౬. పణ్డితవగ్గో

౧. రాధత్థేరవత్థు

నిధీనంవ పవత్తారన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆయస్మన్తం రాధత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర గిహికాలే సావత్థియం దుగ్గతబ్రాహ్మణో అహోసి. సో ‘‘భిక్ఖూనం సన్తికే జీవిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా విహారం గన్త్వా అప్పహరితకం కరోన్తో పరివేణం సమ్మజ్జన్తో ముఖధోవనాదీని దదన్తో అన్తోవిహారేయేవ వసి. భిక్ఖూపి నం సఙ్గణ్హింసు, పబ్బాజేతుం పన న ఇచ్ఛన్తి. సో పబ్బజ్జం అలభమానో కిసో అహోసి. అథేకదివసం సత్థా పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో తం బ్రాహ్మణం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘అరహా భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా సాయన్హసమయే విహారచారికం చరన్తో వియ బ్రాహ్మణస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, కిం కరోన్తో విచరసీ’’తి ఆహ. ‘‘భిక్ఖూనం వత్తపటివత్తం కరోన్తో, భన్తే’’తి. ‘‘లభసి నేసం సన్తికా సఙ్గహ’’న్తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, ఆహారమత్తం లభామి, న పన మం పబ్బాజేన్తీ’’తి. సత్థా ఏతస్మిం నిదానే భిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతాపేత్వా తమత్థం పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, అత్థి కోచి ఇమస్స బ్రాహ్మణస్స అధికారం సరతీ’’తి పుచ్ఛి. సారిపుత్తత్థేరో ‘‘అహం, భన్తే, సరామి, అయం మే రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తస్స అత్తనో అభిహటం కటచ్ఛుభిక్ఖం దాపేసి, ఇమమస్సాహం అధికారం సరామీ’’తి ఆహ. సో సత్థారా ‘‘కిం పన తే, సారిపుత్త, ఏవం కతూపకారం దుక్ఖతో మోచేతుం న వట్టతీ’’తి వుత్తే, ‘‘సాధు, భన్తే, పబ్బాజేస్సామీ’’తి తం బ్రాహ్మణం పబ్బాజేసి. తస్స భత్తగ్గే ఆసనపరియన్తే ఆసనం పాపుణాతి, యాగుభత్తాదీహిపి కిలమతి. థేరో తం ఆదాయ చారికం పక్కామి, అభిక్ఖణఞ్చ నం ‘‘ఇదం తే కత్తబ్బం, ఇదం తే న కత్తబ్బ’’న్తి ఓవది అనుసాసి. సో సువచో అహోసి పదక్ఖిణగ్గాహీ. తస్మా యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానో కతిపాహేనేవ అరహత్తం పాపుణి.

థేరో తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా నిసీది. అథ నం సత్థా పటిసన్థారం కత్వా ఆహ – ‘‘సువచో ను ఖో, సారిపుత్త, తే అన్తేవాసికో’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే, అతివియ సువచో, కిస్మిఞ్చి దోసే వుచ్చమానే న కుద్ధపుబ్బో’’తి. ‘‘సారిపుత్త, ఏవరూపే సద్ధివిహారికే లభన్తో కిత్తకే గణ్హేయ్యాసీ’’తి? ‘‘భన్తే, బహుకేపి గణ్హేయ్యమేవా’’తి. అథేకదివసం ధమ్మసభాయ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘సారిపుత్తత్థేరో కిర కతఞ్ఞూ కతవేదీ, కటచ్ఛుభిక్ఖామత్తం ఉపకారం సరిత్వా దుగ్గతబ్రాహ్మణం పబ్బాజేసి. థేరోపి ఓవాదక్ఖమో ఓవాదక్ఖమమేవ లభీ’’తి. సత్థా తేసం కథం సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి సారిపుత్తో కతఞ్ఞూ కతవేదీయేవా’’తి వత్వా తమత్థం పకాసేతుం –

‘‘అలీనచిత్తం నిస్సాయ, పహట్ఠా మహతీ చమూ;

కోసలం సేనాసన్తుట్ఠం, జీవగ్గాహం అగాహయి.

‘‘ఏవం నిస్సయసమ్పన్నో, భిక్ఖు ఆరద్ధవీరియో;

భావయం కుసలం ధమ్మం, యోగక్ఖేమస్స పత్తియా;

పాపుణే అనుపుబ్బేన, సబ్బసంయోజనక్ఖయ’’న్తి. (జా. ౧.౨.౧౧-౧౨) –

ఇమం దుకనిపాతే అలీనచిత్తజాతకం విత్థారేత్వా కథేసి. తదా కిర వడ్ఢకీహి పాదస్స అరోగకరణభావేన కహం అత్తనో ఉపకారం ఞత్వా సబ్బసేతస్స హత్థిపోతకస్స దాయకో ఏకచారికో హత్థీ సారిపుత్తత్థేరో అహోసీతి ఏవం థేరం ఆరబ్భ జాతకం కథేత్వా రాధత్థేరం ఆరబ్భ, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ రాధేన వియ సువచేన భవితబ్బం, దోసం దస్సేత్వా ఓవదియమానేనపి న కుజ్ఝితబ్బం, ఓవాదదాయకో పన నిధిఆచిక్ఖణకో వియ దట్ఠబ్బో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౬. ‘‘నిధీనంవ పవత్తారం, యం పస్సే వజ్జదస్సినం;

నిగ్గయ్హవాదిం మేధావిం, తాదిసం పణ్డితం భజే;

తాదిసం భజమానస్స, సేయ్యో హోతి న పాపియో’’తి.

తత్థ నిధీనన్తి తత్థ తత్థ నిదహిత్వా ఠపితానం హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిపూరానం నిధికుమ్భీనం. పవత్తారన్తి కిచ్ఛజీవికే దుగ్గతమనుస్సే అనుకమ్పం కత్వా ‘‘ఏహి, సుఖేన జీవనూపాయం దస్సేస్సామీ’’తి నిధిట్ఠానం నేత్వా హత్థం పసారేత్వా ‘‘ఇమం గహేత్వా సుఖేన జీవా’’తి ఆచిక్ఖితారం వియ. వజ్జదస్సినన్తి ద్వే వజ్జదస్సినో ‘‘ఇమినా నం అసారుప్పేన వా ఖలితేన వా సఙ్ఘమజ్ఝే నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి రన్ధగవేసకో చ, అఞ్ఞాతం ఞాపనత్థాయ ఞాతం అనుగ్గహణత్థాయ సీలాదీనమస్స వుద్ధికామతాయ తం తం వజ్జం ఓలోకనేన ఉల్లుమ్పనసభావసణ్ఠితో చ. అయం ఇధ అధిప్పేతో. యథా హి దుగ్గతమనుస్సో ‘‘ఇమం గణ్హాహీ’’తి తజ్జేత్వాపి పోథేత్వాపి నిధిం దస్సేన్తే కోపం న కరోతి, పముదితో ఏవ హోతి, ఏవమేవ ఏవరూపే పుగ్గలే అసారుప్పం వా ఖలితం వా దిస్వా ఆచిక్ఖన్తే కోపో న కాతబ్బో, తుట్ఠేనేవ భవితబ్బం, ‘‘భన్తే, మహన్తం వో కమ్మం కతం, మయ్హం ఆచరియుపజ్ఝాయట్ఠానే ఠత్వా ఓవదన్తేహి పునపి మం వదేయ్యాథా’’తి పవారేతబ్బమేవ. నిగ్గయ్హవాదిన్తి ఏకచ్చో హి సద్ధివిహారికాదీనం అసారుప్పం వా ఖలితం వా దిస్వా ‘‘అయం మే ముఖోదకదానాదీహి సక్కచ్చం ఉపట్ఠహతి, సచే నం వక్ఖామి, న మం ఉపట్ఠహిస్సతి, ఏవం మే పరిహాని భవిస్సతీ’’తి వత్థుం అవిసహన్తో న నిగ్గయ్హవాదీ నామ హోతి. సో ఇమస్మిం సాసనే కచవరం ఆకిరతి. యో పన తథారూపం వజ్జం దిస్వా వజ్జానురూపం తజ్జేన్తో పణామేన్తో దణ్డకమ్మం కరోన్తో విహారా తం నీహరన్తో సిక్ఖాపేతి, అయం నిగ్గయ్హవాదీ నామ సేయ్యథాపి సమ్మాసమ్బుద్ధో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘నిగ్గయ్హ నిగ్గయ్హాహం, ఆనన్ద, వక్ఖామి, పవయ్హ పవయ్హ, ఆనన్ద, వక్ఖామి, యో సారో సో ఠస్సతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౯౬). మేధావిన్తి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతం. తాదిసన్తి ఏవరూపం పణ్డితం భజేయ్య పయిరుపాసేయ్య. తాదిసఞ్హి ఆచరియం భజమానస్స అన్తేవాసికస్స సేయ్యో హోతి, న పాపియో వడ్ఢియేవ హోతి, నో పరిహానీతి.

దేసనాపరియోసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

రాధత్థేరవత్థు పఠమం.

౨. అస్సజిపునబ్బసుకవత్థు

ఓవదేయ్యానుసాసేయ్యాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అస్సజిపునబ్బసుకభిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. దేసనా పన కీటాగిరిస్మిం సముట్ఠితా.

తే కిర ద్వే భిక్ఖూ కిఞ్చాపి అగ్గసావకానం సద్ధివిహారికా, అలజ్జినో పన అహేసుం పాపభిక్ఖూ. తే పాపకేహి అత్తనో పరివారేహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం కీటాగిరిస్మిం విహరన్తా ‘‘మాలావచ్ఛం రోపేన్తిపి రోపాపేన్తిపీ’’తిఆదికం (పారా. ౪౩౧; చూళవ. ౨౧) నానప్పకారం అనాచారం కరోన్తా కులదూసకకమ్మం కత్వా తతో ఉప్పన్నేహి పచ్చయేహి జీవికం కప్పేన్తా తం ఆవాసం పేసలానం భిక్ఖూనం అనావాసం అకంసు. సత్థా తం పవత్తిం సుత్వా తేసం పబ్బాజనీయకమ్మకరణత్థాయ సపరివారే ద్వే అగ్గసావకే ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛథ, సారిపుత్తా, తేసు యే తుమ్హాకం వచనం న కరోన్తి, తేసం పబ్బాజనీయకమ్మం కరోథ, యే పన కరోన్తి, తే ఓవదథ అనుసాసథ. ఓవదన్తో హి అనుసాసన్తో అపణ్డితానంయేవ అప్పియో హోతి అమనాపో, పణ్డితానం పన పియో హోతి మనాపో’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౭. ‘‘ఓవదేయ్యానుసాసేయ్య, అసబ్భా చ నివారయే;

సతఞ్హి సో పియో హోతి, అసతం హోతి అప్పియో’’తి.

తత్థ ఓవదేయ్యాతి ఉప్పన్నే వత్థుస్మిం వదన్తో ఓవదతి నామ, అనుప్పన్నే వత్థుస్మిం ‘‘అయసోపి తే సియా’’తిఆదివసేన అనాగతం దస్సేన్తో అనుసాసతి నామ. సమ్ముఖా వదన్తో ఓవదతి నామ, పరమ్ముఖా దూతం వా సాసనం వా పేసేన్తో అనుసాసతి నామ. సకిం వదన్తో ఓవదతి నామ, పునప్పునం వదన్తో అనుసాసతి నామ. ఓవదన్తో ఏవ వా అనుసాసతి నామాతి ఏవం ఓవదేయ్య అనుసాసేయ్య. అసబ్భా చాతి అకుసలధమ్మా చ నివారేయ్య, కుసలధమ్మే పతిట్ఠాపేయ్యాతి అత్థో. సతఞ్హి సో పియో హోతీతి సో ఏవరూపో పుగ్గలో బుద్ధాదీనం సప్పురిసానం పియో హోతి. యే పన అదిట్ఠధమ్మా అవితిణ్ణపరలోకా ఆమిసచక్ఖుకా జీవికత్థాయ పబ్బజితా, తేసం అసతం సో ఓవాదకో అనుసాసకో, ‘‘‘న త్వం అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో, న ఆచరియో, కస్మా అమ్హే ఓవదసీ’తి ఏవం ముఖసత్తీహి విజ్ఝన్తానం అప్పియో హోతీ’’తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి. సారిపుత్తమోగ్గల్లానాపి తత్థ గన్త్వా తే భిక్ఖూ ఓవదింసు అనుసాసింసు. తేసు ఏకచ్చే ఓవాదం సమ్పటిచ్ఛిత్వా సమ్మా వత్తింసు, ఏకచ్చే విబ్భమింసు, ఏకచ్చే పబ్బాజనీయకమ్మం పాపుణింసూతి.

అస్సజిపునబ్బసుకవత్థు దుతియం.

౩. ఛన్నత్థేరవత్థు

న భజే పాపకే మిత్తేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛన్నత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర ఆయస్మా ‘‘అహం అమ్హాకం అయ్యపుత్తేన సద్ధిం మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖన్తో తదా అఞ్ఞం ఏకమ్పి న పస్సామి, ఇదాని పన ‘అహం సారిపుత్తో నామ, అహం మోగ్గల్లానో నామ, మయం అగ్గసావకమ్హా’తి వత్వా ఇమే విచరన్తీ’’తి ద్వే అగ్గసావకే అక్కోసతి. సత్థా భిక్ఖూనం సన్తికా తం పవత్తిం సుత్వా ఛన్నత్థేరం పక్కోసాపేత్వా ఓవదతి. సో తఙ్ఖణేయేవ తుణ్హీ హుత్వా పున గన్త్వా థేరే అక్కోసతియేవ. ఏవం యావతతియం అక్కోసన్తం పక్కోసాపేత్వా సత్థా ఓవదిత్వా ‘‘ఛన్న, ద్వే అగ్గసావకా నామ తుయ్హం కల్యాణమిత్తా ఉత్తమపురిసా, ఏవరూపే కల్యాణమిత్తే సేవస్సు భజస్సూ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౮. ‘‘న భజే పాపకే మిత్తే, న భజే పురిసాధమే;

భజేథ మిత్తే కల్యాణే, భజేథ పురిసుత్తమే’’తి.

