౪. మహాకప్పినత్థేరవత్థు

ధమ్మపీతి సుఖం సేతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మహాకప్పినత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బీ కథా – అతీతే కిర ఆయస్మా మహాకప్పినో పదుముత్తరబుద్ధస్స పాదమూలే కతాభినీహారో సంసారే సంసరన్తో బారాణసితో అవిదూరే ఏకస్మిం పేసకారగామే జేట్ఠకపేసకారో హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా సహస్సమత్తా పచ్చేకబుద్ధా అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసిత్వా వస్సికే చత్తారో మాసే జనపదే వసన్తి. తే ఏకవారం బారాణసియా అవిదూరే ఓతరిత్వా ‘‘సేనాసనకరణత్థాయ హత్థకమ్మం యాచథా’’తి రఞ్ఞో సన్తికం అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధే పహిణింసు. తదా పన రఞ్ఞో వప్పమఙ్గలకాలో హోతి. సో ‘‘పచ్చేకబుద్ధా కిర ఆగతా’’తి సుత్వా తస్మిం ఖణే నిక్ఖమిత్వా ఆగతకారణం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అజ్జ, భన్తే, ఓకాసో నత్థి, స్వే అమ్హాకం వప్పమఙ్గలం, తతియదివసే కరిస్సామీ’’తి వత్వా పచ్చేకబుద్ధే అనిమన్తేత్వావ పావిసి. పచ్చేకబుద్ధా ‘‘అఞ్ఞత్థ గమిస్సామా’’తి పక్కమింసు. తస్మిం ఖణే జేట్ఠపేసకారస్స భరియా కేనచిదేవ కరణీయేన బారాణసిం గచ్ఛన్తీ తే పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘కిం, భన్తే, అవేలాయ, అయ్యా, ఆగతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ఆదితో పట్ఠాయ కథేసుం. తం పవత్తిం సుత్వా సద్ధాసమ్పన్నా ఞాణసమ్పన్నా ఇత్థీ ‘‘స్వే, భన్తే, అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. ‘‘బహుకా మయం భగినీ’’తి. ‘‘కిత్తకా, భన్తే’’తి? ‘‘సహస్సమత్తా’’తి. ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం గామే సహస్సపేసకారా వసిమ్హ. ఏకేకో ఏకేకస్స భిక్ఖం దస్సతి, భిక్ఖం అధివాసేథ, అహమేవ వో వసనట్ఠానమ్పి కారేస్సామీ’’తి ఆహ. పచ్చేకబుద్ధా అధివాసయింసు.

సా గామం పవిసిత్వా ఉగ్ఘోసేసి – ‘‘అహం సహస్సమత్తే పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా నిమన్తయిం, అయ్యానం నిసీదనట్ఠానం సంవిదహథ, యాగుభత్తాదీని సమ్పాదేథా’’తి. గామమజ్ఝే మణ్డపం కారేత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా పునదివసే పచ్చేకబుద్ధే నిసీదాపేత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చావసానే తస్మిం గామే సబ్బా ఇత్థియో ఆదాయ తాహి సద్ధిం పచ్చేకబుద్ధే వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తేమాసం వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం దేథా’’తి తేసం పటిఞ్ఞం గహేత్వా పున గామే ఉగ్ఘోసేసి – ‘‘అమ్మతాతా, ఏకేకకులతో ఏకేకో పురిసో ఫరసువాసిఆదీని గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా దబ్బసమ్భారే ఆహరిత్వా అయ్యానం వసనట్ఠానం కరోతూ’’తి. గామవాసినో తస్సాయేవ వచనం సుత్వా ఏకేకో ఏకేకం కత్వా సద్ధిం రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేహి పణ్ణసాలసహస్సం కారేత్వా అత్తనో అత్తనో పణ్ణసాలాయం వస్సూపగతే పచ్చేకబుద్ధే ‘‘అహం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిస్సామి, అహం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఉపట్ఠహింసు. వస్సంవుట్ఠకాలే ‘‘అత్తనో అత్తనో పణ్ణసాలాయ వస్సంవుట్ఠానం పచ్చేకబుద్ధానం చీవరసాటకే సజ్జేథా’’తి సమాదపేత్వా ఏకేకస్స సహస్ససహస్సమూలం చీవరం దాపేసి. పచ్చేకబుద్ధా వుట్ఠవస్సా అనుమోదనం కత్వా పక్కమింసు.

