౧౩. కిసాగోతమీవత్థు

యో చ వస్ససతం జీవేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కిసాగోతమిం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిరేకస్స సేట్ఠిస్స గేహే చత్తాలీసకోటిధనం అఙ్గారా ఏవ హుత్వా అట్ఠాసి. సేట్ఠి తం దిస్వా ఉప్పన్నసోకో ఆహారం పటిక్ఖిపిత్వా మఞ్చకే నిపజ్జి. తస్సేకో సహాయకో గేహం గన్త్వా, ‘‘సమ్మ, కస్మా సోచసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా, ‘‘సమ్మ, మా సోచి, అహం ఏకం ఉపాయం జానామి, తం కరోహీ’’తి. ‘‘కిం కరోమి, సమ్మా’’తి? అత్తనో ఆపణే కిలఞ్జం పసారేత్వా తత్థ తే అఙ్గారే రాసిం కత్వా విక్కిణన్తో వియ నిసీద, ఆగతాగతేసు మనుస్సేసు యే ఏవం వదన్తి – ‘‘సేసజనా వత్థతేలమధుఫాణితాదీని విక్కిణన్తి, త్వం పన అఙ్గారే విక్కిణన్తో నిసిన్నో’’తి. తే వదేయ్యాసి – ‘‘అత్తనో సన్తకం అవిక్కిణన్తో కిం కరోమీ’’తి? యో పన తం ఏవం వదతి ‘‘సేసజనా వత్థతేలమధుఫాణితాదీని విక్కిణన్తి, త్వం పన హిరఞ్ఞసువణ్ణం విక్కిణన్తో నిసిన్నో’’తి. తం వదేయ్యాసి ‘‘కహం హిరఞ్ఞసువణ్ణ’’న్తి. ‘‘ఇద’’న్తి చ వుత్తే ‘‘ఆహర, తావ న’’న్తి హత్థేహి పటిచ్ఛేయ్యాసి. ఏవం దిన్నం తవ హత్థే హిరఞ్ఞసువణ్ణం భవిస్సతి. సా పన సచే కుమారికా హోతి, తవ గేహే పుత్తస్స నం ఆహరిత్వా చత్తాలీసకోటిధనం తస్సా నియ్యాదేత్వా తాయ దిన్నం వలఞ్జేయ్యాసి. సచే కుమారకో హోతి, తవ గేహే వయప్పత్తం ధీతరం తస్స దత్వా చత్తాలీసకోటిధనం నియ్యాదేత్వా తేన దిన్నం వలఞ్జేయ్యాసీతి. సో ‘‘భద్దకో ఉపాయో’’తి అత్తనో ఆపణే అఙ్గారే రాసిం కత్వా విక్కిణన్తో వియ నిసీది. యే పన నం ఏవమాహంసు – ‘‘సేసజనా వత్థతేలమధుఫాణితాదీని విక్కిణన్తి, కిం పన త్వం అఙ్గారే విక్కిణన్తో నిసిన్నో’’తి? తేసం ‘‘అత్తనో సన్తకం అవిక్కిణన్తో కిం కరోమీ’’తి పటివచనం అదాసి. అథేకా గోతమీ నామ కుమారికా కిససరీరతాయ కిసాగోతమీతి పఞ్ఞాయమానా పరిజిణ్ణకులస్స ధీతా అత్తనో ఏకేన కిచ్చేన ఆపణద్వారం గన్త్వా తం సేట్ఠిం దిస్వా ఏవమాహ – ‘‘కిం, తాత, సేసజనా వత్థతేలమధుఫాణితాదీని విక్కిణన్తి, త్వం హిరఞ్ఞసువణ్ణం విక్కిణన్తో నిసిన్నో’’తి? ‘‘కహం, అమ్మ, హిరఞ్ఞసువణ్ణ’’న్తి? ‘‘నను ‘త్వం తదేవ గహేత్వా నిసిన్నోసీ’తి, ఆహర, తావ నం, అమ్మా’’తి. సా హత్థపూరం గహేత్వా తస్స హత్థేసు ఠపేసి, తం హిరఞ్ఞసువణ్ణమేవ అహోసి.

