౧. మారధీతరవత్థు

యస్స జితన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా బోధిమణ్డే విహరన్తో మారధీతరో ఆరబ్భ కథేసి. దేసనం పన సావత్థియం సముట్ఠాపేత్వా పున కురురట్ఠే మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స కథేసి.

కురురట్ఠే కిర మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స ధీతా మాగణ్డియాయేవ నామ అహోసి ఉత్తమరూపధరా. తం పత్థయమానా అనేకబ్రాహ్మణమహాసాలా చేవ ఖత్తియమహాసాలా చ ‘‘ధీతరం నో దేతూ’’తి మాగణ్డియస్స పహిణింసు. సోపి ‘‘న తుమ్హే మయ్హం ధీతు అనుచ్ఛవికా’’తి సబ్బే పటిక్ఖిపతేవ. అథేకదివసం సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం మాగణ్డియబ్రాహ్మణం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఉపధారేన్తో బ్రాహ్మణస్స చ బ్రాహ్మణియా చ తిణ్ణం మగ్గఫలానం ఉపనిస్సయం అద్దస. బ్రాహ్మణోపి బహిగామే నిబద్ధం అగ్గిం పరిచరతి. సత్థా పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ తం ఠానం అగమాసి. బ్రాహ్మణో సత్థు రూపసిరిం ఓలోకేన్తో ‘‘ఇమస్మిం లోకే ఇమినా సదిసో పురిసో నామ నత్థి, అయం మయ్హం ధీతు అనుచ్ఛవికో, ఇమస్స మే ధీతరం దస్సామా’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం ఆహ – ‘‘సమణ, మమ ఏకా ధీతా అత్థి, అహం తస్సా అనుచ్ఛవికం పురిసం అపస్సన్తో తం న కస్సచి అదాసిం, త్వం పనస్సా అనుచ్ఛవికో, అహం తే ధీతరం పాదపరిచారికం కత్వా దాతుకామో, యావ నం ఆనేమి, తావ ఇధేవ తిట్ఠాహీ’’తి. సత్థా తస్స కథం సుత్వా నేవ అభినన్ది, న పటిక్కోసి.

బ్రాహ్మణోపి గేహం గన్త్వా బ్రాహ్మణిం ఆహ – ‘‘భోతి, అజ్జ మే ధీతు అనుచ్ఛవికో పురిసో దిట్ఠో, తస్స నం దస్సామా’’తి ధీతరం అలఙ్కారాపేత్వా ఆదాయ బ్రాహ్మణియా సద్ధిం తం ఠానం అగమాసి. మహాజనోపి కుతూహలజాతో నిక్ఖమి. సత్థా బ్రాహ్మణేన వుత్తట్ఠానే అట్ఠత్వా తత్థ పదచేతియం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్మిం ఠానే అట్ఠాసి. బుద్ధానం కిర పదచేతియం ‘‘ఇదం అసుకో నామ పస్సతూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా అక్కన్తట్ఠానేయేవ పఞ్ఞాయతి, సేసట్ఠానే తం పస్సన్తో నామ నత్థి. బ్రాహ్మణో అత్తనా సద్ధిం గచ్ఛమానాయ బ్రాహ్మణియా ‘‘కహం సో’’తి పుట్ఠో ‘‘ఇమస్మిం ఠానే తిట్ఠాహీతి తం అవచ’’న్తి ఓలోకేన్తో పదవలఞ్జం దిస్వా ‘‘ఇదమస్స పద’’న్తి దస్సేసి. సా లక్ఖణమన్తకుసలతాయ ‘‘న ఇదం, బ్రాహ్మణ, కామభోగినో పద’’న్తి వత్వా బ్రాహ్మణేన, ‘‘భోతి, త్వం ఉదకపాతిమ్హి సుసుమారం పస్ససి, మయా సో సమణో దిట్ఠో ‘ధీతరం తే దస్సామీ’తి వుత్తో, తేనాపి అధివాసిత’’న్తి వుత్తే, ‘‘బ్రాహ్మణ, కిఞ్చాపి త్వం ఏవం వదేసి, ఇదం పన నిక్కిలేసస్సేవ పద’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘రత్తస్స హి ఉక్కుటికం పదం భవే,

