౬. పఠమసేఖసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే సేఖస్సాతి ఏత్థ కేనట్ఠేన సేఖో? సేక్ఖధమ్మపటిలాభతో సేఖో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సేఖో హోతీతి? ఇధ, భిక్ఖు, సేఖాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో హోతి…పే… సేఖేన సమ్మాసమాధినా సమన్నాగతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖు, సేఖో హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౩).

అపిచ సిక్ఖతీతి సేఖో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి. సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేఖోతి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౬).

యోపి కల్యాణపుథుజ్జనో అనులోమప్పటిపదాయ పరిపూరకారీ సీలసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియానుయోగమనుయుత్తో పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి – ‘‘అజ్జ వా స్వే వా అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఫలం అధిగమిస్సామీ’’తి, సోపి వుచ్చతి సిక్ఖతీతి సేఖోతి. ఇమస్మిం అత్థే న పటివిజ్ఝన్తోవ సేఖో అధిప్పేతో, అథ ఖో కల్యాణపుథుజ్జనోపి. అప్పత్తం మానసం ఏతేనాతి అప్పత్తమానసో. మానసన్తి ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩) ఏత్థ రాగో మానసన్తి వుత్తో. ‘‘చిత్తం మనో మానస’’న్తి (ధ. స. ౬౩, ౬౫) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘అప్పత్తమానసో సేఖో, కాలం కయిరా జనే సుతా’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౯) ఏత్థ అరహత్తం. ఇధాపి అరహత్తమేవ అధిప్పేతం. తేన అప్పత్తఅరహత్తస్సాతి వుత్తం హోతి.

అనుత్తరన్తి సేట్ఠం, అసదిసన్తి అత్థో. చతూహి యోగేహి ఖేమం అనుపద్దుతన్తి యోగక్ఖేమం, అరహత్తమేవ అధిప్పేతం. పత్థయమానస్సాతి ద్వే పత్థనా తణ్హాపత్థనా, కుసలచ్ఛన్దపత్థనా చ. ‘‘పత్థయమానస్స హి జప్పితాని, పవేధితం వాపి పకప్పితేసూ’’తి (సు. ని. ౯౦౮; మహాని. ౧౩౭) ఏత్థ తణ్హాపత్థనా.

‘‘ఛిన్నం పాపిమతో సోతం, విద్ధస్తం వినళీకతం;

పామోజ్జబహులా హోథ, ఖేమం పత్థేథ భిక్ఖవో’’తి. (మ. ని. ౧.౩౫౨);

ఏత్థ కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దపత్థనా, అయమేవ ఇధాధిప్పేతా. తేన పత్థయమానస్సాతి తం యోగక్ఖేమం గన్తుకామస్స తన్నిన్నస్స తప్పోణస్స తప్పబ్భారస్సాతి అత్థో. విహరతోతి ఏకం ఇరియాపథదుక్ఖం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతో. అథ వా ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ విహరతీ’’తిఆదినా నిద్దేసనయేన చేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అజ్ఝత్తికన్తి నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే అజ్ఝత్తే భవం అజ్ఝత్తికం. అఙ్గన్తి కారణం. ఇతి కరిత్వాతి ఏవం కత్వా. న అఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామీతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం అత్తనో సన్తానే సముట్ఠితం కారణన్తి కత్వా అఞ్ఞం ఏకకారణమ్పి న సమనుపస్సామి యం ఏవం బహూపకారం, యథయిదం యోనిసో మనసికారోతి ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, అనిచ్చాదీసు అనిచ్చాదినయేనేవ మనసికారో, అనిచ్చానులోమికేన వా చిత్తస్స ఆవట్టనా అన్వావట్టనా ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో. అయం యోనిసో మనసికారో.

ఇదాని యోనిసో మనసికారస్స ఆనుభావం దస్సేతుం ‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి వుత్తం. తత్థ యోనిసో మనసి కరోన్తోతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖనిరోధో అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’’న్తి చతూసు అరియసచ్చేసు యోనిసో మనసికారం పవత్తేన్తో.

