౭. అరహన్తవగ్గో

౧. జీవకపఞ్హవత్థు

గతద్ధినోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జీవకమ్బవనే విహరన్తో జీవకేన పుట్ఠపఞ్హం ఆరబ్భ కథేసి. జీవకవత్థు ఖన్ధకే (మహావ. ౩౨౬ ఆదయో) విత్థారితమేవ.

ఏకస్మిం పన సమయే దేవదత్తో అజాతసత్తునా సద్ధిం ఏకతో హుత్వా గిజ్ఝకూటం అభిరుహిత్వా పదుట్ఠచిత్తో ‘‘సత్థారం వధిస్సామీ’’తి సిలం పవిజ్ఝి. తం ద్వే పబ్బతకూటాని సమ్పటిచ్ఛింసు. తతో భిజ్జిత్వా గతా పపటికా భగవతో పాదం పహరిత్వా లోహితం ఉప్పాదేసి, భుసా వేదనా పవత్తింసు. భిక్ఖూ సత్థారం మద్దకుచ్ఛిం నయింసు. సత్థా తతోపి జీవకమ్బవనం గన్తుకామో ‘‘తత్థ మం నేథా’’తి ఆహ. భిక్ఖూ భగవన్తం ఆదాయ జీవకమ్బవనం అగమంసు. జీవకో తం పవత్తిం సుత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా వణపటికమ్మత్థాయ తిఖిణభేసజ్జం దత్వా వణం బన్ధిత్వా సత్థారం ఏతదవోచ – ‘‘భన్తే, మయా అన్తోనగరే ఏకస్స మనుస్సస్స భేసజ్జం కతం, తస్స సన్తికం గన్త్వా పున ఆగమిస్సామి, ఇదం భేసజ్జం యావ మమాగమనా బద్ధనియామేనేవ తిట్ఠతూ’’తి. సో గన్త్వా తస్స పురిసస్స కత్తబ్బకిచ్చం కత్వా ద్వారపిదహనవేలాయ ఆగచ్ఛన్తో ద్వారం న సమ్పాపుణి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అహో మయా భారియం కమ్మం కతం, య్వాహం అఞ్ఞతరస్స పురిసస్స వియ తథాగతస్స పాదే తిఖిణభేసజ్జం దత్వా వణం బన్ధిం, అయం తస్స మోచనవేలా, తస్మిం అముచ్చమానే సబ్బరత్తిం భగవతో సరీరే పరిళాహో ఉప్పజ్జిస్సతీ’’తి. తస్మిం ఖణే సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘ఆనన్ద, జీవకో సాయం ఆగచ్ఛన్తో ద్వారం న సమ్పాపుణి, ‘అయం వణస్స మోచనవేలా’తి పన చిన్తేసి, మోచేసి న’’న్తి. థేరో మోచేసి, వణో రుక్ఖతో ఛల్లి వియ అపగతో. జీవకో అన్తోఅరుణేయేవ సత్థు సన్తికం వేగేన ఆగన్త్వా ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, సరీరే వో పరిళాహో ఉప్పన్నో’’తి పుచ్ఛి. సత్థా ‘‘తథాగతస్స ఖో, జీవక, బోధిమణ్డేయేవ సబ్బపరిళాహో వూపసన్తో’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౦. ‘‘గతద్ధినో విసోకస్స, విప్పముత్తస్స సబ్బధి;

సబ్బగన్థప్పహీనస్స, పరిళాహో న విజ్జతీ’’తి.

తత్థ గతద్ధినోతి గతమగ్గస్స కన్తారద్ధా వట్టద్ధాతి ద్వే అద్ధా నామ. తేసు కన్తారపటిపన్నో యావ ఇచ్ఛితట్ఠానం న పాపుణాతి, తావ అద్ధికోయేవ, ఏతస్మిం పన పత్తే గతద్ధి నామ హోతి. వట్టసన్నిస్సితాపి సత్తా యావ వట్టే వసన్తి, తావ అద్ధికా ఏవ. కస్మా? వట్టస్స అఖేపితత్తా. సోతాపన్నాదయోపి అద్ధికా ఏవ, వట్టం పన ఖేపేత్వా ఠితో ఖీణాసవో గతద్ధి నామ హోతి. తస్స గతద్ధినో. విసోకస్సాతి వట్టమూలకస్స సోకస్స విగతత్తా విసోకస్స. విప్పముత్తస్స సబ్బధీతి సబ్బేసు ఖన్ధాదిధమ్మేసు విప్పముత్తస్స, సబ్బగన్థప్పహీనస్సాతి చతున్నమ్పి గన్థానం పహీనత్తా సబ్బాగన్థప్పహీనస్స. పరిళాహో న విజ్జతీతి దువిధో పరిళాహో కాయికో చేతసికో చాతి. తేసు ఖీణాసవస్స సీతుణ్హాదివసేన ఉప్పన్నత్తా కాయికపరిళాహో అనిబ్బుతోవ, తం సన్ధాయ జీవకో పుచ్ఛతి. సత్థా పన ధమ్మరాజతాయ దేసనావిధికుసలతాయ చేతసికపరిళాహవసేన దేసనం వినివత్తేన్తో, ‘‘జీవక, పరమత్థేన ఏవరూపస్స ఖీణాసవస్స పరిళాహో న విజ్జతీ’’తి ఆహ.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

జీవకపఞ్హవత్థు పఠమం.

౨. మహాకస్సపత్థేరవత్థు

ఉయ్యుఞ్జన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో మహాకస్సపత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్థా రాజగహే వుట్ఠవస్సో ‘‘అద్ధమాసచ్చయేన చారికం పక్కమిస్సామీ’’తి భిక్ఖూనం ఆరోచాపేసి. వత్తం కిరేతం బుద్ధానం భిక్ఖూహి సద్ధిం చారికం చరితుకామానం ‘‘ఏవం భిక్ఖూ అత్తనో పత్తపచనచీవరరజనాదీని కత్వా సుఖం గమిస్సన్తీ’’తి ‘‘ఇదాని అద్ధమాసచ్చయేన చారికం పక్కమిస్సామీ’’తి భిక్ఖూనం ఆరోచాపనం. భిక్ఖూసు పన అత్తనో పత్తచీవరాదీని కరోన్తేసు మహాకస్సపత్థేరోపి చీవరాని ధోవి. భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు ‘‘థేరో కస్మా చీవరాని ధోవతి, ఇమస్మిం నగరే అన్తో చ బహి చ అట్ఠారస మనుస్సకోటియో వసన్తి. తత్థ యే థేరస్స న ఞాతకా, తే ఉపట్ఠాకా, యే న ఉపట్ఠాకా, తే ఞాతకా. తే థేరస్స చతూహి పచ్చయేహి సమ్మానసక్కారం కరోన్తి. ఏత్తకం ఉపకారం పహాయ ఏస కహం గమిస్సతి? సచేపి గచ్ఛేయ్య, మాపమాదకన్దరతో పరం న గమిస్సతీ’’తి. సత్థా కిర యం కన్దరం పత్వా నివత్తేతబ్బయుత్తకే భిక్ఖూ ‘‘తుమ్హే ఇతో నివత్తథ, మా పమజ్జిత్థా’’తి వదతి. తం ‘‘మాపమాదకన్దర’’న్తి వుచ్చతి, తం సన్ధాయేతం వుత్తం.

సత్థాపి చారికం పక్కమన్తో చిన్తేసి – ‘‘ఇమస్మిం నగరే అన్తో చ బహి చ అట్ఠారస మనుస్సకోటియో వసన్తి. మనుస్సానం మఙ్గలామఙ్గలట్ఠానేసు భిక్ఖూహి గన్తబ్బం హోతి, న సక్కా విహారం తుచ్ఛం కాతుం, కం ను ఖో నివత్తేస్సామీ’’తి? అథస్స ఏతదహోసి –‘‘కస్సపస్స హేతే మనుస్సా ఞాతకా చ ఉపట్ఠాకా చ, కస్సపం నివత్తేతుం వట్టతీ’’తి. సో థేరం ఆహ – ‘‘కస్సప, న సక్కా విహారం తుచ్ఛం కాతుం, మనుస్సానం మఙ్గలామఙ్గలట్ఠానేసు భిక్ఖూహి అత్థో హోతి, త్వం అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం నివత్తస్సూ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి థేరో పరిసం ఆదాయ నివత్తి. భిక్ఖూ ఉపజ్ఝాయింసు ‘‘దిట్ఠం వో, ఆవుసో, నను ఇదానేవ అమ్హేహి వుత్తం ‘మహాకస్సపో కస్మా చీవరాని ధోవతి, న ఏసో సత్థారా సద్ధిం గమిస్సతీ’తి, యం అమ్హేహి వుత్తం, తదేవ జాత’’న్తి. సత్థా భిక్ఖూనం కథం సుత్వా నివత్తిత్వా ఠితో ఆహ – ‘‘భిక్ఖవే, కిం నామేతం కథేథా’’తి? ‘‘మహాకస్సపత్థేరం ఆరబ్భ కథేమ, భన్తే’’తి అత్తనా కథితనియామేనేవ సబ్బం ఆరోచేసుం. తం సుత్వా సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, తుమ్హే కస్సపం ‘కులేసు చ పచ్చయేసు చ లగ్గో’తి వదేథ, సో ‘మమ వచనం కరిస్సామీ’తి నివత్తో. ఏసో హి పుబ్బే పత్థనం కరోన్తోయేవ ‘చతూసు పచ్చయేసు అలగ్గో చన్దూపమో హుత్వా కులాని ఉపసఙ్కమితుం సమత్థో భవేయ్య’న్తి పత్థనం అకాసి. నత్థేతస్స కులే వా పచ్చయే వా లగ్గో, అహం చన్దోపమప్పటిపదఞ్చేవ (సం. ని. ౨.౧౪౬) అరియవంసప్పటిపదఞ్చ కథేన్తో మమ పుత్తం కస్సపం ఆదిం కత్వా కథేసి’’న్తి ఆహ.

