౨. బాహియదారుచీరియత్థేరవత్థు

సహస్సమపి చే గాథాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దారుచీరియత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి కాలే బహూ మనుస్సా నావాయ మహాసముద్దం పక్ఖన్దిత్వా అన్తోమహాసముద్దే భిన్నాయ నావాయ మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖా అహేసుం. ఏకోవేత్థ ఏకం ఫలకం గహేత్వా వాయమన్తో సుప్పారకపట్టనతీరం ఓక్కమి, తస్స నివాసనపారుపనం నత్థి. సో అఞ్ఞం కిఞ్చి అపస్సన్తో సుక్ఖకట్ఠదణ్డకే వాకేహి పలివేఠేత్వా నివాసనపారుపనం కత్వా దేవకులతో కపాలం గహేత్వా సుప్పారకపట్టనం అగమాసి, మనుస్సా తం దిస్వా యాగుభత్తాదీని దత్వా ‘‘అయం ఏకో అరహా’’తి సమ్భావేసుం. సో వత్థేసు ఉపనీతేసు ‘‘సచాహం నివాసేస్సామి వా పారుపిస్సామి వా, లాభసక్కారో మే పరిహాయిస్సతీ’’తి తాని వత్థాని పటిక్ఖిపిత్వా దారుచీరానేవ పరిదహి. అథస్స బహూహి ‘‘అరహా అరహా’’తి వుచ్చమానస్స ఏవం చేతసో పరివితక్కో ఉదపాది ‘‘యే ఖో కేచి లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, అహం తేసం అఞ్ఞతరో’’తి. అథస్స పురాణసాలోహితా దేవతా ఏవం చిన్తేసి.

పురాణసాలోహితాతి పుబ్బే ఏకతో కతసమణధమ్మా. పుబ్బే కిర కస్సపదసబలస్స సాసనే ఓసక్కమానే సామణేరాదీనం విప్పకారం దిస్వా సత్త భిక్ఖూ సంవేగప్పత్తా ‘‘యావ సాసనస్స అన్తరధానం న హోతి, తావ అత్తనో పతిట్ఠం కరిస్సామా’’తి సువణ్ణచేతియం వన్దిత్వా అరఞ్ఞం పవిట్ఠా ఏకం పబ్బతం దిస్వా ‘‘జీవితే సాలయా నివత్తన్తు. నిరాలయా ఇమం పబ్బతం అభిరుహన్తూ’’తి వత్వా నిస్సేణిం బన్ధిత్వా సబ్బేపి తం అభిరుయ్హ నిస్సేణిం పాతేత్వా సమణధమ్మం కరింసు. తేసు సఙ్ఘత్థేరో ఏకరత్తాతిక్కమేనేవ అరహత్తం పాపుణి. సో అనోతత్తదహే నాగలతాదన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా ఉత్తరకురుతో పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా తే భిక్ఖూ ఆహ – ‘‘ఆవుసో, ఇమం దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా ముఖం ధోవిత్వా ఇమం పిణ్డపాతం పరిభుఞ్జథా’’తి. కిం పన, భన్తే, అమ్హేహి ఏవం కతికా కతా ‘‘యో పఠమం అరహత్తం పాపుణాతి, తేనాభతం పిణ్డపాతం అవసేసా పరిభుఞ్జిస్సన్తీ’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’తి. ‘‘తేన హి సచే మయమ్పి తుమ్హే వియ విసేసం నిబ్బత్తేస్సామ, సయం ఆహరిత్వా పరిభుఞ్జిస్సామా’’తి న ఇచ్ఛింసు. దుతియదివసే దుతియత్థేరో అనాగామిఫలం పాపుణి. సోపి తథేవ పిణ్డపాతం ఆహరిత్వా ఇతరే నిమన్తేసి. తే ఏవమాహంసు – ‘‘కిం పన, భన్తే, అమ్హేహి ఏవం కతికా కతా ‘మహాథేరేన ఆభతం పిణ్డపాతం అభుఞ్జిత్వా అనుథేరేన ఆభతం భుఞ్జిస్సామా’’’తి? ‘‘నో హేతం, ఆవుసో’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే తుమ్హే వియ మయమ్పి విసేసం నిబ్బత్తేత్వా అత్తనో పురిసకారేన భుఞ్జితుం సక్కోన్తా భుఞ్జిస్సామా’’తి న ఇచ్ఛింసు. తేసు అరహత్తం పత్తో భిక్ఖు పరినిబ్బాయి, అనాగామీ బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. ఇతరే పఞ్చ థేరా విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కోన్తా సుస్సిత్వా సత్తమే దివసే కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే తతో చవిత్వా తత్థ తత్థ కులఘరేసు నిబ్బత్తింసు. తేసు ఏకో పుక్కుసాతి రాజా (మ. ని. ౩.౩౪౨) అహోసి, ఏకో కుమారకస్సపో (మ. ని. ౧.౨౪౯), ఏకో దారుచీరియో (ఉదా. ౧౦), ఏకో దబ్బో మల్లపుత్తో (పారా. ౩౮౦; ఉదా. ౭౯) ఏకో సభియో పరిబ్బాజకోతి (సు. ని. సభియసుత్తం). తత్థ యో బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తో భిక్ఖు తం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘పురాణసాలోహితా దేవతా’’తి.

