౫. బాలవగ్గో

౧. అఞ్ఞతరపురిసవత్థు

దీఘా జాగరతో రత్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పసేనదికోసలఞ్చేవ అఞ్ఞతరఞ్చ పురిసం ఆరబ్భ కథేసి.

రాజా కిర పసేనది కోసలో ఏకస్మిం ఛణదివసే అలఙ్కతపటియత్తం సబ్బసేతం ఏకం పుణ్డరీకం నామ హత్థిం అభిరుయ్హ మహన్తేన రాజానుభావేన నగరం పదక్ఖిణం కరోతి. ఉస్సారణాయ వత్తమానాయ లేడ్డుదణ్డాదీహి పోథియమానో మహాజనో పలాయన్తో గీవం పరివట్టేత్వాపి ఓలోకేతియేవ. రాజూనం కిర సుదిన్నదానస్సేతం ఫలం. అఞ్ఞతరస్సాపి దుగ్గతపురిసస్స భరియా సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరితలే ఠితా ఏకం వాతపానకవాటం వివరిత్వా రాజానం ఓలోకేత్వావ అపగచ్ఛి. రఞ్ఞో పుణ్ణచన్దో వలాహకన్తరం పవిట్ఠో వియ ఉపట్ఠాసి. సో తస్సా పటిబద్ధచిత్తో హత్థిక్ఖన్ధతో పతనాకారప్పత్తో వియ హుత్వా ఖిప్పం నగరం పదక్ఖిణం కత్వా అన్తేపురం పవిసిత్వా ఏకం విస్సాసకం అమచ్చం ఆహ – ‘‘అసుకట్ఠానే తే మయా ఓలోకితపాసాదో దిట్ఠో’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తత్థేకం ఇత్థిం అద్దసా’’తి? ‘‘అద్దసం, దేవా’’తి. ‘‘గచ్ఛ, తస్సా ససామికఅసామికభావం జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా తస్సా ససామికభావం ఞత్వా ఆగన్త్వా రఞ్ఞో ‘‘ససామికా’’తి ఆరోచేసి. అథ రఞ్ఞా ‘‘తేన హి తస్సా సామికం పక్కోసాహీ’’తి వుత్తే సో గన్త్వా, ‘‘ఏహి, భో, రాజా తం పక్కోసతీ’’తి ఆహ. సో ‘‘భరియం మే నిస్సాయ భయేన ఉప్పన్నేన భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా రఞ్ఞో ఆణం పటిబాహితుం అసక్కోన్తో గన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం రాజా ‘‘మం ఇతో పట్ఠాయ ఉపట్ఠాహీ’’తి ఆహ. ‘‘అలం, దేవ, అహం అత్తనో కమ్మం కత్వా తుమ్హాకం సుఙ్కం దదామి, ఘరేయేవ మే జీవికా హోతూ’’తి. ‘‘తవ సుఙ్కేన మయ్హం అత్థో నత్థి, అజ్జతో పట్ఠాయ మం ఉపట్ఠాహీ’’తి తస్స ఫలకఞ్చ ఆవుధఞ్చ దాపేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘కఞ్చిదేవస్స దోసం ఆరోపేత్వా ఘాతేత్వా భరియం గణ్హిస్సామీ’’తి. అథ నం సో మరణభయభీతో అప్పమత్తో హుత్వా ఉపట్ఠాసి.

రాజా తస్స దోసం అపస్సన్తో కామపరిళాహే వడ్ఢన్తే ‘‘ఏకమస్స దోసం ఆరోపేత్వా రాజాణం కరిస్సామీ’’తి పక్కోసాపేత్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్భో ఇతో యోజనమత్థకే నదియా అసుకట్ఠానం నామ గన్త్వా సాయం మమ న్హానవేలాయ కుముదుప్పలాని చేవ అరుణవతీమత్తికఞ్చ ఆహర. సచే తస్మిం ఖణే నాగచ్ఛసి, ఆణం తే కరిస్సామీ’’తి. సేవకో కిర చతూహిపి దాసేహి పతికిట్ఠతరో. ధనక్కీతాదయో హి దాసా ‘‘సీసం మే రుజ్జతి, పిట్ఠి మే రుజ్జతీ’’తి వత్వా అచ్ఛితుం లభన్తియేవ. సేవకస్సేతం నత్థి, ఆణత్తకమ్మం కాతుమేవ వట్టతి. తస్మా సో ‘‘అవస్సం మయా గన్తబ్బం, కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికా నామ నాగభవనే ఉప్పజ్జతి, అహం కుహిం లభిస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో మరణభయభీతో వేగేన గేహం గన్త్వా, ‘‘భద్దే, నిట్ఠితం మే భత్త’’న్తి ఆహ. ‘‘ఉద్ధనమత్థకే, సామీ’’తి. సో యావ భత్తం ఓతరతి, తావ సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఉళుఙ్కేన కఞ్జికం హరాపేత్వా యథాలద్ధేన బ్యఞ్జనేన సద్ధిం అల్లమేవ భత్తం పచ్ఛియం ఓపీళేత్వా ఆదాయ యోజనికం మగ్గం పక్ఖన్దో, తస్స గచ్ఛన్తస్సేవ భత్తం పక్కం అహోసి. సో అనుచ్ఛిట్ఠం కత్వావ థోకం భత్తం అపనేత్వా భుఞ్జన్తో ఏకం అద్ధికం దిస్వా మయా అపనేత్వా ఠపితం థోకం అనుచ్ఛిట్ఠం భత్తమేవ అత్థి గహేత్వా భుఞ్జ సామీతి. సో గణ్హిత్వా భుఞ్జి. ఇతరోపి భుఞ్జిత్వా ఏకం భత్తముట్ఠిం ఉదకే ఖిపిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా మహన్తేన సద్దేన ‘‘ఇమస్మిం నదీపదేసే అధివత్థా నాగా సుపణ్ణా దేవతా చ వచనం మే సుణన్తు, రాజా మయ్హం ఆణం కాతుకామో ‘కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికం ఆహరా’తి మం ఆణాపేసి, అద్ధికమనుస్సస్స చ మే భత్తం దిన్నం, తం సహస్సానిసంసం, ఉదకే మచ్ఛానం దిన్నం, తం సతానిసంసం. ఏత్తకం పుఞ్ఞఫలం తుమ్హాకం పత్తిం కత్వా దమ్మి, మయ్హం కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికం ఆహరథా’’తి తిక్ఖత్తుం అనుస్సావేసి. తత్థ అధివత్థో నాగరాజా తం సద్దం సుత్వా మహల్లకవేసేన తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం వదేసీ’’తి ఆహ. సో పునపి తథేవ వత్వా ‘‘మయ్హం తం పత్తిం దేహీ’’తి వుత్తే, ‘‘దేమీ’’తి ఆహ. పునపి ‘‘దేహీ’’తి వుత్తే, ‘‘దేమి, సామీ’’తి ఆహ. ఏవం సో ద్వే తయో వారే పత్తిం ఆహరాపేత్వా కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికం అదాసి.

రాజా పన చిన్తేసి – ‘‘మనుస్సా నామ బహుమాయా, సచే సో కేనచి ఉపాయేన లభేయ్య, కిచ్చం మే న నిప్ఫజ్జేయ్యా’’తి. సో కాలస్సేవ ద్వారం పిదహాపేత్వా ముద్దికం అత్తనో సన్తికం ఆహరాపేసి. ఇతరోపి పురిసో రఞ్ఞో న్హానవేలాయమేవాగన్త్వా ద్వారం అలభన్తో ద్వారపాలం పక్కోసేత్వా ‘‘ద్వారం వివరా’’తి ఆహ. ‘‘న సక్కా వివరితుం, రాజా కాలస్సేవ ముద్దికం దత్వా రాజగేహం ఆహరాపేసీ’’తి. సో ‘‘రాజదూతో అహం, ద్వారం వివరా’’తి వత్వాపి ‘‘ద్వారం అలభన్తో నత్థి మే ఇదాని జీవితం. కిం ను ఖో కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ద్వారస్స ఉపరిఉమ్మారే మత్తికాపిణ్డం ఖిపిత్వా తస్సూపరి పుప్ఫాని లగ్గేత్వా మహాసద్దం కరోన్తో, ‘‘అమ్భో, నగరవాసినో రఞ్ఞో మయా ఆణత్తియా గతభావం జానాథ, రాజా మం అకారణేన వినాసేతుకామో’’తి తిక్ఖత్తుం విరవిత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో గచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖూ నామ ముదుహదయా, విహారం గన్త్వా నిపజ్జిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానమకాసి. ఇమే హి నామ సత్తా సుఖితకాలే భిక్ఖూనం అత్థిభావమ్పి అజానిత్వా దుక్ఖాభిభూతకాలే విహారం గన్తుకామా హోన్తి, తస్మా సోపి ‘‘మే అఞ్ఞం తాణం నత్థీ’’తి విహారం గన్త్వా ఏకస్మిం ఫాసుకట్ఠానే నిపజ్జి. అథ రఞ్ఞోపి తం రత్తిం నిద్దం అలభన్తస్స తం ఇత్థిం అనుస్సరన్తస్స కామపరిళాహో ఉప్పజ్జి. సో చిన్తేసి – ‘‘విభాతక్ఖణేయేవ తం పురిసం ఘాతాపేత్వా తం ఇత్థిం ఆనేస్సామీ’’తి.

