౧౨. పటాచారాథేరీవత్థు

యో చ వస్ససతం జీవేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పటాచారం థేరిం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర సావత్థియం చత్తాలీసకోటివిభవస్స సేట్ఠినో ధీతా అహోసి అభిరూపా. తం సోళసవస్సుద్దేసికకాలే సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలే రక్ఖన్తా వసాపేసుం. ఏవం సన్తేపి సా ఏకేన అత్తనో చూళూపట్ఠాకేన సద్ధిం విప్పటిపజ్జి. అథస్సా మాతాపితరో సమజాతికకులే ఏకస్స కుమారస్స పటిస్సుణిత్వా వివాహదివసం ఠపేసుం. తస్మిం ఉపకట్ఠే సా తం చూళూపట్ఠాకం ఆహ – ‘‘మం కిర అసుకకులస్స నామ దస్సన్తి, మయి పతికులం గతే మమ పణ్ణాకారం గహేత్వా ఆగతోపి తత్థ పవేసనం న లభిస్ససి, సచే తే మయి సినేహో అత్థి, ఇదానేవ మం గహేత్వా యేన వా తేన వా పలాయస్సూ’’తి. ‘‘సో సాధు, భద్దే’’తి. ‘‘తేన హి అహం స్వే పాతోవ నగరద్వారస్స అసుకట్ఠానే నామ ఠస్సామి, త్వం ఏకేన ఉపాయేన నిక్ఖమిత్వా తత్థ ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి వత్వా దుతియదివసే సఙ్కేతట్ఠానే అట్ఠాసి. సాపి పాతోవ కిలిట్ఠం వత్థం నివాసేత్వా కేసే విక్కిరిత్వా కుణ్డకేన సరీరం మక్ఖిత్వా కుటం ఆదాయ దాసీహి సద్ధిం గచ్ఛన్తీ వియ ఘరా నిక్ఖమిత్వా తం ఠానం అగమాసి. సో తం ఆదాయ దూరం గన్త్వా ఏకస్మిం గామే నివాసం కప్పేత్వా అరఞ్ఞే ఖేత్తం కసిత్వా దారుపణ్ణాదీని ఆహరతి. ఇతరా కుటేన ఉదకం ఆహరిత్వా సహత్థా కోట్టనపచనాదీని కరోన్తీ అత్తనో పాపస్స ఫలం అనుభోతి. అథస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా పరిపుణ్ణగబ్భా ‘‘ఇధ మే కోచి ఉపకారకో నత్థి, మాతాపితరో నామ పుత్తేసు ముదుహదయా హోన్తి, తేసం సన్తికం మం నేహి, తత్థ మే గబ్భవుట్ఠానం భవిస్సతీ’’తి సామికం యాచి. సో ‘‘కిం, భద్దే, కథేసి, మం దిస్వా తవ మాతాపితరో వివిధా కమ్మకారణా కరేయ్యుం, న సక్కా మయా తత్థ గన్తు’’న్తి పటిక్ఖిపి. సా పునప్పునం యాచిత్వాపి గమనం అలభమానా తస్స అరఞ్ఞం గతకాలే పటివిస్సకే ఆమన్తేత్వా ‘‘సచే సో ఆగన్త్వా మం అపస్సన్తో ‘కహం గతా’తి పుచ్ఛిస్సతి, మమ అత్తనో కులఘరం గతభావం ఆచిక్ఖేయ్యాథా’’తి వత్వా గేహద్వారం పిదహిత్వా పక్కామి. సోపి ఆగన్త్వా తం అపస్సన్తో పటివిస్సకే పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘నివత్తేస్సామి న’’న్తి అనుబన్ధిత్వా తం దిస్వా నానప్పకారం యాచియమానోపి నివత్తేతుం నాసక్ఖి. అథస్సా ఏకస్మిం ఠానే కమ్మజవాతా చలింసు. సా ఏకం గచ్ఛన్తరం పవిసిత్వా, ‘‘సామి, కమ్మజవాతా మే చలితా’’తి వత్వా భూమియం నిపజ్జిత్వా సమ్పరివత్తమానా కిచ్ఛేన దారకం విజాయిత్వా ‘‘యస్సత్థాయాహం కులఘరం గచ్ఛేయ్యం, సో అత్థో నిప్ఫన్నో’’తి పునదేవ తేన సద్ధిం గేహం ఆగన్త్వా వాసం కప్పేసి.