దుట్ఠస్స హోతి సహసానుపీళితం;

మూళ్హస్స హోతి అవకడ్ఢితం పదం,

వివట్టచ్ఛదస్స ఇదమీదిసం పద’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౪౫; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౦-౨౬౧; ధ. ప. అట్ఠ. ౧.సామావతీవత్థు);

అథ నం బ్రాహ్మణో, ‘‘భోతి, మా విరవి, తుణ్హీభూతావ ఏహీ’’తి గచ్ఛన్తో సత్థారం దిస్వా ‘‘అయం సో పురిసో’’తి తస్సా దస్సేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘సమణ, ధీతరం తే దస్సామీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘న మే తవ ధీతాయ అత్థో’’తి అవత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, ఏకం తే కారణం కథేస్సామి, సుణిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘కథేహి, భో సమణ, సుణిస్సామీ’’తి వుత్తే అభినిక్ఖమనతో పట్ఠాయ అతీతం ఆహరిత్వా దస్సేసి.

తత్రాయం సఙ్ఖేపకథా – మహాసత్తో రజ్జసిరిం పహాయ కణ్టకం ఆరుయ్హ ఛన్నసహాయో అభినిక్ఖమన్తో నగరద్వారే ఠితేన మారేన ‘‘సిద్ధత్థ, నివత్త, ఇతో తే సత్తమే దివసే చక్కరతనం పాతుభవిస్సతీ’’తి వుత్తే, ‘‘అహమేతం, మార, జానామి, న మే తేనత్థో’’తి ఆహ. అథ కిమత్థాయ నిక్ఖమసీతి? సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణత్థాయాతి. ‘‘తేన హి సచే అజ్జతో పట్ఠాయ కామవితక్కాదీనం ఏకమ్పి వితక్కం వితక్కేస్ససి, జానిస్సామి తే కత్తబ్బ’’న్తి ఆహ. సో తతో పట్ఠాయ ఓతారాపేక్ఖో సత్త వస్సాని మహాసత్తం అనుబన్ధి.

సత్థాపి ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం చరిత్వా పచ్చత్తపురిసకారం నిస్సాయ బోధిమూలే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా విముత్తిసుఖం పటిసంవేదయమానో పఞ్చమసత్తాహే అజపాలనిగ్రోధమూలే నిసీది. తస్మిం సమయే మారో ‘‘అహం ఏత్తకం కాలం అనుబన్ధిత్వా ఓతారాపేక్ఖోపి ఇమస్స కిఞ్చి ఖలితం నాద్దసం, అతిక్కన్తో ఇదాని ఏస మమ విసయ’’న్తి దోమనస్సప్పత్తో మహామగ్గే నిసీది. అథస్స తణ్హా అరతీ రగాతి ఇమా తిస్సో ధీతరో ‘‘పితా నో న పఞ్ఞాయతి, కహం ను ఖో ఏతరహీ’’తి ఓలోకయమానా తం తథా నిసిన్నం దిస్వా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కస్మా, తాత, దుక్ఖీ దుమ్మనోసీ’’తి పుచ్ఛింసు. సో తాసం తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం తా ఆహంసు – ‘‘తాత, మా చిన్తయి, మయం తం అత్తనో వసే కత్వా ఆనేస్సామా’’తి. ‘‘న సక్కా అమ్మా, ఏస కేనచి వసే కాతున్తి. ‘‘తాత, మయం ఇత్థియో నామ ఇదానేవ నం రాగపాసాదీహి బన్ధిత్వా ఆనేస్సామ, తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’’తి సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పాదే తే, సమణ, పరిచారేమా’’తి ఆహంసు. సత్థా నేవ తాసం వచనం మనసాకాసి, న అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేసి.

