౧. బోధిరాజకుమారవత్థు

అత్తానఞ్చేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా భేసకళావనే విహరన్తో బోధిరాజకుమారం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర పథవీతలే అఞ్ఞేహి పాసాదేహి అసదిసరూపం ఆకాసే ఉప్పతమానం వియ కోకనుదం నామ పాసాదం కారేత్వా వడ్ఢకిం పుచ్ఛి – ‘‘కిం తయా అఞ్ఞత్థాపి ఏవరూపో పాసాదో కతపుబ్బో, ఉదాహు పఠమసిప్పమేవ తే ఇద’’న్తి. ‘‘పఠమసిప్పమేవ, దేవా’’తి చ వుత్తే చిన్తేసి – ‘‘సచే అయం అఞ్ఞస్సపి ఏవరూపం పాసాదం కరిస్సతి, అయం పాసాదో అనచ్ఛరియో భవిస్సతి. ఇమం మయా మారేతుం వా హత్థపాదే వాస్స ఛిన్దితుం అక్ఖీని వా ఉప్పాటేతుం వట్టతి, ఏవం అఞ్ఞస్స పాసాదం న కరిస్సతీ’’తి. సో తమత్థం అత్తనో పియసహాయకస్స సఞ్జీవకపుత్తస్స నామ మాణవకస్స కథేసి. సో చిన్తేసి – ‘‘నిస్సంసయం ఏస వడ్ఢకిం నాసేస్సతి, అనగ్ఘో సిప్పీ, సో మయి పస్సన్తే మా నస్సతు, సఞ్ఞమస్స దస్సామీ’’తి. సో తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘పాసాదే తే కమ్మం నిట్ఠితం, నో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘నిట్ఠిత’’న్తి వుత్తే ‘‘రాజకుమారో తం నాసేతుకామో అత్తానం రక్ఖేయ్యాసీ’’తి ఆహ. వడ్ఢకీపి ‘‘భద్దకం తే, సామి, కతం మమ ఆరోచేన్తేన, అహమేత్థ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి వత్వా ‘‘కిం, సమ్మ, అమ్హాకం పాసాదే కమ్మం నిట్ఠిత’’న్తి రాజకుమారేన పుట్ఠో ‘‘న తావ, దేవ, నిట్ఠితం, బహు అవసిట్ఠ’’న్తి ఆహ. కిం కమ్మం నామ అవసిట్ఠన్తి? పచ్ఛా, దేవ, ఆచిక్ఖిస్సామి, దారూని తావ ఆహరాపేథాతి. కిం దారూని నామాతి? నిస్సారాని సుక్ఖదారూని, దేవాతి. సో ఆహరాపేత్వా అదాసి. అథ నం ఆహ – ‘‘దేవ, తే ఇతో పట్ఠాయ మమ సన్తికం నాగన్తబ్బం. కిం కారణా? సుఖుమకమ్మం కరోన్తస్స హి అఞ్ఞేహి సద్ధిం సల్లపన్తస్స మే కమ్మవిక్ఖేపో హోతి, ఆహారవేలాయం పన మే భరియావ ఆహారం ఆహరిస్సతీ’’తి. రాజకుమారోపి ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణి. సోపి ఏకస్మిం గబ్భే నిసీదిత్వా తాని దారూని తచ్ఛేత్వా అత్తనో పుత్తదారస్స అన్తో నిసీదనయోగ్గం గరుళసకుణం కత్వా ఆహారవేలాయ పన భరియం ఆహ – ‘‘గేహే విజ్జమానకం సబ్బం విక్కిణిత్వా హిరఞ్ఞసువణ్ణం గణ్హాహీ’’తి. రాజకుమారోపి వడ్ఢకిస్స అనిక్ఖమనత్థాయ గేహం పరిక్ఖిపిత్వా ఆరక్ఖం ఠపేసి. వడ్ఢకీపి సకుణస్స నిట్ఠితకాలే ‘‘అజ్జ సబ్బేపి దారకే గహేత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి భరియం వత్వా భుత్తపాతరాసో పుత్తదారం సకుణస్స కుచ్ఛియం నిసీదాపేత్వా వాతపానేన నిక్ఖమిత్వా పలాయి. సో తేసం, ‘‘దేవ, వడ్ఢకీ పలాయతీ’’తి కన్దన్తానంయేవ గన్త్వా హిమవన్తే ఓతరిత్వా ఏకం నగరం మాపేత్వా కట్ఠవాహనరాజా నామ జాతో.