తస్మిం ఖణేయేవ సట్ఠియోజనికాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తా చత్తారో పురిసా పక్కుథితాయ ఉక్ఖలియా తణ్డులా వియ సమ్పరివత్తకం పచ్చమానా తింసాయ వస్ససహస్సేహి హేట్ఠిమతలం పత్వా అపరేహి తింసాయ వస్ససహస్సేహి పున ముఖవట్టియం పాపుణింసు. తే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకేత్వా ఏకేకం గాథం వత్తుకామా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరం వత్వా పరివత్తిత్వా లోహకుమ్భిమేవ పవిట్ఠా. రాజా నిద్దం అలభన్తో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే తం సద్దం సుత్వా భీతో ఉత్రస్తమానసో ‘‘కిం ను ఖో మయ్హం జీవితన్తరాయో భవిస్సతి, ఉదాహు మే అగ్గమహేసియా, ఉదాహు మే రజ్జం వినస్సిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో సకలరత్తిం అక్ఖీని నిమీలేతుం నాసక్ఖి. సో అరుణుగ్గమనవేలాయ ఏవ పురోహితం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఆచరియ, మయా మజ్ఝిమయామసమనన్తరే మహన్తా భేరవసద్దా సుతా, ‘రజ్జస్స వా అగ్గమహేసియా వా మయ్హం వా కస్స అన్తరాయో భవిస్సతీ’తి న జానామి, తేన మే త్వం పక్కోసాపితో’’తి ఆహ. మహారాజ, కిం తే సద్దా సుతాతి? ‘‘ఆచరియ, దు-ఇతి స-ఇతి న-ఇతి సో-ఇతీతి ఇమే సద్దే అస్సోసిం, ఇమేసం నిప్ఫత్తిం ఉపధారేహీ’’తి. బ్రాహ్మణస్స మహాఅన్ధకారం పవిట్ఠస్స వియ న కిఞ్చి పఞ్ఞాయతి, ‘‘న జానామీ’’తి వుత్తే ‘‘పన లాభసక్కారో మే పరిహాయిస్సతీ’’తి భాయిత్వా ‘‘భారియం, మహారాజా’’తి ఆహ. ‘‘కిం, ఆచరియా’’తి? ‘‘జీవితన్తరాయో తే పఞ్ఞాయతీ’’తి. సో ద్విగుణం భీతో, ‘‘ఆచరియ, అత్థి కిఞ్చి పన పటిఘాతకారణ’’న్తి ఆహ. ‘‘అత్థి, మహారాజ, మా భాయి, అహం తయో వేదే జానామీ’’తి. ‘‘కిం పన లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సబ్బసతయఞ్ఞం యజిత్వా జీవితం లభిస్ససి, దేవా’’తి. ‘‘కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? హత్థిసతం అస్ససతం ఉసభసతం ధేనుసతం అజసతం ఉరబ్భసతం కుక్కుటసతం సూకరసతం దారకసతం దారికాసతన్తి ఏవం ఏకేకం పాణజాతిం సతం సతం కత్వా గణ్హాపేన్తో ‘‘సచే మిగజాతిమేవ గణ్హాపేస్సామి, ‘అత్తనో ఖాదనీయమేవ గణ్హాపేతీ’తి వక్ఖన్తీ’’తి హత్థిఅస్సమనుస్సేపి గణ్హాపేతి. రాజా ‘‘మమ జీవితమేవ మయ్హం లాభో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘సబ్బపాణే సీఘం గణ్హథా’’తి ఆహ. ఆణత్తమనుస్సా అధికతరం గణ్హింసు. వుత్తమ్పి చేతం కోసలసంయుత్తే –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స మహాయఞ్ఞో పచ్చుపట్ఠితో హోతి, పఞ్చ చ ఉసభసతాని పఞ్చ చ వచ్ఛతరసతాని పఞ్చ చ వచ్ఛతరిసతాని పఞ్చ చ అజసతాని పఞ్చ చ ఉరబ్భసతాని థూణూపనీతాని హోన్తి యఞ్ఞత్థాయ. యేపిస్స తే హోన్తి దాసాతి వా పేస్సాతి వా కమ్మకరాతి వా, తేపి దణ్డతజ్జితా భయతజ్జితా అస్సుముఖా రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౦).

మహాజనో అత్తనో అత్తనో పుత్తధీతుఞాతీనం అత్థాయ పరిదేవమానో మహాసద్దమకాసి, మహాపథవీఉన్ద్రియనసద్దో వియ అహోసి. అథ మల్లికా దేవీ తం సద్దం సుత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం ను ఖో తే, మహారాజ, ఇన్ద్రియాని అపాకతికాని, కిలన్తరూపాని వియ పఞ్ఞాయన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం తుయ్హం, మల్లికే, త్వం మమ కణ్ణమూలేన ఆసివిసమ్పి గచ్ఛన్తం న జానాసీ’’తి? ‘‘కిం పనేతం, దేవా’’తి? ‘‘రత్తిభాగే మే ఏవరూపో నామ సద్దో సుతో, స్వాహం పురోహితం పుచ్ఛిత్వా జీవితన్తరాయో తే పఞ్ఞాయతి, సబ్బసతయఞ్ఞం యజిత్వా జీవితం లభిస్ససీ’’తి సుత్వా ‘‘మమ జీవితమేవ మయ్హం లాభో’’తి ఇమే పాణే గణ్హాపేసిన్తి. మల్లికా దేవీ, ‘‘అన్ధబాలోసి, మహారాజ, కిఞ్చాపి మహాభక్ఖోసి, అనేకసూపబ్యఞ్జనవికతికం దోణపాకం భోజనం భుఞ్జసి, ద్వీసు రట్ఠేసు రజ్జం కారేసి, పఞ్ఞా పన తే మన్దా’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా ఏవం వదేసి, దేవీ’’తి? ‘‘కహం తయా అఞ్ఞస్స మరణేన అఞ్ఞస్స జీవితలాభో దిట్ఠపుబ్బో, అన్ధబాలస్స బ్రాహ్మణస్స కథం గహేత్వా కస్మా మహాజనస్స ఉపరి దుక్ఖం ఖిపసి, ధురవిహారే సదేవకస్స లోకస్స అగ్గపుగ్గలో అతీతాదీసు అప్పటిహతఞాణో సత్థా వసతి, తం పుచ్ఛిత్వా తస్సోవాదం కరోహీ’’తి వుత్తే రాజా సల్లహుకేహి యానేహి మల్లికాయ సద్ధిం విహారం గన్త్వా మరణభయతజ్జితో కిఞ్చి వత్తుం అసక్కోన్తో సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