గామవాసినోపి ఇదం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా ఇతో చుతా తావతింసభవనే నిబ్బత్తిత్వా గణదేవపుత్తా నామ అహేసుం. తే తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బారాణసియం కుటుమ్బికగేహేసు నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకపేసకారో జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స పుత్తో అహోసి. భరియాపిస్స జేట్ఠకకుటుమ్బికస్సేవ ధీతా అహోసి. తా సబ్బాపి వయప్పత్తా పరకులం గచ్ఛన్తియో తేసం తేసంయేవ గేహాని అగమింసు. అథేకదివసం విహారే ధమ్మస్సవనం సఙ్ఘుట్ఠం. ‘‘సత్థా ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి సుత్వా సబ్బేపి తే కుటుమ్బికా ‘‘ధమ్మం సోస్సామా’’తి భరియాహి సద్ధిం విహారం అగమింసు. తేసం విహారమజ్ఝం పవిట్ఠక్ఖణే వస్సం ఉట్ఠహి. యేసం కులూపకా వా ఞాతిసామణేరాదయో వా అత్థి, తే తేసం పరివేణాని పవిసింసు. తే పన తథారూపానం నత్థితాయ కత్థచి, పవిసితుం అవిసహన్తా విహారమజ్ఝేయేవ అట్ఠంసు. అథ నే జేట్ఠకకుటుమ్బికో ఆహ – ‘‘పస్సథ అమ్హాకం విప్పకారం, కులపుత్తేహి నామ ఏత్తకేన లజ్జితుం యుత్త’’న్తి. ‘‘అయ్య, కిం పన కరోమా’’తి? ‘‘మయం విస్సాసికట్ఠానస్స అభావేన ఇమం విప్పకారం పత్తా, సబ్బే ధనం సంహరిత్వా పరివేణం కరోమా’’తి. ‘‘సాధు, అయ్యా’’తి జేట్ఠకో సహస్సం అదాసి, సేసా పఞ్చ పఞ్చ సతాని. ఇత్థియో అడ్ఢతేయ్యాని అడ్ఢతేయ్యాని సతాని. తే తం ధనం సంహరిత్వా సహస్సకూటాగారపరివారం సత్థు వసనత్థాయ మహాపరివేణం నామ ఆరభింసు. నవకమ్మస్స మహన్తతాయ ధనే అప్పహోన్తే పుబ్బే దిన్నధనతో పున ఉపడ్ఢూపడ్ఢం అదంసు. నిట్ఠితే పరివేణే విహారమహం కరోన్తా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం మహాదానం దత్వా వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానం చీవరాని సజ్జింసు.

జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స పన భరియా సబ్బేహి సమానం అకత్వా అత్తనో పఞ్ఞాయ ఠితా ‘‘అతిరేకతరం కత్వా సత్థారం పూజేస్సామీ’’తి అనోజపుప్ఫవణ్ణేన సహస్సమూలేన సాటకేన సద్ధిం అనోజపుప్ఫచఙ్కోటకం గహేత్వా అనుమోదనకాలే సత్థారం అనోజపుప్ఫేహి పూజేత్వా తం సాటకం సత్థు పాదమూలే ఠపేత్వా, ‘‘భన్తే, నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అనోజపుప్ఫవణ్ణంయేవ మే సరీరం హోతు, అనోజా ఏవ చ మే నామం హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి. సత్థా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనం అకాసి. తే సబ్బేపి యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే దేవలోకా చవిత్వా జేట్ఠకకుటుమ్బికో కుక్కుటవతీనగరే రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో మహాకప్పినరాజా నామ అహోసి, సేసా అమచ్చకులే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స భరియా మద్దరట్ఠే సాగలనగరే రాజకులే నిబ్బత్తి, అనోజపుప్ఫవణ్ణమేవస్సా సరీరం అహోసి, అనోజాత్వేవస్సా నామం కరింసు. సా వయప్పత్తా మహాకప్పినరఞ్ఞో గేహం గన్త్వా అనోజాదేవీ నామ అహోసి. సేసిత్థియోపి అమచ్చకులేసు నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా తేసంయేవ అమచ్చపుత్తానం గేహాని అగమంసు. తే సబ్బే రఞ్ఞో సమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం అనుభవింసు. యదా రాజా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో హత్థిం అభిరుహిత్వా విచరి, తదా తేపి తథేవ విచరన్తి. తస్మిం అస్సేన వా రథేన వా విచరన్తే తేపి తథేవ విచరన్తి? ఏవం తే ఏకతో హుత్వా కతానం పుఞ్ఞానం ఆనుభావేన ఏకతోవ సమ్పత్తిం అనుభవింసు. రఞ్ఞో పన బలో, బలవాహనో, పుప్ఫో, పుప్ఫవాహనో, సుపత్తోతి పఞ్చ అస్సా హోన్తి. రాజా తేసు సుపత్తం అస్సం సయం ఆరోహతి, ఇతరే చత్తారో అస్సారోహానం సాసనాహరణత్థాయ అదాసి. రాజా తే పాతోవ భోజేత్వా ‘‘గచ్ఛథ ద్వే వా తీణి వా యోజనాని ఆహిణ్డిత్వా బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా ఉప్పన్నభావం ఞత్వా మయ్హం సుఖసాసనం ఆహరథా’’తి పేసేసి. తే చతూహి ద్వారేహి నిక్ఖమిత్వా తీణి యోజనాని ఆహిణ్డిత్వా సాసనం అలభిత్వా పచ్చాగచ్ఛన్తి.

అథేకదివసం రాజా సుపత్తం అస్సం ఆరుయ్హ అమచ్చసహస్సపరివుతో ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో కిలన్తరూపే పఞ్చసతవాణిజకే నగరం పవిసన్తే దిస్వా ‘‘ఇమే అద్ధానకిలన్తా, అద్ధా ఇమేసం సన్తికా ఏకం భద్దకం సాసనం సోస్సామీ’’తి తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘కుతో ఆగచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, ఇతో వీసతియోజనసతమత్థకే సావత్థి నామ నగరం, తతో ఆగచ్ఛామా’’తి. ‘‘అత్థి పన వో పదేసే కిఞ్చి సాసనం ఉప్పన్న’’న్తి. ‘‘దేవ, అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తావదేవ పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా ఫుట్ఠసరీరో కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తో ముహుత్తం వీతినామేత్వా, ‘‘తాతా, కిం వదేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధో, దేవ, ఉప్పన్నో’’తి. రాజా దుతియమ్పి తతియమ్పి తథేవ వీతినామేత్వా చతుత్థే వారే ‘‘కిం వదేథ, తాతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘బుద్ధో, దేవ, ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే, ‘‘తాతా, వో సతసహస్సం దదామీ’’తి వత్వా ‘‘అఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి సాసనం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, ధమ్మో ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తమ్పి సుత్వా పురిమనయేనేవ తయో వారే వీతినామేత్వా చతుత్థే వారే ‘‘ధమ్మో ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే ‘‘ఇధాపి వో సతసహస్సం దమ్మీ’’తి వత్వా ‘‘అపరమ్పి సాసనం అత్థి, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, సఙ్ఘరతనం ఉప్పన్న’’న్తి. రాజా తమ్పి సుత్వా తయో వారే వీతినామేత్వా చతుత్థే వారే ‘‘సఙ్ఘో’’తి పదే వుత్తే ‘‘ఇధాపి వో సతసహస్సం దమ్మీ’’తి వత్వా అమచ్చసహస్సం ఓలోకేత్వా, ‘‘తాతా, కిం కరిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అహం, తాతా, ‘బుద్ధో ఉప్పన్నో, ధమ్మో ఉప్పన్నో, సఙ్ఘో ఉప్పన్నో’తి సుత్వా న పున నివత్తిస్సామి, సత్థారం ఉద్దిస్స గన్త్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘మయమ్పి, దేవ, తుమ్హేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి. రాజా సువణ్ణపట్టే అక్ఖరాని లిఖాపేత్వా వాణిజకే ఆహ – ‘‘అనోజా నామ దేవీ తుమ్హాకం తీణి సతసహస్సాని దస్సతి, ఏవఞ్చ పన నం వదేయ్యాథ ‘రఞ్ఞో కిర తే ఇస్సరియం విస్సట్ఠం, యథాసుఖం సమ్పత్తిం పరిభుఞ్జాహీ’తి, సచే పన వో ‘రాజా కహ’న్తి పుచ్ఛతి, ‘సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజిస్సామీతి వత్వా గతో’తి ఆరోచేయ్యాథా’’తి. అమచ్చాపి అత్తనో అత్తనో భరియానం తథేవ సాసనం పహిణింసు. రాజా వాణిజకే ఉయ్యోజేత్వా అస్సం అభిరుయ్హ అమచ్చసహస్సపరివుతో తం ఖణంయేవ నిక్ఖమి.