తస్సత్థో – కాయదుచ్చరితాదిఅకుసలకమ్మాభిరతా పాపమిత్తా నామ. సన్ధిచ్ఛేదనాదికే వా ఏకవీసతిఅనేసనాదిభేదే వా అట్ఠానే నియోజకా పురిసాధమా నామ. ఉభోపి వా ఏతే పాపమిత్తా చేవ పురిసాధమా చ, తే న భజేయ్య న పయిరుపాసేయ్య, విపరీతా పన కల్యాణమిత్తా చేవ సప్పురిసా చ, తే భజేథ పయిరుపాసేథాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఛన్నత్థేరో పన తం ఓవాదం సుత్వాపి పురిమనయేనేవ భిక్ఖూ అక్కోసతి పరిభాసతి. పునపి సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, మయి ధరన్తే ఛన్నం సిక్ఖాపేతుం న సక్ఖిస్సథ, మయి పన పరినిబ్బుతే సక్ఖిస్సథా’’తి వత్వా పరినిబ్బానకాలే ఆయస్మతా ఆనన్దేన, ‘‘భన్తే, కథం ఛన్నత్థేరే అమ్హేహి పటిపజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తే, ‘‘ఆనన్ద, ఛన్నస్స భిక్ఖునో బ్రహ్మదణ్డో దాతబ్బో’’తి ఆణాపేసి. సో సత్థరి పరినిబ్బుతే ఆనన్దత్థేరేన ఆరోచితం బ్రహ్మదణ్డం సుత్వా దుక్ఖీ దుమ్మనో తిక్ఖత్తుం ముచ్ఛితో పతిత్వా ‘‘మా మం, భన్తే, నాసయిత్థా’’తి యాచిత్వా సమ్మా వత్తం పూరేన్తో న చిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణీతి.

ఛన్నత్థేరవత్థు తతియం.

౪. మహాకప్పినత్థేరవత్థు

ధమ్మపీతి సుఖం సేతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మహాకప్పినత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బీ కథా – అతీతే కిర ఆయస్మా మహాకప్పినో పదుముత్తరబుద్ధస్స పాదమూలే కతాభినీహారో సంసారే సంసరన్తో బారాణసితో అవిదూరే ఏకస్మిం పేసకారగామే జేట్ఠకపేసకారో హుత్వా నిబ్బత్తి. తదా సహస్సమత్తా పచ్చేకబుద్ధా అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసిత్వా వస్సికే చత్తారో మాసే జనపదే వసన్తి. తే ఏకవారం బారాణసియా అవిదూరే ఓతరిత్వా ‘‘సేనాసనకరణత్థాయ హత్థకమ్మం యాచథా’’తి రఞ్ఞో సన్తికం అట్ఠ పచ్చేకబుద్ధే పహిణింసు. తదా పన రఞ్ఞో వప్పమఙ్గలకాలో హోతి. సో ‘‘పచ్చేకబుద్ధా కిర ఆగతా’’తి సుత్వా తస్మిం ఖణే నిక్ఖమిత్వా ఆగతకారణం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అజ్జ, భన్తే, ఓకాసో నత్థి, స్వే అమ్హాకం వప్పమఙ్గలం, తతియదివసే కరిస్సామీ’’తి వత్వా పచ్చేకబుద్ధే అనిమన్తేత్వావ పావిసి. పచ్చేకబుద్ధా ‘‘అఞ్ఞత్థ గమిస్సామా’’తి పక్కమింసు. తస్మిం ఖణే జేట్ఠపేసకారస్స భరియా కేనచిదేవ కరణీయేన బారాణసిం గచ్ఛన్తీ తే పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘కిం, భన్తే, అవేలాయ, అయ్యా, ఆగతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ఆదితో పట్ఠాయ కథేసుం. తం పవత్తిం సుత్వా సద్ధాసమ్పన్నా ఞాణసమ్పన్నా ఇత్థీ ‘‘స్వే, భన్తే, అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. ‘‘బహుకా మయం భగినీ’’తి. ‘‘కిత్తకా, భన్తే’’తి? ‘‘సహస్సమత్తా’’తి. ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం గామే సహస్సపేసకారా వసిమ్హ. ఏకేకో ఏకేకస్స భిక్ఖం దస్సతి, భిక్ఖం అధివాసేథ, అహమేవ వో వసనట్ఠానమ్పి కారేస్సామీ’’తి ఆహ. పచ్చేకబుద్ధా అధివాసయింసు.

సా గామం పవిసిత్వా ఉగ్ఘోసేసి – ‘‘అహం సహస్సమత్తే పచ్చేకబుద్ధే దిస్వా నిమన్తయిం, అయ్యానం నిసీదనట్ఠానం సంవిదహథ, యాగుభత్తాదీని సమ్పాదేథా’’తి. గామమజ్ఝే మణ్డపం కారేత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా పునదివసే పచ్చేకబుద్ధే నిసీదాపేత్వా పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చావసానే తస్మిం గామే సబ్బా ఇత్థియో ఆదాయ తాహి సద్ధిం పచ్చేకబుద్ధే వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తేమాసం వసనత్థాయ పటిఞ్ఞం దేథా’’తి తేసం పటిఞ్ఞం గహేత్వా పున గామే ఉగ్ఘోసేసి – ‘‘అమ్మతాతా, ఏకేకకులతో ఏకేకో పురిసో ఫరసువాసిఆదీని గహేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా దబ్బసమ్భారే ఆహరిత్వా అయ్యానం వసనట్ఠానం కరోతూ’’తి. గామవాసినో తస్సాయేవ వచనం సుత్వా ఏకేకో ఏకేకం కత్వా సద్ధిం రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేహి పణ్ణసాలసహస్సం కారేత్వా అత్తనో అత్తనో పణ్ణసాలాయం వస్సూపగతే పచ్చేకబుద్ధే ‘‘అహం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిస్సామి, అహం సక్కచ్చం ఉపట్ఠహిస్సామీ’’తి ఉపట్ఠహింసు. వస్సంవుట్ఠకాలే ‘‘అత్తనో అత్తనో పణ్ణసాలాయ వస్సంవుట్ఠానం పచ్చేకబుద్ధానం చీవరసాటకే సజ్జేథా’’తి సమాదపేత్వా ఏకేకస్స సహస్ససహస్సమూలం చీవరం దాపేసి. పచ్చేకబుద్ధా వుట్ఠవస్సా అనుమోదనం కత్వా పక్కమింసు.

గామవాసినోపి ఇదం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా ఇతో చుతా తావతింసభవనే నిబ్బత్తిత్వా గణదేవపుత్తా నామ అహేసుం. తే తత్థ దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే బారాణసియం కుటుమ్బికగేహేసు నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకపేసకారో జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స పుత్తో అహోసి. భరియాపిస్స జేట్ఠకకుటుమ్బికస్సేవ ధీతా అహోసి. తా సబ్బాపి వయప్పత్తా పరకులం గచ్ఛన్తియో తేసం తేసంయేవ గేహాని అగమింసు. అథేకదివసం విహారే ధమ్మస్సవనం సఙ్ఘుట్ఠం. ‘‘సత్థా ధమ్మం దేసేస్సతీ’’తి సుత్వా సబ్బేపి తే కుటుమ్బికా ‘‘ధమ్మం సోస్సామా’’తి భరియాహి సద్ధిం విహారం అగమింసు. తేసం విహారమజ్ఝం పవిట్ఠక్ఖణే వస్సం ఉట్ఠహి. యేసం కులూపకా వా ఞాతిసామణేరాదయో వా అత్థి, తే తేసం పరివేణాని పవిసింసు. తే పన తథారూపానం నత్థితాయ కత్థచి, పవిసితుం అవిసహన్తా విహారమజ్ఝేయేవ అట్ఠంసు. అథ నే జేట్ఠకకుటుమ్బికో ఆహ – ‘‘పస్సథ అమ్హాకం విప్పకారం, కులపుత్తేహి నామ ఏత్తకేన లజ్జితుం యుత్త’’న్తి. ‘‘అయ్య, కిం పన కరోమా’’తి? ‘‘మయం విస్సాసికట్ఠానస్స అభావేన ఇమం విప్పకారం పత్తా, సబ్బే ధనం సంహరిత్వా పరివేణం కరోమా’’తి. ‘‘సాధు, అయ్యా’’తి జేట్ఠకో సహస్సం అదాసి, సేసా పఞ్చ పఞ్చ సతాని. ఇత్థియో అడ్ఢతేయ్యాని అడ్ఢతేయ్యాని సతాని. తే తం ధనం సంహరిత్వా సహస్సకూటాగారపరివారం సత్థు వసనత్థాయ మహాపరివేణం నామ ఆరభింసు. నవకమ్మస్స మహన్తతాయ ధనే అప్పహోన్తే పుబ్బే దిన్నధనతో పున ఉపడ్ఢూపడ్ఢం అదంసు. నిట్ఠితే పరివేణే విహారమహం కరోన్తా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం మహాదానం దత్వా వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానం చీవరాని సజ్జింసు.

జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స పన భరియా సబ్బేహి సమానం అకత్వా అత్తనో పఞ్ఞాయ ఠితా ‘‘అతిరేకతరం కత్వా సత్థారం పూజేస్సామీ’’తి అనోజపుప్ఫవణ్ణేన సహస్సమూలేన సాటకేన సద్ధిం అనోజపుప్ఫచఙ్కోటకం గహేత్వా అనుమోదనకాలే సత్థారం అనోజపుప్ఫేహి పూజేత్వా తం సాటకం సత్థు పాదమూలే ఠపేత్వా, ‘‘భన్తే, నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే అనోజపుప్ఫవణ్ణంయేవ మే సరీరం హోతు, అనోజా ఏవ చ మే నామం హోతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి. సత్థా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనం అకాసి. తే సబ్బేపి యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే దేవలోకా చవిత్వా జేట్ఠకకుటుమ్బికో కుక్కుటవతీనగరే రాజకులే నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తో మహాకప్పినరాజా నామ అహోసి, సేసా అమచ్చకులే నిబ్బత్తింసు. జేట్ఠకకుటుమ్బికస్స భరియా మద్దరట్ఠే సాగలనగరే రాజకులే నిబ్బత్తి, అనోజపుప్ఫవణ్ణమేవస్సా సరీరం అహోసి, అనోజాత్వేవస్సా నామం కరింసు. సా వయప్పత్తా మహాకప్పినరఞ్ఞో గేహం గన్త్వా అనోజాదేవీ నామ అహోసి. సేసిత్థియోపి అమచ్చకులేసు నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా తేసంయేవ అమచ్చపుత్తానం గేహాని అగమంసు. తే సబ్బే రఞ్ఞో సమ్పత్తిసదిసం సమ్పత్తిం అనుభవింసు. యదా రాజా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో హత్థిం అభిరుహిత్వా విచరి, తదా తేపి తథేవ విచరన్తి. తస్మిం అస్సేన వా రథేన వా విచరన్తే తేపి తథేవ విచరన్తి? ఏవం తే ఏకతో హుత్వా కతానం పుఞ్ఞానం ఆనుభావేన ఏకతోవ సమ్పత్తిం అనుభవింసు. రఞ్ఞో పన బలో, బలవాహనో, పుప్ఫో, పుప్ఫవాహనో, సుపత్తోతి పఞ్చ అస్సా హోన్తి. రాజా తేసు సుపత్తం అస్సం సయం ఆరోహతి, ఇతరే చత్తారో అస్సారోహానం సాసనాహరణత్థాయ అదాసి. రాజా తే పాతోవ భోజేత్వా ‘‘గచ్ఛథ ద్వే వా తీణి వా యోజనాని ఆహిణ్డిత్వా బుద్ధస్స వా ధమ్మస్స వా సఙ్ఘస్స వా ఉప్పన్నభావం ఞత్వా మయ్హం సుఖసాసనం ఆహరథా’’తి పేసేసి. తే చతూహి ద్వారేహి నిక్ఖమిత్వా తీణి యోజనాని ఆహిణ్డిత్వా సాసనం అలభిత్వా పచ్చాగచ్ఛన్తి.

అథేకదివసం రాజా సుపత్తం అస్సం ఆరుయ్హ అమచ్చసహస్సపరివుతో ఉయ్యానం గచ్ఛన్తో కిలన్తరూపే పఞ్చసతవాణిజకే నగరం పవిసన్తే దిస్వా ‘‘ఇమే అద్ధానకిలన్తా, అద్ధా ఇమేసం సన్తికా ఏకం భద్దకం సాసనం సోస్సామీ’’తి తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘కుతో ఆగచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, ఇతో వీసతియోజనసతమత్థకే సావత్థి నామ నగరం, తతో ఆగచ్ఛామా’’తి. ‘‘అత్థి పన వో పదేసే కిఞ్చి సాసనం ఉప్పన్న’’న్తి. ‘‘దేవ, అఞ్ఞం కిఞ్చి నత్థి, సమ్మాసమ్బుద్ధో పన ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తావదేవ పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా ఫుట్ఠసరీరో కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తో ముహుత్తం వీతినామేత్వా, ‘‘తాతా, కిం వదేథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘బుద్ధో, దేవ, ఉప్పన్నో’’తి. రాజా దుతియమ్పి తతియమ్పి తథేవ వీతినామేత్వా చతుత్థే వారే ‘‘కిం వదేథ, తాతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘బుద్ధో, దేవ, ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే, ‘‘తాతా, వో సతసహస్సం దదామీ’’తి వత్వా ‘‘అఞ్ఞమ్పి కిఞ్చి సాసనం అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, ధమ్మో ఉప్పన్నో’’తి. రాజా తమ్పి సుత్వా పురిమనయేనేవ తయో వారే వీతినామేత్వా చతుత్థే వారే ‘‘ధమ్మో ఉప్పన్నో’’తి వుత్తే ‘‘ఇధాపి వో సతసహస్సం దమ్మీ’’తి వత్వా ‘‘అపరమ్పి సాసనం అత్థి, తాతా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, దేవ, సఙ్ఘరతనం ఉప్పన్న’’న్తి. రాజా తమ్పి సుత్వా తయో వారే వీతినామేత్వా చతుత్థే వారే ‘‘సఙ్ఘో’’తి పదే వుత్తే ‘‘ఇధాపి వో సతసహస్సం దమ్మీ’’తి వత్వా అమచ్చసహస్సం ఓలోకేత్వా, ‘‘తాతా, కిం కరిస్సథా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘దేవ, తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అహం, తాతా, ‘బుద్ధో ఉప్పన్నో, ధమ్మో ఉప్పన్నో, సఙ్ఘో ఉప్పన్నో’తి సుత్వా న పున నివత్తిస్సామి, సత్థారం ఉద్దిస్స గన్త్వా తస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘మయమ్పి, దేవ, తుమ్హేహి సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి. రాజా సువణ్ణపట్టే అక్ఖరాని లిఖాపేత్వా వాణిజకే ఆహ – ‘‘అనోజా నామ దేవీ తుమ్హాకం తీణి సతసహస్సాని దస్సతి, ఏవఞ్చ పన నం వదేయ్యాథ ‘రఞ్ఞో కిర తే ఇస్సరియం విస్సట్ఠం, యథాసుఖం సమ్పత్తిం పరిభుఞ్జాహీ’తి, సచే పన వో ‘రాజా కహ’న్తి పుచ్ఛతి, ‘సత్థారం ఉద్దిస్స పబ్బజిస్సామీతి వత్వా గతో’తి ఆరోచేయ్యాథా’’తి. అమచ్చాపి అత్తనో అత్తనో భరియానం తథేవ సాసనం పహిణింసు. రాజా వాణిజకే ఉయ్యోజేత్వా అస్సం అభిరుయ్హ అమచ్చసహస్సపరివుతో తం ఖణంయేవ నిక్ఖమి.

