౧౫. వనవాసీతిస్ససామణేరవత్థు

అఞ్ఞా హి లాభూపనిసాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో వనవాసికతిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. దేసనా రాజగహే సముట్ఠితా.

సారిపుత్తత్థేరస కిర పితు వఙ్గన్తబ్రాహ్మణస్స సహాయకో మహాసేనబ్రాహ్మణో నామ రాజగహే వసతి. సారిపుత్తత్థేరో ఏకదివసం పిణ్డాయ చరన్తో తస్మిం అనుకమ్పాయ తస్స గేహద్వారం అగమాసి. సో పన పరిక్ఖీణవిభవో దలిద్దో. సో ‘‘మమ పుత్తో మయ్హం గేహద్వారం పిణ్డాయ చరితుం ఆగతో భవిస్సతి, అహఞ్చమ్హి దుగ్గతో, మయ్హం దుగ్గతభావం న జానాతి మఞ్ఞే, నత్థి మే కోచి దేయ్యధమ్మో’’తి థేరస్స సమ్ముఖా భవితుం అసక్కోన్తో నిలీయి. థేరో అపరమ్పి దివసం అగమాసి, బ్రాహ్మణో తథేవ నిలీయి. ‘‘కిఞ్చిదేవ లభిత్వా దస్సామీ’’తి చిన్తేన్తోపి నాలభి. అథేకదివసం ఏకస్మిం బ్రాహ్మణవాచకే థూలసాటకేన సద్ధిం పాయసపాతిం లభిత్వా ఆదాయ గేహం గన్త్వావ థేరం అనుస్సరి, ‘‘ఇమం పిణ్డపాతం మయా థేరస్స దాతుం వట్టతీ’’తి. థేరోపి తం ఖణం ఝానం సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ తం బ్రాహ్మణం దిస్వా ‘‘బ్రాహ్మణో దేయ్యధమ్మం లభిత్వా మమ ఆగమనం పచ్చాసీసతి, మయా తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి సఙ్ఘాటిం పారుపిత్వా పత్తం ఆదాయ తస్స గేహద్వారే ఠితమేవ అత్తానం దస్సేసి.

బ్రాహ్మణో థేరం దిస్వావ చిత్తం పసీది. అథ నం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పటిసన్థారం కత్వా అన్తోగేహే నిసీదాపేత్వా పాయసపాతిం గహేత్వా థేరస్స పత్తే ఆకిరి. థేరో ఉపడ్ఢం సమ్పటిచ్ఛిత్వా హత్థేన పత్తం పిదహి. అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ – ‘‘భన్తే, ఏకపటివీసమత్తోవ అయం పాయసో, పరలోకసఙ్గహం మే కరోథ, మా ఇధలోకసఙ్గహం, నిరవసేసమేవ దాతుకామోమ్హీ’’తి సబ్బం ఆకిరి. థేరో తత్థేవ పరిభుఞ్జి. అథస్స భత్తకిచ్చపరియోసానే తమ్పి సాటకం దత్వా వన్దిత్వా ఏవమాహ – ‘‘భన్తే, అహమ్పి తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మమేవ పాపుణేయ్య’’న్తి. థేరో ‘‘ఏవం హోతు బ్రాహ్మణా’’తి తస్స అనుమోదనం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కమన్తో అనుపుబ్బేన చారికం చరన్తో జేతవనం అగమాసి. ‘‘దుగ్గతకాలే దిన్నదానం పన అతివియ తోసేతీ’’తి బ్రాహ్మణోపి తం దానం దత్వా పసన్నచిత్తో సోమనస్సజాతో థేరే అధిమత్తం సినేహమకాసి. సో థేరే సినేహేనేవ కాలం కత్వా సావత్థియం థేరస్సూపట్ఠాకకులే పటిసన్ధిం గణ్హి. తంఖణేయేవ పనస్స మాతా ‘‘కుచ్ఛియం మే గబ్భో పతిట్ఠితో’’తి ఞత్వా సామికస్స ఆరోచేసి. సో తస్సా గబ్భపరిహారం అదాసి.

తస్సా అచ్చుణ్హఅతిసీతఅతిఅమ్బిలాదిపరిభోగం వజ్జేత్వా సుఖేన గబ్భం పరిహరియమానాయ ఏవరూపో దోహళో ఉప్పజ్జి ‘‘అహో వతాహం సారిపుత్తత్థేరప్పముఖాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని నిమన్తేత్వా గేహే నిసీదాపేత్వా అసమ్భిన్నఖీరపాయసం దత్వా సయమ్పి కాసాయవత్థాని పరిదహిత్వా సువణ్ణసరకం ఆదాయ ఆసనపరియన్తే నిసీదిత్వా ఏత్తకానం భిక్ఖూనం ఉచ్ఛిట్ఠపాయసం పరిభుఞ్జేయ్య’’న్తి. తస్సా కిర సో కాసాయవత్థపరిదహనే దోహళో కుచ్ఛియం పుత్తస్స బుద్ధసాసనే పబ్బజ్జాయ పుబ్బనిమిత్తం అహోసి. అథస్సా ఞాతకా ‘‘ధమ్మికో నో ధీతాయ దోహళో’’తి సారిపుత్తత్థేరం సఙ్ఘత్థేరం కత్వా పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అసమ్భిన్నఖీరపాయసం అదంసు. సాపి ఏకం కాసావం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా సువణ్ణసరకం గహేత్వా ఆసనపరియన్తే నిసిన్నా ఉచ్ఛిట్ఠపాయసం పరిభుఞ్జి, దోహళో పటిప్పస్సమ్భి. తస్సా యావ గబ్భవుట్ఠానా అన్తరన్తరా కతమఙ్గలేసుపి, దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాతాయ కతమఙ్గలేసుపి సారిపుత్తత్థేరప్పముఖానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అప్పోదకమధుపాయసమేవ అదంసు. పుబ్బే కిరేస దారకేన బ్రాహ్మణకాలే దిన్నపాయసస్స నిస్సన్దో.

