౩. కుణ్డలకేసిత్థేరీవత్థు

యో చ గాథాసతం భాసేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కుణ్డలకేసిం ఆరబ్భ కథేసి.

రాజగహే కిర ఏకా సేట్ఠిధీతా సోళసవస్సుద్దేసికా అభిరూపా అహోసి దస్సనీయా పాసాదికా. తస్మిఞ్చ వయే ఠితా నారియో పురిసజ్ఝాసయా హోన్తి పురిసలోలా. అథ నం మాతాపితరో సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలే సిరిగబ్భే నివాసాపేసుం. ఏకమేవస్సా దాసిం పరిచారికం అదంసు. అథేకం కులపుత్తం చోరకమ్మం కరోన్తం గహేత్వా పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా చతుక్కే చతుక్కే కసాహి పహరిత్వా ఆఘాతనం నయింసు. సేట్ఠిధీతా మహాజనస్స సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి పాసాదతలే ఠత్వా ఓలోకేన్తీ తం దిస్వా పటిబద్ధచిత్తా హుత్వా తం పత్థయమానా ఆహారం పటిక్ఖిపిత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. అథ నం మాతా పుచ్ఛి – ‘‘కిం ఇదం, అమ్మా’’తి? ‘‘సచే ఏతం ‘చోరో’తి గహేత్వా నియ్యమానం పురిసం లభిస్సామి, జీవిస్సామి. నో చే లభిస్సామి, జీవితం మే నత్థి, ఇధేవ మరిస్సామీ’’తి. ‘‘అమ్మ, మా ఏవం కరి, అమ్హాకం జాతియా చ గోత్తేన చ భోగేన చ సదిసం అఞ్ఞం సామికం లభిస్ససీ’’తి. ‘‘మయ్హం అఞ్ఞేన కిచ్చం నత్థి, ఇమం అలభమానా మరిస్సామీ’’తి. మాతా ధీతరం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తీ పితునో ఆరోచేసి. సోపి నం సఞ్ఞాపేతుం అసక్కోన్తో ‘‘కిం సక్కా కాతు’’న్తి చిన్తేత్వా తం చోరం గహేత్వా గచ్ఛన్తస్స రాజపురిసస్స సహస్సభణ్డికం పేసేసి – ‘‘ఇమం గహేత్వా ఏతం పురిసం మయ్హం దేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి కహాపణే గహేత్వా తం ముఞ్చిత్వా అఞ్ఞం మారేత్వా ‘‘మారితో, దేవ, చోరో’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసి. సేట్ఠిపి తస్స ధీతరం అదాసి.

సా తతో పట్ఠాయ ‘‘సామికం ఆరాధేస్సామీ’’తి సబ్బాభరణపటిమణ్డితా సయమేవ తస్స యాగుఆదీని సంవిదహతి, చోరో కతిపాహచ్చయేన చిన్తేసి – ‘‘కదా ను ఖో ఇమం మారేత్వా ఏతిస్సా ఆభరణాని గహేత్వా ఏకస్మిం సురాగేహే విక్కిణిత్వా ఖాదితుం లభిస్సామీ’’తి? సో ‘‘అత్థేకో ఉపాయో’’తి చిన్తేత్వా ఆహారం పటిక్ఖిపిత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి, అథ నం సా ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కిం తే, సామి, రుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘న కిఞ్చి మే, భద్దేతి, కచ్చి పన మే మాతాపితరో తుయ్హం కుద్ధా’’తి? ‘‘న కుజ్ఝన్తి, భద్దే’’తి. అథ ‘‘కిం నామేత’’న్తి? ‘‘భద్దే, అహం తం దివసం బన్ధిత్వా నియ్యమానో చోరపపాతే అధివత్థాయ దేవతాయ బలికమ్మం పటిస్సుణిత్వా జీవితం లభిం, త్వమ్పి మయా తస్సా ఏవ ఆనుభావేన లద్ధా, ‘తం మే దేవతాయ బలికమ్మం ఠపిత’న్తి చిన్తేమి, భద్దే’’తి. ‘‘సామి, మా చిన్తయి, కరిస్సామి బలికమ్మం, వదేహి, కేనత్థో’’తి? ‘‘అప్పోదకమధుపాయసేన చ లాజపఞ్చమకపుప్ఫేహి చా’’తి. ‘‘సాధు, సామి, అహం పటియాదేస్సామీ’’తి సా సబ్బం బలికమ్మం పటియాదేత్వా ‘‘ఏహి, సామి, గచ్ఛామా’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి, భద్దే, తవ ఞాతకే నివత్తేత్వా మహగ్ఘాని వత్థాభరణాని గహేత్వా అత్తానం అలఙ్కరోహి, హసన్తా కీళన్తా సుఖం గమిస్సామా’’తి. సా తథా అకాసి.