భిక్ఖూ సత్థారం పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, కదా పన థేరేన పత్థనా ఠపితా’’తి? ‘‘సోతుకామాత్థ, భిక్ఖవే’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. సత్థా తేసం, ‘‘భిక్ఖవే, ఇతో కప్పసతసహస్సమత్థకే పదుముత్తరో నామ బుద్ధో లోకే ఉదపాదీ’’తి వత్వా పదుముత్తరపాదమూలే తేన ఠపితపత్థనం ఆదిం కత్వా సబ్బం థేరస్స పుబ్బచరితం కథేసి. తం థేరపాళియం (థేరగా. ౧౦౫౪ ఆదయో) విత్థారితమేవ. సత్థా పన ఇమం థేరస్స పుబ్బచరితం విత్థారేత్వా ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అహం చన్దోపమప్పటిపదఞ్చేవ అరియవంసప్పటిపదఞ్చ మమ పుత్తం కస్సపం ఆదిం కత్వా కథేసిం, మమ పుత్తస్స కస్సపస్స పచ్చయేసు వా కులేసు వా విహారేసు వా పరివేణేసు వా లగ్గో నామ నత్థి, పల్లలే ఓతరిత్వా తత్థ చరిత్వా గచ్ఛన్తో రాజహంసో వియ కత్థచి అలగ్గోయేవ మమ పుత్తో’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౧. ‘‘ఉయ్యుఞ్జన్తి సతీమన్తో, న నికేతే రమన్తి తే;

హంసావ పల్లలం హిత్వా, ఓకమోకం జహన్తి తే’’తి.

తత్థ ఉయ్యుఞ్జన్తి సతీమన్తోతి సతివేపుల్లప్పత్తా ఖీణాసవా అత్తనా పటివిద్ధగుణేసు ఝానవిపస్సనాదీసు ఆవజ్జనసమాపజ్జనవుట్ఠానాధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణాహి యుఞ్జన్తి ఘటేన్తి. న నికేతే రమన్తి తేతి తేసం ఆలయే రతి నామ నత్థి. హంసావాతి దేసనాసీసమేతం, అయం పనేత్థ అత్థో – యథా గోచరసమ్పన్నే పల్లలే సకుణా అత్తనో గోచరం గహేత్వా గమనకాలే ‘‘మమ ఉదకం, మమ పదుమం, మమ ఉప్పలం, మమ కణ్ణికా’’తి తస్మిం ఠానే కఞ్చి ఆలయం అకత్వా అనపేక్ఖావ తం ఠానం పహాయ ఉప్పతిత్వా ఆకాసే కీళమానా గచ్ఛన్తి; ఏవమేవం ఖీణాసవా యత్థ కత్థచి విహరన్తాపి కులాదీసు అలగ్గా ఏవ విహరిత్వా గమనసమయేపి తం ఠానం పహాయ గచ్ఛన్తా ‘‘మమ విహారో, మమ పరివేణం, మమూపట్ఠాకా’’తి అనాలయా అనుపేక్ఖావ గచ్ఛన్తి. ఓకమోకన్తి ఆలయాలయం, సబ్బాలయే పరిచ్చజన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

మహాకస్సపత్థేరవత్థు దుతియం.

౩. బేలట్ఠసీసత్థేరవత్థు

యేసం సన్నిచయో నత్థీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఆయస్మన్తం బేలట్ఠసీసం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిరాయస్మా అన్తోగామే ఏకం వీథిం పిణ్డాయ చరిత్వా భత్తకిచ్చం కత్వా పున అపరం వీథిం చరిత్వా సుక్ఖం కూరం ఆదాయ విహారం హరిత్వా పటిసామేత్వా ‘‘నిబద్ధం పిణ్డపాతపరియేసనం నామ దుక్ఖ’’న్తి కతిపాహం ఝానసుఖేన వీతినామేత్వా ఆహారేన అత్థే సతి తం పరిభుఞ్జతి. భిక్ఖూ ఞత్వా ఉజ్ఝాయిత్వా తమత్థం భగవతో ఆరోచేసుం. సత్థా ఏతస్మిం నిదానే ఆయతిం సన్నిధికారపరివజ్జనత్థాయ భిక్ఖూనం సిక్ఖాపదం పఞ్ఞపేత్వాపి థేరేన పన అపఞ్ఞత్తే సిక్ఖాపదే అప్పిచ్ఛతం నిస్సాయ కతత్తా తస్స దోసాభావం పకాసేన్తో అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౨. ‘‘యేసం సన్నిచయో నత్థి, యే పరిఞ్ఞాతభోజనా;

సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో చ, విమోక్ఖో యేసం గోచరో;

ఆకాసేవ సకున్తానం, గతి తేసం దురన్నయా’’తి.

తత్థ సన్నిచయోతి ద్వే సన్నిచయా – కమ్మసన్నిచయో చ, పచ్చయసన్నిచయో చ. తేసు కుసలాకుసలకమ్మం కమ్మసన్నిచయో నామ, చత్తారో పచ్చయా పచ్చయసన్నిచయో నామ. తత్థ విహారే వసన్తస్స భిక్ఖునో ఏకం గుళపిణ్డం, చతుభాగమత్తం సప్పిం, ఏకఞ్చ తణ్డులనాళిం ఠపేన్తస్స పచ్చయసన్నిచయో నత్థి, తతో ఉత్తరి హోతి. యేసం అయం దువిధోపి సన్నిచయో నత్థి. పరిఞ్ఞాతభోజనాతి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతభోజనా. యాగుఆదీనఞ్హి యాగుభావాదిజాననం ఞాతపరిఞ్ఞా, ఆహారే పటికూలసఞ్ఞావసేన పన భోజనస్స పరిజాననం తీరణపరిఞ్ఞా, కబళీకారాహారే ఛన్దరాగఅపకడ్ఢనఞాణం పహానపరిఞ్ఞా. ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి యే పరిఞ్ఞాతభోజనా. సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో చాతి ఏత్థ అప్పణిహితవిమోక్ఖోపి గహితోయేవ. తీణిపి చేతాని నిబ్బానస్సేవ నామాని. నిబ్బానఞ్హి రాగదోసమోహానం అభావేన సుఞ్ఞతో, తేహి చ విముత్తన్తి సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో, తథా రాగాదినిమిత్తానం అభావేన అనిమిత్తం, తేహి చ విముత్తన్తి అనిమిత్తో విమోక్ఖో, రాగాదిపణిధీనం పన అభావేన అప్పణిహితం, తేహి చ విముత్తన్తి అప్పణిహితో విమోక్ఖోతి వుచ్చతి. ఫలసమాపత్తివసేన తం ఆరమ్మణం కత్వా విహరన్తానం అయం తివిధో విమోక్ఖో యేసం గోచరో. గతి తేసం దురన్నయాతి యథా నామ ఆకాసేన గతానం సకుణానం పదనిక్ఖేపస్స అదస్సనేన గతి దురన్నయా న సక్కా జానితుం, ఏవమేవ యేసం అయం దువిధో సన్నిచయో నత్థి, ఇమాహి చ తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిఞ్ఞాతభోజనా, యేసఞ్చ అయం వుత్తప్పకారో విమోక్ఖో గోచరో, తేసం తయో భవా, చతస్సో యోనియో, పఞ్చ గతియో, సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో, నవ సత్తావాసాతి ఇమేసు పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు ఇమినా నామ గతాతి గమనస్స అపఞ్ఞాయనతో గతి దురన్నయా న సక్కా పఞ్ఞాపేతున్తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

బేలట్ఠసీసత్థేరవత్థు తతియం.

౪. అనురుద్ధత్థేరవత్థు

యస్సాసవాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అనురుద్ధత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి దివసే థేరో జిణ్ణచీవరో సఙ్కారకూటాదీసు చీవరం పరియేసతి. తస్స ఇతో తతియే అత్తభావే పురాణదుతియికా తావతింసభవనే నిబ్బత్తిత్వా జాలినీ నామ దేవధీతా అహోసి. సా థేరం చోళకాని పరియేసమానం దిస్వా థేరస్స అత్థాయ తేరసహత్థాయతాని చతుహత్థవిత్థతాని తీణి దిబ్బదుస్సాని గహేత్వా ‘‘సచాహం ఇమాని ఇమినా నీహారేన దస్సామి, థేరో న గణ్హిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా తస్స చోళకాని పరియేసమానస్స పురతో ఏకస్మిం సఙ్కారకూటే యథా నేసం దసన్తమత్తమేవ పఞ్ఞాయతి, తథా ఠపేసి. థేరో తేన మగ్గేన చోళకపరియేసమానం చరన్తో నేసం దసన్తం దిస్వా తత్థేవ గహేత్వా ఆకడ్ఢమానో వుత్తప్పమాణాని దిబ్బదుస్సాని దిస్వా ‘‘ఉక్కట్ఠపంసుకూలం వత ఇద’’న్తి ఆదాయ పక్కామి. అథస్స చీవరకరణదివసే సత్థా పఞ్చసతభిక్ఖుపరివారో విహారం గన్త్వా నిసీది, అసీతిమహాథేరాపి తత్థేవ నిసీదింసు, చీవరం సిబ్బేతుం మహాకస్సపత్థేరో మూలే నిసీది, సారిపుత్తత్థేరో మజ్ఝే, ఆనన్దత్థేరో అగ్గే, భిక్ఖుసఙ్ఘో సుత్తం వట్టేసి, సత్థా సూచిపాసకే ఆవుణి, మహామోగ్గల్లానత్థేరో యేన యేన అత్థో, తం తం ఉపనేన్తో విచరి.