తత్రాయం అత్థవిభావనా – యదిపి ఇదం సుత్తం అవిసేసేన సేక్ఖపుగ్గలవసేన ఆగతం, చతుమగ్గసాధారణవసేన పన సఙ్ఖేపేనేవ కమ్మట్ఠానం కథయిస్సామ. యో చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో యోగావచరో ‘‘తణ్హావజ్జా తేభూమకా ఖన్ధా దుక్ఖం, తణ్హా సముదయో, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధో, నిరోధసమ్పాపకో మగ్గో’’తి ఏవం పుబ్బే ఏవ ఆచరియసన్తికే ఉగ్గహితచతుసచ్చకమ్మట్ఠానో. సో అపరేన సమయేన విపస్సనామగ్గం సమారుళ్హో సమానో తేభూమకే ఖన్ధే ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యోనిసో మనసి కరోతి, ఉపాయేన పథేన సమన్నాహరతి చేవ విపస్సతి చ. విపస్సనా హి ఇధ మనసికారసీసేన వుత్తా. యా పనాయం తస్స దుక్ఖస్స సముట్ఠాపికా పురిమభవికా తణ్హా, అయం దుక్ఖసముదయోతి యోనిసో మనసి కరోతి. యస్మా పన ఇదం దుక్ఖం, అయఞ్చ సముదయో ఇదం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి న పవత్తన్తి, తస్మా యదిదం నిబ్బానం నామ, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యోనిసో మనసి కరోతి. నిరోధసమ్పాపకం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యోనిసో మనసి కరోతి, ఉపాయేన పథేన సమన్నాహరతి చేవ విపస్సతి చ.

తత్రాయం ఉపాయో – అభినివేసో నామ ఖన్ధే హోతి, న వివట్టే, తస్మా అయమత్థో – ‘‘ఇమస్మిం కాయే పథవీధాతు, ఆపోధాతూ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౮) నయేన చత్తారి మహాభూతాని తదనుసారేన ఉపాదారూపాని చ పరిగ్గహేత్వా ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో’’తి వవత్థపేతి. తం వవత్థాపయతో ఉప్పన్నే తదారమ్మణే చిత్తచేతసికధమ్మే ‘‘ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా’’తి వవత్థపేతి. తతో ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖ’’న్తి వవత్థపేతి. తే పన సఙ్ఖేపతో నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వే భాగా హోన్తి. ఇదఞ్చ నామరూపం సహేతు సప్పచ్చయం ఉప్పజ్జతి, తస్స అయం అవిజ్జాభవతణ్హాదికో హేతు, అయం ఆహారాదికో పచ్చయోతి హేతుప్పచ్చయే వవత్థపేతి. సో తేసం పచ్చయానఞ్చ పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ యాథావసరసలక్ఖణం వవత్థపేత్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అహుత్వా భవన్తి, హుత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా అనిచ్చా’’తి అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతి, ‘‘ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా దుక్ఖా’’తి దుక్ఖలక్ఖణం ఆరోపేతి, ‘‘అవసవత్తనతో అనత్తా’’తి అనత్తలక్ఖణం ఆరోపేతి.

ఏవం తిలక్ఖణాని ఆరోపేత్వా విపస్సన్తో ఉదయబ్బయఞాణుప్పత్తియా ఉప్పన్నే ఓభాసాదికే విపస్సనుపక్కిలేసే ‘అమగ్గో’తి ఉదయబ్బయఞాణమేవ ‘‘అరియమగ్గస్స ఉపాయభూతో పుబ్బభాగమగ్గో’’తి మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా పున ఉదయబ్బయఞాణం పటిపాటియా భఙ్గఞాణాదీని చ ఉప్పాదేన్తో సోతాపత్తిమగ్గాదయో పాపుణాతి. తస్మిం ఖణే చత్తారి సచ్చాని ఏకప్పటివేధేనేవ పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. తత్థ దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో, సముదయం పహానప్పటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో సబ్బం అకుసలం పజహతి, నిరోధం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో మగ్గం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో సబ్బం కుసలం భావేతి. అరియమగ్గో హి నిప్పరియాయతో కుచ్ఛితసలనాదిఅత్థేన కుసలో, తస్మిఞ్చ భావితే సబ్బేపి కుసలా అనవజ్జబోధిపక్ఖియధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి. ఏవం యోనిసో మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి. తథా హి వుత్తం – ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతి, అయం దుక్ఖసముదయోతి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౧). అపరమ్పి వుత్తం ‘‘యోనిసో మనసికారసమ్పన్నస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం – అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేస్సతి, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౫).

యోనిసో మనసికారోతి గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – సిక్ఖతి, సిక్ఖాపదాని తస్స అత్థి, సిక్ఖనసీలోతి వా సేఖో. సంసారే భయం ఇక్ఖతీతి భిక్ఖు. తస్స సేఖస్స భిక్ఖునో ఉత్తమత్థస్స అరహత్తస్స పత్తియా అధిగమాయ యథా యోనిసో మనసికారో, ఏవం బహుకారో బహూపకారో అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో నత్థి. కస్మా? యస్మా యోనిసో ఉపాయేన మనసికారం పురక్ఖత్వా పదహం చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవసేన పదహన్తో, ఖయం దుక్ఖస్స పాపుణే సంకిలేసవట్టదుక్ఖస్స పరిక్ఖయం పరియోసానం నిబ్బానం పాపుణే అధిగచ్ఛేయ్య, తస్మా యోనిసో మనసికారో బహుకారోతి.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.