అథ నం సో పబ్బతపాదం గతకాలే ఆహ – ‘‘భద్దే, ఇతో పరం ఉభోవ జనా గమిస్సామ, సేసజనం యానకేన సద్ధిం నివత్తాపేత్వా బలికమ్మభాజనం సయం ఉక్ఖిపిత్వా గణ్హాహీ’’తి. సా తథా అకాసి. చోరో తం గహేత్వా చోరపపాతపబ్బతం అభిరుహి. తస్స హి ఏకేన పస్సేన మనుస్సా అభిరుహన్తి, ఏకం పస్సం ఛిన్నపపాతం. పబ్బతమత్థకే ఠితా తేన పస్సేన చోరే పాతేన్తి. తే ఖణ్డాఖణ్డం హుత్వా భూమియం పతన్తి. తస్మా ‘‘చోరపపాతో’’తి వుచ్చతి. సా తస్స పబ్బతస్స మత్థకే ఠత్వా ‘‘బలికమ్మం తే, సామి, కరోహీ’’తి ఆహ. సో తుణ్హీ అహోసి. పున తాయ ‘‘కస్మా, సామి, తుణ్హీభూతోసీ’’తి వుత్తే తం ఆహ – ‘‘న మయ్హం బలికమ్మేనత్థో, వఞ్చేత్వా పన తం ఆదాయ ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘కిం కారణా, సామీ’’తి? ‘‘తం మారేత్వా తవ ఆభరణాని గహేత్వా పలాయనత్థాయా’’తి. సా మరణభయతజ్జితా ఆహ – ‘‘సామి, అహఞ్చ ఆభరణాని చ తవ సన్తకానేవ, కస్మా ఏవం వదేసీ’’తి? సో, ‘‘మా ఏవం కరోహీ’’తి, పునప్పునం యాచియమానోపి ‘‘మారేమి ఏవా’’తి ఆహ. ‘‘ఏవం సన్తే కిం తే మమ మరణేన? ఇమాని ఆభరణాని గహేత్వా మయ్హం జీవితం దేహి, ఇతో పట్ఠాయ మం ‘మతా’తి ధారేహి, దాసీ వా తే హుత్వా కమ్మం కరిస్సామీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఇదం సువణ్ణకేయూరం, ముత్తా వేళురియా బహూ;

సబ్బం హరస్సు భద్దన్తే, మం చ దాసీతి సావయా’’తి. (అప. థేరీ ౨.౩.౨౭);

తం సుత్వా చోరో ‘‘ఏవం కతే త్వం గన్త్వా మాతాపితూనం ఆచిక్ఖిస్ససి, మారేస్సామియేవ, మా త్వం బాళ్హం పరిదేవసీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘మా బాళ్హం పరిదేవేసి, ఖిప్పం బన్ధాహి భణ్డికం;