జాతమఙ్గలదివసే పన తం దారకం పాతోవ న్హాపేత్వా మణ్డేత్వా సిరిసయనే సతసహస్సగ్ఘనికస్స కమ్బలస్స ఉపరి నిపజ్జాపేసుం. సో తత్థ నిపన్నకోవ థేరం ఓలోకేత్వా ‘‘అయం మే పుబ్బాచరియో, మయా థేరం నిస్సాయ అయం సమ్పత్తి లద్ధా, మయా ఇమస్స ఏకం పరిచ్చాగం కాతుం వట్టతీ’’తి సిక్ఖాపదగహణత్థాయ ఆనీయమానో తం కమ్బలం చూళఙ్గులియా వేఠేత్వా అగ్గహేసి. అథస్స ‘‘అఙ్గులియం కమ్బలో లగ్గో’’తి తే తం హరితుం ఆరభింసు. సో పరోది. ఞాతకా ‘‘అపేథ, మా దారకం రోదాపేథా’’తి కమ్బలేనేవ సద్ధిం ఆనయింసు. సో థేరం వన్దనకాలే కమ్బలతో అఙ్గులిం అపకడ్ఢిత్వా కమ్బలం థేరస్స పాదమూలే పాతేసి. ఞాతకా ‘‘దహరకుమారేన అజానిత్వా కత’’న్తి అవత్వా ‘‘పుత్తేన నో దిన్నం, పరిచ్చత్తమేవ హోతు, భన్తే’’తి వత్వా, ‘‘భన్తే, సతసహస్సగ్ఘనికేన కమ్బలేన పూజాకారకస్స తుమ్హాకం దాసస్స సిక్ఖాపదాని దేథా’’తి ఆహంసు. ‘‘కో నామో అయం దారకో’’తి? ‘‘భన్తే, అయ్యేన సమాననామకో, తిస్సో నామేస భవిస్సతీ’’తి. థేరో కిర గిహికాలే ఉపతిస్సమాణవో నామ అహోసి. మాతాపిస్స చిన్తేసి – ‘‘న మయా పుత్తస్స అజ్ఝాసయో భిన్దితబ్బో’’తి. ఏవం దారకస్స నామకరణమఙ్గలం కత్వా పున తస్స ఆహారపరిభోగమఙ్గలేపి పున తస్స కణ్ణవిజ్ఝనమఙ్గలేపి దుస్సగహణమఙ్గలేపి చూళాకప్పనమఙ్గలేపి సారిపుత్తత్థేరప్పముఖానం పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అప్పోదకమధుపాయసమేవ అదంసు.

దారకో వుద్ధిమన్వాయ సత్తవస్సికకాలే మాతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, థేరస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘సాధు, తాత, పుబ్బేవాహం ‘న మయా పుత్తస్స అజ్ఝాసయో భిన్దితబ్బో’తి మనం అకాసిం, పబ్బజ, పుత్తా’’తి థేరం నిమన్తాపేత్వా తస్స ఆగతస్స భిక్ఖఞ్చ దత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం దాసో ‘పబ్బజిస్సామీ’తి వదతి, ఇమం ఆదాయ సాయం విహారం ఆగమిస్సామా’’తి థేరం ఉయ్యోజేత్వా సాయన్హసమయే మహన్తేన సక్కారసమ్మానేన పుత్తం ఆదాయ విహారం గన్త్వా థేరస్స నియ్యాదేసి. థేరో తేన సద్ధిం కథేసి – ‘‘తిస్స, పబ్బజ్జా నామ దుక్కరా, ఉణ్హేన అత్థే సతి సీతం లభతి, సీతేన అత్థే సతి ఉణ్హం లభతి, పబ్బజితా కిచ్ఛేన జీవన్తి, త్వఞ్చ సుఖేధితో’’తి. ‘‘భన్తే, అహం తుమ్హేహి వుత్తనియామేనేవ సబ్బం కాతుం సక్ఖిస్సామీ’’తి. థేరో ‘‘సాధూ’’తి వత్వా తస్స పటికూలమనసికారవసేన తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా తం పబ్బాజేసి. సకలమ్పి హి ద్వత్తింసాకారం కథేతుం వట్టతియేవ. సబ్బం కథేతుం అసక్కోన్తేన పన తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం కథేతబ్బమేవ. ఇదఞ్హి కమ్మట్ఠానం సబ్బబుద్ధానం అవిజహితమేవ. కేసాదీసు ఏకేకకోట్ఠాసేసు అరహత్తం పత్తానం భిక్ఖూనమ్పి భిక్ఖునీనమ్పి ఉపాసకానమ్పి ఉపాసికానమ్పి పరిచ్ఛేదో నత్థి. అబ్యత్తా భిక్ఖూ పన పబ్బజేన్తా అరహత్తస్సూపనిస్సయం నాసేన్తి. తస్మా థేరో కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖిత్వా పబ్బాజేత్వా దససు సీలేసు పతిట్ఠాపేసి.

మాతాపితరో పుత్తస్స పబ్బజితసక్కారం కరోన్తా సత్తాహం విహారేయేవ బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అప్పోదకమధుపాయసమేవ అదంసు. భిక్ఖూపి ‘‘నిబద్ధం అప్పోదకమధుపాయసం పరిభుఞ్జితుం న సక్కోమా’’తి ఉజ్ఝాయింసు. తస్సపి మాతాపితరో సత్తమే దివసే సాయం గేహం అగమంసు. సామణేరో అట్ఠమే దివసే భిక్ఖూహి సద్ధిం పిణ్డాయ పావిసి. సావత్థివాసినో ‘‘సామణేరో కిర అజ్జ పిణ్డాయ పవిసిస్సతి, సక్కారమస్స కరిస్సామా’’తి పఞ్చహి సాటకసతేహి చుమ్బటకాని కత్వా పఞ్చ పిణ్డపాతసతాని సజ్జేత్వా ఆదాయ పటిపథే ఠత్వా అదంసు, పునదివసే విహారస్స ఉపవనం ఆగన్త్వా అదంసు. ఏవం సామణేరో ద్వీహేవ దివసేహి సాటకసహస్సేహి సద్ధిం పిణ్డపాతసహస్సం లభిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దాపేసి. బ్రాహ్మణకాలే దిన్నథూలసాటకస్స కిరేస నిస్సన్దో. అథస్స భిక్ఖూ ‘‘పిణ్డపాతదాయకతిస్సో’’తి నామం కరింసు.