తస్సా అపరేన సమయేన పున గబ్భో పతిట్ఠహి. సా పరిపుణ్ణగబ్భా హుత్వా పురిమనయేనేవ సామికం యాచిత్వా గమనం అలభమానా పుత్తం అఙ్కేనాదాయ తథేవ పక్కమిత్వా తేన అనుబన్ధిత్వా ‘‘తిట్ఠాహీ’’తి వుత్తే నివత్తితుం న ఇచ్ఛి. అథ నేసం గచ్ఛన్తానం మహా అకాలమేఘో ఉదపాది సమన్తా విజ్జులతాహి ఆదిత్తం వియ మేఘత్థనితేహి, భిజ్జమానం వియ ఉదకధారానిపాతనిరన్తరం నభం అహోసి. తస్మిం ఖణే తస్సా కమ్మజవాతా చలింసు. సా సామికం ఆమన్తేత్వా, ‘‘సామి, కమ్మజవాతా మే చలితా, న సక్కోమి సన్ధారేతుం, అనోవస్సకట్ఠానం మే జానాహీ’’తి ఆహ. సో హత్థగతాయ వాసియా ఇతో చితో చ ఉపధారేన్తో ఏకస్మిం వమ్మికమత్థకే జాతం గుమ్బం దిస్వా ఛిన్దితుం ఆరభి. అథ నం వమ్మికతో నిక్ఖమిత్వా ఘోరవిసో ఆసీవిసో డంసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవస్స సరీరం అన్తోసముట్ఠితాహి అగ్గిజాలాహి డయ్హమానం వియ నీలవణ్ణం హుత్వా తత్థేవ పతి. ఇతరాపి మహాదుక్ఖం అనుభవమానా తస్స ఆగమనం ఓలోకేన్తీపి తం అదిస్వావ అపరమ్పి పుత్తం విజాయి. ద్వే దారకా వాతవుట్ఠివేగం అసహమానా మహావిరవం విరవన్తి. సా ఉభోపి తే ఉరన్తరే కత్వా ద్వీహి జణ్ణుకేహి చేవ హత్థేహి చ భూమియం ఉప్పీళేత్వా తథా ఠితావ రత్తిం వీతినామేసి. సకలసరీరం నిల్లోహితం వియ పణ్డుపలాసవణ్ణం అహోసి. సా ఉట్ఠితే అరుణే మంసపేసివణ్ణం ఏకం పుత్తం అఙ్కేనాదాయ ఇతరం అఙ్గులియా గహేత్వా ‘‘ఏహి, తాత, పితా తే ఇతో గతో’’తి వత్వా సామికస్స గతమగ్గేన గచ్ఛన్తీ తం వమ్మికమత్థకే కాలం కత్వా పతితం నీలవణ్ణం థద్ధసరీరం దిస్వా ‘‘మం నిస్సాయ మమ సామికో పన్థే మతో’’తి రోదన్తీ పరిదేవన్తీ పాయాసి.