అథ నం సత్థా ‘‘హన్ద కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివా దివస్సా’’తి పఠమతరం ఆలపి. సో తుణ్హీయేవ నిసీది. తతో మల్లికా భగవతో ఆరోచేసి – ‘‘భన్తే, రఞ్ఞా కిర మజ్ఝిమయామసమనన్తరే సద్దో సుతో. అథ నం పురోహితస్స ఆరోచేసి. పురోహితో ‘జీవితన్తరాయో తే భవిస్సతి, తస్స పటిఘాతత్థాయ సబ్బసతే పాణే గహేత్వా తేసం గలలోహితేన యఞ్ఞే యజితే జీవితం లభిస్ససీ’తి ఆహ. రాజా పాణే గణ్హాపేసి, తేనాయం మయా ఇధానీతో’’తి. ‘‘ఏవం కిర, మహారాజా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి. ‘‘కిన్తి తే సద్దో సుతో’’తి? సో అత్తనా సుతనియామేనేవ ఆచిక్ఖి. తథాగతస్స తం సుత్వావ ఏకోభాసో అహోసి. అథ నం సత్తా ఆహ – ‘‘మా భాయి, మహారాజ, తవ అన్తరాయో నత్థి, పాపకమ్మినో సత్థా అత్తనో దుక్ఖం ఆవీకరోన్తా ఏవమాహంసూ’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తేహి కత’’న్తి? అథ ఖో భగవా తేసం కమ్మం ఆచిక్ఖితుం ‘‘తేన హి, మహారాజ, సుణాహీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే వీసతివస్ససహస్సాయుకేసు మనుస్సేసు కస్సపో భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా వీసతియా ఖీణాసవసహస్సేహి సద్ధిం చారికం చరమానో బారాణసిమగమాసి. బారాణసివాసినో ద్వేపి తయోపి బహుతరాపి ఏకతో హుత్వా ఆగన్తుకదానం పవత్తయింసు. తదా బారాణసియం చత్తాలీసకోటివిభవా చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా సహాయకా అహేసుం. తే మన్తయింసు – ‘‘అమ్హాకం గేహే బహుధనం, తేన కిం కరోమా’’తి? ‘‘ఏవరూపే బుద్ధే చారికం చరమానే దానం దస్సామ, సీలం రక్ఖిస్సామ, పూజం కరిస్సామా’’తి ఏకోపి అవత్వా తేసు ఏకో తావ ఏవమాహ – ‘‘తిఖిణసురం పివన్తా మధురమంసం ఖాదన్తా విచరిస్సామ, ఇదం అమ్హాకం జీవితఫల’’న్తి. అపరోపి ఏవమాహ – ‘‘దేవసికం తివస్సికగన్ధసాలిభత్తం నానగ్గరసేహి భుఞ్జన్తా విచరిస్సామా’’తి. అపరోపి ఏవమాహ – ‘‘నానప్పకారం పూవఖజ్జకవికతిం పచాపేత్వా ఖాదన్తా విచరిస్సామా’’తి. అపరోపి ఏవమాహ – ‘‘సమ్మా మయం అఞ్ఞం కిఞ్చి న కరిస్సామ, ‘ధనం దస్సామా’తి వుత్తే అనిచ్ఛమానా ఇత్థీ నామ నత్థి, తస్మా ధనేన పలోభేత్వా పారదారికకమ్మం కరిస్సామా’’తి. ‘‘సాధు, సాధూ’’తి సబ్బేవ తస్స కథాయ అట్ఠంసు.

తే తతో పట్ఠాయ అభిరూపానం ఇత్థీనం ధనం పేసేత్వా వీసతివస్ససహస్సాని పారదారికకమ్మం కత్వా కాలం కత్వా అవీచినిరయే నిబ్బత్తా. తే ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా తత్థ కాలం కత్వా పక్కావసేసేన సట్ఠియోజనికాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తిత్వా తింసాయ వస్ససహస్సేహి హేట్ఠిమతలం పత్వా పునపి తింసాయ వస్ససహస్సేహి లోహకుమ్భిముఖం పత్వా ఏకేకం గాథం వత్తుకామా హుత్వా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరం వత్వా పున పరివత్తిత్వా, లోహకుమ్భిమేవ పవిట్ఠా. ‘‘వదేహి, మహారాజ, పఠమం తే కిం సద్దో నామ సుతో’’తి? ‘‘దు-ఇతి, భన్తే’’తి. సత్థా తేన అపరిపుణ్ణం కత్వా వుత్తం గాథం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేన్తో ఏవమాహ –

‘‘దుజ్జీవితమజీవిమ్హ, యే సన్తే న దదమ్హసే;

విజ్జమానేసు భోగేసు, దీపం నాకమ్హ అత్తనో’’తి. (జా. ౧.౪.౫౩; పే. వ. ౮౦౪);

అథ రఞ్ఞో ఇమిస్సా గాథాయ అత్థం పకాసేత్వా, ‘‘కిం తే, మహారాజ, దుతియసద్దో తతియసద్దో చతుత్థసద్దో సుతో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏవం నామా’’తి వుత్తే అవసేసం పరిపూరేన్తో –

‘‘సట్ఠివస్ససహస్సాని, పరిపుణ్ణాని సబ్బసో;

నిరయే పచ్చమానానం, కదా అన్తో భవిస్సతి.

‘‘నత్థి అన్తో కుతో అన్తో, న అన్తో పటిదిస్సతి;

తదా హి పకతం పాపం, మమ తుయ్హఞ్చ మారిసా.

‘‘సోహం నూన ఇతో గన్త్వా, యోనిం లద్ధాన మానుసిం;

వదఞ్ఞూ సీలసమ్పన్నో, కాహామి కుసలం బహు’’న్తి. (జా. ౧.౪.౫౪-౫౬; పే. వ. ౮౦౨, ౮౦౩, ౮౦౫) –

పటిపాటియా ఇమా గాథా వత్వా తాసం అత్థం పకాసేత్వా ‘‘ఇతి ఖో, మహారాజ, తే చత్తారో జనా ఏకేకం గాథం వత్తుకామాపి వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకకమేవ అక్ఖరం వత్వా పున లోహకుమ్భిమేవ పవిట్ఠా’’తి ఆహ.

రఞ్ఞా కిర పసేనదికోసలేన తస్స సద్దస్స సుతకాలతో పట్ఠాయ తే హేట్ఠా భస్సన్తి ఏవ, అజ్జాపి ఏకం వస్ససహస్సం నాతిక్కమన్తి. రఞ్ఞో తం దేసనం సుత్వా మహాసంవేగో ఉప్పజ్జి. సో ‘‘భారియం వతిదం పారదారికకమ్మం నామ, ఏకం కిర బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా తతో చుతా సట్ఠియోజనికాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తిత్వా తత్థ సట్ఠివస్ససహస్సాని పచ్చిత్వా ఏవమ్పి నేసం దుక్ఖా ముచ్చనకాలో న పఞ్ఞాయతి, అహమ్పి పరదారే సినేహం కత్వా సబ్బరత్తిం నిద్దం న లభిం, ఇదాని ఇతో పట్ఠాయ పరదారే మానసం న బన్ధిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తథాగతం ఆహ – ‘‘భన్తే, అజ్జ మే రత్తియా దీఘభావో ఞాతో’’తి. సోపి పురిసో తత్థేవ నిసిన్నో తం కథం సుత్వా ‘‘లద్ధో మే బలవప్పచ్చయో’’తి సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, రఞ్ఞా తావ అజ్జ రత్తియా దీఘభావో ఞాతో, అహం పన హియ్యో సయమేవ యోజనస్స దీఘభావం అఞ్ఞాసి’’న్తి. సత్థా ద్విన్నమ్పి కథం సంసన్దిత్వా ‘‘ఏకచ్చస్స రత్తి దీఘా హోతి, ఏకచ్చస్స యోజనం దీఘం హోతి, బాలస్స పన సంసారో దీఘో హోతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౦. ‘‘దీఘా జాగరతో రత్తి, దీఘం సన్తస్స యోజనం;

దీఘో బాలాన సంసారో, సద్ధమ్మం అవిజానత’’న్తి.