సత్థాపి తం దివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో మహాకప్పినరాజానం సపరివారం దిస్వా ‘‘అయం మహాకప్పినో వాణిజకానం సన్తికా తిణ్ణం రతనానం ఉప్పన్నభావం సుత్వా తేసం వచనం తీహి సతసహస్సేహి పూజేత్వా రజ్జం పహాయ అమచ్చసహస్సేహి పరివుతో మం ఉద్దిస్స పబ్బజితుకామో స్వే నిక్ఖమిస్సతి. సో సపరివారో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సతి, పచ్చుగ్గమనమస్స కరిస్సామీ’’తి పునదివసే చక్కవత్తీ వియ ఖుద్దకగామభోజకం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో సయమేవ పత్తచీవరం గహేత్వా వీసయోజనసతం మగ్గం పచ్చుగ్గన్త్వా చన్దభాగాయ నదియా తీరే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేన్తో నిసీది. ‘‘రాజాపి ఆగచ్ఛన్తో ఏకం నదిం పత్వా ‘‘కా నామేసా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అపరచ్ఛా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణం, తాతా’’తి? ‘‘గమ్భీరతో గావుతం, పుథులతో ద్వే గావుతాని, దేవా’’తి. ‘‘అత్థి పనేత్థ నావా వా ఉళుమ్పో వా’’తి? ‘‘నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘నావాదీని ఓలోకేన్తే అమ్హే జాతి జరం ఉపనేతి, జరా మరణం. అహం నిబ్బేమతికో హుత్వా తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో, తేసం మే ఆనుభావేన ఇమం ఉదకం ఉదకం వియ మా అహోసీ’’తి తిణ్ణం రతనానం గుణం ఆవజ్జేత్వా ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి బుద్ధానుస్సతిం అనుస్సరన్తో సపరివారో అస్ససహస్సేన ఉదకపిట్ఠిం పక్ఖన్ది. సిన్ధవా పిట్ఠిపాసాణే వియ పక్ఖన్దింసు. ఖురానం అగ్గా నేవ తేమింసు.