సత్థాపి తం దివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో మహాకప్పినరాజానం సపరివారం దిస్వా ‘‘అయం మహాకప్పినో వాణిజకానం సన్తికా తిణ్ణం రతనానం ఉప్పన్నభావం సుత్వా తేసం వచనం తీహి సతసహస్సేహి పూజేత్వా రజ్జం పహాయ అమచ్చసహస్సేహి పరివుతో మం ఉద్దిస్స పబ్బజితుకామో స్వే నిక్ఖమిస్సతి. సో సపరివారో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సతి, పచ్చుగ్గమనమస్స కరిస్సామీ’’తి పునదివసే చక్కవత్తీ వియ ఖుద్దకగామభోజకం పచ్చుగ్గచ్ఛన్తో సయమేవ పత్తచీవరం గహేత్వా వీసయోజనసతం మగ్గం పచ్చుగ్గన్త్వా చన్దభాగాయ నదియా తీరే నిగ్రోధరుక్ఖమూలే ఛబ్బణ్ణరస్మియో విస్సజ్జేన్తో నిసీది. ‘‘రాజాపి ఆగచ్ఛన్తో ఏకం నదిం పత్వా ‘‘కా నామేసా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అపరచ్ఛా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణం, తాతా’’తి? ‘‘గమ్భీరతో గావుతం, పుథులతో ద్వే గావుతాని, దేవా’’తి. ‘‘అత్థి పనేత్థ నావా వా ఉళుమ్పో వా’’తి? ‘‘నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘నావాదీని ఓలోకేన్తే అమ్హే జాతి జరం ఉపనేతి, జరా మరణం. అహం నిబ్బేమతికో హుత్వా తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో, తేసం మే ఆనుభావేన ఇమం ఉదకం ఉదకం వియ మా అహోసీ’’తి తిణ్ణం రతనానం గుణం ఆవజ్జేత్వా ‘‘ఇతిపి సో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి బుద్ధానుస్సతిం అనుస్సరన్తో సపరివారో అస్ససహస్సేన ఉదకపిట్ఠిం పక్ఖన్ది. సిన్ధవా పిట్ఠిపాసాణే వియ పక్ఖన్దింసు. ఖురానం అగ్గా నేవ తేమింసు.

సో తం ఉత్తరిత్వా పురతో గచ్ఛన్తో అపరమ్పి నదిం దిస్వా ‘‘అయం కా నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నీలవాహినీ నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణ’’న్తి? ‘‘గమ్భీరతోపి పుథులతోపి అడ్ఢయోజనం, దేవా’’తి. సేసం పురిమసదిసమేవ. తం పన నదిం దిస్వా ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తి ధమ్మానుస్సతిం అనుస్సరన్తో పక్ఖన్ది. తమ్పి అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తో అపరమ్పి నదిం దిస్వా ‘‘అయం కా నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘చన్దభాగా నామ, దేవా’’తి. ‘‘కిమస్సా పరిమాణ’’న్తి? ‘‘గమ్భీరతోపి పుథులతోపి యోజనం, దేవా’’తి. సేసం పురిమసదిసమేవ. ఇమం పన నదిం దిస్వా ‘‘సుప్పటిపన్నో భగవతో సావకసఙ్ఘో’’తి సఙ్ఘానుస్సతిం అనుస్సరన్తో పక్ఖన్ది. తం పన నదిం అతిక్కమిత్వా గచ్ఛన్తో సత్థు సరీరతో నిక్ఖన్తా ఛబ్బణ్ణరస్మియో అద్దస. నిగ్రోధరుక్ఖస్స సాఖావిటపపలాసాని సోవణ్ణమయాని వియ అహేసుం. రాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం పన ఓభాసో నేవ చన్దస్స, న సూరియస్స, న దేవమారబ్రహ్మనాగసుపణ్ణాదీనం అఞ్ఞతరస్స, అద్ధా అహం సత్థారం ఉద్దిస్స ఆగచ్ఛన్తో మహాగోతమబుద్ధేన దిట్ఠో భవిస్సామీ’’తి. సో తావదేవ అస్సపిట్ఠితో ఓతరిత్వా ఓనతసరీరో రస్మిఅనుసారేన సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా మనోసిలారసే నిముజ్జన్తో వియ బుద్ధరస్మీనం అన్తో పవిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది సద్ధిం అమచ్చసహస్సేన, సత్థా తస్స అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. దేసనావసానే రాజా సపరివారో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. అథ సబ్బేవ ఉట్ఠహిత్వా పబ్బజ్జం యాచింసు. సత్థా ‘‘ఆగమిస్సతి ను ఖో ఇమేసం కులపుత్తానం ఇద్ధిమయపత్తచీవర’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఇమే కులపుత్తా పచ్చేకబుద్ధసహస్సస్స చీవరసహస్సం అదంసు, కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే వీసతియా భిక్ఖుసహస్సానమ్పి వీసతిచీవరసహస్సానిపి అదంసు. అనచ్ఛరియం ఇమేసం ఇద్ధిమయపత్తచీవరాగమన’’న్తి ఞత్వా దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి ఆహ. తే తావదేవ అట్ఠపరిక్ఖారధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ హుత్వా వేహాసం అబ్భుగ్గన్త్వా పచ్చోరోహిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీదింసు.

తేపి వాణిజకా రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞా పహితభావం ఆరోచాపేత్వా దేవియా ‘‘ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తే పవిసిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు. అథ నే దేవీ పుచ్ఛి – ‘‘తాతా, కిం కారణా ఆగతాత్థా’’తి? ‘‘మయం రఞ్ఞా తుమ్హాకం సన్తికం పహితా, తీణి కిర నో సతసహస్సాని దేథా’’తి. ‘‘తాతా, అతిబహుం భణథ, కిం తుమ్హేహి రఞ్ఞో కతం, కిస్మిం వో రాజా పసన్నో ఏత్తకం ధనం దాపేసీ’’తి? ‘‘దేవి, న అఞ్ఞం కిఞ్చి కతం, రఞ్ఞో పన ఏకం సాసనం ఆరోచయిమ్హా’’తి? ‘‘సక్కా పన, తాతా, మయ్హం ఆరోచేతు’’న్తి. ‘‘సక్కా, దేవీ’’తి. ‘‘తేన హి, తాతా, వదేథా’’తి. ‘‘దేవి బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి. సాపి ‘‘తం సుత్వా పురిమనయేనేవ పీతియా ఫుట్ఠసరీరా తిక్ఖత్తుం కిఞ్చి అసల్లక్ఖేత్వా చతుత్థే వారే ‘బుద్ధో’తి పదం సుత్వా, తాతా, ఇమస్మిం పదే రఞ్ఞా కిం దిన్న’’న్తి? ‘‘సతసహస్సం, దేవీ’’తి. ‘‘తాతా, అననుచ్ఛవికం రఞ్ఞా కతం ఏవరూపం సాసనం సుత్వా తుమ్హాకం సతసహస్సం దదమానేన. అహఞ్హి వో మమ దుగ్గతపణ్ణాకారే తీణి సతసహస్సాని దమ్మి, అపరమ్పి తుమ్హేహి రఞ్ఞో కిం ఆరోచిత’’న్తి? తే ఇదఞ్చిదఞ్చాతి ఇతరానిపి ద్వే సాసనాని ఆరోచయింసు. దేవీ పురిమనయేనేవ పీతియా ఫుట్ఠసరీరా తిక్ఖత్తుం కిఞ్చి అసల్లక్ఖేత్వా చతుత్థే వారే తథేవ సుత్వా తీణి తీణి సతసహస్సాని దాపేసి, ఏవం తే సబ్బానిపి ద్వాదస సతసహస్సాని లభింసు.

అథ నే దేవీ పుచ్ఛి – ‘‘రాజా కహం, తాతా’’తి? దేవి, ‘‘సత్థారం ఉద్దిస్స ‘పబ్బజిస్సామీ’తి గతో’’తి. ‘‘మయ్హం తేన కిం సాసనం దిన్న’’న్తి? ‘‘సబ్బం కిర తేన తుమ్హాకం ఇస్సరియం విస్సట్ఠం, తుమ్హే కిర యథారుచియా సమ్పత్తిం అనుభవథా’’తి. ‘‘అమచ్చా పన కహం, తాతా’’తి? తేపి ‘‘‘రఞ్ఞా సద్ధింయేవ పబ్బజిస్సామా’తి గతా, దేవీ’’తి. సా తేసం భరియాయో పక్కోసాపేత్వా, అమ్మా, తుమ్హాకం సామికా ‘‘రఞ్ఞా సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి గతా, ‘‘తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘కిం పన తేహి అమ్హాకం సాసనం పహితం, దేవీ’’తి? ‘‘తేహి కిర అత్తనో సమ్పత్తి తుమ్హాకం విస్సట్ఠా, తుమ్హే కిర తం సమ్పత్తిం యథారుచి పరిభుఞ్జథా’’తి. ‘‘తుమ్హే పన, దేవి, కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘అమ్మా, సో తావ రాజా సాసనం సుత్వా మగ్గే ఠితకోవ తీహి సతసహస్సేహి తీణి రతనాని పూజేత్వా ఖేళపిణ్డం వియ సమ్పత్తిం పహాయ ‘పబ్బజిస్సామీ’తి నిక్ఖన్తో, మయా పన తిణ్ణం రతనానం సాసనం సుత్వా తీణి రతనాని నవహి సతసహస్సేహి పూజితాని, న ఖో పనేసా సమ్పత్తి నామ రఞ్ఞోయేవ దుక్ఖా, మయ్హమ్పి దుక్ఖాయేవ. కో రఞ్ఞా ఛడ్డితఖేళపిణ్డం జాణుకేహి పతిట్ఠహిత్వా ముఖేన గణ్హిస్సతి, న మయ్హం సమ్పత్తియా అత్థో, అహమ్పి సత్థారం ఉద్దిస్స గన్త్వా పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘దేవి, మయమ్పి తుమ్హేహేవ సద్ధిం పబ్బజిస్సామా’’తి. ‘‘సచే సక్కోథ, సాధు, అమ్మా’’తి? ‘‘సక్కోమ, దేవీ’’తి. ‘‘సాధు, అమ్మా, తేన హి ఏథా’’తి రథసహస్సం యోజాపేత్వా రథం ఆరుయ్హ తాహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా అన్తరామగ్గే పఠమం నదిం దిస్వా యథా రఞ్ఞా పుట్ఠం, తథేవ పుచ్ఛిత్వా సబ్బపవత్తిం సుత్వా ‘‘రఞ్ఞో గతమగ్గం ఓలోకేథా’’తి వత్వా ‘‘సిన్ధవానం పదవలఞ్జం న పస్సామ, దేవీ’’తి వుత్తే ‘‘రాజా తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో సచ్చకిరియం కత్వా గతో భవిస్సతి. అహమ్పి తీణి రతనాని ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తా, తేసమేవ అనుభావేన ఇదం ఉదకం వియ మా అహోసీ’’తి తిణ్ణం రతనానం గుణం అనుస్సరిత్వా రథసహస్సం పేసేసి. ఉదకం పిట్ఠిపాసాణసదిసం అహోసి. చక్కానం అగ్గగ్గనేమివట్టియో నేవ తేమింసు. ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇతరా ద్వే నదియో ఉత్తరి.

అథ సత్థా తస్సాగమనభావం ఞత్వా యథా అత్తనో సన్తికే నిసిన్నా భిక్ఖూ న పఞ్ఞాయన్తి, ఏవమకాసి. సాపి గచ్ఛన్తీ గచ్ఛన్తీ సత్థు సరీరతో నిక్ఖన్తా ఛబ్బణ్ణరస్మియో దిస్వా తథేవ చిన్తేత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, మహాకప్పినో తుమ్హాకం ఉద్దిస్స నిక్ఖన్తో ఆగతేత్థ మఞ్ఞే, కహం సో, అమ్హాకమ్పి నం దస్సేథా’’తి? ‘‘నిసీదథ తావ, ఇధేవ నం పస్సిస్సథా’’తి. తా సబ్బాపి తుట్ఠచిత్తా ‘‘ఇధేవ కిర నిసిన్నా సామికే పస్సిస్సామా’’తి నిసీదింసు. సత్థా తాసం అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, అనోజాదేవీ దేసనావసానే సపరివారా సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. మహాకప్పినత్థేరో తాసం వడ్ఢితధమ్మదేసనం సుణన్తో సపరివారో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. తస్మిం ఖణే సత్థా తాసం తే భిక్ఖూ అరహత్తప్పత్తే దస్సేసి. తాసం కిర ఆగతక్ఖణేయేవ అత్తనో సామికే కాసావధరే ముణ్డకసీసే దిస్వా చిత్తం ఏకగ్గం న భవేయ్య, తేన మగ్గఫలాని పత్తుం న సక్కుణేయ్యుం. తస్మా అచలసద్ధాయ పతిట్ఠితకాలే తాసం తే భిక్ఖూ అరహత్తప్పత్తేయేవ దస్సేసి.

తాపి తే దిస్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం తావ పబ్బజితకిచ్చం మత్థకం పత్త’’న్తి వత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితా పబ్బజ్జం యాచింసు. ఏవం కిర వుత్తే ‘‘సత్థా ఉప్పలవణ్ణాయ ఆగమనం చిన్తేసీ’’తి ఏకచ్చే వదన్తి. సత్థా పన తా ఉపాసికాయో ఆహ – ‘‘సావత్థిం గన్త్వా భిక్ఖునీఉపస్సయే పబ్బజేథా’’తి. తా అనుపుబ్బేన జనపదచారికం చరమానా అన్తరామగ్గే మహాజనేన అభిహటసక్కారసమ్మానా పదసావ వీసయోజనసతికం గన్త్వా భిక్ఖునీఉపస్సయే పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. సత్థాపి భిక్ఖుసహస్సం ఆదాయ ఆకాసేనేవ జేతవనం అగమాసి. తత్ర సుదం ఆయస్మా మహాకప్పినో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీసు ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో విచరతి. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, మహాకప్పినో ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి ఉదానం ఉదానేన్తో విచరతి, అత్తనో కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ కథేసి మఞ్ఞే’’తి. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం, కప్పిన, కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేసీ’’తి. ‘‘భగవా మే, భన్తే, తం ఆరబ్భ ఉదానభావం వా అనుదానభావం వా జానాతీ’’తి? సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో కామసుఖం రజ్జసుఖం ఆరబ్భ ఉదానం ఉదానేతి, పుత్తస్స పన మే ధమ్మపీతి నామ ధమ్మరతి నామ ఉప్పజ్జతి, సో అమతమహానిబ్బానం ఆరబ్భ ఏవ ఉదానం ఉదానేసీ’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౯. ‘‘ధమ్మపీతి సుఖం సేతి, విప్పసన్నేన చేతసా;

అరియప్పవేదితే ధమ్మే, సదా రమతి పణ్డితో’’తి.