పునేకదివసం సామణేరో సీతకాలే విహారచారికం చరన్తో భిక్ఖూ తత్థ తత్థ అగ్గిసాలాదీసు విసిబ్బేన్తే దిస్వా ఆహ – ‘‘కిం, భన్తే, విసిబ్బేన్తా నిసిన్నాత్థా’’తి? ‘‘సీతం నో పీళేతి సామణేరో’’తి. ‘‘భన్తే, సీతకాలే నామ కమ్బలం పారుపితుం వట్టతి. సో హి సీతం పటిబాహితుం సమత్థో’’తి. సామణేర ‘‘త్వం మహాపుఞ్ఞో కమ్బలం లభేయ్యాసి, అమ్హాకం కుతో కమ్బలో’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, కమ్బలత్థికా మయా సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి సకలవిహారే ఆరోచాపేసి. అథ భిక్ఖూ ‘‘సామణేరేన సద్ధిం గన్త్వా కమ్బలం ఆహరిస్సామా’’తి సత్తవస్సికసామణేరం నిస్సాయ సహస్సమత్తా భిక్ఖూ నిక్ఖమింసు. సో ‘‘ఏత్తకానం భిక్ఖూనం కుతో కమ్బలం లభిస్సామీ’’తి చిత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా తే ఆదాయ నగరాభిముఖో పాయాసి. సుదిన్నస్స హి దానస్స ఏవరూపో ఆనుభావో హోతి. సో బహినగరేయేవ ఘరపటిపాటియా చరన్తో పఞ్చ కమ్బలసతాని లభిత్వా అన్తోనగరం పావిసి. మనుస్సా ఇతో చితో చ కమ్బలే ఆహరన్తి.

ఏకో పన పురిసో ఆపణద్వారేన ఆగచ్ఛన్తో పఞ్చ కమ్బలసతాని పసారేత్వా నిసిన్నం ఏకం ఆపణికం దిస్వా ఆహ – ‘‘అమ్భో, ఏకో సామణేరో కమ్బలే సంహరన్తో ఆగచ్ఛతి, తవ కమ్బలే పటిచ్ఛాదేహీ’’తి? ‘‘కిం పన సో దిన్నకే గణ్హాతి, ఉదాహు అదిన్నకే’’తి? ‘‘దిన్నకే గణ్హాతీ’’తి. ‘‘ఏవం సన్తే సచే ఇచ్ఛామి, దస్సామి, నో చే, న దస్సామి, గచ్ఛ త్వ’’న్తి ఉయ్యోజేసి. మచ్ఛరినో హి అన్ధబాలా ఏవరూపేసు దానం దదమానేసు మచ్ఛరాయిత్వా అసదిసదానం దిస్వా మచ్ఛరాయన్తో కాళో (ధ. ప. ౧౭౭) వియ నిరయే నిబ్బత్తన్తి. ఆపణికో చిన్తేసి – ‘‘అయం పురిసో అత్తనో ధమ్మతాయ ఆగచ్ఛమానో ‘తవ కమ్బలే పటిచ్ఛాదేహీ’తి మం ఆహ. ‘సచేపి సో దిన్నకం గణ్హా’తి, అహం పన ‘మమ సన్తకం సచే ఇచ్ఛామి, దస్సామి, నో చే, న దస్సామీ’తి అవచం, దిట్ఠకం పన అదేన్తస్స లజ్జా ఉప్పజ్జతి, అత్తనో సన్తకం పటిచ్ఛాదేన్తస్స దోసో నత్థి, ఇమేసు పఞ్చకమ్బలసతేసు ద్వే కమ్బలాని సతసహస్సగ్ఘనికాని, ఇమానేవ పటిచ్ఛాదేతుం వట్టతీ’’తి. ద్వేపి కమ్బలే దసాయ దసం సమ్బన్ధిత్వా తేసం అన్తరే పక్ఖిపిత్వా పటిచ్ఛాదేసి. సామణేరోపి భిక్ఖుసహస్సేన సద్ధిం తం పదేసం పాపుణి. ఆపణికస్స సామణేరం దిస్వావ పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి, సకలసరీరం సినేహేన పరిపుణ్ణం అహోసి. సో చిన్తేసి – ‘‘తిట్ఠతు కమ్బలాని, ఇమం దిస్వా హదయమంసమ్పి దాతుం యుత్త’’న్తి. తే ద్వేపి కమ్బలే నీహరిత్వా సామణేరస్స పాదమూలే ఠపేత్వా వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తయా దిట్ఠధమ్మస్స భాగీ అస్స’’న్తి అవచ. సోపిస్స ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనం అకాసి.