పున మారధీతరో ‘‘ఉచ్చావచా ఖో పురిసానం అధిప్పాయా, కేసఞ్చి కుమారికాసు పేమం హోతి, కేసఞ్చి పఠమవయే ఠితాసు, కేసఞ్చి మజ్ఝిమవయే ఠితాసు, కేసఞ్చి పచ్ఛిమవయే ఠితాసు, నానప్పకారేహి తం పలోభేస్సామా’’తి ఏకేకా కుమారికవణ్ణాదివసేన సతం సతం అత్తభావే అభినిమ్మినిత్వా కుమారియో, అవిజాతా, సకిం విజాతా, దువిజాతా, మజ్ఝిమిత్థియో, మహల్లకిత్థియో చ హుత్వా ఛక్ఖత్తుం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పాదే తే, సమణ, పరిచారేమా’’తి ఆహంసు. తమ్పి భగవా న మనసాకాసి యథా తం అనుత్తరే ఉపధిసఙ్ఖయే విముత్తోతి. అథ సత్థా ఏత్తకేనపి తా అనుగచ్ఛన్తియో ‘‘అపేథ, కిం దిస్వా ఏవం వాయమథ, ఏవరూపం నామ వీతరాగానం పురతో కాతుం న వట్టతి. తథాగతస్స పన రాగాదయో పహీనా. కేన తం కారణేన అత్తనో వసం నేస్సథా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౭౯. ‘‘యస్స జితం నావజీయతి,

జితం యస్స నోయాతి కోచి లోకే;

తం బుద్ధమనన్తగోచరం,

అపదం కేన పదేన నేస్సథ.

౧౮౦. ‘‘యస్స జాలినీ విసత్తికా,

తణ్హా నత్థి కుహిఞ్చి నేతవే;

తం బుద్ధమనన్తగోచరం,

అపదం కేన పదేన నేస్సథా’’తి.

తత్థ యస్స జితం నావజీయతీతి యస్స సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తేన తేన మగ్గేన జితం రాగాదికిలేసజాతం పున అసముదాచరణతో నావజీయతి, దుజ్జితం నామ న హోతి. నోయాతీతి న ఉయ్యాతి, యస్స జితం కిలేసజాతం రాగాదీసు కోచి ఏకో కిలేసోపి లోకే పచ్ఛతో వత్తీ నామ న హోతి, నానుబన్ధతీతి అత్థో. అనన్తగోచరన్తి అనన్తారమ్మణస్స సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స వసేన అపరియన్త గోచరం. కేన పదేనాతి యస్స హి రాగపదాదీసు ఏకపదమ్పి అత్థి, తం తుమ్హే తేన పదేన నేస్సథ. బుద్ధస్స పన ఏకపదమ్పి నత్థి, తం అపదం బుద్ధం తుమ్హే కేన పదేన నేస్సథ.

దుతియగాథాయ తణ్హా నామేసా సంసిబ్బితపరియోనన్ధనట్ఠేన జాలమస్సా అత్థీతిపి జాలకారికాతిపి జాలూపమాతిపి జాలినీ. రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు విసత్తతాయ విసత్తమనతాయ విసాహరతాయ విసపుప్ఫతాయ విసఫలతాయ విసపరిభోగతాయ విసత్తికా. సా ఏవరూపా తణ్హా యస్స కుహిఞ్చి భవే నేతుం నత్థి, తం తుమ్హే అపదం బుద్ధం కేన పదేన నేస్సథాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూనం దేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. మారధీతరోపి తత్థేవ అన్తరధాయింసు.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘మాగణ్డియ, అహం పుబ్బే ఇమా తిస్సో మారధీతరో అద్దసం సేమ్హాదీహి అపలిబుద్ధేన సువణ్ణక్ఖన్ధసదిసేన అత్తభావేన సమన్నాగతా, తదాపి మేథునస్మిం ఛన్దో నాహోసియేవ. తవ ధీతు సరీరం ద్వత్తింసాకారకుణపపరిపూరం బహివిచిత్తో వియ అసుచిఘటో. సచే హి మమ పాదో అసుచిమక్ఖితో భవేయ్య, అయఞ్చ ఉమ్మారట్ఠానే తిట్ఠేయ్య, తథాపిస్సా సరీరే అహం పాదే న ఫుసేయ్య’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ,

నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;

కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం,

పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి. (సు. ని. ౮౪౧; మహాని. ౭౦);

దేసనావసానే ఉభోపి జయమ్పతికా అనాగామిఫలే పతిట్ఠహింసూతి.

మారధీతరవత్థు పఠమం.