తత్థ ధమ్మపీతీతి ధమ్మపాయకో, ధమ్మం పివన్తోతి అత్థో. ధమ్మో చ నామేస న సక్కా భాజనేన యాగుఆదీని వియ పాతుం? నవవిధం పన లోకుత్తరధమ్మం నామకాయేన ఫుసన్తో ఆరమ్మణతో సచ్ఛికరోన్తో పరిఞ్ఞాభిసమయాదీహి దుక్ఖాదీని అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝన్తో ధమ్మం పివతి నామ. సుఖం సేతీతి దేసనామత్తమేవేతం, చతూహిపి ఇరియాపథేహి సుఖం విహరతీతి అత్థో. విప్పసన్నేనాతి అనావిలేన నిరుపక్కిలేసేన. అరియప్పవేదితేతి బుద్ధాదీహి అరియేహి పవేదితే సతిపట్ఠానాదిభేదే బోధిపక్ఖియధమ్మే. సదా రమతీతి ఏవరూపో ధమ్మపీతి విప్పసన్నేన చేతసా విహరన్తో పణ్డిచ్చేన సమన్నాగతో సదా రమతి అభిరమతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసున్తి.

మహాకప్పినత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. పణ్డితసామణేరవత్థు

ఉదకఞ్హి నయన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పణ్డితసామణేరం ఆరబ్భ కథేసి.

అతీతే కిర కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధో వీసతిఖీణాసవసహస్సపరివారో బారాణసిం అగమాసి. మనుస్సా అత్తనో బలం సల్లక్ఖేత్వా అట్ఠపి దసపి ఏకతో హుత్వా అగన్తుకదానాదీని అదంసు. అథేకదివసం సత్థా భత్తకిచ్చపరియోసానే ఏవం అనుమోదనమకాసి –

‘‘ఉపాసకా ఇధ ఏకచ్చో ‘అత్తనో సన్తకమేవ దాతుం వట్టతి, కిం పరేన సమాదపితేనా’తి అత్తనావ దానం దేతి, పరం న సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే భోగసమ్పదం లభతి, నో పరివారసమ్పదం. ఏకచ్చో పరం సమాదపేతి, అత్తనా న దేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే పరివారసమ్పదం లభతి, నో భోగసమ్పదం ఏకచ్చో అత్తనాపి న దేతి, పరమ్పి న సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే నేవ భోగసమ్పదం లభతి, న పరివారసమ్పదం, విఘాసాదోవ హుత్వా జీవతి. ఏకచ్చో అత్తనా చ దేతి, పరఞ్చ సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే భోగసమ్పదమ్పి లభతి పరివారసమ్పదమ్పీ’’తి.

తం సుత్వా సమీపే ఠితో ఏకో పణ్డితపురిసో చిన్తేసి – ‘‘అహం దాని తథా కరిస్సామి, యథా మే ద్వేపి సమ్పత్తియో భవిస్సన్తీ’’తి. సో సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, స్వాతనాయ మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. ‘‘కిత్తకేహి తే భిక్ఖూహి అత్థో’’తి? ‘‘కిత్తకో పన వో, భన్తే, పరివారో’’తి? ‘‘వీసతి భిక్ఖుసహస్సానీ’’తి. ‘‘భన్తే, సబ్బేహి సద్ధిం స్వాతనాయ మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. సత్థా అధివాసేసి. సో గామం పవిసిత్వా, ‘‘అమ్మతాతా, స్వాతనాయ మయా బుద్ధప్పముఖో భిక్ఖుసఙ్ఘో నిమన్తితో, తుమ్హే యత్తకానం భిక్ఖూనం దాతుం సక్ఖిస్సథ, తత్తకానం దానం దేథా’’తి ఆరోచేత్వా విచరన్తో అత్తనో అత్తనో బలం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘మయం దసన్నం దస్సామ, మయం వీసతియా, మయం సతస్స, మయం పఞ్చసతాన’’న్తి వుత్తే సబ్బేసం వచనం ఆదితో పట్ఠాయ పణ్ణే ఆరోపేసి.

తేన చ సమయేన తస్మిం నగరే అతిదుగ్గతభావేనేవ ‘‘మహాదుగ్గతో’’తి పఞ్ఞాతో ఏకో పురిసో అత్థి. సో తమ్పి సమ్ముఖాగతం దిస్వా, సమ్మ మహాదుగ్గత, మయా స్వాతనాయ బుద్ధప్పముఖో భిక్ఖుసఙ్ఘో నిమన్తితో, స్వే నగరవాసినో దానం దస్సన్తి, ‘‘త్వం కతి భిక్ఖూ భోజేస్ససీ’’తి? ‘‘సామి, మయ్హం కిం భిక్ఖూహి, భిక్ఖూహి నామ సధనానం అత్థో, మయ్హం పన స్వే యాగుఅత్థాయ తణ్డులనాళిమత్తమ్పి నత్థి, అహం భతిం కత్వా జీవామి, కిం మే భిక్ఖూహీ’’తి? సమాదపకేన నామ బ్యత్తేన భవితబ్బం. తస్మా సో తేన ‘‘నత్థీ’’తి వుత్తేపి తుణ్హీభూతో అహుత్వా ఏవమాహ – ‘‘సమ్మ మహాదుగ్గత, ఇమస్మిం నగరే సుభోజనం భుఞ్జిత్వా సుఖుమవత్థం నివాసేత్వా నానాభరణపటిమణ్డితా సిరిసయనే సయమానా బహూ జనా సమ్పత్తిం అనుభవన్తి, త్వం పన దివసం భతిం కత్వా కుచ్ఛిపూరణమత్తమ్పి న లభసి, ఏవం సన్తేపి ‘అహం పుబ్బే పుఞ్ఞం అకతత్తా కిఞ్చి న లభామీ’తి న జానాసీ’’తి? ‘‘జానామి, సామీ’’తి. ‘‘అథ కస్మా ఇదాని పుఞ్ఞం న కరోసి, త్వం యువా బలసమ్పన్నో, కిం తయా భతిం కత్వాపి యథాబలం దానం దాతుం న వట్టతీ’’తి? సో తస్మిం కథేన్తేయేవ సంవేగప్పత్తో హుత్వా ‘‘మయ్హమ్పి ఏకం భిక్ఖుం పణ్ణే ఆరోపేహి, కిఞ్చిదేవ భతిం కత్వా ఏకస్స భిక్ఖం దస్సామీ’’తి ఆహ. ఇతరో ‘‘కిం ఏకేన భిక్ఖునా పణ్ణే ఆరోపితేనా’’తి న ఆరోపేసి? మహాదుగ్గతోపి గేహం గన్త్వా భరియం ఆహ – ‘‘భద్దే, నగరవాసినో స్వే సఙ్ఘభత్తం కరిస్సన్తి, అహమ్పి సమాదపకేన ‘ఏకస్స భిక్ఖం దేహీ’తి వుత్తో, మయమ్పి స్వే ఏకస్స భిక్ఖం దస్సామా’’తి. అథస్స భరియా ‘‘మయం దలిద్దా, కస్మా తయా సమ్పటిచ్ఛిత’’న్తి అవత్వావ, ‘‘సామి, భద్దకం తే కతం, మయం పుబ్బేపి కిఞ్చి అదత్వా ఇదాని దుగ్గతా జాతా, మయం ఉభోపి భతిం కత్వా ఏకస్స భిక్ఖం దస్సామ, సామీ’’తి వత్వా ఉభోపి గేహా నిక్ఖమిత్వా భతిట్ఠానం అగమంసు.

మహాసేట్ఠి తం దిస్వా ‘‘కిం, సమ్మ మహాదుగ్గత, భతిం కరిస్ససీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, అయ్యా’’తి. ‘‘కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘యం తుమ్హే కారేస్సథ, తం కరిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి మయం స్వే ద్వే తీణి భిక్ఖుసతాని భోజేస్సామ, ఏహి, దారూని ఫాలేహీ’’తి వాసిఫరసుం నీహరిత్వా దాపేసి. మహాదుగ్గతో దళ్హం కచ్ఛం బన్ధిత్వా మహుస్సాహప్పత్తో వాసిం పహాయ ఫరసుం గణ్హన్తో, ఫరసుం పహాయ వాసిం గణ్హన్తో దారూని ఫాలేతి. అథ నం సేట్ఠి ఆహ – ‘‘సమ్మ, త్వం అజ్జ అతివియ ఉస్సాహప్పత్తో కమ్మం కరోసి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి? ‘‘సామి, అహం స్వే ఏకం భిక్ఖుం భోజేస్సామీ’’తి. తం సుత్వా సేట్ఠి పసన్నమానసో చిన్తేసి – ‘‘అహో ఇమినా దుక్కరం కతం, ‘అహం దుగ్గతో’తి తుణ్హీభావం అనాపజ్జిత్వా ‘భతిం కత్వా ఏకం భిక్ఖుం భోజేస్సామీ’తి వదతీ’’తి. సేట్ఠిభరియాపి తస్స భరియం దిస్వా, ‘‘అమ్మ, కిం కమ్మం కరిస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యం తుమ్హే కారేస్సథ, తం కరోమీ’’తి వుత్తే ఉదుక్ఖలసాలం పవేసేత్వా సుప్పముసలాదీని దాపేసి. సా నచ్చన్తీ వియ తుట్ఠపహట్ఠా వీహిం కోట్టేతి చేవ ఓఫుణాతి చ. అథ నం సేట్ఠిభరియా పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, త్వం అతివియ తుట్ఠపహట్ఠా కమ్మం కరోసి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి? ‘‘అయ్యే, ఇమం భతిం కత్వా మయమ్పి ఏకం భిక్ఖుం భోజేస్సామా’’తి. తం సుత్వా సేట్ఠిభరియాపి తస్సం ‘‘అహో వతాయం దుక్కరకారికా’’తి పసీది. సేట్ఠి మహాదుగ్గతస్స దారూనం ఫాలితకాలే ‘‘అయం తే భతీ’’తి సాలీనం చతస్సో నాళియో దాపేత్వా ‘‘అయం తే తుట్ఠిదాయో’’తి అపరాపి చతస్సో నాళియో దాపేసి.

సో గేహం గన్త్వా భరియం ఆహ – ‘‘మయా భతిం కత్వా సాలి లద్ధో, అయం నివాపో భవిస్సతి, తయా లద్ధాయ భతియా దధితేలకటుకభణ్డాని గణ్హాహీ’’తి. సేట్ఠిభరియాపి పున తస్సా ఏకం సప్పికరోటికఞ్చేవ దధిభాజనఞ్చ కటుకభణ్డఞ్చ సుద్ధతణ్డుళినాళిఞ్చ దాపేసి. ఇతి చ ఉభిన్నమ్పి నవ తణ్డులనాళియో అహేసుం. తే ‘‘దేయ్యధమ్మో నో లద్ధో’’తి తుట్ఠహట్ఠా పాతోవ ఉట్ఠహింసు. భరియా మహాదుగ్గతం ఆహ – ‘‘గచ్ఛ, సామి, పణ్ణం పరియేసిత్వా ఆహరా’’తి. సో అన్తరాపణే పణ్ణం అదిస్వా నదీతీరం గన్త్వా ‘‘అజ్జ అయ్యానం భోజనం దాతుం లభిస్సామీ’’తి పహట్ఠమానసో గాయన్తో పణ్ణం ఉచ్చినతి. మహాజాలం ఖిపిత్వా ఠితో కేవట్టో ‘‘మహాదుగ్గతస్స సద్దేన భవితబ్బ’’న్తి తం పక్కోసిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘అతివియ తుట్ఠచిత్తో గాయసి, కిం ను ఖో కారణ’’న్తి? ‘‘పణ్ణం ఉచ్చినామి, సమ్మా’’తి. ‘‘కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘ఏకం భిక్ఖుం భోజేస్సామీ’’తి. ‘‘అహో సుఖితో, భిక్ఖు, సో తవ కిం పణ్ణం ఖాదిస్సతీ’’తి? ‘‘కిం కరోమి, సమ్మ, అత్తనా లద్ధపణ్ణేన భోజేస్సామీ’’తి? ‘‘తేన హి ఏహీ’’తి. ‘‘కిం కరోమి, సమ్మా’’తి? ‘‘ఇమే మచ్ఛే గహేత్వా పాదగ్ఘనకాని అడ్ఢగ్ఘనకాని కహాపణగ్ఘనకాని చ ఉద్దానాని కరోహీ’’తి. సో తథా అకాసి. బద్ధబద్ధే మచ్ఛే నగరవాసినో నిమన్తితనిమన్తితానం భిక్ఖూనం అత్థాయ హరింసు. తస్స మచ్ఛుద్దానాని కరోన్తస్సేవ భిక్ఖాచారవేలా పాపుణి. సో వేలం సల్లక్ఖేత్వా ‘‘గమిస్సామహం, సమ్మ, అయం భిక్ఖూనం ఆగమనవేలా’’తి ఆహ. ‘‘అత్థి పన కిఞ్చి మచ్ఛుద్దాన’’న్తి? ‘‘నత్థి, సమ్మ, సబ్బాని ఖీణానీ’’తి. ‘‘తేన హి మయా అత్తనో అత్థాయ వాలుకాయ నిఖణిత్వా చత్తారో రోహితమచ్ఛా ఠపితా, సచే భిక్ఖుం భోజేతుకామోసి, ఇమే గహేత్వా గచ్ఛా’’తి తే మచ్ఛే తస్స అదాసి.