దేవధీతాపి అన్తోగామం పవిసిత్వా ‘‘భోన్తా అయ్యస్స నో అనురుద్ధత్థేరస్స చీవరం కరోన్తో సత్థా అసీతిమహాసావకపరివుతో పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం విహారే నిసీది, యాగుఆదీని ఆదాయ విహారం గచ్ఛథా’’తి భిక్ఖం సమాదపేసి. మహామోగ్గల్లానత్థేరోపి అన్తరాభత్తే మహాజమ్బుపేసిం ఆహరి, పఞ్చసతా భిక్ఖూ పరిక్ఖీణం ఖాదితుం నాసక్ఖింసు. సక్కో చీవరకరణట్ఠానే భూమిపరిభణ్డమకాసి, భూమి అలత్తకరసరఞ్జితా వియ అహోసి. భిక్ఖూహి పరిభుత్తావసేసానం యాగుఖజ్జకభత్తానం మహారాసి అహోసి. భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు ‘‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం కిం ఏవంబహుకేహి యాగుఆదీహి, నను నామ పమాణం సల్లక్ఖేత్వా ఏత్తకం నామ ఆహరథా’’తి ఞాతకా చ ఉపట్ఠాకా చ వత్తబ్బా సియుం, అనురుద్ధత్థేరో అత్తనో ఞాతిఉపట్ఠాకానం బహుభావం ఞాపేతుకామో మఞ్ఞే’’తి, అథ నే సత్థా ‘‘కిం, భిక్ఖవే, కథేథా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భన్తే, ఇదం నామా’’తి వుత్తే ‘‘కిం పన తుమ్హే, భిక్ఖవే, ‘ఇదం అనురుద్ధేన ఆహరాపిత’న్తి మఞ్ఞథా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో అనురుద్ధో ఏవరూపం వదేతి. న హి ఖీణాసవా పచ్చయపటిసంయుత్తం కథం కథేన్తి, అయం పన పిణ్డపాతో దేవతానుభావేన నిబ్బత్తో’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౩. ‘‘యస్సాసవా పరిక్ఖీణా, ఆహారే చ అనిస్సితో;

సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో చ, విమోక్ఖో యస్స గోచరో;

ఆకాసేవ సకున్తానం, పదం తస్స దురన్నయ’’న్తి.

తత్థ యస్సాసవాతి యస్స చత్తారో ఆసవా పరిక్ఖీణా. ఆహారే చ అనిస్సితోతి ఆహారస్మిఞ్చ తణ్హాదిట్ఠినిస్సయేహి అనిస్సితో. పదం తస్స దురన్నయన్తి యథా ఆకాసే గచ్ఛన్తానం సకుణానం ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పాదేహి అక్కమిత్వా గతా, ఇదం ఠానం ఉరేన పహరిత్వా గతా, ఇదం సీసేన, ఇదం పక్ఖేహీ’’తి న సక్కా ఞాతుం, ఏవమేవ ఏవరూపస్స భిక్ఖునో ‘‘నిరయపదేన వా గతో, తిరచ్ఛానయోనిపదేన వా’’తిఆదినా నయేన పదం పఞ్ఞాపేతుం నామ న సక్కోతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తి ఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అనురుద్ధత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. మహాకచ్చాయనత్థేరవత్థు

యస్సిన్ద్రియానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా పుబ్బారామే విహరన్తో మహాకచ్చాయనత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే భగవా మహాపవారణాయ మిగారమాతుయా పాసాదస్స హేట్ఠా మహాసావకపరివుతో నిసీది. తస్మిం సమయే మహాకచ్చాయనత్థేరో అవన్తీసు విహరతి. సో పనాయస్మా దూరతోపి ఆగన్త్వా ధమ్మస్సవనం పగ్గణ్హాతియేవ. తస్మా మహాథేరా నిసీదన్తా మహాకచ్చాయనత్థేరస్స ఆసనం ఠపేత్వా నిసీదింసు. సక్కో దేవరాజా ద్వీహి దేవలోకేహి దేవపరిసాయ సద్ధిం ఆగన్త్వా దిబ్బగన్ధమాలాదీహి సత్థారం పూజేత్వా ఠితో మహాకచ్చాయనత్థేరం అదిస్వా కిం ను ఖో మమ, అయ్యో, న దిస్సతి, సాధు ఖో పనస్స సచే ఆగచ్ఛేయ్యాతి. థేరోపి తం ఖణఞ్ఞేవ ఆగన్త్వా అత్తనో ఆసనే నిసిన్నమేవ అత్తానం దస్సేసి. సక్కో థేరం దిస్వా గోప్ఫకేసు దళ్హం గహేత్వా ‘‘సాధు వత మే, అయ్యో, ఆగతో, అహం అయ్యస్స ఆగమనమేవ పచ్చాసీసామీ’’తి వత్వా ఉభోహి హత్థేహి పాదే సమ్బాహిత్వా గన్ధమాలాదీహి పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు. ‘‘సక్కో ముఖం ఓలోకేత్వా సక్కారం కరోతి, అవసేసమహాసావకానం ఏవరూపం సక్కారం అకరిత్వా మహాకచ్చాయనం దిస్వా వేగేన గోప్ఫకేసు గహేత్వా ‘సాధు వత మే, అయ్యో, ఆగతో, అహం అయ్యస్స ఆగమనమేవ పచ్చాసీసామీ’తి వత్వా ఉభోహి హత్థేహి పాదే సమ్బాహిత్వా పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం ఠితో’’తి. సత్థా తేసం తం కథం సుత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, మమ పుత్తేన మహాకచ్చాయనేన సదిసా ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారా భిక్ఖూ దేవానమ్పి మనుస్సానమ్పి పియాయేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౪. ‘‘యస్సిన్ద్రియాని సమథఙ్గతాని,

అస్సా యథా సారథినా సుదన్తా;

పహీనమానస్స అనాసవస్స,

దేవాపి తస్స పిహయన్తి తాదినో’’తి.

తస్సత్థో – యస్స భిక్ఖునో ఛేకేన సారథినా సుదన్తా అస్సా వియ ఛ ఇన్ద్రియాని సమథం దన్తభావం నిబ్బిసేవనభావం గతాని, తస్స నవవిధం మానం పహాయ ఠితత్తా పహీనమానస్స చతున్నం ఆసవానం అభావేన అనాసవస్స. తాదినోతి తాదిభావసణ్ఠితస్స తథారూపస్స దేవాపి పిహయన్తి, మనుస్సాపి దస్సనఞ్చ ఆగమనఞ్చ పత్థేన్తియేవాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

మహాకచ్చాయనత్థేరవత్థు పఞ్చమం.

౬. సారిపుత్తత్థేరవత్థు

పథవిసమోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే ఆయస్మా సారిపుత్తో వుట్ఠవస్సో చారికం పక్కమితుకామో భగవన్తం ఆపుచ్ఛిత్వా వన్దిత్వా అత్తనో పరివారేన సద్ధిం నిక్ఖమి. అఞ్ఞేపి బహూ భిక్ఖూ థేరం అనుగచ్ఛింసు. థేరో చ నామగోత్తవసేన పఞ్ఞాయమానే భిక్ఖూ నామగోత్తవసేన కథేత్వా నివత్తాపేసి. అఞ్ఞతరో నామగోత్తవసేన అపాకటో భిక్ఖు చిన్తేసి – ‘‘అహో వత మమ్పి నామగోత్తవసేన పగ్గణ్హన్తో కథేత్వా నివత్తాపేయ్యా’’తి థేరో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స అన్తరే తం న సల్లక్ఖేసి. సో ‘‘అఞ్ఞే వియ భిక్ఖూ న మం పగ్గణ్హాతీ’’తి థేరే ఆఘాతం బన్ధి. థేరస్సపి సఙ్ఘాటికణ్ణో తస్స భిక్ఖునో సరీరం ఫుసి, తేనాపి ఆఘాతం బన్ధియేవ. సో ‘‘దాని థేరో విహారూపచారం అతిక్కన్తో భవిస్సతీ’’తి ఞత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘ఆయస్మా మం, భన్తే, సారిపుత్తో తుమ్హాకం అగ్గసావకోమ్హీతి కణ్ణసక్ఖలిం భిన్దన్తో వియ పహరిత్వా అఖమాపేత్వావ చారికం పక్కన్తో’’తి ఆహ. సత్థా థేరం పక్కోసాపేసి.