న తుయ్హం జీవితం అత్థి, సబ్బం గణ్హామి భణ్డక’’న్తి. –

సా చిన్తేసి – ‘‘అహో ఇదం కమ్మం భారియం. పఞ్ఞా నామ న పచిత్వా ఖాదనత్థాయ కతా, అథ ఖో విచారణత్థాయ కతా, జానిస్సామిస్స కత్తబ్బ’’న్తి, అథ నం ఆహ – ‘‘సామి, యదా త్వం ‘చోరో’తి గహేత్వా నీయసి, తదాహం మాతాపితూనం ఆచిక్ఖిం, తే సహస్సం విస్సజ్జేత్వా తం ఆహరాపేత్వా గేహే కరింసు. తతో పట్ఠాయ అహం తుయ్హం ఉపకారికా, అజ్జ మే సుదిట్ఠం కత్వా అత్తానం వన్దితుం దేహీ’’తి. సో ‘‘సాధు, భద్దే, సుదిట్ఠం కత్వా వన్దాహీ’’తి వత్వా పబ్బతన్తే అట్ఠాసి. అథ నం సా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా చతూసు ఠానేసు వన్దిత్వా, ‘‘సామి, ఇదం తే పచ్ఛిమదస్సనం, ఇదాని తుయ్హం వా మమ దస్సనం, మయ్హం వా తవ దస్సనం నత్థీ’’తి పురతో చ పచ్ఛతో చ ఆలిఙ్గిత్వా పమత్తం హుత్వా పబ్బతన్తే ఠితం పిట్ఠిపస్సే ఠత్వా ఏకేన హత్థేన ఖన్ధే గహేత్వా ఏకేన పిట్ఠికచ్ఛాయ గహేత్వా పబ్బతపపాతే ఖిపి. సో పబ్బతకుచ్ఛియం పటిహతో ఖణ్డాఖణ్డికం హుత్వా భూమియం పతి. చోరపపాతమత్థకే అధివత్థా దేవతా తేసం ద్విన్నమ్పి కిరియం దిస్వా తస్సా ఇత్థియా సాధుకారం దత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘న హి సబ్బేసు ఠానేసు, పురిసో హోతి పణ్డితో;

ఇత్థీపి పణ్డితా హోతి, తత్థ తత్థ విచక్ఖణా’’తి. (అప. థేరీ ౨.౩.౩౧);

సాపి చోరం పపాతే ఖిపిత్వా చిన్తేసి – ‘‘సచాహం గేహం గమిస్సామి, ‘సామికో తే కుహి’న్తి పుచ్ఛిస్సన్తి, సచాహం ఏవం పుట్ఠా ‘మారితో మే’తి వక్ఖామి, ‘దుబ్బినీతే సహస్సం దత్వా తం ఆహరాపేత్వా ఇదాని నం మారేసీ’తి మం ముఖసత్తీహి విజ్ఝిస్సన్తి, ‘ఆభరణత్థాయ సో మం మారేతుకామో అహోసీ’తి వుత్తేపి న సద్దహిస్సన్తి, అలం మే గేహేనా’’తి తత్థేవాభరణాని ఛడ్డేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన విచరన్తీ ఏకం పరిబ్బాజకానం అస్సమం పత్వా వన్దిత్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బజ్జం దేథా’’తి ఆహ. అథ నం పబ్బాజేసుం. సా పబ్బజిత్వావ పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం పబ్బజ్జాయ కిం ఉత్తమ’’న్తి? ‘‘భద్దే, దససు వా కసిణేసు పరికమ్మం కత్వా ఝానం నిబ్బత్తేతబ్బం, వాదసహస్సం వా ఉగ్గణ్హితబ్బం, అయం అమ్హాకం పబ్బజ్జాయ ఉత్తమత్థో’’తి. ‘‘ఝానం తావ నిబ్బత్తేతుం అహం న సక్ఖిస్సామి, వాదసహస్సం పన ఉగ్గణ్హిస్సామి, అయ్యా’’తి. అథ నం తే వాదసహస్సం ఉగ్గణ్హాపేత్వా ‘‘ఉగ్గహితం తే సిప్పం, ఇదాని త్వం జమ్బుదీపతలే విచరిత్వా అత్తనా సద్ధిం పఞ్హం కథేతుం సమత్థం ఓలోకేహీ’’తి తస్స హత్థే జమ్బుసాఖం దత్వా ఉయ్యోజేసుం – ‘‘గచ్ఛ, భద్దే, సచే కోచి గిహిభూతో తయా సద్ధిం పఞ్హం కథేతుం సక్కోతి, తస్సేవ పాదపరిచారికా భవాహి, సచే పబ్బజితో సక్కోతి, తస్స సన్తికే పబ్బజాహీ’’తి.