తస్స హి బ్రహ్మునో ఏతదహోసి – ‘‘అయం మయా సద్ధిం నిస్సేణిం బన్ధిత్వా పబ్బతం అభిరుహిత్వా సమణధమ్మం అకాసి, ఇదాని ఇమం లద్ధిం గహేత్వా విచరన్తో వినస్సేయ్య, సంవేజేస్సామి న’’న్తి. అథ నం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏవమాహ – ‘‘నేవ ఖో త్వం, బాహియ, అరహా, నపి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో, సాపి తే పటిపదా నత్థి, యాయ త్వం అరహా వా అస్స అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి. బాహియో ఆకాసే ఠత్వా కథేన్తం మహాబ్రహ్మానం ఓలోకేత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహో భారియం కమ్మం కతం, అహం ‘అరహన్తోమ్హీ’తి చిన్తేసిం, అయఞ్చ మం ‘న త్వం అరహా, నపి అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నోసీ’తి వదతి, అత్థి ను ఖో లోకే అఞ్ఞో అరహా’’తి. అథ నం పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో ఏతరహి దేవతే లోకే అరహా వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నో’’తి. అథస్స దేవతా ఆచిక్ఖి – ‘‘అత్థి, బాహియ, ఉత్తరేసు జనపదేసు సావత్థి నామ నగరం, తత్థ సో భగవా ఏతరహి విహరతి అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో. సో హి, బాహియ, భగవా అరహా చేవ అరహత్తత్థాయ చ ధమ్మం దేసేతీ’’తి.

బాహియో రత్తిభాగే దేవతాయ కథం సుత్వా సంవిగ్గమానసో తం ఖణంయేవ సుప్పారకా నిక్ఖమిత్వా ఏకరత్తివాసేన సావత్థిం అగమాసి, సబ్బం వీసయోజనసతికం మగ్గం ఏకరత్తివాసేనేవ అగమాసి. గచ్ఛన్తో చ పన దేవతానుభావేన గతో. ‘‘బుద్ధానుభావేనా’’తిపి వదన్తియేవ. తస్మిం పన ఖణే సత్థా సావత్థిం పిణ్డాయ పవిట్ఠో హోతి. సో భుత్తపాతరాసే కాయఆలసియవిమోచనత్థం అబ్భోకాసే చఙ్కమన్తే సమ్బహులే భిక్ఖూ ‘‘కహం ఏతరహి సత్థా’’తి పుచ్ఛి. భిక్ఖూ ‘‘భగవా సావత్థిం పిణ్డాయ పవిట్ఠో’’తి వత్వా తం పుచ్ఛింసు – ‘‘త్వం పన కుతో ఆగతోసీ’’తి? ‘‘సుప్పారకా ఆగతోమ్హీ’’తి. ‘‘కదా నిక్ఖన్తోసీ’’తి? ‘‘హియ్యో సాయం నిక్ఖన్తోమ్హీ’’తి. ‘‘దూరతోసి ఆగతో, నిసీద, తవ పాదే ధోవిత్వా తేలేన మక్ఖేత్వా థోకం విస్సమాహి, ఆగతకాలే సత్థారం దక్ఖిస్ససీ’’తి. ‘‘అహం, భన్తే, సత్థు వా అత్తనో వా జీవితన్తరాయం న జానామి, ఏకరత్తేనేవమ్హి కత్థచి అట్ఠత్వా అనిసీదిత్వా వీసయోజనసతికం మగ్గం ఆగతో, సత్థారం పస్సిత్వావ విస్సమిస్సామీ’’తి. సో ఏవం వత్వా తరమానరూపో సావత్థిం పవిసిత్వా భగవన్తం అనోపమాయ బుద్ధసిరియా పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా ‘‘చిరస్సం వత మే గోతమో సమ్మాసమ్బుద్ధో దిట్ఠో’’తి దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓనతసరీరో గన్త్వా అన్తరవీథియమేవ పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా గోప్ఫకేసు దళ్హం గహేత్వా ఏవమాహ – ‘‘దేసేతు మే, భన్తే, భగవా ధమ్మం, దేసేతు సుగతో ధమ్మం, యం మమస్స దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘అకాలో ఖో తావ, బాహియ, అన్తరఘరం పవిట్ఠమ్హా పిణ్డాయా’’తి పటిక్ఖిపి.