తం దివసం పన సత్థా పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తో మహాదుగ్గతం అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘మహాదుగ్గతో ‘ఏకం భిక్ఖుం భోజేస్సామీ’తి భరియాయ సద్ధిం హియ్యో భతిం అకాసి, కతరం ను ఖో భిక్ఖుం లభిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘మనుస్సా పణ్ణే ఆరోపితసఞ్ఞాయ భిక్ఖూ గహేత్వా అత్తనో అత్తనో గేహేసు నిసీదాపేస్సన్తి, మహాదుగ్గతో మం ఠపేత్వా అఞ్ఞం భిక్ఖుం న లభిస్సతీ’’తి ఉపధారేసి. బుద్ధా కిర దుగ్గతేసు అనుకమ్పం కరోన్తి. తస్మా సత్థా పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా ‘‘మహాదుగ్గతం సఙ్గణ్హిస్సామీ’’తి గన్ధకుటిం పవిసిత్వా నిసీది. మహాదుగ్గతేపి మచ్ఛే గహేత్వా గేహం పవిసన్తే సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఓలోకేన్తో ‘‘హియ్యో, మహాదుగ్గతో ‘ఏకస్స భిక్ఖునో భిక్ఖం దస్సామీ’తి అత్తనో భరియాయ సద్ధిం భతిం అకాసి, కతరం ను ఖో భిక్ఖుం లభిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘నత్థేతస్స అఞ్ఞో భిక్ఖు, సత్థా పన మహాదుగ్గతస్స సఙ్గహం కరిస్సామీ’’తి గన్ధకుటియం నిసిన్నో. మహాదుగ్గతో అత్తనో ఉపకప్పనకం యాగుభత్తం పణ్ణసూపేయ్యమ్పి తథాగతస్స దదేయ్య, ‘‘యంనూనాహం మహాదుగ్గతస్స గేహం గన్త్వా భత్తకారకకమ్మం కరేయ్య’’న్తి అఞ్ఞాతకవేసేన తస్స గేహసమీపం గన్త్వా ‘‘అత్థి ను ఖో కస్సచి కిఞ్చి భతియా కాతబ్బ’’న్తి పుచ్ఛి. మహాదుగ్గతో తం దిస్వా ఆహ – ‘‘సమ్మ, కిం కమ్మం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘అహం, సామి, సబ్బసిప్పికో, మయ్హం అజాననసిప్పం నామ నత్థి, యాగుభత్తాదీనిపి సమ్పాదేతుం జానామీ’’తి. ‘‘సమ్మ, మయం తవ కమ్మేన అత్థికా, తుయ్హం పన కిఞ్చి దాతబ్బం భతిం న పస్సామా’’తి. ‘‘కిం పన తే కత్తబ్బ’’న్తి? ‘‘ఏకస్స భిక్ఖుస్స భిక్ఖం దాతుకామోమ్హి, తస్స యాగుభత్తసంవిధానం ఇచ్ఛామీ’’తి. ‘‘సచే భిక్ఖుస్స భిక్ఖం దస్ససి, న మే భతియా అత్థో, కిం మమ పుఞ్ఞం న వట్టతీ’’తి? ‘‘ఏవం సన్తే సాధు, సమ్మ, పవిసా’’తి. సో తస్స గేహం పవిసిత్వా తేలతణ్డులాదీని ఆహరాపేత్వా ‘‘గచ్ఛ, అత్తనో పత్తభిక్ఖుం ఆనేహీ’’తి తం ఉయ్యోజేసి. దానవేయ్యావటికోపి పణ్ణే ఆరోపితనియామేనేవ తేసం తేసం గేహాని భిక్ఖూ పహిణి.

మహాదుగ్గతో తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘మయ్హం పత్తభిక్ఖుం దేహీ’’తి ఆహ. సో తస్మిం ఖణే సతిం లభిత్వా ‘‘అహం తవ భిక్ఖుం పముట్ఠో’’తి ఆహ. మహాదుగ్గతో తిఖిణాయ సత్తియా కుచ్ఛియం పహటో వియ, ‘‘సామి, కస్మా మం నాసేసి, అహం తయా హియ్యో సమాదపితో భరియాయ సద్ధిం దివసం భతిం కత్వా అజ్జ పాతోవ పణ్ణత్థాయ నదీతీరే ఆహిణ్డిత్వా ఆగతో, దేహి మే ఏకం భిక్ఖు’’న్తి బాహా పగ్గయ్హ పరిదేవి. మనుస్సా సన్నిపతిత్వా ‘‘కిమేతం, మహాదుగ్గతా’’తి పుచ్ఛింసు. సో తమత్థం ఆరోచేసి. తే వేయ్యావటికం పుచ్ఛింసు – ‘‘సచ్చం కిర, సమ్మ, తయా ఏస ‘భతిం కత్వా ఏకస్స భిక్ఖుస్స భిక్ఖం దేహీ’తి సమాదపితో’’తి? ‘‘ఆమ, అయ్యా’’తి. ‘‘భారియం తే కమ్మం కతం, యో త్వం ఏత్తకే భిక్ఖూ సంవిదహన్తో ఏతస్స ఏకం భిక్ఖుం నాదాసీ’’తి. సో తేసం వచనేన మఙ్కుభూతో తం ఆహ – ‘‘సమ్మ మహాదుగ్గత, మా మం నాసయి, అహం తవ కారణా మహావిహేసం పత్తో, మనుస్సా పణ్ణే ఆరోపితనియామేన అత్తనో అత్తనో పత్తభిక్ఖూ నయింసు, అత్తనో గేహే నిసిన్నభిక్ఖుం నీహరిత్వా దేన్తో నామ నత్థి, సత్థా పన ముఖం ధోవిత్వా గన్ధకుటియమేవ నిసిన్నో, రాజయువరాజసేనాపతిఆదయో సత్థు గన్ధకుటితో నిక్ఖమనం ఓలోకేన్తా నిసిన్నా సత్థు పత్తం గహేత్వా ‘గమిస్సామా’తి. బుద్ధా నామ దుగ్గతే అనుకమ్పం కరోన్తి, త్వం విహారం గన్త్వా ‘దుగ్గతోమ్హి, భన్తే, మమ సఙ్గహం కరోథా’తి సత్థారం వన్ద, సచే తే పుఞ్ఞం అత్థి, అద్ధా లచ్ఛసీ’’తి.

సో విహారం అగమాసి. అథ నం అఞ్ఞేసు దివసేసు విహారే విఘాసాదభావేన దిట్ఠత్తా రాజయువరాజాదయో, ‘‘మహాదుగ్గత, న తావ భత్తకాలో, కస్మా త్వం ఆగచ్ఛసీ’’తి ఆహంసు. సో ‘‘జానామి, సామి, ‘న తావ భత్తకాలో’తి. సత్థారం పన వన్దితుం ఆగచ్ఛామీ’’తి వదన్తో గన్త్వా గన్ధకుటియా ఉమ్మారే సీసం ఠపేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం నగరే మయా దుగ్గతతరో నత్థి, అవస్సయో మే హోథ, కరోథ మే సఙ్గహ’’న్తి ఆహ. సత్థా గన్ధకుటిద్వారం వివరిత్వా పత్తం నీహరిత్వా తస్స హత్థే ఠపేసి. సో చక్కవత్తిసిరిం పత్తో వియ అహోసి, రాజయువరాజాదయో అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ముఖాని ఓలోకయింసు. సత్థారా దిన్నపత్తఞ్హి కోచి ఇస్సరియవసేన గహేతుం సమత్థో నామ నత్థి. ఏవం పన వదింసు, ‘‘సమ్మ మహాదుగ్గత, సత్థు పత్తం అమ్హాకం దేహి ఏత్తకం నామ తే ధనం దస్సామ, త్వం దుగ్గతో ధనం గణ్హాహి, కిం తే పత్తేనా’’తి? మహాదుగ్గతో ‘‘న కస్సచి దస్సామి, న మే ధనేన అత్థో, సత్థారంయేవ భోజేస్సామీ’’తి ఆహ. అవసేసా తం యాచిత్వా పత్తం అలభిత్వా నివత్తింసు. రాజా పన ‘‘మహాదుగ్గతో ధనేన పలోభియమానోపి సత్థు పత్తం న దేతి, సత్థారా చ సయం దిన్నపత్తం కోచి గహేతుం న సక్కోతి, ఇమస్స దేయ్యధమ్మో నామ కిత్తకో భవిస్సతి, ఇమినా దేయ్యధమ్మస్స దిన్నకాలే సత్థారం ఆదాయ గేహం నేత్వా మయ్హం సమ్పాదితం ఆహారం దస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థారా సద్ధింయేవ అగమాసి. సక్కోపి దేవరాజా యాగుఖజ్జకభత్తసూపేయ్యపణ్ణాదీని సమ్పాదేత్వా సత్థు నిసీదనారహం ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా నిసీది.

మహాదుగ్గతో సత్థారం నేత్వా ‘‘పవిసథ, భన్తే’’తి ఆహ. వసనగేహఞ్చస్స నీచం హోతి, అనోనతేన పవిసితుం న సక్కా. బుద్ధా చ నామ గేహం పవిసన్తా న ఓనమిత్వా పవిసన్తి. గేహఞ్హి పవిసనకాలే మహాపథవీ వా హేట్ఠా ఓగచ్ఛతి, గేహం వా ఉద్ధం గచ్ఛతి. ఇదం తేసం సుదిన్నదానస్స ఫలం. పున నిక్ఖమిత్వా గతకాలే సబ్బం పాకతికమేవ హోతి. తస్మా సత్థా ఠితకోవ గేహం పవిసిత్వా సక్కేన పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. సత్థరి నిసిన్నే రాజా ఆహ – ‘‘సమ్మ మహాదుగ్గత, తయా అమ్హాకం యాచన్తానమ్పి సత్థు పత్తో న దిన్నో, పస్సామ తావ, కీదిసో తే సత్థు సక్కారో కతో’’తి? అథస్స సక్కో యాగుఖజ్జకాదీని వివరిత్వా దస్సేసి. తేసం వాసగన్ధో సకలనగరం ఛాదేత్వా అట్ఠాసి. రాజా యాగుఆదీని ఓలోకేత్వా భగవన్తం ఆహ – ‘‘భన్తే, ‘అహం మహాదుగ్గతస్స దేయ్యధమ్మో కిత్తకో భవిస్సతి, ఇమినా దేయ్యధమ్మే దిన్నే సత్థారం గేహం నేత్వా అత్తనో సమ్పాదితం ఆహారం దస్సామీ’తి చిన్తేత్వా ఆగతో, మయా ఏవరూపో ఆహారో న దిట్ఠపుబ్బో, మయి ఇధ ఠితే మహాదుగ్గతో కిలమేయ్య, గచ్ఛామహ’’న్తి సత్థారం వన్దిత్వా పక్కామి. సక్కోపి సత్థారం యాగుఆదీని దత్వా సక్కచ్చం పరివిసి. సత్థాపి కతభత్తకిచ్చో అనుమోదనం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి.

సక్కో మహాదుగ్గతస్స సఞ్ఞం అదాసి. సో పత్తం గహేత్వా సత్థారం అనుగచ్ఛి. సక్కో నివత్తిత్వా మహాదుగ్గతస్స గేహద్వారే ఠితో ఆకాసం ఓలోకేసి. తావదేవ ఆకాసతో సత్తరతనవస్సం వస్సిత్వా తస్స గేహే సబ్బభాజనాని పూరేత్వా సకలం గేహం పూరేసి. తస్స గేహే ఓకాసో నాహోసి. తస్స భరియా దారకే హత్థేసు గహేత్వా నీహరిత్వా బహి అట్ఠాసి. సో సత్థారం అనుగన్త్వా నివత్తో దారకే బహి దిస్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘సామి, సకలం నో గేహం సత్తహి రతనేహి పుణ్ణం, పవిసితుం ఓకాసో నత్థీ’’తి. సో ‘‘అజ్జేవ మే దానేన విపాకో దిన్నో’’తి చిన్తేత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా, ‘‘కస్మా ఆగతోసీ’’తి వుత్తే ఆహ –‘‘దేవ, గేహం మే సత్తహి రతనేహి పుణ్ణం, తం ధనం గణ్హథా’’తి. రాజా ‘‘అహో బుద్ధానం దిన్నదానం, అజ్జేవ మత్థకం పత్త’’న్తి చిన్తేత్వా తం ఆహ – ‘‘కిం తే లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘ధనహరణత్థాయ సకటసహస్సం, దేవా’’తి. రాజా సకటసహస్సం పేసేత్వా ధనం ఆహరాపేత్వా రాజఙ్గణే ఓకిరాపేసి. తాలప్పమాణో రాసి అహోసి. రాజా నగరే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘ఇమస్మిం నగరే అత్థి కస్సచి ఏత్తకం ధన’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘ఏవం మహాధనస్స కిం కాతుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సేట్ఠిట్ఠానం దాతుం వట్టతి, దేవా’’తి. రాజా తస్స మహాసక్కారం కత్వా సేట్ఠిట్ఠానం దాపేసి.

అథస్స పుబ్బే ఏకస్స సేట్ఠినో గేహట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏత్థ జాతే గచ్ఛే హరాపేత్వా గేహం ఉట్ఠాపేత్వా వసాహీ’’తి ఆహ. తస్స తం ఠానం సోధేత్వా సమం కత్వా భూమియా ఖఞ్ఞమానాయ అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆహచ్చ నిధికుమ్భియో ఉట్ఠహింసు. తేన రఞ్ఞో ఆరోచితే ‘‘తవ పుఞ్ఞేన నిబ్బత్తా, త్వమేవ గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సో గేహం కారేత్వా సత్తాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం అదాసి. తతో పరమ్పి యావతాయుకం తిట్ఠన్తో పుఞ్ఞాని కరిత్వా ఆయుపరియోసానే దేవలోకే నిబ్బత్తో.