తస్మిం ఖణే మహామోగ్గల్లానత్థేరో చ ఆనన్దత్థేరో చ చిన్తేసుం – ‘‘అమ్హాకం అగ్గజేట్ఠభాతరా ఇమస్స భిక్ఖునో అపహటభావం సత్థా నో న జానాతి, సీహనాదం పన నదాపేతుకామో భవిస్సతీతి పరిసం సన్నిపాతాపేస్సామా’’తి. తే కుఞ్చికహత్థా పరివేణద్వారాని వివరిత్వా ‘‘అభిక్కమథాయస్మన్తో, అభిక్కమథాయస్మన్తో, ఇదానాయస్మా సారిపుత్తో భగవతో సమ్ముఖా సీహనాదం నదిస్సతీ’’తి (అ. ని. ౯.౧౧) మహాభిక్ఖుసఙ్ఘం సన్నిపాతేసుం. థేరోపి ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీది. అథ నం సత్థా తమత్థం పుచ్ఛి. థేరో ‘‘నాయం భిక్ఖు మయా పహటో’’తి అవత్వావ అత్తనో గుణకథం కథేన్తో ‘‘యస్స నూన, భన్తే, కాయే కాయగతాసతి అనుపట్ఠితా అస్స, సో ఇధ అఞ్ఞతరం సబ్రహ్మచారిం ఆసజ్జ అప్పటినిస్సజ్జ చారికం పక్కమేయ్యా’’తి వత్వా ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే, పథవియం సుచిమ్పి నిక్ఖిపన్తి, అసుచిమ్పి నిక్ఖిపన్తీ’’తిఆదినా నయేన అత్తనో పథవీసమచిత్తతఞ్చ ఆపోతేజోవాయో రజోహరణచణ్డాలకుమారకఉసభఛిన్నవిసాణసమచిత్తతఞ్చ అహికుణపాదీహి వియ అత్తనో కాయేన అట్టియనఞ్చ మేదకథాలికా వియ అత్తనో కాయపరిహరణఞ్చ పకాసేసి. ఇమాహి చ పన నవహి ఉపమాహి థేరే అత్తనో గుణే కథేన్తే నవసుపి ఠానేసు ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీ కమ్పి. రజోహరణచణ్డాలకుమారకమేదకథాలికో పమానం పన ఆహరణకాలే పుథుజ్జనా భిక్ఖూ అస్సూని సన్ధారేతుం నాసక్ఖింసు, ఖీణాసవానం ధమ్మసంవేగో ఉదపాది.

థేరే అత్తనో గుణం కథేన్తేయేవ అబ్భాచిక్ఖనకస్స భిక్ఖునో సకలసరీరే డాహో ఉప్పజ్జి, సో తావదేవ భగవతో పాదేసు పతిత్వా అత్తనో అబ్భాచిక్ఖనదోసం పకాసేత్వా అచ్చయం దేసేసి. సత్థా థేరం ఆమన్తేత్వా, ‘‘సారిపుత్త, ఖమ ఇమస్స మోఘపురిసస్స, యావస్స సత్తధా ముద్ధా న ఫలతీ’’తి ఆహ. థేరో ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ‘‘ఖమామహం, భన్తే, తస్స ఆయస్మతో, ఖమతు చ మే సో ఆయస్మా, సచే మయ్హం దోసో అత్థీ’’తి ఆహ. భిక్ఖూ కథయింసు ‘‘పస్సథ దానావుసో, థేరస్స అనోపమగుణం, ఏవరూపస్స నామ ముసావాదేన అబ్భాచిక్ఖనకస్స భిక్ఖునో ఉపరి అప్పమత్తకమ్పి కోపం వా దోసం వా అకత్వా సయమేవ ఉక్కుటికం నిసీదిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఖమాపేతీ’’తి. ‘‘సత్థా తం కథం సుత్వా, భిక్ఖవే, కిం కథేథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామ, భన్తే’’తి వుత్తే, ‘‘న భిక్ఖవే, సక్కా సారిపుత్తసదిసానం కోపం వా దోసం వా ఉప్పాదేతుం, మహాపథవీసదిసం, భిక్ఖవే, ఇన్దఖీలసదిసం పసన్నఉదకరహదసదిసఞ్చ సారిపుత్తస్స చిత్త’’న్తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౫. ‘‘పథవిసమో నో విరుజ్ఝతి,

ఇన్దఖిలుపమో తాది సుబ్బతో;

రహదోవ అపేతకద్దమో,

సంసారా న భవన్తి తాదినో’’తి.

తస్సత్థో – భిక్ఖవే, యథా నామ పథవియం సుచీని గన్ధమాలాదీనిపి నిక్ఖిపన్తి, అసుచీని ముత్తకరీసాదీనిపి నిక్ఖిపన్తి, యథా నామ నగరద్వారే నిఖాతం ఇన్దఖీలం దారకాదయో ఓముత్తేన్తిపి ఊహదన్తిపి, అపరే పన తం గన్ధమాలాదీహి సక్కరోన్తి. తత్థ పథవియా ఇన్దఖీలస్స చ నేవ అనురోధో ఉప్పజ్జతి, న విరోధో; ఏవమేవ య్వాయం ఖీణాసవో భిక్ఖు అట్ఠహి లోకధమ్మేహి అకమ్పియభావేన తాది, వతానం సున్దరతాయ సుబ్బతో. సో ‘‘ఇమే మం చతూహి పచ్చయేహి సక్కరోన్తి, ఇమే పన న సక్కరోన్తీ’’తి సక్కారఞ్చ అసక్కారఞ్చ కరోన్తేసు నేవ అనురుజ్ఝతి, నో విరుజ్ఝతి, అథ ఖో పథవిసమో చ ఇన్దఖిలుపమో ఏవ చ హోతి. యథా చ అపగతకద్దమో రహదో పసన్నోదకో హోతి, ఏవం అపగతకిలేసతాయ రాగకద్దమాదీహి అకద్దమో విప్పసన్నోవ హోతి. తాదినోతి తస్స పన ఏవరూపస్స సుగతిదుగ్గతీసు సంసరణవసేన సంసారా నామ న హోన్తీతి.

దేసనావసానే నవ భిక్ఖుసహస్సాని సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసూతి.

సారిపుత్తత్థేరవత్థు ఛట్ఠం.

౭. కోసమ్బివాసీతిస్సత్థేరసామణేరవత్థు

సన్తం తస్స మనం హోతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తిస్సత్థేరస్స సామణేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర కోసమ్బివాసీ కులపుత్తో సత్థు సాసనే పబ్బజిత్వా లద్ధుపసమ్పదో ‘‘కోసమ్బివాసీతిస్సత్థేరో’’తి పఞ్ఞాయి. తస్స కోసమ్బియం వుట్ఠవస్సస్స ఉపట్ఠాకో తిచీవరఞ్చేవ సప్పిఫాణితఞ్చ ఆహరిత్వా పాదమూలే ఠపేసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘కిం ఇదం ఉపాసకా’’తి. ‘‘నను మయా, భన్తే, తుమ్హే వస్సం వాసితా, అమ్హాకఞ్చ విహారే వుట్ఠవస్సా ఇమం లాభం లభన్తి, గణ్హథ, భన్తే’’తి. ‘‘హోతు, ఉపాసక, న మయ్హం ఇమినా అత్థో’’తి. ‘‘కిం కారణా, భన్తే’’తి? ‘‘మమ సన్తికే కప్పియకారకో సామణేరోపి నత్థి, ఆవుసో’’తి. ‘‘సచే, భన్తే, కప్పియకారకో నత్థి, మమ పుత్తో అయ్యస్స సన్తికే సామణేరో భవిస్సతీ’’తి. థేరో అధివాసేసి. ఉపాసకో సత్తవస్సికం అత్తనో పుత్తం థేరస్స సన్తికం నేత్వా ‘‘ఇమం పబ్బాజేథా’’తి అదాసి. అథస్స థేరో కేసే తేమేత్వా తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేసి. సో ఖురగ్గేయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

థేరో తం పబ్బాజేత్వా అడ్ఢమాసం తత్థ వసిత్వా ‘‘సత్థారం పస్సిస్సామీ’’తి సామణేరం భణ్డకం గాహాపేత్వా గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఏకం విహారం పావిసి. సామణేరో ఉపజ్ఝాయస్స సేనాసనం గహేత్వా పటిజగ్గి. తస్స తం పటిజగ్గన్తస్సేవ వికాలో జాతో, తేన అత్తనో సేనాసనం పటిజగ్గితుం నాసక్ఖి. అథ నం ఉపట్ఠానవేలాయం ఆగన్త్వా నిసిన్నం థేరో పుచ్ఛి – ‘‘సామణేర, అత్తనో వసనట్ఠానం పటిజగ్గిత’’న్తి? ‘‘భన్తే, పటిజగ్గితుం ఓకాసం నాలత్థ’’న్తి. ‘‘తేన హి మమ వసనట్ఠానేయేవ వస, దుక్ఖం తే ఆగన్తుకట్ఠానే బహి వసితు’’న్తి తం గహేత్వావ సేనాసనం పావిసి. థేరో పన పుథుజ్జనో నిపన్నమత్తోవ నిద్దం ఓక్కమి. సామణేరో చిన్తేసి – ‘‘అజ్జ మే ఉపజ్ఝాయేన సద్ధిం తతియో దివసో ఏకసేనాసనే వసన్తస్స, ‘సచే నిపజ్జిత్వా నిద్దాయిస్సామి, థేరో సహసేయ్యం ఆపజ్జేయ్యా’తి నిసిన్నకోవ వీతినామేస్సామీ’’తి ఉపజ్ఝాయస్స మఞ్చకసమీపే పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నకోవ రత్తిం వీతినామేసి. థేరో పచ్చూసకాలే పచ్చుట్ఠాయ ‘‘సామణేరం నిక్ఖమాపేతుం వట్టతీ’’తి మఞ్చకపస్సే ఠపితబీజనిం గహేత్వా బీజనిపత్తస్స అగ్గేన సామణేరస్స కటసారకం పహరిత్వా బీజనిం ఉద్ధం ఉక్ఖిపన్తో ‘‘సామణేర, బహి నిక్ఖమా’’తి ఆహ, బీజనిపత్తదణ్డకో అక్ఖిమ్హి పటిహఞ్ఞి, తావదేవ అక్ఖి భిజ్జి. సో ‘‘కిం, భన్తే’’తి వత్వా ఉట్ఠాయ ‘‘బహి నిక్ఖమా’’తి వుత్తే ‘‘అక్ఖి మే, భన్తే, భిన్న’’న్తి అవత్వా ఏకేన హత్థేన పటిచ్ఛాదేత్వా నిక్ఖమి. వత్తకరణకాలే చ పన ‘‘అక్ఖి మే భిన్న’’న్తి తుణ్హీ అనిసీదిత్వా ఏకేన హత్థేన అక్ఖిం గహేత్వా ఏకేన హత్థేన ముట్ఠిసమ్ముఞ్జనిం ఆదాయ వచ్చకుటిఞ్చ ముఖధోవనట్ఠానఞ్చ సమ్మజ్జిత్వా ముఖధోవనోదకఞ్చ ఠపేత్వా పరివేణం సమ్మజ్జి. సో ఉపజ్ఝాయస్స దన్తకట్ఠం దదమానో ఏకేనేవ హత్థేన అదాసి.