సో తం ఉత్తరిత్వా పురతో గచ్ఛన్తో అపరమ్పి నదిం దిస్వా ‘‘అయం కా నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నీలవాహినీ నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణ’’న్తి? ‘‘గమ్భీరతోపి పుథులతోపి అడ్ఢయోజనం, దేవా’’తి. సేసం పురిమసదిసమేవ. తం పన నదిం దిస్వా ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తి ధమ్మానుస్సతిం అనుస్సరన్తో పక్ఖన్ది. తమ్పి అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తో అపరమ్పి నదిం దిస్వా ‘‘అయం కా నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘చన్దభాగా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణ’’న్తి? ‘‘గమ్భీరతోపి పుథులతోపి యోజనం, దేవా’’తి. సేసం పురిమసదిసమేవ. ఇమం పన నదిం దిస్వా ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తి సఙ్ఘానుస్సతిం అనుస్సరన్తో పక్ఖన్ది. తం పన నదిం అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తో సత్థు సరీరతో నిక్ఖన్తా ఛబ్బణ్ణరస్మియో అద్దస. నిగ్రోధరుక్ఖస్స సాఖావిటపపలాసాని సోవణ్ణమయాని వియ అహేసుం. రాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం పన ఓభాసో నేవ చన్దస్స, న సూరియస్స, న దేవమారబ్రహ్మనాగసుపణ్ణాదీనం అఞ్ఞతరస్స, అద్ధా అహం సత్థారం ఉద్దిస్స ఆగచ్ఛన్తో మహాగోతమబుద్ధేన దిట్ఠో భవిస్సామీ’’తి. సో తావదేవ అస్సపిట్ఠితో ఓతరిత్వా ఓనతసరీరో రస్మిఅనుసారేన సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా మనోసిలారసే నిముజ్జన్తో వియ బుద్ధరస్మీనం అన్తో పవిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన, సత్థా తస్స అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. దేసనావసానే రాజా సపరివారో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. అథ సబ్బేవ ఉట్ఠహిత్వా పబ్బజ్జం యాచింసు. సత్థా ‘‘ఆగమిస్సతి ను ఖో ఇమేసం కులపుత్తానం ఇద్ధిమయపత్తచీవర’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఇమే కులపుత్తా పచ్చేకబుద్ధసహస్సస్స చీవరసహస్సం అదంసు, కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానమ్పి వీసతిచీవరసహస్సానిపి అదంసు. అనచ్ఛరియం ఇమేసం ఇద్ధిమయపత్తచీవరాగమన’’న్తి ఞత్వా దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి ఆహ. తే తావదేవ అట్ఠపరిక్ఖారధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ హుత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పచ్చోరోహిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీదింసు.

తేపి వాణిజకా రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞా పహితభావం ఆరోచాపేత్వా దేవియా ‘‘ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తే పవిసిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. అథ నే దేవీ పుచ్ఛి – ‘‘తాతా, కిం కారణా ఆగతాత్థా’’తి? ‘‘మయం రఞ్ఞా తుమ్హాకం సన్తికం పహితా, తీణి కిర నో సతసహస్సాని దేథా’’తి. ‘‘తాతా, అతిబహుం భణథ, కిం తుమ్హేహి రఞ్ఞో కతం, కిస్మిం వో రాజా పసన్నో ఏత్తకం ధనం దాపేసీ’’తి? ‘‘దేవి, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కతం, రఞ్ఞో పన ఏకం సాసనం ఆరోచయిమ్హా’’తి? ‘‘సక్కా పన, తాతా, మయ్హం ఆరోచేతు’’న్తి. ‘‘సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, తాతా, వదేథా’’తి. ‘‘దేవి బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి. సాపి ‘‘తం సుత్వా పురిమనయేనేవ పీతియా ఫుట్ఠసరీరా తిక్ఖత్తుం కిఞ్చి అసల్లక్ఖేత్వా చతుత్థే వారే ‘బుద్ధో’తి పదం సుత్వా, తాతా, ఇమస్మిం పదే రఞ్ఞా కిం దిన్న’’న్తి? ‘‘సతసహస్సం, దేవీ’’తి. ‘‘తాతా, అననుచ్ఛవికం రఞ్ఞా కతం ఏవరూపం సాసనం సుత్వా తుమ్హాకం సతసహస్సం దదమానేన. అహఞ్హి వో మమ దుగ్గతపణ్ణాకారే తీణి సతసహస్సాని దమ్మి, అపరమ్పి తుమ్హేహి రఞ్ఞో కిం ఆరోచిత’’న్తి? తే ఇదఞ్చిదఞ్చాతి ఇతరానిపి ద్వే సాసనాని ఆరోచయింసు. దేవీ పురిమనయేనేవ పీతియా ఫుట్ఠసరీరా తిక్ఖత్తుం కిఞ్చి అసల్లక్ఖేత్వా చతుత్థే వారే తథేవ సుత్వా తీణి తీణి సతసహస్సాని దాపేసి, ఏవం తే సబ్బానిపి ద్వాదస సతసహస్సాని లభింసు.