సామణేరో అన్తోనగరేపి పఞ్చ కమ్బలసతాని లభి. ఏవం ఏకదివసంయేవ కమ్బలసహస్సం లభిత్వా భిక్ఖుసహస్సస్స అదాసి. అథస్స కమ్బలదాయకతిస్సత్థేరోతి నామం కరింసు. ఏవం నామకరణదివసే దిన్నకమ్బలో సత్తవస్సికకాలే కమ్బలసహస్సభావం పాపుణి. బుద్ధసాసనఞ్హి ఠపేత్వా నత్థఞ్ఞం తం ఠానం, యత్థ అప్పం దిన్నం బహుం హోతి, బహుం దిన్నం బహుతరం. తేనాహ భగవా –

‘‘తథారూపోయం, భిక్ఖవే, భిక్ఖుసఙ్ఘో, యథారూపే భిక్ఖుసఙ్ఘే అప్పం దిన్నం బహుం హోతి, బహుం దిన్నం బహుతర’’న్తి (మ. ని. ౩.౧౪౬) –

ఏవం సామణేరో ఏకకమ్బలస్స నిస్సన్దేన సత్తవస్సికోవ కమ్బలసహస్సం లభి. తస్స జేతవనే విహరన్తస్స అభిక్ఖణం ఞాతిదాయకా సన్తికం ఆగన్త్వా కథాసల్లాపం కరోన్తి. సో చిన్తేసి – ‘‘మయా ఇధ వసన్తేన ఞాతిదాయకేసు ఆగన్త్వా కథేన్తేసు అకథేతుమ్పి న సక్కా, ఏతేహి సద్ధిం కథాపపఞ్చేన అత్తనో పతిట్ఠం కాతుం న సక్కా, యంనూనాహం సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం ఉగ్గణ్హిత్వా అరఞ్ఞం పవిసేయ్య’’న్తి. సో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా ఉపజ్ఝాయం వన్దిత్వా పత్తచీవరమాదాయ విహారా నిక్ఖమిత్వా ‘‘సచే ఆసన్నట్ఠానే వసిస్సామి, ఞాతకా మం పక్కోసిస్సన్తీ’’తి వీసతి యోజనసతం మగ్గం అగమాసి. అథేకేన గామద్వారేన గచ్ఛన్తో ఏకం మహల్లకపురిసం దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిం ను ఖో, మహాఉపాసక, ఇమస్మిం పదేసే వసన్తానం ఆరఞ్ఞకవిహారో అత్థీ’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి మే మగ్గం ఆచిక్ఖాహీ’’తి. మహల్లకఉపాసకస్స పన తం దిస్వావ పుత్తసినేహో ఉదపాది. అథస్స తత్థేవ ఠితో అనాచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏహి, భన్తే, ఆచిక్ఖిస్సామి తే’’తి గహేత్వా అగమాసి. సామణేరో తేన సద్ధిం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే నానాపుప్ఫఫలపటిమణ్డితే రుక్ఖపబ్బతపదేసే దిస్వా ‘‘అయం, ఉపాసక, కిం పదేసో నామ, అయం ఉపాసక కిం పదేసో నామా’’తి పుచ్ఛి. సోపిస్స తేసం నామాని ఆచిక్ఖన్తో ఆరఞ్ఞకవిహారం పత్వా ‘‘ఇదం, భన్తే, ఫాసుకట్ఠానం, ఇధేవ వసాహీ’’తి వత్వా, ‘‘భన్తే, కో నామో త్వ’’న్తి నామం పుచ్ఛిత్వా ‘‘అహం వనవాసీతిస్సో నామ ఉపాసకా’’తి వుత్తే, ‘‘స్వే అమ్హాకం గామే భిక్ఖాయ చరితుం వట్టతీ’’తి వత్వా నివత్తిత్వా అన్తోగామమేవ గతో. ‘‘వనవాసీతిస్సో నామ విహారం ఆగతో, తస్స యాగుభత్తాదీని పటియాదేథా’’తి మనుస్సానం ఆరోచేసి.

సామణేరో పఠమమేవ తిస్సో నామ హుత్వా తతో పిణ్డపాతదాయకతిస్సో కమ్బలదాయకతిస్సో వనవాసీతిస్సోతి తీణి నామాని లభిత్వా సత్తవస్సబ్భన్తరే చత్తారి నామాని లభి. సో పునదివసే పాతోవ తం గామం పిణ్డాయ పావిసి. మనుస్సా భిక్ఖం దత్వా వన్దింసు. సామణేరో ‘‘సుఖితా హోథ, దుక్ఖా ముచ్చథా’’తి ఆహ. ఏకమనుస్సోపి తస్స భిక్ఖం దత్వా పున గేహం గన్తుం నాసక్ఖి, సబ్బేవ ఓలోకేన్తా అట్ఠంసు. సోపి అత్తనో యాపనమత్తమేవ గణ్హి. సకలగామవాసినో తస్స పాదమూలే ఉరేన నిపజ్జిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేసు ఇమం తేమాసం ఇధ వసన్తేసు మయం తీణి సరణాని గహేత్వా పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాయ మాసస్స అట్ఠ ఉపోసథకమ్మాని ఉపవసిస్సామ, ఇధ వసనత్థాయ నో పటిఞ్ఞం దేథా’’తి. సో ఉపకారం సల్లక్ఖేత్వా తేసం పటిఞ్ఞం దత్వా నిబద్ధం తత్థేవ పిణ్డపాతచారం చరి. వన్దితవన్దితక్ఖణే చ ‘‘సుఖితా హోథ, దుక్ఖా ముచ్చథా’’తి పదద్వయమేవ కథేత్వా పక్కామి. సో తత్థేవపఠమమాసఞ్చ దుతియమాసఞ్చ వీతినామేత్వా తతియమాసే గచ్ఛన్తే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

అథస్స పవారేత్వా వుట్ఠవస్సకాలే ఉపజ్ఝాయో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘అహం, భన్తే, తిస్ససామణేరస్స సన్తికం గచ్ఛామీ’’తి. ‘‘గచ్ఛ, సారిపుత్తా’’తి. సో అత్తనో పరివారే పఞ్చసతే భిక్ఖూ ఆదాయ పక్కన్తో, ‘‘ఆవుసో మోగ్గల్లాన, అహం తిస్ససామణేరస్స సన్తికం గచ్ఛామీ’’తి ఆహ. మహామోగ్గల్లానత్థేరో ‘‘అహమ్పి, ఆవుసో, గచ్ఛామీ’’తి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం నిక్ఖమి. ఏతేనుపాయేన మహాకస్సపత్థేరో అనురుద్ధత్థేరో ఉపాలిత్థేరో పుణ్ణత్థేరోతి సబ్బే మహాసావకా పఞ్చహి పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం నిక్ఖమింసు. సబ్బేపి మహాసావకానం పరివారా చత్తాలీస భిక్ఖుసహస్సాని అహేసుం. తే వీసతియోజనసతం మగ్గం గన్త్వా గోచరగామం సమ్పత్తా. సామణేరస్స నిబద్ధూపట్ఠాకో ఉపాసకో ద్వారేయేవ దిస్వా పచ్చుగ్గన్త్వా వన్ది.