ఏకం బుద్ధన్తరం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే తతో చుతో సావత్థియం సారిపుత్తత్థేరస్సూపట్ఠాకకులే సేట్ఠిధీతు కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గణ్హి. అథస్సా మాతాపితరో గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం ఞత్వా గబ్భపరిహారం అదంసు. తస్సా అపరేన సమయేన ఏవరూపో దోహళో ఉప్పజ్జి – ‘‘అహో వతాహం ధమ్మదేసనాపతిం ఆదిం కత్వా పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం రోహితమచ్ఛరసేన దానం దత్వా కాసాయాని వత్థాని నివాసేత్వా ఆసనపరియన్తే నిసిన్నా తేసం భిక్ఖూనం ఉచ్ఛిట్ఠభత్తం పరిభుఞ్జేయ్య’’న్తి. సా మాతాపితూనం ఆరోచేత్వా తథా అకాసి, దోహళో పటిపస్సమ్భి. అథస్సా తతో అపరేసుపి సత్తసు మఙ్గలేసు రోహితమచ్ఛరసేనేవ ధమ్మసేనాపతిత్థేరప్పముఖాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని భోజేసుం. సబ్బం తిస్సకుమారస్స వత్థుమ్హి వుత్తనియామేనేవ వేదితబ్బం. అయమస్స పన మహాదుగ్గతకాలే దిన్నస్స రోహితమచ్ఛరసదానస్సేవ నిస్సన్దో. నామగ్గహణదివసే పనస్స, ‘‘భన్తే, దాసస్స వో సిక్ఖాపదాని దేథా’’తి మాతరా వుత్తే థేరో ఆహ – ‘‘కోనామో అయం దారకో’’తి? ‘‘భన్తే, ఇమస్స దారకస్స కుచ్ఛియం పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ ఇమస్మిం గేహే జళా ఏళమూగాపి పణ్డితా జాతా, తస్మా మే పుత్తస్స పణ్డితోత్వేవ నామం భవిస్సతీ’’తి. థేరో సిక్ఖాపదాని అదాసి. జాతదివసతో పట్ఠాయ పనస్స ‘‘నాహం మమ పుత్తస్స అజ్ఝాసయం భిన్దిస్సామీ’’తి మాతు చిత్తం ఉప్పజ్జి. సో సత్తవస్సికకాలే మాతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, థేరస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, తాత, ‘అహం తవ అజ్ఝాసయం న భిన్దిస్సామిచ్చేవ మనం ఉప్పాదేసి’’’న్తి వత్వా థేరం నిమన్తేత్వా భోజేత్వా, ‘‘భన్తే, దాసో వో పబ్బజితుకామో, అహం ఇమం సాయన్హసమయే విహారం ఆనేస్సామీ’’తి థేరం ఉయ్యోజేత్వా ఞాతకే సన్నిపాతాపేత్వా ‘‘మమ పుత్తస్స గిహికాలే కత్తబ్బసక్కారం అజ్జేవ కరిస్సామా’’తి మహన్తం సక్కారం కారేత్వా తం ఆదాయ విహారం గన్త్వా ‘‘ఇమం, భన్తే, పబ్బాజేథా’’తి థేరస్స అదాసి.

థేరో పబ్బజ్జాయ దుక్కరభావం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘కరిస్సామహం, భన్తే, తుమ్హాకం ఓవాద’’న్తి వుత్తే ‘‘తేన హి ఏహీ’’తి కేసే తేమేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజేసి. మాతాపితరోపిస్స సత్తాహం విహారేయేవ వసన్తా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స రోహితమచ్ఛరసేనేవ దానం దత్వా సత్తమే దివసే సాయం గేహం అగమంసు. థేరో అట్ఠమే దివసే అన్తోగామం గచ్ఛన్తో తం ఆదాయ గచ్ఛతి, భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం నాగమాసి. కిం కారణా? న తావస్స పత్తచీవరగ్గహణాని వా ఇరియాపథో వా పాసాదికో హోతి, అపిచ విహారే థేరస్స కత్తబ్బవత్తం అత్థి. థేరో హి భిక్ఖుసఙ్ఘే అన్తోగామం పవిట్ఠే సకలవిహారం విచరన్తో అసమ్మజ్జనట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా తుచ్ఛభాజనేసు పానీయపరిభోజనీయాని ఉపట్ఠపేత్వా దున్నిక్ఖిత్తాని మఞ్చపీఠాదీని పటిసామేత్వా పచ్ఛా గామం పవిసతి. అపిచ ‘‘అఞ్ఞతిత్థియా తుచ్ఛవిహారం పవిసిత్వా ‘పస్సథ సమణస్స గోతమస్స సావకానం నిసిన్నట్ఠానానీ’తి వత్తుం మా లభింసూ’’తి సకలవిహారం పటిజగ్గిత్వా పచ్ఛా గామం పవిసతి. తస్మా తం దివసమ్పి సామణేరేన పత్తచీవరం గాహాపేత్వా దివాతరం పిణ్డాయ పావిసి.

సామణేరో ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే మాతికం దిస్వా, ‘‘భన్తే, ఇదం కిం నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘మాతికా నామ, సామణేరా’’తి. ‘‘ఇమాయ కిం కరోన్తీ’’తి? ‘‘ఇతో చితో చ ఉదకం ఆహరిత్వా అత్తనో సస్సకమ్మం సమ్పాదేన్తీ’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, ఉదకస్స చిత్తం అత్థీ’’తి? ‘‘నత్థావుసో’’తి. ‘‘ఏవరూపం అచిత్తకం అత్తనో ఇచ్ఛితట్ఠానం హరన్తి, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమావుసో’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘సచే ఏవరూపమ్పి అచిత్తకం అత్తనో ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం హరిత్వా కమ్మం కరోన్తి, కస్మా సచిత్తకాపి చిత్తం అత్తనో వసే వత్తేత్వా సమణధమ్మం కాతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. అథేసో పురతో గచ్ఛన్తో ఉసుకారే సరదణ్డకం అగ్గిమ్హి తాపేత్వా అక్ఖికోటియా ఓలోకేత్వా ఉజుకం కరోన్తే దిస్వా, ‘‘ఇమే, భన్తే, కే నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఉసుకారా నామావుసో’’తి. ‘‘కిం పనేతే కరోన్తీ’’తి? ‘‘అగ్గిమ్హి తాపేత్వా సరదణ్డకం ఉజుం కరోన్తీ’’తి. ‘‘సచిత్తకో, భన్తే, ఏసో’’తి? ‘‘అచిత్తకో, ఆవుసో’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘సచే అచిత్తకం గహేత్వా అగ్గిమ్హి తాపేత్వా ఉజుం కరోన్తి, కస్మా సచిత్తకాపి అత్తనో చిత్తం వసే వత్తేత్వా సమణధమ్మం కాతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. అథేసో పురతో గచ్ఛన్తో దారూని అరనేమినాభిఆదీని తచ్ఛన్తే దిస్వా, ‘‘భన్తే, ఇమే కే నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘తచ్ఛకా నామావుసో’’తి. ‘‘కిం పనేతే కరోన్తీ’’తి? ‘‘దారూని గహేత్వా యానకాదీనం చక్కాదీని కరోన్తి, ఆవుసో’’తి. ‘‘ఏతాని పన సచిత్తకాని, భన్తే’’తి? ‘‘అచిత్తకాని, ఆవుసో’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచే అచిత్తకాని కట్ఠకలిఙ్గరాని గహేత్వా చక్కాదీని కరోన్తి, కస్మా సచిత్తకా అత్తనో చిత్తం వసే వత్తేత్వా సమణధమ్మం కాతుం న సక్ఖిస్సన్తీ’’తి. సో ఇమాని కారణాని దిస్వా, ‘‘భన్తే, సచే తుమ్హాకం పత్తచీవరే తుమ్హే గణ్హేయ్యాథ, అహం నివత్తేయ్య’’న్తి. థేరో ‘‘అయం అధునా పబ్బజితో దహరసామణేరో మం అనుబన్ధమానో ఏవం వదేతీ’’తి చిత్తం అనుప్పాదేత్వావ ‘‘ఆహర, సామణేరా’’తి వత్వా అత్తనో పత్తచీవరం అగ్గహేసి.

సామణేరోపి ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా నివత్తన్తో, ‘‘భన్తే, మయ్హం ఆహారం ఆహరన్తో రోహితమచ్ఛరసేనేవ ఆహరేయ్యాథా’’తి ఆహ. ‘‘కథం లభిస్సామావుసో’’తి? ‘‘భన్తే, అత్తనో పుఞ్ఞేన అలభన్తా మమ పుఞ్ఞేన లభిస్సథా’’తి ఆహ. థేరో ‘‘దహరసామణేరస్స బహి నిసిన్నకస్స పరిపన్థోపి భవేయ్యా’’తి కుఞ్జికం దత్వా ‘‘మయ్హం వసనగబ్భస్స ద్వారం వివరిత్వా అన్తో పవిసిత్వా నిసీదేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సో తథా కత్వా అత్తనో కరజకాయే ఞాణం ఓతారేత్వా అత్తభావం సమ్మసన్తో నిసీది. అథస్స గుణతేజేన సక్కస్స ఆసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘పణ్డితసామణేరో ఉపజ్ఝాయస్స పత్తచీవరం దత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి నివత్తో, మయాపి తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా చత్తారో మహారాజే ఆమన్తేత్వా ‘‘విహారస్స ఉపవనే వసన్తే సకుణే పలాపేత్వా సమన్తతో ఆరక్ఖం గణ్హథా’’తి వత్వా చన్దదేవపుత్తం ‘‘చన్దమణ్డలం ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హాహీ’’తి, సూరియదేవపుత్తం ‘‘సూరియమణ్డలం ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హాహీ’’తి వత్వా సయం గన్త్వా ఆవిఞ్ఛనరజ్జుట్ఠానే ఆరక్ఖం గహేత్వా అట్ఠాసి, విహారే పురాణపణ్ణస్స పతన్తస్సపి సద్దో నాహోసి, సామణేరస్స చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి. సో అన్తరాభత్తేయేవ అత్తభావం సమ్మసిత్వా తీణి ఫలాని పాపుణి.

థేరోపి ‘‘సామణేరో విహారే నిసిన్నో, తస్స ఉపకప్పనకం భోజనం అసుకకులే నామ సక్కా లద్ధు’’న్తి ఏకం పేమగారవయుత్తం ఉపట్ఠాకకులం అగమాసి. తత్థ చ మనుస్సా తం దివసం రోహితమచ్ఛే లభిత్వా థేరస్సేవ ఆగమనం ఓలోకేన్తో నిసీదింసు. తే థేరం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా, ‘‘భన్తే, భద్దకం వో కతం ఇధాగచ్ఛన్తేహీ’’తి అన్తోగేహే పవేసేత్వా యాగుఖజ్జకాదీని దత్వా రోహితమచ్ఛరసేనస్స పిణ్డపాతం అదంసు. థేరో హరణాకారం దస్సేసి. మనుస్సా ‘‘పరిభుఞ్జథ, భన్తే, హరణకభత్తమ్పి లభిస్సథా’’తి వత్వా థేరస్స భత్తకిచ్చావసానే పత్తం రోహితమచ్ఛరసభోజనస్స పూరేత్వా అదంసు. థేరో ‘‘సామణేరో మే ఛాతో’’తి సీఘం అగమాసి. సత్థాపి తం దివసం కాలస్సేవ భుఞ్జిత్వా విహారం గన్త్వా ఏవం ఆవజ్జేసి – ‘‘పణ్డితసామణేరో ఉపజ్ఝాయస్స పత్తచీవరం దత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి నివత్తో, నిప్ఫజ్జిస్సతి ను ఖో అస్స పబ్బజితకిచ్చ’’న్తి ఉపధారేన్తో తిణ్ణం ఫలానం పత్తభావం ఞత్వా ‘‘అరహత్తస్స ఉపనిస్సయో అత్థి, నత్థీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ‘‘అత్థీ’’తి దిస్వా ‘‘పురేభత్తమేవ అరహత్తం పత్తుం సక్ఖిస్సతి, న సక్ఖిస్సతీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘సక్ఖిస్సతీ’’తి అఞ్ఞాసి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘సారిపుత్తో సామణేరస్స భత్తం ఆదాయ సీఘం ఆగచ్ఛతి, అన్తరాయమ్పిస్స కరేయ్య ద్వారకోట్ఠకే ఆరక్ఖం గహేత్వా నిసీదిస్సామి, అథ నం పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, తస్మిం పఞ్హే విస్సజ్జియమానే సామణేరో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిస్సతీ’’తి. తతో గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకే ఠత్వా సమ్పత్తం థేరం చత్తారో పఞ్హే పుచ్ఛి, పుట్ఠం పుట్ఠం పఞ్హం విస్సజ్జేసి.

తత్రిదం పుచ్ఛావిస్సజ్జనం – సత్థా కిర నం ఆహ – ‘‘సారిపుత్త, కిం తే లద్ధ’’న్తి? ‘‘ఆహారో, భన్తే’’తి. ‘‘ఆహారో నామ కిం ఆహరతి, సారిపుత్తా’’తి? ‘‘వేదనం, భన్తే’’తి. ‘‘వేదనం కిం ఆహరతి, సారిపుత్తా’’తి? ‘‘రూపం, భన్తే’’తి. ‘‘రూపం పన కిం ఆహరతి, సారిపుత్తా’’తి? ‘‘ఫస్సం, భన్తే’’తి. తత్రాయం అధిప్పాయో – ‘‘జిఘచ్ఛితేన హి పరిభుత్తో ఆహారో తస్స ఖుద్దం పరిహరిత్వా సుఖం వేదనం ఆహరతి. ఆహారపరిభోగేన సుఖితస్స సుఖాయ వేదనాయ ఉప్పజ్జమానాయ సరీరే వణ్ణసమ్పత్తి హోతి. ఏవం వేదనా రూపం ఆహరతి. సుఖితో పన ఆహారజరూపవసేన ఉప్పన్నసుఖసోమనస్సో ‘ఇదాని మే అస్సాదో జాతో’తి నిప్పజ్జన్తో వా నిసీదన్తో వా సుఖసమ్ఫస్సం పటిలభతీ’’తి.

ఏవం ఇమేసు చతూసు పఞ్హేసు విస్సజ్జికేసు సామణేరో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్తో. సత్థాపి థేరం ఆహ – ‘‘గచ్ఛ, సారిపుత్త, తవ సామణేరస్స భత్తం దేహీ’’తి. థేరో గన్త్వా ద్వారం ఆకోటేసి. సామణేరో నిక్ఖమిత్వా థేరస్స హత్థతో పత్తం గహేత్వా ఏకమన్తం ఠపేత్వా తాలవణ్టేన థేరం బీజి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘సామణేర, భత్తకిచ్చం కరోహీ’’తి. ‘‘తుమ్హే పన, భన్తే’’తి. ‘‘కతం మయా భత్తకిచ్చం, త్వం కరోహీ’’తి. సత్తవస్సికదారకో పబ్బజిత్వా అట్ఠమే దివసే తం ఖణం వికసితపదుముప్పలసదిసో అరహత్తం పత్తో, పచ్చవేక్ఖితట్ఠానం పన పచ్చవేక్ఖన్తో నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చమకాసి. తేన పత్తం ధోవిత్వా పటిసామితకాలే చన్దదేవపుత్తో చన్దమణ్డలం విస్సజ్జేసి, సూరియదేవపుత్తో సూరియమణ్డలం. చత్తారో మహారాజానో చతుద్దిసం ఆరక్ఖం విస్సజ్జేసుం, సక్కో దేవరాజా ఆవిఞ్ఛనకే ఆరక్ఖం విస్సజ్జేసి. సూరియో మజ్ఝట్ఠానతో గలిత్వా గతో.

భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు, ‘‘ఛాయా అధికప్పమాణా జాతా, సూరియో మజ్ఝట్ఠానతో గలిత్వా గతో, సామణేరేన చ ఇదానేవ భుత్తం, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి. సత్థా తం పవత్తిం ఞత్వా ఆగన్త్వా పుచ్ఛి – ‘‘భిక్ఖవే, కిం కథేథా’’తి? ‘‘ఇదం నామ, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞవతో సమణధమ్మం కరణకాలే చన్దదేవపుత్తో చన్దమణ్డలం, సూరియదేవపుత్తో సూరియమణ్డలం ఆకడ్ఢిత్వా గణ్హి, చత్తారో మహారాజానో విహారోపవనే చతుద్దిసం ఆరక్ఖం గణ్హింసు, సక్కో దేవరాజా ఆవిఞ్ఛనకే ఆరక్ఖం గణ్హి, అహమ్పి ‘బుద్ధోమ్హీ’తి అప్పోస్సుక్కో నిసీదితుం నాలత్థం, గన్త్వా ద్వారకోట్ఠకే మమ పుత్తస్స ఆరక్ఖం అగ్గహేసిం, నేత్తికే చ మాతికాయ ఉదకం హరన్తే, ఉసుకారే చ ఉసుం ఉజుం కరోన్తే, తచ్ఛకే చ దారూని తచ్ఛన్తే దిస్వా ఏత్తకం ఆరమ్మణం గహేత్వా పణ్డితా అత్తానం దమేత్వా అరహత్తం గణ్హన్తియేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౦. ‘‘ఉదకఞ్హి నయన్తి నేత్తికా, ఉసుకారా నమయన్తి తేజనం;

దారుం నమయన్తి తచ్ఛకా, అత్తానం దమయన్తి పణ్డితా’’తి.

తత్థ ఉదకన్తి పథవియా థలట్ఠానం ఖణిత్వా ఆవాటట్ఠానం పూరేత్వా మాతికం వా కత్వా రుక్ఖదోణిం వా ఠపేత్వా అత్తనా ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం ఉదకం. నేన్తీతి నేత్తికా. తేజనన్తి కణ్డం. ఇదం వుత్తం హోతి – నేత్తికా అత్తనో రుచియా ఉదకం నయన్తి, ఉసుకారాపి తాపేత్వా తేజనం నమయన్తి ఉసుం ఉజుం కరోన్తి. తచ్ఛకాపి నేమిఆదీనం అత్థాయ తచ్ఛన్తా దారుం నమయన్తి అత్తనో రుచియా ఉజుం వా వఙ్కం వా కరోన్తి. ఏవం ఏత్తకం ఆరమ్మణం కత్వా పణ్డితా సోతాపత్తిమగ్గాదీని ఉప్పాదేన్తా అత్తానం దమయన్తి, అరహత్తప్పత్తా పన ఏకన్తదన్తా నామ హోన్తీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

పణ్డితసామణేరవత్థు పఞ్చమం.

౬. లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు

సేలో యథాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లకుణ్డకభద్దియత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

పుథుజ్జనా కిర సామణేరాదయో థేరం దిస్వా సీసేపి కణ్ణేసుపి నాసాయపి గహేత్వా ‘‘కిం, చూళపిత, సాసనస్మిం న ఉక్కణ్ఠసి, అభిరమసీ’’తి వదన్తి. థేరో తేసు నేవ కుజ్ఝతి, న దుస్సతి. ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘పస్సథావుసో, లకుణ్డకభద్దియత్థేరం దిస్వా సామణేరాదయో ఏవఞ్చేవఞ్చ విహేఠేన్తి, సో తేసు నేవ కుజ్ఝతి, న దుస్సతీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కిం కథేథ, భిక్ఖవే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమం నామ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, ఖీణాసవా నామ నేవ కుజ్ఝన్తి, న దుస్సన్తి. ఘనసేలసదిసా హేతే అచలా అకమ్పియా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౧. ‘‘సేలో యథా ఏకఘనో, వాతేన న సమీరతి;

ఏవం నిన్దాపసంసాసు, న సమిఞ్జన్తి పణ్డితా’’తి.

తత్థ నిన్దాపసంసాసూతి కిఞ్చాపి ఇధ ద్వే లోకధమ్మా వుత్తా, అత్థో పన అట్ఠన్నమ్పి వసేన వేదితబ్బో. యథా హి ఏకఘనో అసుసిరో సేలో పురత్థిమాదిభేదేన వాతేన న సమీరతి న ఇఞ్జతి న చలతి, ఏవం అట్ఠసుపి లోకధమ్మేసు అజ్ఝోత్థరన్తేసు పణ్డితా న సమిఞ్జన్తి, పటిఘవసేన వా అనునయవసేన వా న చలన్తి న కమ్పన్తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

లకుణ్డకభద్దియత్థేరవత్థు ఛట్ఠం.

౭. కాణమాతువత్థు

యథాపి రహదోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కాణమాతరం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు వినయే (పాచి. ౨౩౦) ఆగతమేవ.

తదా పన కాణమాతరా అతుచ్ఛహత్థం ధీతరం పతికులం పేసేతుం పక్కేసు పూవేసు చతుక్ఖత్తుం చతున్నం భిక్ఖూనం దిన్నకాలే సత్థారా తస్మిం వత్థుస్మిం సిక్ఖాపదే పఞ్ఞత్తే కాణాయ సామికేన అఞ్ఞాయ పజాపతియా ఆనీతాయ కాణా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘ఇమేహి మే ఘరావాసో నాసితో’’తి దిట్ఠదిట్ఠే భిక్ఖూ అక్కోసతి పరిభాసతి. భిక్ఖూ తం వీథిం పటిపజ్జితుం న విసహింసు. సత్థా తం పవత్తిం ఞత్వా తత్థ అగమాసి. కాణమాతా సత్థారం వన్దిత్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకం అదాసి. సత్థా కతపాతరాసో ‘‘కహం కాణా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఏసా, భన్తే, తుమ్హే దిస్వా మఙ్కుభూతా రోదన్తీ ఠితా’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘ఏసా, భన్తే, భిక్ఖూ అక్కోసతి పరిభాసతి, తస్మా తుమ్హే దిస్వా మఙ్కుభూతా రోదమానా ఠితా’’తి. అథ నం సత్థా పక్కోసాపేత్వా – ‘‘కాణే, కస్మా మం దిస్వా మఙ్కుభూతా నిలీయిత్వా రోదసీ’’తి. అథస్సా మాతా తాయ కతకిరియం ఆరోచేసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘కిం పన కాణమాతే మమ సావకా తయా దిన్నకం గణ్హింసు, అదిన్నక’’న్తి? ‘‘దిన్నకం, భన్తే’’తి. ‘‘సచే మమ సావకా పిణ్డాయ చరన్తా తవ గేహద్వారం పత్తా తయా దిన్నకం గణ్హింసు, కో తేసం దోసో’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, అయ్యానం దోసో’’. ‘‘ఏతిస్సాయేవ దోసో’’తి. సత్థా కాణం ఆహ – ‘‘కాణే, మయ్హం కిర సావకా పిణ్డాయ చరమానా గేహద్వారం ఆగతా, అథ నేసం తవ మాతరా పూవా దిన్నా, కో నామేత్థ మమ సావకానం దోసో’’తి? ‘‘నత్థి, భన్తే, అయ్యానం దోసో, మయ్హమేవ దోసో’’తి సత్థారం వన్దిత్వా ఖమాపేసి.

అథస్సా సత్థా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి, సా సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. సత్థా ఉట్ఠాయాసనా విహారం గచ్ఛన్తో రాజఙ్గణేన పాయాసి. రాజా దిస్వా ‘‘సత్థా వియ భణే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, దేవా’’తి వుత్తే ‘‘గచ్ఛథ, మమ ఆగన్త్వా వన్దనభావం ఆరోచేథా’’తి పేసేత్వా రాజఙ్గణే ఠితం సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ‘‘కహం, భన్తే, గతాత్థా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కాణమాతాయ గేహం, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం కారణా, భన్తే’’తి? ‘‘కాణా కిర భిక్ఖూ అక్కోసతి పరిభాసతి, తంకారణా గతోమ్హీ’’తి. ‘‘కిం పన వో, భన్తే, తస్సా అనక్కోసనభావో కతో’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజ, భిక్ఖూనఞ్చ అనక్కోసికా కతా, లోకుత్తరకుటుమ్బసామినీ చా’’తి. ‘‘హోతు, భన్తే, తుమ్హేహి సా లోకుత్తరకుటుమ్బసామినీ కతా, అహం పన నం లోకియకుటుమ్బసామినిం కరిస్సామీ’’తి వత్వా రాజా సత్థారం వన్దిత్వా పటినివత్తో పటిచ్ఛన్నమహాయోగ్గం పహిణిత్వా కాణం పక్కోసాపేత్వా సబ్బాభరణేహి అలఙ్కరిత్వా జేట్ఠధీతుట్ఠానే ఠపేత్వా ‘‘మమ ధీతరం పోసేతుం సమత్థా గణ్హన్తూ’’తి ఆహ. అథేకో సబ్బత్థకమహామత్తో ‘‘అహం దేవస్స ధీతరం పోసేస్సామీ’’తి తం అత్తనో గేహం నేత్వా సబ్బం ఇస్సరియం పటిచ్ఛాపేత్వా ‘‘యథారుచి పుఞ్ఞాని కరోహీ’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ కాణా చతూసు ద్వారేసు పురిసే ఠపేత్వా అత్తనా ఉపట్ఠాతబ్బే భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ పరియేసమానాపి న లభతి. కాణాయ గేహద్వారే పటియాదేత్వా ఠపితం ఖాదనీయభోజనీయం మహోఘో వియ పవత్తతి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘పుబ్బే, ఆవుసో, చత్తారో మహల్లకత్థేరా కాణాయ విప్పటిసారం కరింసు, సా ఏవం విప్పటిసారినీ హుత్వాపి సత్థారం ఆగమ్మ సద్ధాసమ్పదం లభి. సత్థారా పున తస్సా గేహద్వారం భిక్ఖూనం ఉపసఙ్కమనారహం కతం. ఇదాని ఉపట్ఠాతబ్బే భిక్ఖూ వా భిక్ఖునియో వా పరియేసమానాపి న లభతి, అహో బుద్ధా నామ అచ్ఛరియగుణా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ తేహి మహల్లకభిక్ఖూహి కాణాయ విప్పటిసారో కతో, పుబ్బేపి కరింసుయేవ. న చ ఇదానేవ మయా కాణా మమ వచనకారికా కతా, పుబ్బేపి కతాయేవా’’తి వత్వా తమత్థం సోతుకామేహి భిక్ఖూహి యాచితో –

‘‘యత్థేకో లభతే బబ్బు, దుతియో తత్థ జాయతి;

తతియో చ చతుత్థో చ, ఇదం తే బబ్బుకా బిల’’న్తి. (జా. ౧.౧.౧౩౭) –

ఇదం బబ్బుజాతకం విత్థారేన కథేత్వా ‘‘తదా చత్తారో మహల్లకభిక్ఖూ చత్తారో బిళారా అహేసుం, మూసికా కాణా, మణికారో అహమేవా’’తి జాతకం సమోధానేత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, అతీతేపి కాణా దుమ్మనా ఆవిలచిత్తా విక్ఖిత్తచిత్తా హుత్వా మమ వచనేన పసన్నఉదకరహదో వియ విప్పసన్నచిత్తా అహోసీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౨. ‘‘యథాపి రహదో గమ్భీరో, విప్పసన్నో అనావిలో;

ఏవం ధమ్మాని సుత్వాన, విప్పసీదన్తి పణ్డితా’’తి.

తత్థ రహదోతి యో చతురఙ్గినియాపి సేనాయ ఓగాహన్తియా నఖుభతి ఏవరూపో ఉదకణ్ణవో, సబ్బాకారేన పన చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరో నీలమహాసముద్దో రహదో నామ. తస్స హి హేట్ఠా చత్తాలీసయోజనసహస్సమత్తే ఠానే ఉదకం మచ్ఛేహి చలతి, ఉపరి తావత్తకేయేవ ఠానే ఉదకం వాతేన చలతి, మజ్ఝే చతుయోజనసహస్సమత్తే ఠానే ఉదకం నిచ్చలం తిట్ఠతి. అయం గమ్భీరో రహదో నామ. ఏవం ధమ్మానీతి దేసనాధమ్మాని. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నామ రహదో అనాకులతాయ విప్పసన్నో, అచలతాయ అనావిలో, ఏవం మమ దేసనాధమ్మం సుత్వా సోతాపత్తిమగ్గాదివసేన నిరుపక్కిలేసచిత్తతం ఆపజ్జన్తా విప్పసీదన్తి పణ్డితా, అరహత్తప్పత్తా పన ఏకన్తవిప్పసన్నావ హోన్తీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

కాణమాతువత్థు సత్తమం.

౮. పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు

సబ్బత్థ వే సప్పురిసా చజన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి. దేసనా వేరఞ్జాయం సముట్ఠితా.