అథ నం ఉపజ్ఝాయో ఆహ – ‘‘అసిక్ఖితో వతాయం సామణేరో, ఆచరియుపజ్ఝాయానం ఏకేన హత్థేన దన్తకట్ఠం దాతుం న వట్టతీ’’తి. జానామహం, భన్తే, ‘‘న ఏవం వట్టతీ’’తి, ఏకో పన మే హత్థో న తుచ్ఛోతి. ‘‘కిం సామణేరా’’తి? సో ఆదితో పట్ఠాయ తం పవత్తిం ఆరోచేసి. థేరో సుత్వావ సంవిగ్గమానసో ‘‘అహో వత మయా భారియం కమ్మం కత’’న్తి వత్వా ‘‘ఖమాహి మే, సప్పురిస, నాహమేతం జానామి, అవస్సయో మే హోహీ’’తి అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సత్తవస్సికదారకస్స పాదమూలే ఉక్కుటికం నిసీది. అథ నం సామణేరో ఆహ – ‘‘నాహం, భన్తే, ఏతదత్థాయ కథేసిం, తుమ్హాకం చిత్తం అనురక్ఖన్తేన మయా ఏవం వుత్తం నేవేత్థ తుమ్హాకం దోసో అత్థి, న మయ్హం. వట్టస్సేవేసో దోసో, మా చిన్తయిత్థ, మయా తుమ్హాకం విప్పటిసారం రక్ఖన్తేనేవ నారోచిత’’న్తి. థేరో సామణేరేన అస్సాసియమానోపి అనస్సాసిత్వా ఉప్పన్నసంవేగో సామణేరస్స భణ్డకం గహేత్వా సత్థు సన్తికం పాయాసి. సత్థాపిస్స ఆగమనం ఓలోకేన్తోవ నిసీది. సో గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా సత్థారా సద్ధిం పటిసమ్మోదనం కత్వా ‘‘ఖమనీయం తే భిక్ఖు, కిఞ్చి అతిరేకం అఫాసుకం అత్థీ’’తి పుచ్ఛితో ఆహ – ‘‘ఖమనీయం, భన్తే, నత్థి మే కిఞ్చి అతిరేకం అఫాసుకం, అపిచ ఖో పన మే అయం దహరసామణేరో వియ అఞ్ఞో అతిరేకగుణో న దిట్ఠపుబ్బో’’తి. ‘‘కిం పన ఇమినా కతం భిక్ఖూ’’తి. సో ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేన్తో ఆహ – ‘‘ఏవం, భన్తే, మయా ఖమాపియమానో మం ఏవం వదేసి ‘నేవేత్థ తుమ్హాకం దోసో అత్థి, న మయ్హం. వట్టస్సేవేసో దోసో, తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’తి, ఇతి మం అస్సాసేసియేవ, మయి నేవ కోపం, న దోసమకాసి, న మే, భన్తే, ఏవరూపో గుణసమ్పన్నో దిట్ఠపుబ్బో’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘భిక్ఖు ఖీణాసవా నామ న కస్సచి కుప్పన్తి, న దుస్సన్తి, సన్తిన్ద్రియా సన్తమానసావ హోన్తీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౬. ‘‘సన్తం తస్స మనం హోతి, సన్తా వాచా చ కమ్మ చ;

సమ్మదఞ్ఞా విముత్తస్స, ఉపసన్తస్స తాదినో’’తి.

తత్థ సన్తం తస్సాతి తస్స ఖీణాసవసామణేరస్స అభిజ్ఝాదీనం అభావేన మనం సన్తమేవ హోతి ఉపసన్తం నిబ్బుతం. తథా ముసావాదాదీనం అభావేన వాచా చ పాణాతిపాతాదీనం అభావేన కాయకమ్మఞ్చ సన్తమేవ హోతి. సమ్మదఞ్ఞా విముత్తస్సాతి నయేన హేతునా జానిత్వా పఞ్చహి విముత్తీహి విముత్తస్స. ఉపసన్తస్సాతి అబ్భన్తరే రాగాదీనం ఉపసమేన ఉపసన్తస్స. తాదినోతి తథారూపస్స గుణసమ్పన్నస్సాతి.

దేసనావసానే కోసమ్బివాసీతిస్సత్థేరో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. సేసమహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

కోసమ్బివాసీతిస్సత్థేరసామణేరవత్థు సత్తమం.

౮. సారిపుత్తత్థేరవత్థు

అస్సద్ధోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సారిపుత్తత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే తింసమత్తా ఆరఞ్ఞకా భిక్ఖూ సత్థు సన్తికం ఆగన్త్వా వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా తేసం సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తస్సూపనిస్సయం దిస్వా సారిపుత్తత్థేరం ఆమన్తేత్వా ‘‘సద్దహసి త్వం, సారిపుత్త, సద్ధిన్ద్రియం భావితం బహులీకతం అమతోగధం హోతి అమతపరియోసాన’’న్తి (సం. ని. ౫.౫౧౪) ఏవం పఞ్చిన్ద్రియాని ఆరబ్భ పఞ్హం పుచ్ఛి. థేరో ‘‘న ఖ్వాహం, భన్తే, ఏత్థ భగవతో సద్ధాయ గచ్ఛామి, సద్ధిన్ద్రియం…పే… అమతపరియోసానం. యేసఞ్హేతం, భన్తే, అఞ్ఞాతం అస్స అదిట్ఠం అవిదితం అసచ్ఛికతం అఫస్సితం పఞ్ఞాయ, తే తత్థ పరేసం సద్ధాయ గచ్ఛేయ్యుం. సద్ధిన్ద్రియం…పే… అమతపరియోసాన’’న్తి (సం. ని. ౫.౫౧౪) ఏవం తం పఞ్హం బ్యాకాసి. తం సుత్వా భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘సారిపుత్తత్థేరో మిచ్ఛాగహణం నేవ విస్సజ్జేసి, అజ్జాపి సమ్మాసమ్బుద్ధస్స న సద్దహతియేవా’’తి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘కిం నామేతం, భిక్ఖవే, వదేథ. అహఞ్హి ‘పఞ్చిన్ద్రియాని అభావేత్వా సమథవిపస్సనం అవడ్ఢేత్వా మగ్గఫలాని సచ్ఛికాతుం సమత్థో నామ అత్థీతి సద్దహసి త్వం సారిపుత్తో’తి పుచ్ఛిం. సో ‘ఏవం సచ్ఛికరోన్తో అత్థి నామాతి న సద్దహామి, భన్తే’తి కథేసి. న దిన్నస్స వా కతస్స వా ఫలం విపాకం న సద్దహతి, నాపి బుద్ధాదీనం గుణం న సద్దహతి. ఏసో పన అత్తనా పటివిద్ధేసు ఝానవిపస్సనామగ్గఫలధమ్మేసు పరేసం సద్ధాయ న గచ్ఛతి. తస్మా అనుపవజ్జో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౭. ‘‘అస్సద్ధో అకతఞ్ఞూ చ, సన్ధిచ్ఛేదో చ యో నరో,

హతావకాసో వన్తాసో, స వే ఉత్తమపోరిసో’’తి.

తస్సథో – అత్తనో పటివిద్ధగుణం పరేసం కథాయ న సద్దహతీతి అస్సద్ధో. అకతం నిబ్బానం జానాతీతి అకతఞ్ఞూ, సచ్ఛికతనిబ్బానోతి అత్థో. వట్టసన్ధిం, సంసారసన్ధిం ఛిన్దిత్వా ఠితోతి సన్ధిచ్ఛేదో. కుసలాకుసలకమ్మబీజస్స ఖీణత్తా నిబ్బత్తనావకాసో హతో అస్సాతి హతావకాసో. చతూహి మగ్గేహి కత్తబ్బకిచ్చస్స కతత్తా,సబ్బా ఆసా ఇమినా వన్తాతి వన్తాసో. సో ఏవరూపో నరో. పటివిద్ధలోకుత్తరధమ్మతాయ పురిసేసు ఉత్తమభావం పత్తోతి పురిసుత్తమోతి.