అథ నే దేవీ పుచ్ఛి – ‘‘రాజా కహం, తాతా’’తి? దేవి, ‘‘సత్థారం ఉద్దిస్స ‘పబ్బజిస్సామీ’తి గతో’’తి. ‘‘మయ్హం తేన కిం సాసనం దిన్న’’న్తి? ‘‘సబ్బం కిర తేన తుమ్హాకం ఇస్సరియం విస్సట్ఠం, తుమ్హే కిర యథారుచియా సమ్పత్తిం అనుభవథా’’తి. ‘‘అమచ్చా పన కహం, తాతా’’తి? తేపి ‘‘‘రఞ్ఞా సద్ధింయేవ పబ్బజిస్సామా’తి గతా, దేవీ’’తి. సా తేసం భరియాయో పక్కోసాపేత్వా, అమ్మా, తుమ్హాకం సామికా ‘‘రఞ్ఞా సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి గతా, ‘‘తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘కిం పన తేహి అమ్హాకం సాసనం పహితం, దేవీ’’తి? ‘‘తేహి కిర అత్తనో సమ్పత్తి తుమ్హాకం విస్సట్ఠా, తుమ్హే కిర తం సమ్పత్తిం యథారుచి పరిభుఞ్జథా’’తి. ‘‘తుమ్హే పన, దేవి, కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అమ్మా, సో తావ రాజా సాసనం సుత్వా మగ్గే ఠితకోవ తీహి సతసహస్సేహి తీణి రతనాని పూజేత్వా ఖేళపిణ్డం వియ సమ్పత్తిం పహాయ ‘పబ్బజిస్సామీ’తి నిక్ఖన్తో, మయా పన తిణ్ణం రతనానం సాసనం సుత్వా తీణి రతనాని నవహి సతసహస్సేహి పూజితాని, న ఖో పనేసా సమ్పత్తి నామ రఞ్ఞోయేవ దుక్ఖా, మయ్హమ్పి దుక్ఖాయేవ. కో రఞ్ఞా ఛడ్డితఖేళపిణ్డం జాణుకేహి పతిట్ఠహిత్వా ముఖేన గణ్హిస్సతి, న మయ్హం సమ్పత్తియా అత్థో, అహమ్పి సత్థారం ఉద్దిస్స గన్త్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘దేవి, మయమ్పి తుమ్హేహేవ సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘సచే సక్కోథ, సాధు, అమ్మా’’తి? ‘‘సక్కోమ, దేవీ’’తి. ‘‘సాధు, అమ్మా, తేన హి ఏథా’’తి రథసహస్సం యోజాపేత్వా రథం ఆరుయ్హ తాహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే పఠమం నదిం దిస్వా యథా రఞ్ఞా పుట్ఠం, తథేవ పుచ్ఛిత్వా సబ్బపవత్తిం సుత్వా ‘‘రఞ్ఞో గతమగ్గం ఓలోకేథా’’తి వత్వా ‘‘సిన్ధవానం పదవలఞ్జం న పస్సామ, దేవీ’’తి వుత్తే ‘‘రాజా తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో సచ్చకిరియం కత్వా గతో భవిస్సతి. అహమ్పి తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తా, తేసమేవ అనుభావేన ఇదం ఉదకం వియ మా అహోసీ’’తి తిణ్ణం రతనానం గుణం అనుస్సరిత్వా రథసహస్సం పేసేసి. ఉదకం పిట్ఠిపాసాణసదిసం అహోసి. చక్కానం అగ్గగ్గనేమివట్టియో నేవ తేమింసు. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇతరా ద్వే నదియో ఉత్తరి.