సా సకలరత్తిం దేవేన వుట్ఠత్తా అచిరవతిం నదిం జణ్ణుప్పమాణేన కటిప్పమాణేన థనప్పమాణేన ఉదకేన పరిపుణ్ణం దిస్వా అత్తనో మన్దబుద్ధితాయ ద్వీహి దారకేహి సద్ధిం ఉదకం ఓతరితుం అవిసహన్తీ జేట్ఠపుత్తం ఓరిమతీరే ఠపేత్వా ఇతరం ఆదాయ పరతీరం గన్త్వా సాఖాభఙ్గం అత్థరిత్వా నిపజ్జాపేత్వా ‘‘ఇతరస్స సన్తికం గమిస్సామీ’’తి బాలపుత్తకం పహాయ తరితుం అసక్కోన్తీ పునప్పునం నివత్తిత్వా ఓలోకయమానా పాయాసి. అథస్సా నదీమజ్ఝం గతకాలే ఏకో సేనో తం కుమారం దిస్వా ‘‘మంసపేసీ’’తి సఞ్ఞాయ ఆకాసతో భస్సి. సా తం పుత్తస్సత్థాయ భస్సన్తం దిస్వా ఉభో హత్థే ఉక్ఖిపిత్వా ‘‘సూసూ’’తి తిక్ఖత్తుం మహాసద్దం నిచ్ఛారేసి. సేనో దూరభావేన తం అసుత్వావ కుమారకం గహేత్వా వేహాసం ఉప్పతిత్వా గతో. ఓరిమతీరే ఠితపుత్తో మాతరం నదీమజ్ఝే ఉభో హత్థే ఉక్ఖిపిత్వా మహాసద్దం నిచ్ఛారయమానం దిస్వా ‘‘మం పక్కోసతీ’’తి సఞ్ఞాయ వేగేన ఉదకే పతి. ఇతిస్సా బాలపుత్తం సేనో హరి, జేట్ఠపుత్తో ఉదకేన వూళ్హో.

సా ‘‘ఏకో మే పుత్తో సేనేన గహితో, ఏకో ఉదకేన వూళ్హో, పన్థే మే పతి మతో’’తి రోదన్తీ పరిదేవన్తీ గచ్ఛమానా సావత్థితో ఆగచ్ఛన్తం ఏకం పురిసం దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘కత్థ వాసికోసి, తాతా’’తి? ‘‘సావత్థివాసికోమ్హి, అమ్మా’’తి. ‘‘సావత్థినగరే అసుకవీథియం ఏవరూపం అసుకకులం నామ అత్థి, జానాసి, తాతా’’తి? ‘‘జానామి, అమ్మ, తం పన మా పుచ్ఛి, సచే అఞ్ఞం జానాసి పుచ్ఛా’’తి. ‘‘అఞ్ఞేన మే కమ్మం నత్థి, తదేవ పుచ్ఛామి, తాతా’’తి. ‘‘అమ్మ, త్వం అత్తనో అనాచిక్ఖితుం న దేసి, అజ్జ తే సబ్బరత్తిం దేవో వస్సన్తో దిట్ఠో’’తి. ‘‘దిట్ఠో మే, తాత, మయ్హమేవేసో సబ్బరత్తిం వుట్ఠో, న అఞ్ఞస్స. మయ్హం పన వుట్ఠకారణం పచ్ఛా తే కథేస్సామి, ఏతస్మిం తావ మే సేట్ఠిగేహే పవత్తిం కథేహీ’’తి. ‘‘అమ్మ, అజ్జ రత్తిం సేట్ఠిఞ్చ సేట్ఠిభరియఞ్చ సేట్ఠిపుత్తఞ్చాతి తయోపి జనే అవత్థరమానం గేహం పతి, తే ఏకచితకస్మిం ఝాయన్తి. ఏస ధూమో పఞ్ఞాయతి, అమ్మా’’తి. సా తస్మిం ఖణే నివత్థవత్థం పతమానం న సఞ్జాని, ఉమ్మత్తికభావం పత్వా యథాజాతావ రోదన్తీ పరిదేవన్తీ –

‘‘ఉభో పుత్తా కాలకతా, పన్థే మయ్హం పతీ మతో;

మాతా పితా చ భాతా చ, ఏకచితమ్హి డయ్హరే’’తి. (అప. థేరీ ౨.౨.౪౯౮) –

విలపన్తీ పరిబ్భమి. మనుస్సా తం దిస్వా ‘‘ఉమ్మత్తికా ఉమ్మత్తికా’’తి కచవరం గహేత్వా పంసుం గహేత్వా మత్థకే ఓకిరన్తా లేడ్డూహి పహరన్తి. సత్థా జేతవనమహావిహారే అట్ఠపరిసమజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తో తం ఆగచ్ఛమానం అద్దస కప్పసతసహస్సం పూరితపారమిం అభినీహారసమ్పన్నం.