అథ నం సారిపుత్తత్థేరో పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి ను ఖో, ఉపాసక, ఇమస్మిం పదేసే ఆరఞ్ఞకవిహారో’’తి? ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘సభిక్ఖుకో, అభిక్ఖుకో’’తి? ‘‘సభిక్ఖుకో, భన్తే’’తి. ‘‘కో నామో తత్థ వసతీ’’తి? ‘‘వనవాసీతిస్సో, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి మగ్గం నో ఆచిక్ఖా’’తి. ‘‘కే తుమ్హే, భన్తే’’తి? ‘‘మయం సామణేరస్స సన్తికం ఆగతా’’తి. ఉపాసకో ఓలోకేత్వా ధమ్మసేనాపతిం ఆదిం కత్వా సబ్బేపి మహాసావకే సఞ్జానిత్వా నిరన్తరం పీతియా ఫుట్ఠసరీరో హుత్వా ‘‘తిట్ఠథ తావ, భన్తే’’తి వేగేన గామం పవిసిత్వా ‘‘ఏతే, అయ్యా, సారిపుత్తత్థేరం ఆదిం కత్వా అసీతి మహాసావకా అత్తనో అత్తనో పరివారేహి సద్ధిం సామణేరస్స సన్తికం ఆగతా, మఞ్చపీఠపచ్చత్థరణదీపతేలాదీని గహేత్వా వేగేన నిక్ఖమథా’’తి ఉగ్ఘోసేసి. మనుస్సా ‘‘తావదేవ మఞ్చాదీని గహేత్వా థేరానం పదానుపదికా హుత్వా థేరేహి సద్ధింయేవ విహారం పవిసింసు. సామణేరో భిక్ఖుసఙ్ఘం సఞ్జానిత్వా కతిపయానం మహాథేరానం పత్తచీవరాని పటిగ్గహేత్వా వత్తమకాసి. తస్స థేరానం వసనట్ఠానం సంవిదహన్తస్స పత్తచీవరం పటిసామేన్తస్సేవ అన్ధకారో జాతా’’తి. సారిపుత్తత్థేరో ఉపాసకే ఆహ – ‘‘గచ్ఛథ, ఉపాసకా, తుమ్హాకం అన్ధకారో జాతో’’తి. ‘‘భన్తే, అజ్జ ధమ్మస్సవనదివసో, న మయం గమిస్సామ, ధమ్మం సుణిస్సామ, ఇతో పుబ్బే ధమ్మస్సవనమ్పి నత్థీ’’తి. ‘‘తేన హి, సామణేర, దీపం జాలేత్వా ధమ్మస్సవనస్స కాలం ఘోసేహీ’’తి. సో తథా అకాసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘తిస్స తవ ఉపట్ఠాకా ‘ధమ్మం సోతుకామామ్హా’తి వదన్తి, కథేహి తేసం ధమ్మ’’న్తి. ఉపాసకా ఏకప్పహారేనేవ ఉట్ఠాయ, ‘‘భన్తే, అమ్హాకం అయ్యో ‘సుఖితా హోథ, దుక్ఖా ముచ్చథా’తి ఇమాని ద్వే పదాని ఠపేత్వా అఞ్ఞం ధమ్మకథం న జానాతి, అమ్హాకం అఞ్ఞం ధమ్మకథికం దేథా’’తి వదింసు. ‘‘సామణేరో పన అరహత్తం పత్వాపి నేవ తేసం ధమ్మకథం కథేసీ’’తి.

తదా పన నం ఉపజ్ఝాయో, ‘‘సామణేర, కథం పన సుఖితా హోన్తి, ‘కథం పన దుక్ఖా ముచ్చన్తీ’తి ఇమేసం నో ద్విన్నం పదానం అత్థం కథేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి చిత్తబీజనిం గహేత్వా ధమ్మాసనం ఆరుయ్హ పఞ్చహి నికాయేహి అత్థఞ్చ కారణఞ్చ ఆకడ్ఢిత్వా ఘనవస్సం వస్సన్తో చాతుద్దీపకమహామేఘో వియ ఖన్ధధాతుఆయతనబోధిపక్ఖియధమ్మే విభజన్తో అరహత్తకూటేన ధమ్మకథం కథేత్వా, ‘‘భన్తే, ఏవం అరహత్తప్పత్తస్స సుఖం హోతి, అరహత్తం పత్తోయేవ దుక్ఖా ముచ్చతి, సేసజనా జాతిదుక్ఖాదీహి చేవ నిరయదుక్ఖాదీహి చ న పరిముచ్చన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, సామణేర, సుకథితో తే పటిభాణో, ఇదాని సరభఞ్ఞం భణాహీ’’తి. సో సరభఞ్ఞమ్పి భణి. అరుణే ఉగ్గచ్ఛన్తే సామణేరస్స ఉపట్ఠాకమనుస్సా ద్వే భాగా అహేసుం. ఏకచ్చే ‘‘న వత నో ఇతో పుబ్బే ఏవరూపో కక్ఖళో దిట్ఠపుబ్బో. కథఞ్హి నామ ఏవరూపం ధమ్మకథం జానన్తో ఏత్తకం కాలం మాతాపితుట్ఠానే ఠత్వా ఉపట్ఠహన్తానం మనుస్సానం ఏకమ్పి ధమ్మపదం న కథేసీ’’తి కుజ్ఝింసు. ఏకచ్చే ‘‘లాభా వత నో, యే మయం ఏవరూపం భదన్తం గుణం వా అగుణం వా అజానన్తాపి ఉపట్ఠహిమ్హ, ఇదాని చ పనస్స సన్తికే ధమ్మం సోతుం లభిమ్హా’’తి తుస్సింసు.