తత్థ దీఘాతి రత్తి నామేసా తియామమత్తావ, జాగరన్తస్స పన దీఘా హోతి, ద్విగుణతిగుణా వియ హుత్వా ఖాయతి. తస్సా దీఘభావం అత్తానం మఙ్కుణసఙ్ఘస్స భత్తం కత్వా యావ సూరియుగ్గమనా సమ్పరివత్తకం సేమానో మహాకుసీతోపి, సుభోజనం భుఞ్జిత్వా సిరిసయనే సయమానో కామభోగీపి న జానాతి, సబ్బరత్తిం పన పధానం పదహన్తో యోగావచరో చ, ధమ్మకథం కథేన్తో ధమ్మకథికో చ, ఆసనసమీపే ఠత్వా ధమ్మం సుణన్తో చ, సీసరోగాదిఫుట్ఠో వా హత్థపాదచ్ఛేదనాదిం పత్తో వా వేదనాభిభూతో చ, రత్తిం మగ్గపటిపన్నో అద్ధికో చ జానాతి. యోజనన్తి యోజనమ్పి చతుగావుతమత్తమేవ, సన్తస్స పన కిలన్తస్స దీఘం హోతి, ద్విగుణతిగుణం వియ ఖాయతి. సకలదివసఞ్హి మగ్గం గన్త్వా కిలన్తో పటిపథం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘పురతో గామో కీవదూరో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యోజన’’న్తి వుత్తే థోకం గన్త్వా అపరమ్పి పుచ్ఛిత్వా తేనాపి ‘‘యోజన’’న్తి వుత్తే పున థోకం గన్త్వా అపరమ్పి పుచ్ఛతి. సోపి ‘‘యోజన’’న్తి వదతి. సో పుచ్ఛితపుచ్ఛితా యోజనన్తేవ వదన్తి, దీఘం వతిదం యోజనం, ఏకయోజనం ద్వే తీణి యోజనాని వియ మఞ్ఞేతి. బాలానన్తి ఇధలోకపరలోకత్థం పన అజానన్తానం బాలానం సంసారవట్టస్స పరియన్తం కాతుం అసక్కోన్తానం యం సత్తతింసబోధిపక్ఖియభేదం సద్ధమ్మం ఞత్వా సంసారస్స అన్తం కరోన్తి, తం సద్ధమ్మం అవిజానతం సంసారో దీఘో నామ హోతి. సో హి అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ దీఘో నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అనమతగ్గోయం, భిక్ఖవే, సంసారో, పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౨౪). బాలానం పన పరియన్తం కాతుం అసక్కోన్తానం అతిదీఘోయేవాతి.

దేసనావసానే సో పురిసో సోతాపత్తిఫలం పత్తో, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పత్తా. మహాజనస్స సాత్థికా ధమ్మదేసనా జాతాతి.

రాజా సత్థారం వన్దిత్వా గచ్ఛన్తోయేవ తే సత్తే బన్ధనా మోచేసి. తత్థ ఇత్థిపురిసా బన్ధనా ముత్తా సీసం న్హత్వా సకాని గేహాని గచ్ఛన్తా ‘‘చిరం జీవతు నో, అయ్యా, మల్లికా దేవీ, తం నిస్సాయ జీవితం లభిమ్హా’’తి మల్లికాయ గుణకథం కథయింసు. సాయన్హసమయే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో పణ్డితా వతాయం, మల్లికా, అత్తనో పఞ్ఞం నిస్సాయ ఏత్తకస్స జనస్స జీవితదానం అదాసీ’’తి. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ తేసం భిక్ఖూనం కథం సుత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ధమ్మసభం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘న, భిక్ఖవే, మల్లికా, ఇదానేవ అత్తనో పఞ్ఞం నిస్సాయ మహాజనస్స జీవితదానం దేతి, పుబ్బేపి అదాసియేవా’’తి వత్వా తమత్థం పకాసన్తో అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం రఞ్ఞో పుత్తో ఏకం నిగ్రోధరుక్ఖం ఉపసఙ్కమిత్వా తత్థ నిబ్బత్తాయ దేవతాయ ఆయాచి – ‘‘సామి దేవరాజ, ఇమస్మిం జమ్బుదీపే ఏకసతరాజానో ఏకసతఅగ్గమహేసియో, సచాహం పితు అచ్చయేన రజ్జం లభిస్సామీ, ఏతేసం గలలోహితేన బలిం కరిస్సామీ’’తి. సో పితరి కాలకతే రజ్జం పత్వా ‘‘దేవతాయ మే ఆనుభావేన రజ్జం పత్తం, బలిమస్సా కరిస్సామీ’’తి మహతియా సేనాయ నిక్ఖమిత్వా ఏకం రాజానం అత్తనో వసే వత్తేత్వా తేన సద్ధిం అపరమ్పి అపరమ్పీతి సబ్బే రాజానో అత్తనో వసే కత్వా సద్ధిం అగ్గమహేసీహి ఆదాయ గచ్ఛన్తో ఉగ్గసేనస్స నామ సబ్బకనిట్ఠస్స రఞ్ఞో ధమ్మదిన్నా నామ అగ్గమహేసీ గరుగబ్భా, తం ఓహాయ ఆగన్త్వా ‘‘ఏత్తకజనం విసపానకం పాయేత్వా మారేస్సామీ’’తి రుక్ఖమూలం సోధాపేసి. దేవతా చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా ఏత్తకే రాజానో గణ్హన్తో ‘మం నిస్సాయ గహితా ఇమే’తి చిన్తేత్వా తేసం గలలోహితేన మయ్హం బలిం కాతుకామో, సచే పనాయం ఏతే ఘాతేస్సతి, జమ్బుదీపే రాజవంసో ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, రుక్ఖమూలేపి, మే అసుచి భవిస్సతి, సక్ఖిస్సామి ను ఖో ఏతం నివారేతు’’న్తి. సా ఉపధారేన్తీ ‘‘నాహం సక్ఖిస్సామీ’’తి ఞత్వా అఞ్ఞమ్పి దేవతం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. తాయపి పటిక్ఖిత్తా అఞ్ఞమ్పి అఞ్ఞమ్పీతి ఏవం సకలచక్కవాళదేవతాయో ఉపసఙ్కమిత్వా తాహిపి పటిక్ఖిత్తా చతున్నం మహారాజూనం సన్తికం గన్త్వా ‘‘మయం న సక్కోమ, అమ్హాకం పన రాజా అమ్హేహి పుఞ్ఞేన చ పఞ్ఞాయ చ విసిట్ఠో, తం పుచ్ఛా’’తి తేహిపి పటిక్ఖిత్తకాలే సక్కం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం ఆరోచేత్వా, ‘‘దేవ, తుమ్హేసు అప్పోస్సుక్కతం ఆపన్నేసు ఖత్తియవంసో ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, తస్స పటిసరణం హోథా’’తి ఆహ. సక్కో ‘‘అహమ్పి నం పటిబాహితుం న సక్ఖిస్సామి, ఉపాయం పన తే వక్ఖామీ’’తి వత్వా ఉపాయం ఆచిక్ఖి – ‘‘గచ్ఛ, త్వం రఞ్ఞో పస్సన్తస్సేవ రత్తవత్థం నివాసేత్వా అత్తనో రుక్ఖతో నిక్ఖమిత్వా గమనాకారం దస్సేహి. అథ తం రాజా ‘దేవతా గచ్ఛతి, నివత్తాపేస్సామి న’న్తి నానప్పకారేన యాచిస్సతి. అథ నం వదేయ్యాసి ‘త్వం ఏకసతరాజానో సద్ధిం అగ్గమహేసీహి ఆనేత్వా తేసం గలలోహితేన బలిం కరిస్సామీ’తి మయ్హం ఆయాచిత్వా ఉగ్గసేనస్స రఞ్ఞో దేవిం ఓహాయ ఆగతో, నాహం తాదిసస్స ముసావాదస్స బలిం సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి, ‘‘ఏవం కిర వుత్తే రాజా తం ఆణాపేస్సతి, సా రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ఏత్తకస్స జనస్స జీవితదానం దస్సతీ’’తి. ఇమినా కారణేన సక్కో దేవతాయ ఇమం ఉపాయం ఆచిక్ఖి. దేవతా తథా అకాసి.

రాజాపి తం ఆణాపేసి. సా ఆగన్త్వా తేసం రాజూనం పరియన్తే నిసిన్నమ్పి అత్తనో రాజానమేవ వన్ది. రాజా ‘‘మయి సబ్బరాజజేట్ఠకే ఠితే సబ్బకనిట్ఠం అత్తనో సామికం వన్దతీ’’తి తస్సా కుజ్ఝి. అథ నం సా ఆహ – ‘‘కిం మయ్హం తయి పటిబద్ధం, అయం పన మే సామికో ఇస్సరియస్స దాయకో, ఇమం అవన్దిత్వా కస్మా తం వన్దిస్సామీ’’తి? రుక్ఖదేవతా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా తం పుప్ఫముట్ఠినా పూజేసి. పున రాజా ఆహ – ‘‘సచే మం న వన్దసి, మయ్హం రజ్జసిరిదాయికం ఏవం మహానుభావం దేవతం కస్మా న వన్దసీ’’తి? ‘‘మహారాజ, తయా అత్తనో పుఞ్ఞే ఠత్వా రాజానో గహితా, న దేవతాయ గహేత్వా దిన్నా’’తి. పునపి తం దేవతా ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా తథేవ పూజేసి. పున సా రాజానం ఆహ – ‘‘త్వం ‘దేవతాయ మే ఏత్తకా రాజానో గహేత్వా దిన్నా’తి వదేసి, ఇదాని తే దేవతాయ ఉపరి వామపస్సే రుక్ఖో అగ్గినా దడ్ఢో, సా తం అగ్గిం నిబ్బాపేతుం కస్మా నాసక్ఖి, యది ఏవం మహానుభావా’’తి. పునపి తం దేవతా ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా తథేవ పూజేసి.