సా కిర పదుముత్తరబుద్ధకాలే పదుముత్తరసత్థారా ఏకం వినయధరత్థేరిం బాహాయ గహేత్వా నన్దనవనే ఠపేన్తం వియ ఏతదగ్గట్ఠానే ఠపియమానం దిస్వా ‘‘అహమ్పి తుమ్హాదిసస్స బుద్ధస్స సన్తికే వినయధరత్థేరీనం అగ్గట్ఠానం లభేయ్య’’న్తి అధికారం కత్వా పత్థనం ఠపేసి. పదుముత్తరబుద్ధో అనాగతంసఞాణం పత్థరిత్వా పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం ఞత్వా ‘‘అనాగతే గోతమబుద్ధస్స నామ సాసనే అయం పటాచారా నామేన వినయధరత్థేరీనం అగ్గా భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తం ఏవం పత్థితపత్థనం అభినీహారసమ్పన్నం సత్థా దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తిం దిస్వా ‘‘ఇమిస్సా ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో అవస్సయో భవితుం సమత్థో నామ నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా తం యథా విహారాభిముఖం ఆగచ్ఛతి, ఏవం అకాసి. పరిసా తం దిస్వావ ‘‘ఇమిస్సా ఉమ్మత్తికాయ ఇతో ఆగన్తుం మా దదిత్థా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘అపేథ, మా నం వారయిత్థా’’తి వత్వా అవిదూరట్ఠానం ఆగతకాలే ‘‘సతిం పటిలభ భగినీ’’తి ఆహ. సా తం ఖణంయేవ బుద్ధానుభావేన సతిం పటిలభి. తస్మింకాలే నివత్థవత్థస్స పతితభావం సల్లక్ఖేత్వా హిరోత్తప్పం పచ్చుపట్ఠాపేత్వా ఉక్కుటికం నిసీది. అథస్సా ఏకో పురిసో ఉత్తరసాటకం ఖిపి. సా తం నివాసేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సువణ్ణవణ్ణేసు పాదేసు పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, అవస్సయో మే హోథ, పతిట్ఠా మే హోథ. ఏకఞ్హి మే పుత్తం సేనో గణ్హి, ఏకో ఉదకేన వూళ్హో, పన్థే మే పతి మతో, మాతాపితరో చేవ మే భాతా చ గేహేన అవత్థటా ఏకచితకస్మిం ఝాయన్తీ’’తి.

సత్థా తస్సా వచనం సుత్వా ‘‘పటాచారే, మా చిన్తయి, తవ తాణం సరణం అవస్సయో భవితుం సమత్థస్సేవ సన్తికం ఆగతాసి. యథా హి తవ ఇదాని ఏకో పుత్తకో సేనేన గహితో, ఏకో ఉదకేన వూళ్హో, పన్థే పతి మతో, మాతాపితరో చేవ భాతా చ గేహేన అవత్థటా; ఏవమేవ ఇమస్మిం సంసారే పుత్తాదీనం మతకాలే తవ రోదన్తియా పగ్ఘరితఅస్సు చతున్నం మహాసముద్దానం ఉదకతో బహుతర’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘చతూసు సముద్దేసు జలం పరిత్తకం,

తతో బహుం అస్సుజలం అనప్పకం;

దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స నరస్స సోచనా,

కిం కారణా అమ్మ తువం పమజ్జసీ’’తి.