సా నామేన జమ్బుపరిబ్బాజికా నామ హుత్వా తతో నిక్ఖమిత్వా దిట్ఠే దిట్ఠే పఞ్హం పుచ్ఛన్తీ విచరతి. తాయ సద్ధిం కథేతుం సమత్థో నామ నాహోసి. ‘‘ఇతో జమ్బుపరిబ్బాజికా ఆగచ్ఛతీ’’తి సుత్వావ మనుస్సా పలాయన్తి. సా గామం వా నిగమం వా భిక్ఖాయ పవిసన్తీ గామద్వారే వాలుకరాసిం కత్వా తత్థ జమ్బుసాఖం ఠపేత్వా ‘‘మయా సద్ధిం కథేతుం సమత్థో జమ్బుసాఖం మద్దతూ’’తి వత్వా గామం పావిసి. తం ఠానం ఉపసఙ్కమితుం సమత్థో నామ నాహోసి. సాపి మిలాతాయ జమ్బుసాఖాయ అఞ్ఞం జమ్బుసాఖం గణ్హాతి, ఇమినా నీహారేన విచరన్తీ సావత్థిం పత్వా గామద్వారే వాలుకరాసిం కత్వా జమ్బుసాఖం ఠపేత్వా వుత్తనయేనేవ వత్వా భిక్ఖాయ పావిసి. సమ్బహులా గామదారకా జమ్బుసాఖం పరివారేత్వా అట్ఠంసు. తదా సారిపుత్తత్థేరో పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో నగరా నిక్ఖన్తో తే దారకే జమ్బుసాఖం పరివారేత్వా ఠితే దిస్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛి. దారకా థేరస్స తం పవత్తిం ఆచిక్ఖింసు. ‘‘తేన హి దారకా ఇమం సాఖం మద్దథా’’తి. ‘‘భాయామ, భన్తే’’తి. ‘‘అహం పఞ్హం కథేస్సామి, మద్దథ తుమ్హే’’తి. తే థేరస్స వచనేన సఞ్జాతుస్సాహా తథా కత్వా మద్దన్తా జమ్బుసాఖం ఉక్ఖిపింసు. పరిబ్బాజికా ఆగన్త్వా తే పరిభాసిత్వా ‘‘తుమ్హేహి సద్ధిం మమ పఞ్హేన కిచ్చం నత్థి, కస్మా మే సాఖం మద్దథా’’తి ఆహ. ‘‘అయ్యేనమ్హా మద్దాపితా’’తి ఆహంసు. ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి మే సాఖా మద్దాపితా’’తి? ‘‘ఆమ, భగినీ’’తి. ‘‘తేన హి మయా సద్ధిం పఞ్హం కథేథా’’తి. ‘‘సాధు కథేస్సామీ’’తి.