తం సుత్వా బాహియో, భన్తే, సంసారే సంసరన్తేన కబళీకారాహారో న అలద్ధపుబ్బో, తుమ్హాకం వా మయ్హం వా జీవితన్తరాయం న జానామి, దేసేతు మే ధమ్మన్తి. సత్థా దుతియమ్పి పటిక్ఖిపియేవ. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘ఇమస్స మం దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ సకలసరీరం పీతియా నిరన్తరం అజ్ఝోత్థటం హోతి, బలవపీతివేగో ధమ్మం సుత్వాపి న సక్ఖిస్సతి పటివిజ్ఝితుం, మజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ తావ తిట్ఠతు, ఏకరత్తేనేవ వీసయోజనసతికం మగ్గం ఆగతత్తా దరథోపిస్స బలవా, సోపి తావ పటిప్పస్సమ్భతూ’’తి. తస్మా ద్విక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా తతియం యాచితో అన్తరవీథియం ఠితోవ ‘‘తస్మాతిహ తే, బాహియ, ఏవం సిక్ఖితబ్బం ‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’’తిఆదినా (ఉదా. ౧౦) నయేన ధమ్మం దేసేసి. సో సత్థు ధమ్మం సుణన్తోయేవ సబ్బాసవే ఖేపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తావదేవ చ పన భగవన్తం పబ్బజ్జం యాచి, ‘‘పరిపుణ్ణం తే పత్తచీవర’’న్తి పుట్ఠో ‘‘న పరిపుణ్ణ’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘తేన హి పత్తచీవరం పరియేసాహీ’’తి వత్వా పక్కామి.

‘‘సో కిర వీసతి వస్ససహస్సాని సమణధమ్మం కరోన్తో ‘భిక్ఖునా నామ అత్తనా పచ్చయే లభిత్వా అఞ్ఞం అనోలోకేత్వా సయమేవ పరిభుఞ్జితుం వట్టతీ’తి ఏకభిక్ఖుస్సాపి పత్తేన వా చీవరేన వా సఙ్గహం న అకాసి, తేనస్స ఇద్ధిమయపత్తచీవరం న ఉపజ్జిస్సతీ’’తి ఞత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేన పబ్బజ్జం న అదాసి. తమ్పి పత్తచీవరం పరియేసమానమేవ ఏకా యక్ఖినీ ధేనురూపేన ఆగన్త్వా ఉరమ్హి పహరిత్వా జీవితక్ఖయం పాపేసి. సత్థా పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం నిక్ఖన్తో బాహియస్స సరీరం సఙ్కారట్ఠానే పతితం దిస్వా భిక్ఖూ ఆణాపేసి, ‘‘భిక్ఖవే, ఏకస్మిం గేహద్వారే ఠత్వా మఞ్చకం ఆహరాపేత్వా ఇమం సరీరం నగరతో నీహరిత్వా ఝాపేత్వా థూపం కరోథా’’తి. భిక్ఖూ తథా కరింసు, కత్వా చ పన విహారం గన్త్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనా కతకిచ్చం ఆరోచేత్వా తస్స అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛింసు. అథ నేసం భగవా తస్స పరినిబ్బుతభావం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం ఖిప్పాభిఞ్ఞానం యదిదం బాహియో దారుచీరియో’’తి (అ. ని. ౧.౨౧౬) ఏతదగ్గే ఠపేసి. అథ నం భిక్ఖూ పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, తుమ్హే ‘బాహియో అరహత్తం పత్తో’తి వదేథ, కదా సో అరహత్తం పత్తో’’తి? ‘‘మమ ధమ్మం సుతకాలే, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘కదా పనస్స, భన్తే, తుమ్హేహి ధమ్మో కథితో’’తి? ‘‘పిణ్డాయ చరన్తేన అన్తరవీథియం ఠత్వా’’తి. ‘‘అప్పమత్తకో హి, భన్తే, తుమ్హేహి అన్తరవీథియం ఠత్వా కథితధమ్మో కథం సో తావత్తకేన విసేసం నిబ్బత్తేసీ’’తి, అథ నే సత్థా ‘‘కిం, భిక్ఖవే, మమ ధమ్మం ‘అప్పం వా బహుం వా’తి మా పమాణం గణ్హథ. అనేకానిపి హి గాథాసహస్సాని అనత్థనిస్సితాని న సేయ్యో, అత్థనిస్సితం పన ఏకమ్పి గాథాపదం సేయ్యో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౦౧. ‘‘సహస్సమపి చే గాథా, అనత్థపదసంహితా;

ఏకం గాథాపదం సేయ్యో, యం సుత్వా ఉపసమ్మతీ’’తి.

తత్థ ఏకం గాథాపదం సేయ్యోతి ‘‘అప్పమాదో అమతపదం…పే… యథా మయా’’తి (ధ. ప. ౨౧) ఏవరూపా ఏకా గాథాపి సేయ్యోతి అత్థో. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

బాహియదారుచీరియత్థేరవత్థు దుతియం.