అథ సత్థా తస్సాగమనభావం ఞత్వా యథా అత్తనో సన్తికే నిసిన్నా భిక్ఖూ న పఞ్ఞాయన్తి, ఏవమకాసి. సాపి గచ్ఛన్తీ గచ్ఛన్తీ సత్థు సరీరతో నిక్ఖన్తా ఛబ్బణ్ణరస్మియో దిస్వా తథేవ చిన్తేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, మహాకప్పినో తుమ్హాకం ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో ఆగతేత్థ మఞ్ఞే, కహం సో, అమ్హాకమ్పి నం దస్సేథా’’తి? ‘‘నిసీదథ తావ, ఇధేవ నం పస్సిస్సథా’’తి. తా సబ్బాపి తుట్ఠచిత్తా ‘‘ఇధేవ కిర నిసిన్నా సామికే పస్సిస్సామా’’తి నిసీదింసు. సత్థా తాసం అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, అనోజాదేవీ దేసనావసానే సపరివారా సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. మహాకప్పినత్థేరో తాసం వడ్ఢితధమ్మదేసనం సుణన్తో సపరివారో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తస్మిం ఖణే సత్థా తాసం తే భిక్ఖూ అరహత్తప్పత్తే దస్సేసి. తాసం కిర ఆగతక్ఖణేయేవ అత్తనో సామికే కాసావధరే ముణ్డకసీసే దిస్వా చిత్తం ఏకగ్గం న భవేయ్య, తేన మగ్గఫలాని పత్తుం న సక్కుణేయ్యుం. తస్మా అచలసద్ధాయ పతిట్ఠితకాలే తాసం తే భిక్ఖూ అరహత్తప్పత్తేయేవ దస్సేసి.

తాపి తే దిస్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం తావ పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి వత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పబ్బజ్జం యాచింసు. ఏవం కిర వుత్తే ‘‘సత్థా ఉప్పలవణ్ణాయ ఆగమనం చిన్తేసీ’’తి ఏకచ్చే వదన్తి. సత్థా పన తా ఉపాసికాయో ఆహ – ‘‘సావత్థిం గన్త్వా భిక్ఖునీఉపస్సయే పబ్బజేథా’’తి. తా అనుపుబ్బేన జనపదచారికం చరమానా అన్తరామగ్గే మహాజనేన అభిహటసక్కారసమ్మానా పదసావ వీసయోజనసతికం గన్త్వా భిక్ఖునీఉపస్సయే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థాపి భిక్ఖుసహస్సం ఆదాయ ఆకాసేనేవ జేతవనం అగమాసి. తత్ర సుదం ఆయస్మా మహాకప్పినో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీసు ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో విచరతి. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, మహాకప్పినో ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో విచరతి, అత్తనో కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ కథేసి మఞ్ఞే’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, కప్పిన, కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేసీ’’తి. ‘‘భగవా మే, భన్తే, తం ఆరబ్భ ఉదానభావం వా అనుదానభావం వా జానాతీ’’తి? సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేతి, పుత్తస్స పన మే ధమ్మపీతి నామ ధమ్మరతి నామ ఉప్పజ్జతి, సో అమతమహానిబ్బానం ఆరబ్భ ఏవ ఉదానం ఉదానేసీ’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౯. ‘‘ధమ్మపీతి సుఖం సేతి, విప్పసన్నేన చేతసా;

అరియప్పవేదితే ధమ్మే, సదా రమతి పణ్డితో’’తి.

తత్థ ధమ్మపీతీతి ధమ్మపాయకో, ధమ్మం పివన్తోతి అత్థో. ధమ్మో చ నామేస న సక్కా భాజనేన యాగుఆదీని వియ పాతుం? నవవిధం పన లోకుత్తరధమ్మం నామకాయేన ఫుసన్తో ఆరమ్మణతో సచ్ఛికరోన్తో పరిఞ్ఞాభిసమయాదీహి దుక్ఖాదీని అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝన్తో ధమ్మం పివతి నామ. సుఖం సేతీతి దేసనామత్తమేవేతం, చతూహిపి ఇరియాపథేహి సుఖం విహరతీతి అత్థో. విప్పసన్నేనాతి అనావిలేన నిరుపక్కిలేసేన. అరియప్పవేదితేతి బుద్ధాదీహి అరియేహి పవేదితే సతిపట్ఠానాదిభేదే బోధిపక్ఖియధమ్మే. సదా రమతీతి ఏవరూపో ధమ్మపీతి విప్పసన్నేన చేతసా విహరన్తో పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో సదా రమతి అభిరమతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసున్తి.

మహాకప్పినత్థేరవత్థు చతుత్థం.