పఠమబోధియఞ్హి భగవా వేరఞ్జం గన్త్వా వేరఞ్జేన బ్రాహ్మణేన నిమన్తితో పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం వస్సం ఉపగఞ్ఛి. వేరఞ్జో బ్రాహ్మణో మారావట్టనేన ఆవట్టో ఏకదివసమ్పి సత్థారం ఆరబ్భ సతిం న ఉప్పాదేసి. వేరఞ్జాపి దుబ్భిక్ఖా అహోసి, భిక్ఖూ సన్తరబాహిరం వేరఞ్జం పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతం అలభన్తా కిలమింసు. తేసం అస్సవాణిజకా పత్థపత్థపులకం భిక్ఖం పఞ్ఞాపేసుం. తే కిలమన్తే దిస్వా మహామోగ్గల్లానత్థేరో పథవోజం భోజేతుకామో, ఉత్తరకురుఞ్చ పిణ్డాయ పవేసేతుకామో అహోసి, సత్థా తం పటిక్ఖిపి. భిక్ఖూనం ఏకదివసమ్పి పిణ్డపాతం ఆరబ్భ పరిత్తాసో నాహోసి, ఇచ్ఛాచారం వజ్జేత్వా ఏవ విహరింసు. సత్థా తత్థ తేమాసం వసిత్వా వేరఞ్జం బ్రాహ్మణం అపలోకేత్వా తేన కతసక్కారసమ్మానో తం సరణేసు పతిట్ఠాపేత్వా తతో నిక్ఖన్తో అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో ఏకస్మిం సమయే సావత్థిం పత్వా జేతవనే విహాసి, సావత్థివాసినో సత్థు ఆగన్తుకభత్తాని కరింసు. తదా పన పఞ్చసతమత్తా విఘాసాదా భిక్ఖూ నిస్సాయ అన్తోవిహారేయేవ వసన్తి. తే భిక్ఖూనం భుత్తావసేసాని పణీతభోజనాని భుఞ్జిత్వా నిద్దాయిత్వా ఉట్ఠాయ నదీతీరం గన్త్వా నదన్తా వగ్గన్తా మల్లముట్ఠియుద్ధం యుజ్ఝన్తా కీళన్తా అన్తోవిహారేపి బహివిహారేపి అనాచారమేవ చరన్తా విచరన్తి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘పస్సథావుసో, ఇమే విఘాసాదా దుబ్భిక్ఖకాలే వేరఞ్జాయం కఞ్చి వికారం న దస్సేసుం, ఇదాని పన ఏవరూపాని పణీతభోజనాని భుఞ్జిత్వా అనేకప్పకారం వికారం దస్సేన్తా విచరన్తి. భిక్ఖూ పన వేరఞ్జాయమ్పి ఉపసన్తరూపా విహరిత్వా ఇదానిపి ఉపసన్తుపసన్తావ విహరన్తీ’’తి. సత్థా ధమ్మసభం గన్త్వా, ‘‘భిక్ఖవే, కిం కథేథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామా’’తి వుత్తే ‘‘పుబ్బేపేతే గద్రభయోనియం నిబ్బత్తా పఞ్చసతా గద్రభా హుత్వా పఞ్చసతానం ఆజానీయసిన్ధవానం అల్లరసముద్దికపానకపీతావసేసం ఉచ్ఛిట్ఠకసటం ఉదకేన మద్దిత్వా మకచిపిలోతికాహి పరిస్సావితత్తా ‘వోలోదక’న్తి సఙ్ఖ్యం గతం అప్పరసం నిహీనం పివిత్వా మధుమత్తా వియ నదన్తా విచరింసూతి వత్వా –

‘‘వాలోదకం అప్పరసం నిహీనం,

పిత్వా మదో జాయతి గద్రభానం;

ఇమఞ్చ పిత్వాన రసం పణీతం,

మదో న సఞ్జాయతి సిన్ధవానం.

‘‘అప్పం పివిత్వాన నిహీనజచ్చో,

సో మజ్జతీ తేన జనిన్ద పుట్ఠో;

ధోరయ్హసీలీ చ కులమ్హి జాతో,

న మజ్జతీ అగ్గరసం పివిత్వా’’తి. (జా. ౧.౨.౬౫);

ఇదం వాలోదకజాతకం విత్థారేన కథేత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, సప్పురిసా లోకధమ్మం వివజ్జేత్వా సుఖితకాలేపి దుక్ఖితకాలేపి నిబ్బికారావ హోన్తీ’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౩. ‘‘సబ్బత్థ వే సప్పురిసా చజన్తి,

న కామకామా లపయన్తి సన్తో;

సుఖేన ఫుట్ఠా అథ వా దుఖేన,

న ఉచ్చావచం పణ్డితా దస్సయన్తీ’’తి.

తత్థ సబ్బత్థాతి పఞ్చక్ఖన్ధాదిభేదేసు సబ్బధమ్మేసు. సప్పురిసాతి సుపురిసా. చజన్తీతి అరహత్తమగ్గఞాణేన అపకడ్ఢన్తా ఛన్దరాగం విజహన్తి. కామకామాతి కామే కామయన్తా కామహేతు కామకారణా. న లపయన్తి సన్తోతి బుద్ధాదయో సన్తో కామహేతు నేవ అత్తనా లపయన్తి, న పరం లపాపేన్తి. యే హి భిక్ఖాయ పవిట్ఠా ఇచ్ఛాచారే ఠితా ‘‘కిం, ఉపాసక, సుఖం తే పుత్తదారస్స, రాజచోరాదీనం వసేన ద్విపదచతుప్పదేసు నత్థి కోచి ఉపద్దవో’’తిఆదీని వదన్తి, తావ తే లపయన్తి నామ. తథా పన వత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే, సబ్బేసం నో సుఖం, నత్థి కోచి ఉపద్దవో, ఇదాని నో గేహం పహూతఅన్నపానం, ఇధేవ వసథా’’తి అత్తానం నిమన్తాపేన్తా లపాపేన్తి నామ. సన్తో పన ఇదం ఉభయమ్పి న కరోన్తి. సుఖేన ఫుట్ఠా అథ వా దుఖేనాతి దేసనామత్తమేతం, అట్ఠహి పన లోకధమ్మేహి ఫుట్ఠా తుట్ఠిభావమఙ్కుభావవసేన వా వణ్ణభణనఅవణ్ణభణనవసేన వా ఉచ్చావచం ఆకారం పణ్డితా న దస్సయన్తీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు అట్ఠమం.

౯. ధమ్మికత్థేరవత్థు

న అత్తహేతూతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మికత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిరేకో ఉపాసకో ధమ్మేన సమేన అగారం అజ్ఝావసతి. సో పబ్బజితుకామో హుత్వా ఏకదివసం భరియాయ సద్ధిం నిసీదిత్వా సుఖకథం కథేన్తో ఆహ – ‘‘భద్దే, ఇచ్ఛామహం పబ్బజితు’’న్తి. ‘‘తేన హి, సామి, ఆగమేహి తావ, యావాహం కుచ్ఛిగతం దారకం విజాయామీ’’తి. సో ఆగమేత్వా దారకస్స పదసా గమనకాలే పున తం ఆపుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆగమేహి తావ, సామి, యావాయం వయప్పత్తో హోతీ’’తి వుత్తే ‘‘కిం మే ఇమాయ అపలోకితాయ వా అనపలోకితాయ వా, అత్తనో దుక్ఖనిస్సరణం కరిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. సో కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో అత్తనో పబ్బజితకిచ్చం నిట్ఠపేత్వా తేసం దస్సనత్థాయ పున సావత్థిం గన్త్వా పుత్తస్స ధమ్మకథం కథేసి. సోపి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా చ పన న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. పురాణదుతియికాపిస్స ‘‘యేసం అత్థాయ అహం ఘరావాసే వసేయ్యం, తే ఉభోపి పబ్బజితా, ఇదాని మే కిం ఘరావాసేన, పబ్బజిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి, పబ్బజిత్వా చ పన న చిరస్సేవ అరహత్తం పాపుణి. అథేకదివసం ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ధమ్మికఉపాసకో అత్తనో ధమ్మే పతిట్ఠితత్తా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పత్తో పుత్తదారస్సాపి పతిట్ఠా జాతో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘ఇమాయ నామా’’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, పణ్డితేన నామ నేవ అత్తహేతు, న పరహేతు సమిద్ధి ఇచ్ఛితబ్బా, ధమ్మికేనేవ పన ధమ్మపటిసరణేన భవితబ్బ’’న్తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౮౪. ‘‘న అత్తహేతు న పరస్స హేతు,

న పుత్తమిచ్ఛే న ధనం న రట్ఠం;

న ఇచ్ఛేయ్య అధమ్మేన సమిద్ధిమత్తనో,

స సీలవా పఞ్ఞవా ధమ్మికో సియా’’తి.

తత్థ న అత్తహేతూతి పణ్డితో నామ అత్తహేతు వా పరహేతు వా పాపం న కరోతి. న పుత్తమిచ్ఛేతి పుత్తం వా ధనం వా రట్ఠం వా పాపకమ్మేన న ఇచ్ఛేయ్య, ఏతానిపి ఇచ్ఛతో పాపకమ్మం న కరోతియేవాతి అత్థో. సమిద్ధిమత్తనోతి యా అత్తనో సమిద్ధి, తమ్పి అధమ్మేన న ఇచ్ఛేయ్య,సమిద్ధికారణాపి పాపం న కరోతీతి అత్థో. స సీలవాతి యో ఏవరూపో పుగ్గలో, సో ఏవ సీలవా చ పఞ్ఞవా చ ధమ్మికోచ సియా, న అఞ్ఞోతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ధమ్మికత్థేరవత్థు నవమం.

౧౦. ధమ్మస్సవనవత్థు

అప్పకా తే మనుస్సేసూతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ధమ్మస్సవనం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర ఏకవీథివాసినో మనుస్సా సమగ్గా హుత్వా గణబన్ధేన దానం దత్వా సబ్బరత్తిం ధమ్మస్సవనం కారేసుం, సబ్బరత్తిం పన ధమ్మం సోతుం నాసక్ఖింసు. ఏకచ్చే కామరతినిస్సితా హుత్వా, పున గేహమేవ గతా, ఏకచ్చే దోసనిస్సితా హుత్వా, ఏకచ్చే మాననిస్సితా హుత్వా, ఏకచ్చే థినమిద్ధసమఙ్గినో హుత్వా తత్థేవ నిసీదిత్వా పచలాయన్తా సోతుం నాసక్ఖింసు. పునదివసే భిక్ఖూ తం పవత్తిం ఞత్వా ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, ఇమా సత్తా నామ యేభుయ్యేన భవనిస్సితా, భవేసు ఏవ లగ్గా విహరన్తి, పారగామినో నామ అప్పకా’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా ఆహ –

౮౫. ‘‘అప్పకా తే మనుస్సేసు, యే జనా పారగామినో;

అథాయం ఇతరా పజా, తీరమేవానుధావతి.

౮౬. ‘‘యే చ ఖో సమ్మదక్ఖాతే, ధమ్మే ధమ్మానువత్తినో;

తే జనా పారమేస్సన్తి, మచ్చుధేయ్యం సుదుత్తర’’న్తి.

తత్థ అప్పకాతి థోకా న బహూ. పారగామినోతి నిబ్బానపారగామినో. అథాయం ఇతరా పజాతి యా పనాయం అవసేసా పజా సక్కాయదిట్ఠితీరమేవ అనుధావతి, అయమేవ బహుతరాతి అత్థో. సమ్మదక్ఖాతేతి సమ్మా అక్ఖాతే సుకథితే. ధమ్మేతి దేసనాధమ్మే. ధమ్మానువత్తినోతి తం ధమ్మం సుత్వా తదనుచ్ఛవికం పటిపదం పూరేత్వా మగ్గఫలసచ్ఛికరణేన ధమ్మానువత్తినో. పారమేస్సన్తీతి తే ఏవరూపా జనా నిబ్బానపారం గమిస్సన్తి. మచ్చుధేయ్యన్తి కిలేసమారసఙ్ఖాతస్స మచ్చుస్స నివాసట్ఠానభూతం తేభూమికవట్టం. సుదుత్తరన్తి యే జనా ధమ్మానువత్తినో, తే ఏతం సుదుత్తరం దురతిక్కమం మారధేయ్యం తరిత్వా అతిక్కమిత్వా నిబ్బానపారం గమిస్సన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ధమ్మస్సవనవత్థు దసమం.

౧౧. పఞ్చసతఆగన్తుకభిక్ఖువత్థు

కణ్హం ధమ్మం విప్పహాయాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పఞ్చసతే ఆగన్తుకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

కోసలరట్ఠే కిర పఞ్చసతా భిక్ఖూ వస్సం వసిత్వా వుట్ఠవస్సా ‘‘సత్థారం పస్సిస్సామా’’తి జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా తేసం చరియపటిపక్ఖం నిసామేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౮౭. ‘‘కణ్హం ధమ్మం విప్పహాయ, సుక్కం భావేథ పణ్డితో;

ఓకా అనోకమాగమ్మ, వివేకే యత్థ దూరమం.

౮౮. ‘‘తత్రాభిరతిమిచ్ఛేయ్య, హిత్వా కామే అకిఞ్చనో;

పరియోదపేయ్య అత్తానం, చిత్తక్లేసేహి పణ్డితో.

౮౯. ‘‘యేసం సమ్బోధియఙ్గేసు, సమ్మా చిత్తం సుభావితం;

ఆదానపటినిస్సగ్గే, అనుపాదాయ యే రతా;

ఖీణాసవా జుతిమన్తో, తే లోకే పరినిబ్బుతా’’తి.

తత్థ కణ్హం ధమ్మన్తి కాయదుచరితాదిభేదం అకుసలం ధమ్మం విప్పహాయ జహిత్వా. సుక్కం భావేథాతి పణ్డితో భిక్ఖు అభినిక్ఖమనతో పట్ఠాయ యావ అరహత్తమగ్గా కాయసుచరితాదిభేదం సుక్కం ధమ్మం భావేయ్య. కథం? ఓకా అనోకమాగమ్మాతి ఓకం వుచ్చతి ఆలయో, అనోకం వుచ్చతి అనాలయో, ఆలయతో నిక్ఖమిత్వా అనాలయసఙ్ఖాతం నిబ్బానం పటిచ్చ ఆరబ్భ తం పత్థయమానో భావేయ్యాతి అత్థో. తత్రాభిరతిమిచ్ఛేయ్యాతి యస్మిం అనాలయసఙ్ఖాతే వివేకే నిబ్బానే ఇమేహి సత్తేహి దురభిరమం, తత్ర అభిరతిం ఇచ్ఛేయ్య. హిత్వా కామేతి వత్థుకామకిలేసకామే హిత్వా అకిఞ్చనో హుత్వా వివేకే అభిరతిం ఇచ్ఛేయ్యాతి అత్థో. చిత్తక్లేసేహీతి పఞ్చహి నీవరణేహి, అత్తానం పరియోదపేయ్య వోదాపేయ్య, పరిసోధేయ్యాతి అత్థో. సమ్బోధియఙ్గేసూతి సమ్బోజ్ఝఙ్గేసు. సమ్మా చిత్తం సుభావితన్తి హేతునా నయేన చిత్తం సుట్ఠు భావితం వడ్ఢితం. ఆదానపటినిస్సగ్గేతి ఆదానం వుచ్చతి గహణం, తస్స పటినిస్సగ్గసఙ్ఖాతే అగ్గహణే చతూహి ఉపాదానేహి కిఞ్చి అనుపాదియిత్వా యే రతాతి అత్థో. జుతిమన్తోతి ఆనుభావవన్తో, అరహత్తమగ్గఞాణజుతియా ఖన్ధాదిభేదే ధమ్మే జోతేత్వా ఠితాతి అత్థో. తే లోకేతి ఇమస్మిం ఖన్ధాదిలోకే పరినిబ్బుతా నామ అరహత్తపత్తితో పట్ఠాయ కిలేసవట్టస్స ఖేపితత్తా సఉపాదిసేసేన, చరిమచిత్తనిరోధేన ఖన్ధవట్టస్స ఖేపితత్తా అనుపాదిసేసేన చాతి ద్వీహి పరినిబ్బానేహి పరినిబ్బుతా, అనుపాదానో వియ పదీపో అపణ్ణత్తికభావం గతాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.