రాజకుమారోపి ‘‘పాసాదమహం కరిస్సామీ’’తి సత్థారం నిమన్తేత్వా పాసాదే చతుజ్జాతియగన్ధేహి పరిభణ్డికం కత్వా పఠమఉమ్మారతో పట్ఠాయ చేలపటికం పత్థరి. సో కిర అపుత్తకో, తస్మా ‘‘సచాహం పుత్తం వా ధీతరం వా లచ్ఛామి, సత్థా ఇమం అక్కమిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా పత్థరి. సో సత్థరి ఆగతే సత్థారం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా పత్తం గహేత్వా ‘‘పవిసథ, భన్తే’’తి ఆహ. సత్థా న పావిసి, సో దుతియమ్పి తతియమ్పి యాచి. సత్థా అపవిసిత్వావ ఆనన్దత్థేరం ఓలోకేసి. థేరో ఓలోకితసఞ్ఞాయేవ వత్థానం అనక్కమనభావం ఞత్వా తం ‘‘సంహరతు, రాజకుమార, దుస్సాని, న భగవా చేలపటికం అక్కమిస్సతి, పచ్ఛిమజనతం తథాగతో ఓలోకేతీ’’తి దుస్సాని సంహరాపేసి. సో దుస్సాని సంహరిత్వా సత్థారం అన్తోనివేసనం పవేసత్వా యాగుఖజ్జకేన సమ్మానేత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, అహం తుమ్హాకం ఉపకారకో తిక్ఖత్తుం సరణం గతో, కుచ్ఛిగతో చ కిరమ్హి ఏకవారం సరణం గతో, దుతియం తరుణదారకకాలే, తతియం విఞ్ఞుభావం పత్తకాలే. తస్స మే కస్మా చేలపటికం న అక్కమిత్థా’’తి? ‘‘కిం పన త్వం, కుమార, చిన్తేత్వా చేలాని అత్థరీ’’తి? ‘‘సచే పుత్తం వా ధీతరం వా లచ్ఛామి, సత్థా మే చేలపటికం అక్కమిస్సతీ’’తి ఇదం చిన్తేత్వా, భన్తేతి. తేనేవాహం తం న అక్కమిన్తి. ‘‘కిం పనాహం, భన్తే, పుత్తం వా ధీతరం వా నేవ లచ్ఛామీ’’తి? ‘‘ఆమ, కుమారా’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘పురిమకఅత్తభావే జాయాయ సద్ధిం పమాదం ఆపన్నత్తా’’తి. ‘‘కస్మిం కాలే, భన్తే’’తి? అథస్స సత్థా అతీతం ఆహరిత్వా దస్సేసి –

అతీతే కిర అనేకసతా మనుస్సా మహతియా నావాయ సముద్దం పక్ఖన్దింసు. నావా సముద్దమజ్ఝే భిజ్జి. ద్వే జయమ్పతికా ఏకం ఫలకం గహేత్వా అన్తరదీపకం పవిసింసు, సేసా సబ్బే తత్థేవ మరింసు. తస్మిం ఖో పన దీపకే మహాసకుణసఙ్ఘో వసతి. తే అఞ్ఞం ఖాదితబ్బకం అదిస్వా ఛాతజ్ఝత్తా సకుణఅణ్డాని అఙ్గారేసు పచిత్వా ఖాదింసు, తేసు అప్పహోన్తేసు సకుణచ్ఛాపే గహేత్వా ఖాదింసు. ఏవం పఠమవయేపి మజ్ఝిమవయేపి పచ్ఛిమవయేపి ఖాదింసుయేవ. ఏకస్మిమ్పి వయే అప్పమాదం నాపజ్జింసు, ఏకోపి చ నేసం అప్పమాదం నాపజ్జి.