సా కథయమానా ఠితా రోది చేవ హసి చ. అథ నం రాజా ‘‘కిం ఉమ్మత్తికాసీ’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా దేవ ఏవం వదేసి’’? ‘‘న మాదిసియో ఉమ్మత్తికా హోన్తీ’’తి. అథ ‘‘నం కిం కారణా రోదసి చేవ హససి చా’’తి? ‘‘సుణాహి, మహారాజ, అహఞ్హి అతీతే కులధీతా హుత్వా పతికులే వసన్తీ సామికస్స సహాయకం పాహునకం ఆగతం దిస్వా తస్స భత్తం పచితుకామా ‘మంసం ఆహరా’తి దాసియా కహాపణం దత్వా తాయ మంసం అలభిత్వా ఆగతాయ ‘నత్థి మంస’న్తి వుత్తే గేహస్స పచ్ఛిమభాగే సయితాయ ఏళికాయ సీసం ఛిన్దిత్వా భత్తం సమ్పాదేసిం. సాహం ఏకిస్సాయ ఏళికాయ సీసం ఛిన్దిత్వా నిరయే పచ్చిత్వా పక్కావసేసేన తస్సా లోమగణనాయ సీసచ్ఛేదం పాపుణిం, ‘త్వం ఏత్తకం జనం వధిత్వా కదా దుక్ఖా ముచ్చిస్ససీ’తి ఏవమహం తవ దుక్ఖం అనుస్సరన్తీ రోది’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఏకిస్సా కణ్ఠం ఛేత్వాన, లోమగణనాయ పచ్చిసం;

బహూనం కణ్ఠే ఛేత్వాన, కథం కాహసి ఖత్తియా’’తి.

అథ ‘‘కస్మా త్వం హససీ’’తి? ‘‘‘ఏతస్మా దుక్ఖా ముత్తామ్హీ’తి తుస్సిత్వా, మహారాజా’’తి. పునపి తం దేవతా ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా పుప్ఫముట్ఠినా పూజేసి. రాజా ‘‘అహో మే భారియం కతం కమ్మం, అయం కిర ఏకం ఏళికం వధిత్వా నిరయే పక్కావసేసేన తస్సా లోమగణనాయ సీసచ్ఛేదం పాపుణి, అహం ఏత్తకం జనం వధిత్వా కదా సోత్థిం పాపుణిస్సామీ’’తి సబ్బే రాజానో మోచేత్వా అత్తనో మహల్లకతరే వన్దిత్వా దహరదహరానం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సబ్బే ఖమాపేత్వా సకసకట్ఠానమేవ పహిణి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, న ఇదానేవ, మల్లికా దేవీ, అత్తనో పఞ్ఞం నిస్సాయ మహాజనస్స జీవితదానం దేతి, పుబ్బేపి అదాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా పసేనది కోసలో అహోసి, ధమ్మదిన్నా, దేవీ మల్లికా, రుక్ఖదేవతా అహమేవా’’తి. ఏవం అతీతం సమోధానేత్వా పున ధమ్మం దేసేన్తో, ‘‘భిక్ఖవే, పాణాతిపాతో నామ న కత్తబ్బయుత్తకో. పాణాతిపాతినో హి దీఘరత్తం సోచన్తీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా ఆహ –

‘‘ఇధ సోచతి పేచ్చ సోచతి,

పాపకారీ ఉభయత్థ సోచతి;

సో సోచతి సో విహఞ్ఞతి,

దిస్వా కమ్మకిలిట్ఠమత్తనో’’తి. (ధ. ప. ౧౫);

‘‘ఏవం చే సత్తా జానేయ్యుం, దుక్ఖాయం జాతిసమ్భవో;

న పాణో పాణినం హఞ్ఞే, పాణఘాతీ హి సోచతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౧౮);

అఞ్ఞతరపురిసవత్థు పఠమం.

౨. మహాకస్సపత్థేరసద్ధివిహారికవత్థు

చరఞ్చే నాధిగచ్ఛేయ్యాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం జేతవనే విహరన్తో మహాకస్సపత్థేరస్స సద్ధివిహారికం ఆరబ్భ కథేసి. దేసనా రాజగహే సముట్ఠితా.

థేరం కిర రాజగహం నిస్సాయ పిప్పలిగుహాయం వసన్తం ద్వే సద్ధివిహారికా ఉపట్ఠహింసు. తేసు ఏకో సక్కచ్చం వత్తం కరోతి, ఏకో తేన కతం కతం అత్తనా కతం వియ దస్సేన్తో ముఖోదకదన్తకట్ఠానం పటియాదితభావం ఞత్వా, ‘‘భన్తే, ముఖోదకదన్తకట్ఠాని మే పటియాదితాని, ముఖం ధోవథా’’తి వదతి, పాదధోవనన్హానాదికాలేపి ఏవమేవ వదతి. ఇతరో చిన్తేసి – ‘‘అయం నిచ్చకాలం మయా కతం కతం అత్తనా కతం వియ కత్వా దస్సేతి, హోతు, కత్తబ్బయుత్తకమస్స కరిస్సామీ’’తి. తస్స భుఞ్జిత్వా సుపన్తస్సేవ న్హానోదకం తాపేత్వా ఏకస్మిం ఘటే కత్వా పిట్ఠికోట్ఠకే ఠపేసి, ఉదకతాపనభాజనే పన నాళిమత్తం ఉదకం సేసేత్వా ఉసుమం ముఞ్చన్తం ఠపేసి. తం ఇతరో సాయన్హసమయే పబుజ్ఝిత్వా ఉసుమం నిక్ఖన్తం దిస్వా ‘‘ఉదకం తాపేత్వా కోట్ఠకే ఠపితం భవిస్సతీ’’తి వేగేన గన్త్వా థేరం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, కోట్ఠకే ఉదకం ఠపితం, న్హాయథా’’తి వత్వా థేరేన సద్ధింయేవ కోట్ఠకం పావిసి. థేరో ఉదకం అపస్సన్తో ‘‘కహం ఉదకం, ఆవుసో’’తి ఆహ. దహరో అగ్గిసాలం గన్త్వా భాజనే ఉళుఙ్కం ఓతారేత్వా తుచ్ఛభావం ఞత్వా ‘‘పస్సథ దుట్ఠస్స కమ్మం తుచ్ఛభాజనం ఉద్ధనే ఆరోపేత్వా కుహిం గతో, అహం ‘కోట్ఠకే ఉదక’న్తి సఞ్ఞాయ ఆరోచేసి’’న్తి ఉజ్ఝాయన్తో ఘటం ఆదాయ తిత్థం అగమాసి. ఇతరోపి పిట్ఠికోట్ఠకతో ఉదకం ఆహరిత్వా కోట్ఠకే ఠపేసి.

థేరో చిన్తేసి – ‘‘అయం దహరో ‘ఉదకం మే తాపేత్వా కోట్ఠకే ఠపితం, ఏథ, భన్తే, న్హాయథా’తి వత్వా ఇదాని ఉజ్ఝాయన్తో ఘటం ఆదాయ తిత్థం గచ్ఛతి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఏత్తకం కాలం ఏస దహరో ఇమినా కతం వత్తం అత్తనావ కతం వియ పకాసేతీ’’తి ఞత్వా సాయం ఆగన్త్వా నిసిన్నస్స ఓవాదమదాసి, ‘‘ఆవుసో, భిక్ఖునా నామ ‘అత్తనా కతమేవ కత’న్తి వత్తుం వట్టతి, నో అకతం, త్వం ఇదానేవ ‘కోట్ఠకే ఉదకం ఠపితం, న్హాయథ, భన్తే’తి వత్వా మయి పవిసిత్వా ఠితే ఘటం ఆదాయ ఉజ్ఝాయన్తో గచ్ఛసి, పబ్బజితస్స నామ ఏవం కాతుం న వట్టతీ’’తి. సో ‘‘పస్సథ థేరస్స కమ్మం, ఉదకమత్తకం నామ నిస్సాయ మం ఏవం వదేసీ’’తి కుజ్ఝిత్వా పునదివసే థేరేన సద్ధిం పిణ్డాయ న పావిసి. థేరో ఇతరేన సద్ధిం ఏకం పదేసం అగమాసి. సో తస్మిం గతే థేరస్స ఉపట్ఠాకకులం గన్త్వా ‘‘థేరో కహం, భన్తే’’తి పుట్ఠో ‘‘థేరస్స అఫాసుకం జాతం, విహారేయేవ నిసిన్నో’’తి ఆహ. ‘‘కిం పన, భన్తే, లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘ఏవరూపం కిర నామ ఆహారం దేథా’’తి వుత్తే తేన వుత్తనియామేనేవ సమ్పాదేత్వా అదంసు. సో అన్తరామగ్గేవ తం భత్తం భుఞ్జిత్వా విహారం గతో. థేరోపి గతట్ఠానే మహన్తం సుఖుమవత్థం లభిత్వా అత్తనా సద్ధిం గతదహరస్స అదాసి. సో తం రజిత్వా అత్తనో నివాసనపారుపనం అకాసి.