సా వడ్ఢమానకచ్ఛాయాయ పఞ్హం పుచ్ఛితుం థేరస్స సన్తికం అగమాసి, సకలనగరం సఙ్ఖుభి. ‘‘ద్విన్నం పణ్డితానం కథం సుణిస్సామా’’తి నాగరా తాయ సద్ధింయేవ గన్త్వా థేరం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. పరిబ్బాజికా థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, పుచ్ఛామి తే పఞ్హ’’న్తి. ‘‘పుచ్ఛ, భగినీ’’తి. సా వాదసహస్సం పుచ్ఛి, పుచ్ఛితం పుచ్ఛితం థేరో విస్సజ్జేసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘ఏత్తకా ఏవ తే పఞ్హా, అఞ్ఞేపి అత్థీ’’తి? ‘‘ఏత్తకా ఏవ, భన్తే’’తి. ‘‘తయా బహూ పఞ్హా పుట్ఠా, మయమ్పి ఏకం పుచ్ఛామ, విస్సజ్జిస్ససి నో’’తి? ‘‘జానమానా విస్సజ్జిస్సామి పుచ్ఛథ, భన్తే’’తి. థేరో ‘‘ఏకం నామ కి’’న్తి (ఖు. పా. ౪.౧) పఞ్హం పుచ్ఛి. సా ‘‘ఏవం నామేస విస్సజ్జేతబ్బో’’తి అజానన్తీ ‘‘కిం నామేతం, భన్తే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధపఞ్హో నామ, భగినీ’’తి. ‘‘మయ్హమ్పి తం దేథ, భన్తే’’తి. ‘‘సచే మాదిసా భవిస్ససి, దస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి మం పబ్బాజేథా’’తి. థేరో భిక్ఖునీనం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజేసి. సా పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదా కుణ్డలకేసిత్థేరీ నామ హుత్వా కతిపాహచ్చయేనేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘కుణ్డలకేసిత్థేరియా ధమ్మస్సవనఞ్చ బహుం నత్థి, పబ్బజితకిచ్చఞ్చస్సా మత్థకం పత్తం, ఏకేన కిర చోరేన సద్ధిం మహాసఙ్గామం కత్వా జినిత్వా ఆగతా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మయా దేసితధమ్మం ‘అప్పం వా బహుం వా’తి పమాణం మా గణ్హథ, అనత్థకం పదసతమ్పి సేయ్యో న హోతి, ధమ్మపదం పన ఏకమ్పి సేయ్యోవ. అవసేసచోరే జినన్తస్స చ జయో నామ న హోతి, అజ్ఝత్తికకిలేసచోరే జినన్తస్సేవ పన జయో నామ హోతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౦౨. ‘‘యో చ గాథాసతం భాసే, అనత్థపదసంహితా;

ఏకం ధమ్మపదం సేయ్యో, యం సుత్వా ఉపసమ్మతి.

౧౦౩. ‘‘యో సహస్సం సహస్సేన, సఙ్గామే మానుసే జినే;

ఏకఞ్చ జేయ్యమత్తానం, స వే సఙ్గామజుత్తమో’’తి.

తత్థ గాథాసతన్తి యో చ పుగ్గలో సతపరిచ్ఛేదా బహూపి గాథా భాసేయ్యాతి అత్థో. అనత్థపదసంహితాతి ఆకాసవణ్ణనాదివసేన అనత్థకేహి పదేహి సంహితా. ధమ్మపదన్తి అత్థసాధకం ఖన్ధాదిపటిసంయుత్తం, ‘‘చత్తారిమాని పరిబ్బాజకా ధమ్మపదాని. కతమాని చత్తారి? అనభిజ్ఝా పరిబ్బాజకా ధమ్మపదం, అబ్యాపాదో పరిబ్బాజకా ధమ్మపదం, సమ్మాసతి పరిబ్బాజకా ధమ్మపదం, సమ్మాసమాధి పరిబ్బాజకా ధమ్మపద’’న్తి (అ. ని. ౪.౩౦) ఏవం వుత్తేసు చతూసు ధమ్మపదేసు ఏకమ్పి ధమ్మపదం సేయ్యో. యో సహస్సం సహస్సేనాతి యో ఏకో సఙ్గామయోధో సహస్సేన గుణితం సహస్సం మానుసే ఏకస్మిం సఙ్గామే జినేయ్య, దసమనుస్ససతసహస్సం జినిత్వా జయం ఆహరేయ్య, అయమ్పి సఙ్గామజినతం ఉత్తమో పవరో నామ న హోతి. ఏకఞ్చ జేయ్యమత్తానన్తి యో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు అజ్ఝత్తికకమ్మట్ఠానం సమ్మసన్తో అత్తనో లోభాదికిలేసజయేన అత్తానం జినేయ్య. స వే సఙ్గామజుత్తమోతి సో సఙ్గామజినానం ఉత్తమో పవరో సఙ్గామసీసయోధోతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

కుణ్డలకేసిత్థేరీవత్థు తతియం.