సత్థా ఇదం తస్స పుబ్బకమ్మం దస్సేత్వా ‘‘సచే హి త్వం, కుమార, తదా ఏకస్మిమ్పి వయే భరియాయ సద్ధిం అప్పమాదం ఆపజ్జిస్స, ఏకస్మిమ్పి వయే పుత్తో వా ధీతా వా ఉప్పజ్జేయ్య. సచే పన వో ఏకోపి అప్పమత్తో అభవిస్స, తం పటిచ్చ పుత్తో వా ధీతా వా ఉప్పజ్జిస్స. కుమార, అత్తానఞ్హి పియం మఞ్ఞమానేన తీసుపి వయేసు అప్పమత్తేన అత్తా రక్ఖితబ్బో, ఏవం అసక్కోన్తేన ఏకవయేపి రక్ఖితబ్బోయేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౫౭. ‘‘అత్తానఞ్చే పియం జఞ్ఞా, రక్ఖేయ్య నం సురక్ఖితం;

తిణ్ణం అఞ్ఞతరం యామం, పటిజగ్గేయ్య పణ్డితో’’తి.

తత్థ యామన్తి సత్థా అత్తనో ధమ్మిస్సరతాయ దేసనాకుసలతాయ చ ఇధ తిణ్ణం వయానం అఞ్ఞతరం వయం యామన్తి కత్వా దేసేసి, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సచే అత్తానం పియం జానేయ్య, రక్ఖేయ్య నం సురక్ఖితన్తి యథా సో సురక్ఖితో హోతి, ఏవం నం రక్ఖేయ్య. తత్థ సచే గీహీ సమానో ‘‘అత్తానం రక్ఖిస్సామీ’’తి ఉపరిపాసాదతలే సుసంవుతం గబ్భం పవిసిత్వా సమ్పన్నారక్ఖో హుత్వా వసన్తోపి, పబ్బజితో హుత్వా సుసంవుతే పిహితద్వారవాతపానే లేణే విహరన్తోపి అత్తానం న రక్ఖతియేవ. గిహీ పన సమానో యథాబలం దానసీలాదీని పుఞ్ఞాని కరోన్తో, పబ్బజితో వా పన వత్తపటివత్తపరియత్తిమనసికారేసు ఉస్సుక్కం ఆపజ్జన్తో అత్తానం రక్ఖతి నామ. ఏవం తీసు వయేసు అసక్కోన్తో అఞ్ఞతరస్మిమ్పి వయే పణ్డితపురిసో అత్తానం పటిజగ్గతియేవ. సచే హి గిహిభూతో పఠమవయే ఖిడ్డాపసుతతాయ కుసలం కాతుం న సక్కోతి, మజ్ఝిమవయే అప్పమత్తేన హుత్వా కుసలం కాతబ్బం. సచే మజ్ఝిమవయే పుత్తదారం పోసేన్తో కుసలం కాతుం న సక్కోతి, పచ్ఛిమవయే కాతబ్బమేవ. ఏవమ్పి కరోన్తేన అత్తా పటిజగ్గితోవ హోతి. ఏవం అకరోన్తస్స పన అత్తా పియో నామ న హోతి, అపాయపరాయణమేవ నం కరోతి. సచే పన పబ్బజితో పఠమవయే సజ్ఝాయం కరోన్తో ధారేన్తో వాచేన్తో వత్తపటివత్తం కరోన్తో పమాదం ఆపజ్జతి, మజ్ఝిమవయే అప్పమత్తేన సమణధమ్మో కాతబ్బో. సచే పఠమవయే ఉగ్గహితపరియత్తియా అట్ఠకథం వినిచ్ఛయం కారణాకారణఞ్చ పుచ్ఛన్తో మజ్ఝిమవయే పమాదం ఆపజ్జతి, పచ్ఛిమవయే అప్పమత్తేన సమణధమ్మో కాతబ్బోయేవ. ఏవమ్పి కరోన్తేన అత్తా పటిజగ్గితోవ హోతి. ఏవం అకరోన్తస్స పన అత్తా పియో నామ న హోతి, పచ్ఛానుతాపేనేవ నం తాపేతీతి.

దేసనావసానే బోధిరాజకుమారో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తపరిసాయపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

బోధిరాజకుమారవత్థు పఠమం.