ఏవం సత్థరి అనమతగ్గపరియాయం కథేన్తే తస్స సరీరే సోకో తనుత్తం అగమాసి. అథ నం తనుభూతసోకం ఞత్వా పున సత్థా ఆమన్తేత్వా ‘‘పటాచారే పుత్తాదయో నామ పరలోకం గచ్ఛన్తస్స తాణం వా లేణం వా సరణం వా భవితుం న సక్కోన్తి, తస్మా విజ్జమానాపి తే న సన్తియేవ, పణ్డితేన పన సీలం విసోధేత్వా అత్తనో నిబ్బానగామిమగ్గం ఖిప్పమేవ సోధేతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘న సన్తి పుత్తా తాణాయ, న పితా నాపి బన్ధవా;

అన్తకేనాధిపన్నస్స, నత్థి ఞాతీసు తాణతా. (ధ. ప. ౨౮౮; అప. థేరీ ౨.౨.౫౦౧);

‘‘ఏతమత్థవస్సం ఞత్వా, పణ్డితో సీలసంవుతో;

నిబ్బానగమనం మగ్గం, ఖిప్పమేవ విసోధయే’’తి. (ధ. ప. ౨౮౯);

దేసనావసానే పటాచారా మహాపథవియం పంసుపరిమాణే కిలేసే ఝాపేత్వా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి. సా పన సోతాపన్నా హుత్వా సత్థారం పబ్బజ్జం యాచి. సత్థా తం భిక్ఖునీనం సన్తికం పహిణిత్వా పబ్బాజేసి. సా లద్ధూపసమ్పదా పటితాచారత్తా పటాచారాత్వేవ పఞ్ఞాయి. సా ఏకదివసం కుటేన ఉదకం ఆదాయ పాదే ధోవన్తీ ఉదకం ఆసిఞ్చి, తం థోకం గన్త్వా పచ్ఛిజ్జి. దుతియవారే ఆసిత్తం తతో దూరతరం అగమాసి. తతియవారే ఆసిత్తం తతోపి దూరతరన్తి. సా తదేవ ఆరమ్మణం గహేత్వా తయో వయే పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘‘మయా పఠమం ఆసిత్తం ఉదకం వియ ఇమే సత్తా పఠమవయేపి మరన్తి, తతో దూరతరం గతం దుతియవారే ఆసిత్తం ఉదకం వియ మజ్ఝిమవయేపి మరన్తి, తతోపి దూరతరం గతం తతియవారే ఆసిత్తం ఉదకం వియ పచ్ఛిమవయేపి మరన్తియేవా’’తి చిన్తేసి. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ ఓభాసం ఫరిత్వా తస్సా సమ్ముఖే ఠత్వా కథేన్తో వియ ‘‘ఏవమేతం పటాచారే, పఞ్చన్నమ్పి ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం అపస్సన్తస్స వస్ససతం జీవనతో తేసం ఉదయబ్బయం పస్సన్తస్స ఏకాహమ్పి ఏకక్ఖణమ్పి జీవితం సేయ్యో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో గాథమాహ –

౧౧౩. ‘‘యో చ వస్ససతం జీవే, అపస్సం ఉదయబ్బయం;

ఏకాహం జీవితం సేయ్యో, పస్సతో ఉదయబ్బయ’’న్తి.

తత్థ అపస్సం ఉదయబ్బయన్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం పఞ్చవీసతియా లక్ఖణేహి ఉదయఞ్చ వయఞ్చ అపస్సన్తో. పస్సతో ఉదయబ్బయన్తి తేసం ఉదయఞ్చ వయఞ్చ పస్సన్తస్స. ఇతరస్స జీవనతో ఏకాహమ్పి జీవితం సేయ్యోతి.

దేసనావసానే పటాచారా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

పటాచారాథేరీవత్థు ద్వాదసమం.