థేరో పునదివసే తం ఉపట్ఠాకకులం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, ‘తుమ్హాకం కిర అఫాసుకం జాత’న్తి అమ్హేహి దహరేన వుత్తనియామేనేవ పటియాదేత్వా ఆహారో పేసితో, పరిభుఞ్జిత్వా వో ఫాసుకం జాత’’న్తి వుత్తే తుణ్హీ అహోసి. విహారం పన గన్త్వా తం దహరం వన్దిత్వా నిసిన్నం ఏవమాహ – ‘‘ఆవుసో, తయా కిర హియ్యో, ఇదం నామ కతం, ఇదం పబ్బజితానం న అనుచ్ఛవికం, విఞ్ఞత్తిం కత్వా భుఞ్జితుం న వట్టతీ’’తి. సో కుజ్ఝిత్వా థేరే ఆఘాతం బన్ధిత్వా ‘‘పురిమదివసే ఉదకమత్తం నిస్సాయ మం ముసావాదిం కత్వా అజ్జ అత్తనో ఉపట్ఠాకకులే భత్తముట్ఠియా భుత్తకారణా మం ‘విఞ్ఞత్తిం కత్వా భుఞ్జితుం న వట్టతీ’తి వదతి, వత్థమ్పి తేన అత్తనో ఉపట్ఠాకస్సేవ దిన్నం, అహో థేరస్స భారియం కమ్మం, జానిస్సామిస్స కత్తబ్బయుత్తక’’న్తి పునదివసే థేరే గామం పవిసన్తే సయం విహారే ఓహీయిత్వా దణ్డం గహేత్వా పరిభోగభాజనాని భిన్దిత్వా థేరస్స పణ్ణసాలాయ అగ్గిం దత్వా యం న ఝాయతి, తం ముగ్గరేన పహరన్తో భిన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా పలాతో. సో కాలం కత్వా అవీచిమహానిరయే నిబ్బత్తి.

మహాజనో కథం సముట్ఠాపేసి – ‘‘థేరస్స కిర సద్ధివిహారికో ఓవాదమత్తం అసహన్తో కుజ్ఝిత్వా పణ్ణసాలం ఝాపేత్వా పలాతో’’తి. అథేకో భిక్ఖు అపరభాగే రాజగహా నిక్ఖమిత్వా సత్థారం దట్ఠుకామో జేతవనం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా సత్థారా పటిసన్థారం కత్వా ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి పుట్ఠో ‘‘రాజగహతో, భన్తే’’తి ఆహ. ‘‘మమ పుత్తస్స మహాకస్సపస్స ఖమనీయ’’న్తి? ‘‘ఖమనీయం, భన్తే, ఏకో పన సద్ధివిహారికో ఓవాదమత్తేన కుజ్ఝిత్వా పణ్ణసాలం ఝాపేత్వా పలాతో’’తి. సత్థా ‘‘న సో ఇదానేవ ఓవాదం సుత్వా కుజ్ఝతి, పుబ్బేపి కుజ్ఝియేవ. న ఇదానేవ కుటిం దూసేతి, పుబ్బేపి దూసేసియేవా’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే హిమవన్తపదేసే ఏకో సిఙ్గిలసకుణో కులావకం కత్వా వసి. అథేకదివసం దేవే వస్సన్తే ఏకో మక్కటో సీతేన కమ్పమానో తం పదేసం అగమాసి. సిఙ్గిలో తం దిస్వా గాథమాహ –

‘‘మనుస్సస్సేవ తే సీసం, హత్థపాదా చ వానర;

అథ కేన ను వణ్ణేన, అగారం తే న విజ్జతీ’’తి. (జా. ౧.౪.౮౧);

మక్కటో ‘‘కిఞ్చాపి మే హత్థపాదా అత్థి, యాయ పన పఞ్ఞాయ విచారేత్వా అగారం కరేయ్యం, సా మే పఞ్ఞా నత్థీ’’తి చిన్తేత్వా తమత్థం విఞ్ఞాపేతుకామో ఇమం గాథమాహ –

‘‘మనుస్సస్సేవ మే సీసం, హత్థపాదా చ సిఙ్గిల;

యాహు సేట్ఠా మనుస్సేసు, సా మే పఞ్ఞా న విజ్జతీ’’తి. (జా. ౧.౪.౮౨);

అథ నం ‘‘ఏవరూపస్స తవ కథం ఘరావాసో ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి గరహన్తో సిఙ్గిలో ఇమం గాథాద్వయమాహ –

‘‘అనవట్ఠితచిత్తస్స, లహుచిత్తస్స దుబ్భినో;

నిచ్చం అద్ధువసీలస్స, సుఖభావో న విజ్జతి.

‘‘సో కరస్సు ఆనుభావం, వీతివత్తస్సు సీలియం;

సీతవాతపరిత్తాణం, కరస్సు కుటవం కపీ’’తి. (జా. ౧.౪.౮౩-౮౪);

మక్కటో ‘‘అయం మం అనవట్ఠితచిత్తం లహుచిత్తం మిత్తదుబ్భిం అద్ధువసీలం కరోతి, ఇదానిస్స మిత్తదుబ్భిభావం దస్సేస్సామీ’’తి కులావకం విద్ధంసేత్వా విప్పకిరి. సకుణో తస్మిం కులావకం గణ్హన్తే ఏవ ఏకేన పస్సేన నిక్ఖమిత్వా పలాయి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా జాతకం సమోధానేసి – ‘‘తదా మక్కటో కుటిదూసకభిక్ఖు అహోసి, సిఙ్గిలసకుణో కస్సపో అహోసీ’’తి. జాతకం సమోధానేత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, న ఇదానేవ, పుబ్బేపి సో ఓవాదక్ఖణే కుజ్ఝిత్వా కుటిం దూసేసి, మమ పుత్తస్స కస్సపస్స ఏవరూపేన బాలేన సద్ధిం వసనతో ఏకకస్సేవ నివాసో సేయ్యో’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬౧. ‘‘చరఞ్చే నాధిగచ్ఛేయ్య, సేయ్యం సదిసమత్తనో;

ఏకచరియం దళ్హం కయిరా, నత్థి బాలే సహాయతా’’తి.

తత్థ చరన్తి ఇరియాపథచారం అగ్గహేత్వా మనసాచారో వేదితబ్బో, కల్యాణమిత్తం పరియేసన్తోతి అత్థో. సేయ్యం సదిసమత్తనోతి అత్తనో సీలసమాధిపఞ్ఞాగుణేహి అధికతరం వా సదిసం వా న లభేయ్య చే. ఏకచరియన్తి ఏతేసు హి సేయ్యం లభమానో సీలాదీహి వడ్ఢతి, సదిసం లభమానో న పరిహాయతి, హీనేన పన సద్ధిం ఏకతో వసన్తో ఏకతో సంభోగపరిభోగం కరోన్తో సీలాదీహి పరిహాయతి. తేన వుత్తం – ‘‘ఏవరూపో పుగ్గలో న సేవితబ్బో న భజితబ్బో న పయిరుపాసితబ్బో అఞ్ఞత్ర అనుద్దయా అఞ్ఞత్ర అనుకమ్పా’’తి (పు. ప. ౧౨౧; అ. ని. ౩.౨౬). తస్మా సచే కారుఞ్ఞం పటిచ్చ ‘‘అయం మం నిస్సాయ సీలాదీహి వడ్ఢిస్సతీ’’తి తమ్హా పుగ్గలా కిఞ్చి అపచ్చాసీసన్తో తం సఙ్గణ్హితుం సక్కోతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే సక్కోతి, ఏకచరియం దళ్హం కయిరా ఏకీభావమేవ థిరం కత్వా సబ్బఇరియాపథేసు ఏకకోవ విహరేయ్య. కిం కారణా? నత్థి బాలే సహాయతాతి సహాయతా నామ చూళసీలం మజ్ఝిమసీలం మహాసీలం దస కథావత్థూని తేరస ధుతఙ్గగుణా విపస్సనాగుణా చత్తారో మగ్గా చత్తారి ఫలాని తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా. అయం సహాయతాగుణో బాలం నిస్సాయ నత్థీతి.