సమ్మాసమ్బుద్ధోపి తం దివసం పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో వనవాసీతిస్సస్స ఉపట్ఠాకే అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠే దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఆవజ్జేన్తో ఇమమత్థం ఉపధారేసి ‘‘వనవాసీతిస్ససామణేరస్స ఉపట్ఠాకా ఏకచ్చే తుట్ఠా, ఏకచ్చే కుద్ధా, మయ్హం పుత్తస్స పన సామణేరస్స కుద్ధా నిరయభాగినో భవిస్సన్తి, గన్తబ్బమేవ తత్థ మయా, మయి గతే సబ్బేపి తే సామణేరే మేత్తచిత్తం కత్వా దుక్ఖా ముచ్చిస్సన్తీ’’తి. తేపి మనుస్సా భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా గామం గన్త్వా మణ్డపం కారేత్వా యాగుభత్తాదీని సమ్పాదేత్వా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా సఙ్ఘస్స ఆగమనమగ్గం ఓలోకేన్తా నిసీదింసు. భిక్ఖూపి సరీరపటిజగ్గనం కత్వా భిక్ఖాచారవేలాయ గామం పిణ్డాయ పవిసన్తా సామణేరం పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం, తిస్స, త్వం అమ్హేహి సద్ధిం గమిస్ససి, ఉదాహు పచ్ఛా’’తి? ‘‘మమ గమనవేలాయమేవ గమిస్సామి, గచ్ఛథ తుమ్హే, భన్తే’’తి. భిక్ఖూ పత్తచీవరమాదాయ పవిసింసు.

సత్థా జేతవనస్మింయేవ చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ గన్త్వా భిక్ఖూనం పురతో ఠితమేవ అత్తానం దస్సేసి. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ఆగతో’’తి సకలగామో సఙ్ఖుభిత్వా ఏకకోలాహలో అహోసి. మనుస్సా ఉదగ్గచిత్తా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిసీదాపేత్వా యాగుం దత్వా ఖజ్జకం అదంసు. సామణేరో భత్తే అనిట్ఠితేయేవ అన్తోగామం పావిసి. గామవాసినో నీహరిత్వా తస్స సక్కచ్చం భిక్ఖం అదంసు. సో యాపనమత్తం గహేత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా పత్తం ఉపనామేసి. సత్థా ‘‘ఆహర, తిస్సా’’తి హత్థం పసారేత్వా పత్తం గహేత్వా ‘‘పస్స, సారిపుత్త, తవ సామణేరస్స పత్త’’న్తి థేరస్స దస్సేసి. థేరో సత్థు హత్థతో పత్తం గహేత్వా సామణేరస్స దత్వా ‘‘గచ్ఛ, అత్తనో పత్తట్ఠానే నిసీదిత్వా భత్తకిచ్చం కరోహీ’’తి ఆహ.

గామవాసినో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా అనుమోదనం యాచింసు. సత్థా అనుమోదనం కరోన్తో ఏవమాహ – ‘‘లాభా వత వో ఉపాసకా, యే తుమ్హే అత్తనో కులూపకం సామణేరం నిస్సాయ సారిపుత్తం మోగ్గల్లానం కస్సపం అనురుద్ధన్తి అసీతిమహాసావకే దస్సనాయ లభథ, అహమ్పి తుమ్హాకం కులూపకమేవ నిస్సాయ ఆగతో, బుద్ధదస్సనమ్పి వో ఇమం నిస్సాయేవ లద్ధం, లాభా వో, సులద్ధం వో’’తి. మనుస్సా చిన్తయింసు – ‘‘అహో అమ్హాకం లాభా, బుద్ధానఞ్చేవ భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ ఆరాధనసమత్థం అమ్హాకం అయ్యం దస్సనాయ లభామ, దేయ్యధమ్మఞ్చస్స దాతుం లభామా’’తి సామణేరస్స కుద్ధా మనుస్సా తుస్సింసు. తుట్ఠా మనుస్సా భియ్యోసోమత్తాయ పసీదింసు. అనుమోదనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. సత్థా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. మనుస్సా సత్థారం అనుగన్త్వా వన్దిత్వా నివత్తింసు. సత్థా సామణేరేన సద్ధిం సమధురేన గచ్ఛన్తో, ‘‘సామణేర, అయం పదేసో కోనామో, అయం పదేసో కోనామో’’తి పుబ్బే తస్స ఉపాసకేన దస్సితపదేసే పుచ్ఛన్తో అగమాసి. సామణేరోపి, ‘‘భన్తే, అయం ఇత్థన్నామో, అయం ఇత్థన్నామో’’తి ఆచిక్ఖమానోవ అగమాసి. సత్థా తస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా పబ్బతమత్థకం అభిరుహి. తత్థ ఠితానం పన మహాసముద్దో పఞ్ఞాయతి. సత్థా సామణేరం పుచ్ఛి – ‘‘తిస్స, పబ్బతమత్థకే ఠితో ఇతో చితో చ ఓలోకేత్వా కిం పస్ససీ’’తి? ‘‘మహాసముద్దం, భన్తే’’తి. ‘‘మహాసముద్దం దిస్వా కిం చిన్తేసీ’’తి? ‘‘మమ దుక్ఖితకాలే రోదన్తస్స చతూహి మహాసముద్దేహి అతిరేకతరేన అస్సునా భవితబ్బన్తి ఇదం, భన్తే, చిన్తేసి’’న్తి. ‘‘సాధు సాధు, తిస్స, ఏవమేతం. ఏకేకస్స హి సత్తస్స దుక్ఖితకాలే పగ్ఘరితఅస్సూని చతూహి మహాసముద్దేహి అతిరేకతరానేవా’’తి. ఇదఞ్చ పన వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘చతూసు సముద్దేసు జలం పరిత్తకం,

తతో బహుం అస్సుజలం అనప్పకం;

దుక్ఖేన ఫుట్ఠస్స నరస్స సోచనా,

కింకారణా సమ్మ తువం పమజ్జసీ’’తి.