గాథావసానే తే ఆరఞ్ఞకా తింసమత్తా భిక్ఖూ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు. సేసజనస్సాపి సత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

సారిపుత్తత్థేరవత్థు అట్ఠమం.

౯. ఖదిరవనియరేవతత్థేరవత్థు

గామే వాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఖదిరవనియరేవతత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఆయస్మా హి సారిపుత్తో సత్తాసీతికోటిధనం పహాయ పబ్బజిత్వా చాలా, ఉపచాలా, సీసూపచాలాతి తిస్సో భగినియో, చున్దో ఉపసేనోతి ఇమే ద్వే చ భాతరో పబ్బాజేసి. రేవతకుమారో ఏకోవ గేహే అవసిట్ఠో. అథస్స మాతా చిన్తేసి – ‘‘మమ పుత్తో ఉపతిస్సో ఏత్తకం ధనం పహాయ పబ్బజిత్వా తిస్సో చ భగినియో ద్వే చ భాతరో పబ్బాజేసి, రేవతో ఏకోవ అవసేసో. సచే ఇమమ్పి పబ్బాజేస్సతి, ఏత్తకం నో ధనం నస్సిస్సతి, కులవంసో పచ్ఛిజ్జిస్సతి, దహరకాలేయేవ నం ఘరావాసేన బన్ధిస్సామీ’’తి. సారిపుత్తత్థేరోపి పటికచ్చేవ భిక్ఖూ ఆణాపేసి ‘‘సచే, ఆవుసో, రేవతో పబ్బజితుకామో ఆగచ్ఛతి, ఆగతమత్తమేవ నం పబ్బాజేయ్యాథ, మమ మాతాపితరో మిచ్ఛాదిట్ఠికా, కిం తేహి ఆపుచ్ఛితేహి, అహమేవ తస్స మాతా చ పితా చా’’తి. మాతాపిస్స రేవతకుమారం సత్తవస్సికమేవ ఘరబన్ధనేన బన్ధితుకామా సమానజాతికే కులే దారికం వారేత్వా దివసం వవత్థపేత్వా కుమారం మణ్డేత్వా పసాధేత్వా మహతా పరివారేన సద్ధిం ఆదాయ కుమారికాయ ఞాతిఘరం అగమాసి. అథ నేసం కతమఙ్గలానం ద్విన్నమ్పి ఞాతకేసు సన్నిపతితేసు ఉదకపాతియం హత్థే ఓతారేత్వా మఙ్గలాని వత్వా కుమారికాయ వుడ్ఢిం ఆకఙ్ఖమానా ఞాతకా ‘‘తవ అయ్యికాయ దిట్ఠధమ్మం పస్స, అయ్యికా వియ చిరం జీవ, అమ్మా’’తి ఆహంసు. రేవతకుమారో ‘‘కో ను ఖో ఇమిస్సా అయ్యికాయ దిట్ఠధమ్మో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘కతరా ఇమిస్సా అయ్యికా’’తి పుచ్ఛి. అథ నం ఆహంసు, ‘‘తాత, కిం న పస్ససి ఇమం వీసవస్ససతికం ఖణ్డదన్తం పలితకేసం వలిత్తచం తిలకాహతగత్తం గోపానసివఙ్కం, ఏసా ఏతిస్సా అయ్యికా’’తి. ‘‘కిం పన అయమ్పి ఏవరూపా భవిస్సతీ’’తి? ‘‘సచే జీవిస్సతి, భవిస్సతి, తాతా’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ సరీరం జరాయ ఇమం విప్పకారం పాపుణిస్సతి, ఇమం మే భాతరా ఉపతిస్సేన దిట్ఠం భవిస్సతి, అజ్జేవ మయా పలాయిత్వా పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి. అథ నం ఞాతకా కుమారికాయ సద్ధిం ఏకయానం ఆరోపేత్వా ఆదాయ పక్కమింసు.

సో థోకం గన్త్వా సరీరకిచ్చం అపదిసిత్వా ‘‘ఠపేథ తావ యానం, ఓతరిత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి యానా ఓతరిత్వా ఏకస్మిం గుమ్బే థోకం పపఞ్చం కత్వా అగమాసి. పునపి థోకం గన్త్వా తేనేవ అపదేసేన ఓతరిత్వా అభిరుహి, పునపి తథేవ అకాసి. అథస్స ఞాతకా ‘‘అద్ధా ఇమస్స ఉట్ఠానాని వత్తన్తీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా నాతిదళ్హం ఆరక్ఖం కరింసు. సో పునపి థోకం గన్త్వా తేనేవ అపదేసేన ఓతరిత్వా ‘‘తుమ్హే పాజేన్తో పురతో గచ్ఛథ, మయం పచ్ఛతో సణికం ఆగమిస్సామా’’తి వత్వా ఓతరిత్వా గుమ్బాభిముఖో అహోసి. ఞాతకాపిస్స ‘‘పచ్ఛతో ఆగమిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ యానం పాజేన్తా గమింసు. సోపి తతో పలాయిత్వా ఏకస్మిం పదేసే తింసమత్తా భిక్ఖూ వసన్తి, తేసం సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘పబ్బాజేథ మం, భన్తే’’తి. ‘‘ఆవుసో, త్వం సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో, మయం తే రాజపుత్తభావం వా అమచ్చపుత్తభావం వా న జానామ, కథం పబ్బాజేస్సామా’’తి? ‘‘తుమ్హే మం, భన్తే, న జానాథా’’తి? ‘‘న జానామావుసో’’తి. ‘‘అహం ఉపతిస్సస్స కనిట్ఠభాతికో’’తి. ‘‘కో ఏస ఉపతిస్సో నామా’’తి? ‘‘భన్తే, భద్దన్తా మమ భాతరం ‘సారిపుత్తో’తి వదన్తి, తస్మా మయా ‘ఉపతిస్సో’తి వుత్తే న జానన్తీ’’తి. ‘‘కిం పన త్వం సారిపుత్తత్థేరస్స కనిట్ఠభాతికో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి ఏహి, భాతరా తే అనుఞ్ఞాతమేవా’’తి వత్వా భిక్ఖూ తస్స ఆభరణాని ఓముఞ్చాపేత్వా ఏకమన్తం ఠపేత్వా తం పబ్బాజేత్వా థేరస్స సాసనం పహిణింసు. థేరో తం సుత్వా భగవతో ఆరోచేసి – ‘‘భన్తే, ‘ఆరఞ్ఞికభిక్ఖూహి కిర రేవతో పబ్బాజితో’తి సాసనం పహిణింసు, గన్త్వా తం పస్సిత్వా ఆగమిస్సామీ’’తి. సత్థా ‘‘అధివాసేహి తావ, సారిపుత్తా’’తి గన్తుం న అదాసి. థేరో పున కతిపాహచ్చయేన సత్థారం ఆపుచ్ఛి. సత్థా ‘‘అధివాసేహి తావ, సారిపుత్త, మయమ్పి ఆగమిస్సామా’’తి నేవ గన్తుం అదాసి.

సామణేరోపి ‘‘సచాహం ఇధ వసిస్సామి, ఞాతకా మం అనుబన్ధిత్వా పక్కోసిస్సన్తీ’’తి తేసం భిక్ఖూనం సన్తికే యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హిత్వా పత్తచీవరమాదాయ చారికం చరమానో తతో తింసయోజనికే ఠానే ఖదిరవనం గన్త్వా అన్తోవస్సేయేవ తేమాసబ్భన్తరే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. థేరోపి పవారేత్వా సత్థారం పున తత్థ గమనత్థాయ ఆపుచ్ఛి. సత్థా ‘‘మయమ్పి గమిస్సామ, సారిపుత్తా’’తి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం నిక్ఖమి. థోకం గతకాలే ఆనన్దత్థేరో ద్వేధాపథే ఠత్వా సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, రేవతస్స సన్తికం గమనమగ్గేసు అయం పరిహారపథో సట్ఠియోజనికో మనుస్సావాసో, అయం ఉజుమగ్గో తింసయోజనికో అమనుస్సపరిగ్గహితో, కతరేన గచ్ఛామా’’తి. ‘‘సీవలి, పన, ఆనన్ద, అమ్హేహి సద్ధిం ఆగతో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘సచే, సీవలి, ఆగతో, ఉజుమగ్గమేవ గణ్హాహీ’’తి. సత్థా కిర ‘‘అహం తుమ్హాకం యాగుభత్తం ఉప్పాదేస్సామి, ఉజుమగ్గం గణ్హాహీ’’తి అవత్వా ‘‘తేసం తేసం జనానం పుఞ్ఞస్స విపాకదానట్ఠానం ఏత’’న్తి ఞత్వా ‘‘సచే, సీవలి, ఆగతో, ఉజుమగ్గం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. సత్థరి పన తం మగ్గం పటిపన్నే దేవతా ‘‘అమ్హాకం అయ్యస్స సీవలిత్థేరస్స సక్కారం కరిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ఏకేకయోజనే విహారే కారేత్వా ఏకయోజనతో ఉద్ధం గన్తుం అదత్వా పాతో వుట్ఠాయ దిబ్బయాగుఆదీని గహేత్వా, ‘‘అయ్యో, నో సీవలిత్థేరో కహం నిసిన్నో’’తి విచరన్తి. థేరో అత్తనో అభిహటం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దాపేసి. ఏవం సత్థా సపరివారో తింసయోజనికం కన్తారం సీవలిత్థేరస్స పుఞ్ఞం అనుభవమానోవ ఆగమాసి. రేవతత్థేరోపి సత్థు ఆగమనం ఞత్వా భగవతో గన్ధకుటిం మాపేత్వా పఞ్చ కూటాగారసతాని, పఞ్చ చఙ్కమనసతాని, పఞ్చరత్తిట్ఠానదివాట్ఠానసతాని చ మాపేసి. సత్థా తస్స సన్తికే మాసమత్తమేవ వసి. తస్మిం వసమానోపి సీవలిత్థేరస్సేవ పుఞ్ఞం అనుభవి.

