపధిక్ఖయ’’న్తి. ‘‘ఉపధిక్ఖయో’’తి హి నిబ్బానం వుచ్చతి. తఞ్చస్స సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన మగ్గఞాణేన పస్సతి. అథ వా తనూ సంయోజనా హోన్తీతి మేత్తాఝానపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ అనుక్కమేన ఉపధిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పత్వా తం పస్సతో పగేవ దసపి సంయోజనా తనూ హోన్తి, పహీయన్తీతి అత్థో. అథ వా తనూ సంయోజనా హోన్తీతి పటిఘో చేవ పటిఘసమ్పయుత్తసంయోజనా చ తనుకా హోన్తి. పస్సతో ఉపధిక్ఖయన్తి తేసంయేవ కిలేసూపధీనం ఖయసఙ్ఖాతం మేత్తం అధిగమవసేన పస్సన్త స్సాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

ఏవం కిలేసప్పహానం నిబ్బానాధిగమఞ్చ మేత్తాభావనాయ సిఖాప్పత్తమానిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞే ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏకమ్పి చే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదుట్ఠచిత్తోతి మేత్తాబలేన సుట్ఠు విక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ బ్యాపాదేన అదూసితచిత్తో. మేత్తాయతీతి హితఫరణవసేన మేత్తం కరోతి. కుసలోతి అతిసయేన కుసలవా మహాపుఞ్ఞో, పటిఘాదిఅనత్థవిగమేన వో. ఖేమీ తేనాతి తేన మేత్తాయితేన. సబ్బే చ పాణేతి చసద్దో బ్యతిరేకే. మనసానుకమ్పన్తి చిత్తేన అనుకమ్పన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకసత్తవిసయాపి తావ మేత్తా మహాకుసలరాసి, సబ్బే పన పాణే అత్తనో పియపుత్తం వియ హితఫరణేన మనసా అనుకమ్పన్తో పహూతం బహుం అనప్పకం అపరియన్తం చతుసట్ఠిమహాకప్పేపి అత్తనో విపాకప్పబన్ధం పవత్తేతుం సమత్థం ఉళారపుఞ్ఞం అరియో పరిసుద్ధచిత్తో పుగ్గలో పకరోతి నిప్ఫాదేతి.

సత్తసణ్డన్తి సత్తసఙ్ఖాతేన సణ్డేన సమన్నాగతం భరితం, సత్తేహి అవిరళం ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి అత్థో. విజిత్వాతి అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేనేవ విజినిత్వా. రాజిసయోతి ఇసిసదిసా ధమ్మికరాజానో. యజమానాతి దానాని దదమానా. అనుపరియగాతి విచరింసు.

అస్సమేధన్తిఆదీసు పోరాణకరాజకాలే కిర సస్సమేధం, పురిసమేధం, సమ్మాపాసం, వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే, మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికం భత్తవేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం పోత్థకే లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినా వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా ‘‘సమ్మాపాస’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత మాతులా’’తిఆదినా పన సణ్హవాచాయ సఙ్గహణం వాచాపేయ్యం నామ, పేయ్యవజ్జం పియవాచతాతి అత్థో. ఏవం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి ఫీతఞ్చ పహూతఅన్నపానం ఖేమం నిరబ్బుదం. మనుస్సా ముదా మోదమానా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో ‘‘నిరగ్గళ’’న్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణి, అయం పోరాణికా పకతి.

అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేన్తా ఉద్ధమ్మూలం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తిఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. వుత్తఞ్హేతం భగవతా బ్రాహ్మణధమ్మియసుత్తే –

‘‘తేసం ఆసి విపల్లాసో, దిస్వాన అణుతో అణుం…పే….

‘‘తే తత్థ మన్తే గన్థేత్వా, ఓక్కాకం తదుపాగము’’న్తి. (సు. ని. ౩౦౧-౩౦౪);

తత్థ అస్సమేత్థ మేధన్తి బాధేన్తీతి అస్సమేధో. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఏకస్మిం పచ్ఛిమదివసే ఏవ సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభీసనస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తి బాధేన్తీతి పురిసమేధో. చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధింభూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసన్తి ఖిపన్తీతి సమ్మాపాసో. యుగచ్ఛిగ్గళే పవేసనదణ్డకసఙ్ఖాతం సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతినదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేళువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళోతి నిరగ్గళో. నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేతం అధివచనం.

చన్దప్పభాతి చన్దప్పభాయ. తారగణావ సబ్బేతి యథా సబ్బేపి తారాగణా చన్దిమసోభాయ సోళసిమ్పి కలం నాగ్ఘన్తి, ఏవం తే అస్సమేధాదయో యఞ్ఞా మేత్తచిత్తస్స వుత్తలక్ఖణేన సుభావితస్స సోళసిమ్పి కలం నానుభవన్తి, న పాపుణన్తి, నాగ్ఘన్తీతి అత్థో.

ఇదాని అపరేపి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికే మేత్తాభావనాయ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘యో న హన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యోతి మేత్తాబ్రహ్మవిహారభావనానుయుత్తో పుగ్గలో. న హన్తీతి తేనేవ మేత్తాభావనానుభావేన దూరవిక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ న కఞ్చి సత్తం హింసతి, లేడ్డుదణ్డాదీహి న విబాధతి వా. న ఘాతేతీతి పరం సమాదపేత్వా న సత్తే హనాపేతి న విబాధాపేతి చ. న జినాతీతి సారమ్భవిగ్గాహికకథాదివసేన న కఞ్చి జినాతి సారమ్భస్సేవ అభావతో, జానికరణవసేన వా అడ్డకరణాదినా న కఞ్చి జినాతి. న జాపయేతి పరేపి పయోజేత్వా పరేసం ధనజానిం న కారాపేయ్య. మేత్తంసోతి మేత్తామయచిత్తకోట్ఠాసో, మేత్తాయ వా అంసో అవిజహనట్ఠేన అవయవభూతోతి మేత్తంసో. సబ్బభూతేసూతి సబ్బసత్తేసు. తతో ఏవ వేరం తస్స న కేనచీతి అకుసలవేరం తస్స కేనచిపి కారణేన నత్థి, పుగ్గలవేరసఙ్ఖాతో విరోధో కేనచి పురిసేన సద్ధిం తస్స మేత్తావిహారిస్స నత్థీతి.

ఏవమేతస్మిం ఏకకనిపాతే పటిపాటియా తేరససు సుత్తేసు సిక్ఖాసుత్తద్వయే చాతి పన్నరససు సుత్తేసు వివట్టం కథితం, నీవరణసుత్తం సంయోజనసుత్తం అప్పమాదసుత్తం అట్ఠిసఞ్చయసుత్తన్తి ఏతేసు చతూసు సుత్తేసు వట్టవివట్టం కథితం. ఇతరేసు పన వట్టమేవ కథితన్తి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పరమత్థదీపనియా

ఖుద్దకనికాయ-అట్ఠకథాయ

ఇతివుత్తకస్స ఏకకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.