అథ నం పున పుచ్ఛి – ‘‘తిస్స, కహం వససీ’’తి? ‘‘ఇమస్మిం పబ్భారే, భన్తే’’తి. ‘‘తత్థ పన వసన్తో కిం చిన్తేసీ’’తి? ‘‘మయా మరన్తేన ఇమస్మిం ఠానే కతస్స సరీరనిక్ఖేపస్స పరిచ్ఛేదో ‘నత్థీ’తి చిన్తేసిం, భన్తే’’తి. ‘‘సాధు సాధు, తిస్స, ఏవమేతం. ఇమేసఞ్హి సత్తానం పథవియం నిపజ్జిత్వా అమతట్ఠానం నామ నత్థీ’’తి వత్వా –

‘‘ఉపసాళకనామాని, సహస్సాని చతుద్దస;

అస్మిం పదేసే దడ్ఢాని, నత్థి లోకే అనామతం.

‘‘యమ్హి సచ్చఞ్చ ధమ్మో చ, అహింసా సంయమో దమో;

ఏతం అరియా సేవన్తి, ఏతం లోకే అనామత’’న్తి. (జా.౧.౨.౩౧-౩౨) –

ఇమం దుకనిపాతే ఉపసాళకజాతకం కథేసి. ఇతి పథవియం సరీరనిక్ఖేపం కత్వా మరన్తేసు సత్తేసు అమతపుబ్బపదేసే మరన్తా నామ నత్థి, ఆనన్దత్థేరసదిసా పన అమతపుబ్బపదేసే పరినిబ్బాయన్తి.

ఆనన్దత్థేరో కిర వీసవస్ససతికకాలే ఆయుసఙ్ఖారం ఓలోకేన్తో పరిక్ఖీణభావం ఞత్వా ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే పరినిబ్బాయిస్సామీ’’తి ఆరోచేసి. తం పవత్తిం సుత్వా రోహిణీనదియా ఉభయతీరవాసికేసు మనుస్సేసు ఓరిమతీరవాసికా ‘‘మయం థేరస్స బహూపకారా, అమ్హాకం సన్తికే పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి వదింసు. పరతీరవాసికాపి ‘‘మయం థేరస్స బహూపకారా, అమ్హాకం సన్తికే పరినిబ్బాయిస్సతీ’’తి వదింసు. థేరో తేసం వచనం సుత్వా ‘‘ఉభయతీరవాసినో మయ్హం ఉపకారా, ఇమే నామ అనుపకారాతి న సక్కా వత్తుం, సచాహం ఓరిమతీరే పరినిబ్బాయిస్సామి, పరతీరవాసినో ధాతుగహణత్థం తేహి సద్ధిం కలహం కరిస్సన్తి. సచే పరతీరే పరినిబ్బాయిస్సామి, ఓరిమతీరవాసినోపి తథా కరిస్సన్తి, కలహో ఉప్పజ్జమానోపి మం నిస్సాయేవ ఉప్పజ్జిస్సతి, వూపసమమానోపి మం నిస్సాయేవ వూపసమిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘ఓరిమతీరవాసినోపి మయ్హం ఉపకారా, పరతీరవాసినోపి మయ్హం ఉపకారా, అనుపకారాపి నామ నత్థి, ఓరిమతీరవాసినో ఓరిమతీరేయేవ సన్నిపతన్తు, పరతీరవాసినోపి పరతీరేయేవా’’తి ఆహ. తతో సత్తమే దివసే మజ్ఝేనదియా సత్తతాలప్పమాణే ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా మహాజనస్స ధమ్మం కథేత్వా ‘‘మమ సరీరం మజ్ఝే భిజ్జిత్వా ఏకో భాగో ఓరిమతీరే పతతు, ఏకో భాగో పరతీరే’’తి అధిట్ఠాయ యథానిసిన్నోవ తేజోధాతుం సమాపజ్జి, జాలా ఉట్ఠహింసు. సరీరం మజ్ఝే భిజ్జిత్వా ఏకో భాగో ఓరిమతీరే పతి, ఏకో భాగో పరతీరే. తతో మహాజనో పరిదేవి, పథవిఉన్ద్రియనసద్దో వియ ఆరోదనసద్దో అహోసి. సత్థు పరినిబ్బానే ఆరోదనసద్దతోపి కారుఞ్ఞతరో అహోసి. మనుస్సా చత్తారో మాసే రోదన్తా పరిదేవన్తా ‘‘సత్థు పత్తచీవరగ్గాహకే తిట్ఠన్తే సత్థు ఠితకాలో వియ నో అహోసి, ఇదాని నో సత్థా పరినిబ్బుతో’’తి విప్పలపన్తా విరవన్తా విచరింసూతి.

పున సత్థా సామణేరం పుచ్ఛి – ‘‘తిస్స, ఇమస్మిం వనసణ్డే దీపిఆదీనం సద్దేన భాయసి, న భాయసీ’’తి? ‘‘న భాయామి భగవా, అపిచ ఖో పన మే ఏతేసం సద్దం సుత్వా వనరతి నామ ఉప్పజ్జతీ’’తి వత్వా సట్ఠిమత్తాహి గాథాహి వనవణ్ణనం నామ కథేసి. అథ నం సత్థా ‘‘తిస్సా’’తి ఆమన్తేసి. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘మయం గచ్ఛామ, త్వం గమిస్ససి, నివత్తిస్ససీ’’తి. ‘‘మయ్హం ఉపజ్ఝాయే మం ఆదాయ గచ్ఛన్తే గమిస్సామి, నివత్తేన్తే నివత్తిస్సామి, భన్తే’’తి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం పక్కామి. సామణేరస్స పన నివత్తితుమేవ అజ్ఝాసయో, థేరో తం ఞత్వా ‘‘తిస్స, సచే నివత్తితుకామో, నివత్తా’’తి ఆహ. సో సత్థారఞ్చ భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ వన్దిత్వా నివత్తి. సత్థా జేతవనమేవ అగమాసి.