అథ నం సేట్ఠి ‘‘కతరం తే, అమ్మ, గేహ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అసుకం నామా’’తి వుత్తే తస్సా అస్సామికభావం ఞత్వా ధనం పటిసామేత్వా తం అత్తనో పుత్తస్స ఆనేత్వా చత్తాలీసకోటిధనం పటిచ్ఛాపేసి. సబ్బం హిరఞ్ఞసువణ్ణమేవ అహోసి. తస్సా అపరేన సమయేన గబ్భో పతిట్ఠహి. సా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి. సో పదసా గమనకాలే కాలమకాసి. సా అదిట్ఠపుబ్బమరణతాయ తం ఝాపేతుం నీహరన్తే వారేత్వా ‘‘పుత్తస్స మే భేసజ్జం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి మతకళేవరం అఙ్కేనాదాయ ‘‘అపి ను మే పుత్తస్స భేసజ్జం జానాథా’’తి పుచ్ఛన్తీ ఘరపటిపాటియా విచరతి. అథ నం మనుస్సా, ‘‘అమ్మ, త్వం ఉమ్మత్తికా జాతా, మతకపుత్తస్స భేసజ్జం పుచ్ఛన్తీ విచరసీ’’తి వదన్తి. సా ‘‘అవస్సం మమ పుత్తస్స భేసజ్జం జాననకం లభిస్సామీ’’తి మఞ్ఞమానా విచరతి. అథ నం ఏకో పణ్డితపురిసో దిస్వా, ‘‘అయం మమ ధీతా పఠమం పుత్తకం విజాతా భవిస్సతి అదిట్ఠపుబ్బమరణా, మయా ఇమిస్సా అవస్సయేన భవితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా ఆహ – ‘‘అమ్మ, అహం భేసజ్జం న జానామి, భేసజ్జజాననకం పన జానామీ’’తి. ‘‘కో జానాతి, తాతా’’తి? ‘‘సత్థా, అమ్మ, జానాతి, గచ్ఛ, తం పుచ్ఛాహీ’’తి. సా ‘‘గమిస్సామి, తాత, పుచ్ఛిస్సామి, తాతా’’తి వత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హే కిర మే పుత్తస్స భేసజ్జం జానాథ, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, జానామీ’’తి. ‘‘కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘అచ్ఛరగ్గహణమత్తే సిద్ధత్థకే లద్ధుం వట్టతీ’’తి. ‘‘లభిస్సామి, భన్తే’’. ‘‘కస్స పన గేహే లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘యస్స గేహే పుత్తో వా ధీతా వా న కోచి మతపుబ్బో’’తి. సా ‘‘సాధు, భన్తే’’తి సత్థారం వన్దిత్వా మతపుత్తకం అఙ్కేనాదాయ అన్తోగామం పవిసిత్వా పఠమగేహస్స ద్వారే ఠత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్మిం గేహే సిద్ధత్థకో, పుత్తస్స కిర మే భేసజ్జం ఏత’’న్తి వత్వా ‘‘అత్థీ’’తి వుత్తే తేన హి దేథాతి. తేహి ఆహరిత్వా సిద్ధత్థకేసు దియ్యమానేసు ‘‘ఇమస్మిం గేహే పుత్తో వా ధీతా వా మతపుబ్బో కోచి నత్థి, అమ్మా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘కిం వదేసి, అమ్మ? జీవమానా హి కతిపయా, మతకా ఏవ బహుకా’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి గణ్హథ వో సిద్ధత్థకే, నేతం మమ పుత్తస్స భేసజ్జ’’న్తి పటిఅదాసి.

సా ఇమినా నీయామేన ఆదితో పట్ఠాయ నం పుచ్ఛన్తీ విచరి. సా ఏకగేహేపి సిద్ధత్థకే అగహేత్వా సాయన్హసమయే చిన్తేసి – ‘‘అహో భారియం కమ్మం, అహం ‘మమేవ పుత్తో మతో’తి సఞ్ఞమకాసిం, సకలగామేపి పన జీవన్తేహి మతకావ బహుతరా’’తి. తస్సా ఏవం చిన్తయమానాయ పుత్తసినేహం ముదుకహదయం థద్ధభావం అగమాసి. సా పుత్తం అరఞ్ఞే ఛడ్డేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ‘‘లద్ధా తే ఏకచ్ఛరమత్తా సిద్ధత్థకా’’తి ఆహ. ‘‘న లద్ధా, భన్తే, సకలగామే జీవన్తేహి మతకావ బహుతరా’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘త్వం ‘మమేవ పుత్తో మతో’తి సల్లక్ఖేసి, ధువధమ్మో ఏస సత్తానం. మచ్చురాజా హి సబ్బసత్తే అపరిపుణ్ణజ్ఝాసయే ఏవ మహోఘో వియ పరికడ్ఢమానోయేవ అపాయసముద్దే పక్ఖిపతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘తం పుత్తపసుసమ్మత్తం, బ్యాసత్తమనసం నరం;

సుత్తం గామం మహోఘోవ, మచ్చు ఆదాయ గచ్ఛతీ’’తి. (ధ. ప. ౨౮౭);

గాథాపరియోసానే కిసాగోతమీ సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సా పన సత్థారం పబ్బజ్జం యాచి, సత్థా తం భిక్ఖునీనం సన్తికం పేసేత్వా పబ్బాజేసి. సా లద్ధూపసమ్పదా కిసాగోతమీ థేరీతి పఞ్ఞాయి. సా ఏకదివసం ఉపోసథాగారే వారం పత్వా దీపం జాలేత్వా నిసిన్నా దీపజాలా ఉప్పజ్జన్తియో చ భిజ్జన్తియో చ దిస్వా ‘‘ఏవమేవ ఇమే సత్తా ఉప్పజ్జన్తి చేవ నిరుజ్ఝన్తి చ, నిబ్బానప్పత్తా ఏవ న పఞ్ఞాయన్తీ’’తి ఆరమ్మణం అగ్గహేసి. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఓభాసం ఫరిత్వా తస్సా సమ్ముఖే నిసీదిత్వా కథేన్తో వియ ‘‘ఏవమేవ, గోతమి, ఇమే సత్తా దీపజాలా వియ ఉప్పజ్జన్తి చేవ నిరుజ్ఝన్తి చ, నిబ్బానప్పత్తా ఏవ న పఞ్ఞాయన్తి, ఏవం నిబ్బానం అపస్సన్తానం వస్ససతం జీవనతో నిబ్బానం పస్సన్తస్స ఖణమత్తమ్పి జీవితం సేయ్యో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౧౪. ‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం అమతం పదం;

ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో అమతం పద’’న్తి.

తత్థ అమతం పదన్తి మరణవిరహితకోట్ఠాసం, అమతమహానిబ్బానన్తి అత్థో. సేసం పురిమసదిసమేవ.

దేసనావసానే కిసాగోతమీ యథానిసిన్నావ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తే పతిట్ఠహీతి.

కిసాగోతమీవత్థు తేరసమం.