తత్థ పన ద్వే మహల్లకభిక్ఖూ సత్థు ఖదిరవనం పవిసనకాలే ఏవం చిన్తయింసు – ‘‘అయం భిక్ఖు ఏత్తకం నవకమ్మం కరోన్తో కిం సక్ఖిస్సతి సమణధమ్మం కాతుం, సత్థా ‘సారిపుత్తస్స కనిట్ఠో’తి ముఖోలోకనకిచ్చం కరోన్తో ఏవరూపస్స నవకమ్మికస్స భిక్ఖుస్స సన్తికం ఆగతో’’తి. సత్థాపి తం దివసం పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేత్వా తే భిక్ఖూ దిస్వా తేసం చిత్తాచారం అఞ్ఞాసి. తస్మా తత్థ మాసమత్తం వసిత్వా నిక్ఖమనదివసే యథా తే భిక్ఖూ అత్తనో తేలనాళిఞ్చ ఉదకతుమ్బఞ్చ ఉపాహనాని చ పముస్సన్తి, తథా అధిట్ఠహిత్వా నిక్ఖమన్తో విహారూపచారతో బహి నిక్ఖన్తకాలే ఇద్ధిం విస్సజ్జేసి. అథ తే భిక్ఖూ ‘‘మయా ఇదఞ్చిదఞ్చ పముట్ఠం, మయాపి పముట్ఠ’’న్తి ఉభోపి నివత్తిత్వా తం ఠానం అసల్లక్ఖేత్వా ఖదిరరుక్ఖకణ్టకేహి విజ్ఝమానా విచరిత్వా ఏకస్మిం ఖదిరరుక్ఖే ఓలమ్బన్తం అత్తనో భణ్డకం దిస్వా ఆదాయ పక్కమింసు. సత్థాపి భిక్ఖుసఙ్ఘం ఆదాయ పున మాసమత్తేనేవ సీవలిత్థేరస్స పుఞ్ఞం అనుభవమానో పటిగన్త్వా పుబ్బారామం పావిసి.

అథ తే మహల్లకభిక్ఖూ పాతోవ ముఖం ధోవిత్వా ‘‘ఆగన్తుకభత్తదాయికాయ విసాఖాయ ఘరం యాగుం పివిస్సామా’’తి గన్త్వా యాగుం పివిత్వా ఖజ్జకం ఖాదిత్వా నిసీదింసు. అథ నే విసాఖా పుచ్ఛి – ‘‘తుమ్హేపి, భన్తే, సత్థారా సద్ధిం రేవతత్థేరస్స వసనట్ఠానం అగమిత్థా’’తి. ‘‘ఆమ, ఉపాసికేతి, రమణీయం, భన్తే, థేరస్స వసనట్ఠాన’’న్తి. ‘‘కుతో తస్స రమణీయతా సేతకణ్టకఖదిరరుక్ఖగహనం పేతానం నివాసనట్ఠానసదిసం ఉపాసికే’’తి. అథఞ్ఞే ద్వే దహరభిక్ఖూ ఆగమింసు. ఉపాసికా తేసమ్పి యాగుఖజ్జకం దత్వా తథేవ పటిపుచ్ఛి. తే ఆహంసు – ‘‘న సక్కా ఉపాసికే వణ్ణేతుం, సుధమ్మదేవసభాసదిసం ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖతం వియ థేరస్స వసనట్ఠాన’’న్తి. ఉపాసికా చిన్తేసి – ‘‘పఠమం ఆగతా భిక్ఖూ అఞ్ఞథా వదింసు, ఇమే అఞ్ఞథా వదన్తి, పఠమం ఆగతా భిక్ఖూ కిఞ్చిదేవ పముస్సిత్వా ఇద్ధియా విస్సట్ఠకాలే పటినివత్తిత్వా గతా భవిస్సన్తి, ఇమే పన ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖరిత్వా నిమ్మితకాలే గతా భవిస్సన్తీ’’తి అత్తనో పణ్డితభావేన ఏతమత్థం ఞత్వా ‘‘సత్థారం ఆగతకాలే పుచ్ఛిస్సామీ’’తి అట్ఠాసి. తతో ముహుత్తంయేవ సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో విసాఖాయ గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. సా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం సక్కచ్చం పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చావసానే సత్థారం వన్దిత్వా పటిపుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి సద్ధిం గతభిక్ఖూసు ఏకచ్చే రేవతత్థేరస్స వసనట్ఠానం ‘ఖదిరగహనం అరఞ్ఞ’న్తి వదన్తి, ఏకచ్చే ‘రమణీయ’న్తి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి? తం సుత్వా సత్థా ‘‘ఉపాసికే గామో వా హోతు అరఞ్ఞం వా, యస్మిం ఠానే అరహన్తో విహరన్తి, తం రమణీయమేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౮. ‘‘గామే వా యది వారఞ్ఞే, నిన్నే వా యది వా థలే;

యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యక’’న్తి.

తత్థ కిఞ్చాపి అరహన్తో గామన్తే కాయవివేకం న లభన్తి, చిత్తవివేకం పన లభన్తేవ. తేసఞ్హి దిబ్బపటిభాగానిపి ఆరమ్మణాని చిత్తం చాలేతుం న సక్కోన్తి. తస్మా గామో వా హోతు అరఞ్ఞాదీనం వా అఞ్ఞతరం, యత్థ అరహన్తో విహరన్తి, తం భూమిరామణేయ్యకన్తి సో భూమిపదేసో రమణీయో ఏవాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అపరేన సమయేన భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, కేన ను ఖో కారణేన ఆయస్మా సీవలిత్థేరో సత్తదివససత్తమాసాధికాని సత్త వస్సాని మాతు కుచ్ఛియం వసి, కేన నిరయే పచ్చి, కేన నిస్సన్దేన లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో జాతో’’తి? సత్థా తం కథం సుత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, కిం కథేథా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘భన్తే, ఇదం నామా’’తి వుత్తే తస్సాయస్మతో పుబ్బకమ్మం కథేన్తో ఆహ –

భిక్ఖవే, ఇతో ఏకనవుతికప్పే విపస్సీ భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా ఏకస్మిం సమయే జనపదచారికం చరిత్వా పితు నగరం పచ్చాగమాసి. రాజా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆగన్తుకదానం సజ్జేత్వా నాగరానం సాసనం పేసేసి ‘‘ఆగన్త్వా మయ్హం దానే సహాయకా హోన్తూ’’తి. తే తథా కత్వా ‘‘రఞ్ఞా దిన్నదానతో అతిరేకతరం దస్సామా’’తి సత్థారం నిమన్తేత్వా పునదివసే దానం పటియాదేత్వా రఞ్ఞో సాసనం పహిణింసు. రాజా ఆగన్త్వా తేసం దానం దిస్వా ‘‘ఇతో అధికతరం దస్సామీ’’తి పునదివసత్థాయ సత్థారం నిమన్తేసి, నేవ రాజా నాగరే పరాజేతుం సక్ఖి, న నాగరా రాజానం. నాగరా ఛట్ఠే వారే ‘‘స్వే దాని యథా ‘ఇమస్మిం దానే ఇదం నామ నత్థీ’తి న సక్కా హోతి వత్తుం, ఏవం దానం దస్సామా’’తి చిన్తేత్వా పునదివసే దానం పటియాదేత్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏత్థ నత్థీ’’తి ఓలోకేన్తా అల్లమధుమేవ న అద్దసంసు. పక్కమధు పన బహుం అత్థి. తే అల్లమధుస్సత్థాయ చతూసు నగరద్వారేసు చత్తారి కహాపణసహస్సాని గాహాపేత్వా పహిణింసు. అథేకో జనపదమనుస్సో గామభోజకం పస్సితుం ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే మధుపటలం దిస్వా మక్ఖికా పలాపేత్వా సాఖం ఛిన్దిత్వా సాఖాదణ్డకేనేవ సద్ధిం మధుపటలం ఆదాయ ‘‘గామభోజకస్స దస్సామీ’’తి నగరం పావిసి. మధుఅత్థాయ గతో తం దిస్వా, ‘‘అమ్భో, విక్కిణియం మధు’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘న విక్కిణియం, సామీ’’తి. ‘‘హన్ద, ఇమం కహాపణం గహేత్వా దేహీ’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘ఇమం మధుపటలం పాదమత్తమ్పి న అగ్ఘతి, అయం పన కహాపణం దేతి. బహుకహాపణకో మఞ్ఞే, మయా వడ్ఢేతుం వట్టతీ’’తి. అథ నం ‘‘న దేమీ’’తి ఆహ, ‘‘తేన హి ద్వే కహాపణే గణ్హాహీ’’తి. ‘‘ద్వీహిపి న దేమీ’’తి. ఏవం తావ వడ్ఢేసి, యావ సో ‘‘తేన హి ఇదం సహస్సం గణ్హాహీ’’తి భణ్డికం ఉపనేసి.