భిక్ఖూనం ధమ్మసభాయం కథా ఉదపాది – ‘‘అహో వత వనవాసీతిస్ససామణేరో దుక్కరం కరోతి, పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయస్స ఞాతకా సత్తసు మఙ్గలేసు పఞ్చన్నం భిక్ఖుసతానం అప్పోదకమధుపాయసమేవ అదంసు, పబ్బజితకాలే అన్తోవిహారే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్త దివసాని అప్పోదకమధుపాయసమేవ అదంసు. పబ్బజిత్వా అట్ఠమే దివసే అన్తోగామం పవిసన్తో ద్వీహేవ దివసేహి సాటకసహస్సేన సద్ధిం పిణ్డపాతసహస్సం లభి, పునేకదివసం కమ్బలసహస్సం లభి. ఇతిస్స ఇధ వసనకాలే మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి, ఇదాని ఏవరూపం లాభసక్కారం ఛడ్డేత్వా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మిస్సకాహారేన యాపేతి, దుక్కరకారకో వత తిస్ససామణేరో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా, ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, లాభూపనిసా నామేసా అఞ్ఞా, నిబ్బానగామినీ పటిపదా అఞ్ఞా. ‘ఏవం లాభం లభిస్సామీ’తి హి ఆరఞ్ఞికాదిధుతఙ్గసమాదానవసేన లాభూపనిసం రక్ఖన్తస్స భిక్ఖునో చత్తారో అపాయా వివటద్వారా ఏవ తిట్ఠన్తి, నిబ్బానగామినియా పన పటిపదాయ ఉప్పన్నం లాభసక్కారం పహాయ అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఘటేన్తో వాయమన్తో అరహత్తం గణ్హాతీ’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౭౫. ‘‘అఞ్ఞా హి లాభూపనిసా, అఞ్ఞా నిబ్బానగామినీ;

ఏవమేతం అభిఞ్ఞాయ, భిక్ఖు బుద్ధస్స సావకో;

సక్కారం నాభినన్దేయ్య, వివేకమనుబ్రూహయే’’తి.

తత్థ అఞ్ఞా హి లాభూపనిసా, అఞ్ఞా నిబ్బానగామినీతి లాభూపనిసా నామేసా అఞ్ఞా ఏవ, అఞ్ఞా నిబ్బానగామినీ పటిపదా. లాభుప్పాదకేన హి భిక్ఖునా థోకం అకుసలకమ్మం కాతుం వట్టతి, కాయవఙ్కాదీని కాతబ్బాని హోన్తి. యస్మిఞ్హి కాలే కాయవఙ్కాదీసు కిఞ్చి కరోతి, తదా లాభో ఉప్పజ్జతి. పాయసపాతియఞ్హి వఙ్కం అకత్వా ఉజుకమేవ హత్థం ఓతారేత్వా ఉక్ఖిపన్తస్స హత్థో మక్ఖితమత్తకోవ హోతి, వఙ్కం కత్వా ఓతారేత్వా ఉక్ఖిపన్తస్స పన పాయసపిణ్డం ఉద్ధరన్తోవ నిక్ఖమతి, ఏవం కాయవఙ్కాదీని కరణకాలేయేవ లాభో ఉప్పజ్జతి. అయం అధమ్మికా లాభూపనిస్సా నామ. ఉపధిసమ్పదా చీవరధారణం బాహుసచ్చం పరివారో అరఞ్ఞవాసోతి ఏవరూపేహి పన కారణేహి ఉప్పన్నో లాభో ధమ్మికో నామ హోతి. నిబ్బానగామినిం పటిపదం పూరేన్తేన పన భిక్ఖునా కాయవఙ్కాదీని పహాతబ్బాని. అనన్ధేనేవ అన్ధేన వియ, అమూగేనేవ మూగేన వియ, అబధిరేనేవ బధిరేన వియ భవితుం వట్టతి. అసఠేన అమాయేన భవితుం వట్టతి. ఏవమేతన్తి ఏతం లాభుప్పాదనం పటిపదఞ్చ నిబ్బానగామినిం పటిపదఞ్చ ఏవం ఞత్వా సబ్బేసం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మానం బుజ్ఝనట్ఠేన బుద్ధస్స సవనన్తే జాతట్ఠేన ఓవాదానుసాసనిం వా సవనట్ఠేన సావకో భిక్ఖు అధమ్మికం చతుపచ్చయసక్కారం నాభినన్దేయ్య, న చేవ ధమ్మికం పటిక్కోసేయ్య, కాయవివేకాదికం వివేకం అనుబ్రూహయే. తత్థ కాయవివేకోతి కాయస్స ఏకీభావో. చిత్తవివేకోతి అట్ఠ సమాపత్తియో. ఉపధివివేకోతి నిబ్బానం. తేసు కాయవివేకో గణసఙ్గణికం వినోదేతి, చిత్తవివేకో కిలేససఙ్గణికం వినోదేతి, ఉపధివివేకో సఙ్ఖారసఙ్గణికం వినోదేతి. కాయవివేకో చిత్తవివేకస్స పచ్చయో హోతి, చిత్తవివేకో ఉపధివివేకస్స పచ్చయో హోతి. వుత్తమ్పిహేతం –

‘‘కాయవివేకో చ వివేకట్ఠకాయానం నేక్ఖమ్మాభిరతానం, చిత్తవివేకో చ పరిసుద్ధచిత్తానం పరమవోదానప్పత్తానం, ఉపధివివేకో చ నిరుపధీనం పుగ్గలానం విసఙ్ఖారగతాన’’న్తి (మహాని. ౧౫౦). –

ఇమం తివిధమ్పి వివేకం బ్రూహేయ్య వడ్ఢేయ్య, ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

వనవాసీతిస్ససామణేరవత్థు పన్నరసమం.

బాలవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్చమో వగ్గో.