అథ నం సో ఆహ – ‘‘కిం ను ఖో త్వం ఉమ్మత్తకో, ఉదాహు కహాపణానం ఠపనోకాసం న లభసి, పాదమ్పి న అగ్ఘనకం మధుం ‘సహస్సం గహేత్వా దేహీ’తి వదసి, ‘కిం నామేత’’’న్తి? ‘జానామహం, భో, ఇమినా పన మే కమ్మం అత్థి, తేనేవం వదామీ’తి. ‘‘కిం కమ్మం, సామీ’’తి? ‘‘అమ్హేహి విపస్సీబుద్ధస్స అట్ఠసట్ఠిసమణసహస్సపరివారస్స మహాదానం సజ్జితం, తత్రేకం అల్లమధుమేవ నత్థి, తస్మా ఏవం గణ్హామీ’’తి. ఏవం, సన్తే, నాహం మూలేన దస్సామి, సచే ‘‘అహమ్పి దానే పత్తిం లభిస్సామి, దస్సామీ’’తి. సో గన్త్వా నాగరానం తమత్థం ఆరోచేసి. నాగరా తస్స సద్ధాయ బలవభావం ఞత్వా, ‘‘సాధు, పత్తికో హోతూ’’తి పటిజానింసు, తే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకం దత్వా మహతిం సువణ్ణపాతిం ఆహరాపేత్వా మధుపటలం పీళాపేసుం. తేనేవ మనుస్సేన పణ్ణాకారత్థాయ దధివారకోపి ఆహటో అత్థి, సో తమ్పి దధిం పాతియం ఆకిరిత్వా తేన మధునా సంసన్దిత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆదితో పట్ఠాయ అదాసి. తం యావదత్థం గణ్హన్తానం సబ్బేసం పాపుణి ఉత్తరిమ్పి అవసిట్ఠం అహోసియేవ. ‘‘ఏవం థోకం మధు కథం తావ బహూనం పాపుణీ’’తి న చిన్తేతబ్బం. తఞ్హి బుద్ధానుభావేన పాపుణి. బుద్ధవిసయో న చిన్తేతబ్బో. చత్తారి హి ‘‘అచిన్తేయ్యానీ’’తి (అ. ని. ౪.౭౭) వుత్తాని. తాని చిన్తేన్తో ఉమ్మాదస్సేవ భాగీ హోతీతి. సో పురిసో ఏత్తకం కమ్మం కత్వా ఆయుపరియోసానే దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా ఏత్తకం కాలం సంసరన్తో ఏకస్మిం సమయే దేవలోకా చవిత్వా బారాణసియం రాజకులే నిబ్బత్తో పితు అచ్చయేన రజ్జం పాపుణి. సో ‘‘ఏకం నగరం గణ్హిస్సామీ’’తి గన్త్వా పరివారేసి, నాగరానఞ్చ సాసనం పహిణి ‘‘రజ్జం వా మే దేన్తు యుద్ధం వా’’తి. తే ‘‘నేవ రజ్జం దస్సామ, న యుద్ధ’’న్తి వత్వా చూళద్వారేహి నిక్ఖమిత్వా దారూదకాదీని ఆహరన్తి, సబ్బకిచ్చాని కరోన్తి.

ఇతరోపి చత్తారి మహాద్వారాని రక్ఖన్తో సత్తమాసాధికాని సత్త వస్సాని నగరం ఉపరున్ధి. అథస్స మాతా ‘‘కిం మే పుత్తో కరోతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామ దేవీ’’తి తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘బాలో మమ పుత్తో, గచ్ఛథ, తస్స ‘చూళద్వారానిపి పిధాయ నగరం ఉపరున్ధతూ’తి వదేథా’’తి. సో మాతు సాసనం సుత్వా తథా అకాసి. నాగరాపి బహి నిక్ఖమితుం అలభన్తా సత్తమే దివసే అత్తనో రాజానం మారేత్వా తస్స రజ్జం అదంసు. సో ఇమం కమ్మం కత్వా ఆయుపరియోసానే అవీచిమ్హి నిబ్బత్తిత్వా యావాయం పథవీ యోజనమత్తం ఉస్సన్నా, తావ నిరయే పచ్చిత్వా చతున్నం చూళద్వారానం పిదహితత్తా తతో చుతో తస్సా ఏవ మాతు కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా సత్తమాసాధికాని సత్త వస్సాని అన్తోకుచ్ఛిస్మిం వసిత్వా సత్త దివసాని యోనిముఖే తిరియం నిపజ్జి. ఏవం, భిక్ఖవే, సీవలి, తదా నగరం ఉపరున్ధిత్వా గహితకమ్మేన ఏత్తకం కాలం నిరయే పచ్చిత్వా చతున్నం చూళద్వారానం పిదహితత్తా తతో చుతో తస్సా ఏవ మాతు కుచ్ఛియం పటిసన్ధిం గహేత్వా ఏత్తకం కాలం కుచ్ఛియం వసి. నవమధునో దిన్నత్తా లాభగ్గయసగ్గప్పత్తో జాతోతి.

పునేకదివసం భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో సామణేరస్స లాభో, అహో పుఞ్ఞం, యేన ఏకకేన పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం పఞ్చకూటాగారసతాదీని కతానీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మయ్హం పుత్తస్స నేవ పుఞ్ఞం అత్థి, న పాపం, ఉభయమస్స పహీన’’న్తి వత్వా బ్రాహ్మణవగ్గే ఇమం గాథమాహ –

‘‘యోధ పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ, ఉభో సఙ్గముపచ్చగా;

అసోకం విరజం సుద్ధం, తమహం బ్రూమి బ్రాహ్మణ’’న్తి. (ధ. ప. ౪౧౨);

ఖదిరవనియరేవతత్థేరవత్థు నవమం.

౧౦. అఞ్ఞతరఇత్థివత్థు

రమణీయానీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఇత్థిం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర పిణ్డపాతికో భిక్ఖు సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఏకం జిణ్ణఉయ్యానం పవిసిత్వా సమణధమ్మం కరోతి. ఏకా నగరసోభినీ ఇత్థీ పురిసేన సద్ధిం ‘‘అహం అసుకట్ఠానం నామ గమిస్సామి, త్వం తత్థ ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి సఙ్కేతం కత్వా అగమాసి. సో పురిసో నాగచ్ఛి. సా తస్స ఆగమనమగ్గం ఓలోకేన్తీ తం అదిస్వా ఉక్కణ్ఠిత్వా ఇతో చితో చ విచరమానా తం ఉయ్యానం పవిసిత్వా థేరం పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసిన్నం దిస్వా ఇతో చితో చ ఓలోకయమానా అఞ్ఞం కఞ్చి అదిస్వా ‘‘అయఞ్చ పురిసో ఏవ, ఇమస్స చిత్తం పమోహేస్సామీ’’తి తస్స పురతో ఠత్వా పునప్పునం నివత్థసాటకం మోచేత్వా నివాసేతి, కేసే ముఞ్చిత్వా బన్ధతి, పాణిం పహరిత్వా హసతి. థేరస్స సంవేగో ఉప్పజ్జిత్వా సకలసరీరం ఫరి. సో ‘‘కిం ను ఖో ఇద’’న్తి చిన్తేసి. సత్థాపి ‘‘మమ సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ‘సమణధమ్మం కరిస్సామీ’తి గతస్స భిక్ఖునో కా ను ఖో పవత్తీ’’తి ఉపధారేన్తో తం ఇత్థిం దిస్వా తస్సా అనాచారకిరియం, థేరస్స చ సంవేగుప్పత్తిం ఞత్వా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ తేన సద్ధిం కథేసి – ‘‘భిక్ఖు, కామగవేసకానం అరమణట్ఠానమేవ వీతరాగానం రమణట్ఠానం హోతీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా ఓభాసం ఫరిత్వా తస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౯౯. ‘‘రమణీయాని అరఞ్ఞాని, యత్థ న రమతీ జనో;

వీతరాగా రమిస్సన్తి, న తే కామగవేసినో’’తి.

తత్థ అరఞ్ఞానీతి సుపుప్ఫితతరువనసణ్డపటిమణ్డితాని విమలసలిలసమ్పన్నాని అరఞ్ఞాని నామ రమణీయాని. యత్థాతి యేసు అరఞ్ఞేసు వికసితేసు పదుమవనేసు గామమక్ఖికా వియ కామగవేసకో జనో న రమతి. వీతరాగాతి విగతరాగా పన ఖీణాసవా నామ భమరమధుకరా వియ పదుమవనేసు తథారూపేసు అరఞ్ఞేసు రమిస్సన్తి. కిం కారణా? న తే కామపవేసినో, యస్మా తే కామగవేసినో న హోన్తీతి అత్థో.

దేసనావసానే సో థేరో యథానిసిన్నోవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణిత్వా ఆకాసేనాగన్త్వా థుతిం కరోన్తో తథాగతస్స పాదే వన్దిత్వా అగమాసీతి.

అఞ్ఞతరఇత్థివత్థు దసమం.

అరహన్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

సత్తమో వగ్గో.