దేసనావసానే ఆగన్తుకో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలం పత్తో, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు, దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

మహాకస్సపత్థేరసద్ధివిహారికవత్థు దుతియం.

౩. ఆనన్దసేట్ఠివత్థు

పుత్తా మత్థీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో ఆనన్దసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర ఆనన్దసేట్ఠి నామ చత్తాలీసకోటివిభవో మహామచ్ఛరీ అహోసి. సో అన్వడ్ఢమాసం ఞాతకే సన్నిపాతేత్వా పుత్తం మూలసిరిం నామ తీసు వేలాసు ఏవం ఓవదతి – ‘‘ఇదం చత్తాలీసకోటిధనం ‘బహూ’’’తి మా సఞ్ఞం కరి, విజ్జమానం ధనం న దాతబ్బం, నవం ధనం ఉప్పాదేతబ్బం. ఏకేకమ్పి హి కహాపణం వయం కరోన్తస్స పన ఖీయతేవ. తస్మా –

‘‘అఞ్జనానం ఖయం దిస్వా, ఉపచికానఞ్చ ఆచయం;

మధూనఞ్చ సమాహారం, పణ్డితో ఘరమావసే’’తి.

సో అపరేన సమయేన అత్తనో పఞ్చ మహానిధియో పుత్తస్స అనాచిక్ఖిత్వా ధననిస్సితో మచ్ఛేరమలమలినో కాలం కత్వా తస్సేవ నగరస్స ఏకస్మిం ద్వారగామకే చణ్డాలానం కులసహస్సం పటివసతి. తత్థేకిస్సా చణ్డాలియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. రాజా తస్స కాలకిరియం సుత్వా పుత్తమస్స మూలసిరిం పక్కోసాపేత్వా సేట్ఠిట్ఠానే ఠపేసి. తమ్పి చణ్డాలకులసహస్సం ఏకతోవ భతియా కమ్మం కత్వా జీవమానం తస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ నేవ భతిం లభతి, న యాపనమత్తతో పరం భత్తపిణ్డమ్పి. తే ‘‘మయం ఏతరహి కమ్మం కరోన్తాపి పిణ్డభత్తమ్పి న లభామ, అమ్హాకం అన్తరే కాళకణ్ణియా భవితబ్బ’’న్తి ద్వే కోట్ఠాసా హుత్వా యావ తస్స మాతాపితరో విసుం హోన్తి, తావ విభజిత్వా ‘‘ఇమస్మిం కులే కాళకణ్ణీ ఉప్పన్నా’’తి తస్స మాతరం నీహరింసు.

సాపి యావస్సా సో కుచ్ఛిగతో, తావ యాపనమత్తమ్పి కిచ్ఛేన లభిత్వా పుత్తం విజాయి. తస్స హత్థా చ పాదా చ అక్ఖీని చ కణ్ణా చ నాసా చ ముఖఞ్చ యథాఠానే న అహేసుం. సో ఏవరూపేన అఙ్గవేకల్లేన సమన్నాగతో పంసుపిసాచకో వియ అతివిరూపో అహోసి. ఏవం సన్తేపి తం మాతా న పరిచ్చజి. కుచ్ఛియం వసితపుత్తస్మిఞ్హి సినేహో బలవా హోతి. సా తం కిచ్ఛేన పోసయమానా తం ఆదాయ గతదివసే కిఞ్చి అలభిత్వా గేహే కత్వా సయమేవ గతదివసే భతిం లభతి. అథ నం పిణ్డాయ చరిత్వా జీవితుం సమత్థకాలే సా కపాలకం హత్థే ఠపేత్వా, ‘‘తాత, మయం తం నిస్సాయ మహాదుక్ఖం పత్తా, ఇదాని న సక్కోమి తం పోసేతుం, ఇమస్మిం నగరే కపణద్ధికాదీనం పటియత్తభత్తాని అత్థి, తత్థ భిక్ఖాయ చరిత్వా జీవాహీ’’తి తం విస్సజ్జేసి. సో ఘరపటిపాటియా చరన్తో ఆనన్దసేట్ఠికాలే నివుత్తట్ఠానం గన్త్వా జాతిస్సరో హుత్వా అత్తనో గేహం పావిసి. తీసు పన ద్వారకోట్ఠకేసు న కోచి సల్లక్ఖేసి. చతుత్థే ద్వారకోట్ఠకే మూలసిరిసేట్ఠినో పుత్తకా దిస్వా ఉబ్బిగ్గహదయా పరోదింసు. అథ నం సేట్ఠిపురిసా ‘‘నిక్ఖమ కాళకణ్ణీ’’తి పోథేత్వా నీహరిత్వా సఙ్కారట్ఠానే ఖిపింసు. సత్థా ఆనన్దత్థేరేన పచ్ఛాసమణేన పిణ్డాయ చరన్తో తం ఠానం పత్తో థేరం ఓలోకేత్వా తేన పుట్ఠో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. థేరో మూలసిరిం పక్కోసాపేసి. అథ మహాజనకాయో సన్నిపతి. సత్థా మూలసిరిం ఆమన్తేత్వా ‘‘జానాసి ఏత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘న జానామీ’’తి వుత్తే, ‘‘పితా తే ఆనన్దసేట్ఠీ’’తి వత్వా అసద్దహన్తం ‘‘ఆనన్దసేట్ఠి పుత్తస్స తే పఞ్చ మహానిధియో ఆచిక్ఖాహీ’’తి ఆచిక్ఖాపేత్వా సద్దహాపేసి. సో సత్థారం సరణం అగమాసి. తస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౨. ‘‘పుత్తా మత్థి ధనమ్మత్థి, ఇతి బాలో విహఞ్ఞతి;

అత్తా హి అత్తనో నత్థి, కుతో పుత్తా కుతో ధన’’న్తి.

తస్సత్థో – పుత్తా మే అత్థి, ధనం మే అత్థి, ఇతి బాలో పుత్తతణ్హాయ చేవ ధనతణ్హాయ చ హఞ్ఞతి విహఞ్ఞతి దుక్ఖయతి, ‘‘పుత్తా మే నస్సింసూ’’తి విహఞ్ఞతి, ‘‘నస్సన్తీ’’తి విహఞ్ఞతి, ‘‘నస్సిస్సన్తీ’’తి విహఞ్ఞతి. ధనేపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఛహాకారేహి విహఞ్ఞతి. ‘‘పుత్తే పోసేస్సామీ’’తి రత్తిఞ్చ దివా చ థలజలపథాదీసు నానప్పకారతో వాయమన్తోపి విహఞ్ఞతి, ‘‘ధనం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి కసివాణిజ్జాదీని కరోన్తోపి విహఞ్ఞతేవ. ఏవం విహఞ్ఞస్స చ అత్తా హి అత్తనో నత్థి తేన విఘాతేన దుక్ఖితం అత్తానం సుఖితం కాతుం అసక్కోన్తస్స పవత్తియమ్పిస్స అత్తా హి అత్తనో నత్థి, మరణమఞ్చే నిపన్నస్స మారణన్తికాహి వేదనాహి అగ్గిజాలాహి వియ పరిడయ్హమానస్స ఛిజ్జమానేసు సన్ధిబన్ధనేసు, భిజ్జమానేసు అట్ఠిసఙ్ఘాటేసు నిమీలేత్వా పరలోకం ఉమ్మీలేత్వా ఇధలోకం పస్సన్తస్సాపి దివసే దివసే ద్విక్ఖత్తుం న్హాపేత్వా తిక్ఖత్తుం భోజేత్వా గన్ధమాలాదీహి అలఙ్కరిత్వా యావజీవం పోసితోపి సహాయభావేన దుక్ఖపరిత్తాణం కాతుం అసమత్థతాయ అత్తా హి అత్తనో నత్థి. కుతో పుత్తా కుతో ధనం పుత్తా వా ధనం వా తస్మిం సమయే కిమేవ కరిస్సన్తి, ఆనన్దసేట్ఠినోపి కస్సచి కిఞ్చి అదత్వా పుత్తస్సత్థాయ ధనం సణ్ఠపేత్వా పుబ్బే వా మరణమఞ్చే నిపన్నస్స, ఇదాని వా ఇమం దుక్ఖం పత్తస్స కుతో పుత్తా కుతో ధనం. పుత్తా వా ధనం వా తస్మిం సమయే కిం దుక్ఖం హరింసు, కిం వా సుఖం ఉప్పాదయింసూతి.

దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

ఆనన్దసేట్ఠివత్థు తతియం.

౪. గణ్ఠిభేదకచోరవత్థు

యో బాలోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో గణ్ఠిభేదకచోరే ఆరబ్భ కథేసి.

తే కిర ద్వే సహాయకా ధమ్మస్సవనత్థాయ గచ్ఛన్తేన మహాజనేన సద్ధిం జేతవనం గన్త్వా ఏకో ధమ్మకథం అస్సోసి, ఏకో అత్తనో గయ్హూపగం ఓలోకేసి. తేసు ఏకో ధమ్మం సుణమానో సోతాపత్తిఫలం పాపుణి, ఇతరో ఏకస్స దుస్సన్తే బద్ధం పఞ్చమాసకమత్తం లభి. తస్స తం గేహే పాకభత్తం జాతం, ఇతరస్స గేహే న పచ్చతి. అథ నం సహాయకచోరో అత్తనో భరియాయ సద్ధిం ఉప్పణ్డయమానో ‘‘త్వం అతిపణ్డితతాయ అత్తనో గేహే పాకభత్తమూలమ్పి న నిప్ఫాదేసీ’’తి ఆహ. ఇతరో పన ‘‘బాలభావేనేవ వతాయం అత్తనో పణ్డితభావం మఞ్ఞతీ’’తి తం పవత్తిం సత్థు ఆరోచేతుం ఞాతీహి సద్ధిం జేతవనం గన్త్వా ఆరోచేసి. సత్థా తస్స ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౩. ‘‘యో బాలో మఞ్ఞతి బాల్యం, పణ్డితో వాపి తేన సో;

బాలో చ పణ్డితమానీ, స వే ‘బాలో’తి వుచ్చతీ’’తి.

తత్థ యో బాలోతి యో అన్ధబాలో అపణ్డితో సమానో ‘‘బాలో అహ’’న్తి అత్తనో బాల్యం బాలభావం మఞ్ఞతి జానాతి. తేన సోతి తేన కారణేన సో పుగ్గలో పణ్డితో వాపి హోతి పణ్డితసదిసో వా. సో హి ‘‘బాలో అహ’’న్తి జానమానో అఞ్ఞం పణ్డితం ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసన్తో తేన పణ్డితభావత్థాయ ఓవదియమానో అనుసాసియమానో తం ఓవాదం గణ్హిత్వా పణ్డితో వా హోతి పణ్డితతరో వా. స వే బాలోతి యో చ బాలో సమానో ‘‘కో అఞ్ఞో మయా సదిసో బహుస్సుతో వా ధమ్మకథికో వా వినయధరో వా ధుతఙ్గధరో వా అత్థీ’’తి ఏవం పణ్డితమానీ హోతి. సో అఞ్ఞం పణ్డితం అనుపసఙ్కమన్తో అపయిరుపాసన్తో నేవ పరియత్తిం ఉగ్గణ్హాతి, న పటిపత్తిం పూరేతి, ఏకన్తబాలభావమేవ పాపుణాతి. సో గణ్ఠిభేదకచోరో వియ. తేన వుత్తం ‘‘స వే ‘బాలో’తి వుచ్చతీ’’తి.

దేసనాపరియోసానే ఇతరస్స ఞాతకేహి సద్ధిం మహాజనో సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణీతి.

గణ్ఠిభేదకచోరవత్థు చతుత్థం.

౫. ఉదాయిత్థేరవత్థు

యావజీవమ్పి చే బాలోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉదాయిత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర మహాథేరేసు పటిక్కన్తేసు ధమ్మసభం గన్త్వా ధమ్మాసనే నిసీది. అథ నం ఏకదివసం ఆగన్తుకా భిక్ఖూ దిస్వా ‘‘అయం బహుస్సుతో మహాథేరో భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానా ఖన్ధాదిపటిసంయుత్తం పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా కిఞ్చి అజానమానం ‘‘కో ఏసో, బుద్ధేహి సద్ధిం ఏకవిహారే వసమానో ఖన్ధధాతుఆయతనమత్తమ్పి న జానాతీ’’తి గరహిత్వా తం పవత్తిం తథాగతస్స ఆరోచేసుం. సత్థా తేసం ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౪. ‘‘యావజీవమ్పి చే బాలో, పణ్డితం పయిరుపాసతి;

న సో ధమ్మం విజానాతి, దబ్బీ సూపరసం యథా’’తి.

తస్సత్థో – బాలో నామేస యావజీవమ్పి పణ్డితం ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసన్తో ‘‘ఇదం బుద్ధవచనం, ఏత్తకం బుద్ధవచన’’న్తి ఏవం పరియత్తిధమ్మం వా ‘‘అయం చారో, అయం విహారో, అయం ఆచారో, అయం గోచరో, ఇదం సావజ్జం, ఇదం అనవజ్జం, ఇదం సేవితబ్బం, ఇదం న సేవితబ్బం, ఇదం పటివిజ్ఝితబ్బం, ఇదం సచ్ఛికాతబ్బ’’న్తి ఏవం పటిపత్తిపటివేధధమ్మం వా న జానాతి. యథా కిం? దబ్బీ సూపరసం యథాతి. యథా హి దబ్బీ యావ పరిక్ఖయా నానప్పకారాయ సూపవికతియా సమ్పరివత్తమానాపి ‘‘ఇదం లోణికం, ఇదం అలోణికం, ఇదం తిత్తకం, ఇదం ఖారికం, ఇదం కటుకం, ఇదం అమ్బిలం, ఇదం అనమ్బిలం, ఇదం కసావ’’న్తి సూపరసం న జానాతి, ఏవమేవ బాలో యావజీవమ్పి పణ్డితం పయిరుపాసమానో వుత్తప్పకారం ధమ్మం న జానాతీతి.

దేసనావసానే ఆగన్తుకా భిక్ఖూ ఆసవేహి చిత్తాని విముచ్చింసూతి.

ఉదాయిత్థేరవత్థు పఞ్చమం.

౬. తింసమత్తపావేయ్యకభిక్ఖువత్థు

ముహుత్తమపి చే విఞ్ఞూతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తింసమత్తే పావేయ్యకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తేసఞ్హి భగవా ఇత్థిం పరియేసన్తానం కప్పాసికవనసణ్డే పఠమం ధమ్మం దేసేసి. తదా తే సబ్బేవ ఏహిభిక్ఖుభావం పత్వా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా హుత్వా తేరస ధుతఙ్గాని సమాదాయ వత్తమానా పునపి దీఘస్స అద్ధునో అచ్చయేన సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా అనమతగ్గధమ్మదేసనం సుత్వా తస్మింయేవ ఆసనే అరహత్తం పాపుణింసు. భిక్ఖూ ‘‘అహో వతిమేహి భిక్ఖూహి ఖిప్పమేవ ధమ్మో విఞ్ఞాతో’’తి ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా తం సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి ఇమే తింసమత్తా సహాయకా ధుత్తా హుత్వా తుణ్డిలజాతకే (జా. ౧.౬.౮౮ ఆదయో) మహాతుణ్డిలస్స ధమ్మదేసనం సుత్వాపి ఖిప్పమేవ ధమ్మం విఞ్ఞాయ పఞ్చ సీలాని సమాదియింసు, తే తేనేవ ఉపనిస్సయేన ఏతరహి నిసిన్నాసనేయేవ అరహత్తం పత్తా’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౫. ‘‘ముహుత్తమపి చే విఞ్ఞూ, పణ్డితం పయిరుపాసతి;

ఖిప్పం ధమ్మం విజానాతి, జివ్హా సూపరసం యథా’’తి.

తస్సత్థో – విఞ్ఞూ పణ్డితపురిసో ముహుత్తమపి చే అఞ్ఞం పణ్డితం పయిరుపాసతి, సో తస్స సన్తికే ఉగ్గణ్హన్తో పరిపుచ్ఛన్తో ఖిప్పమేవ పరియత్తిధమ్మం విజానాతి. తతో కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా పటిపత్తియం ఘటేన్తో వాయమన్తో యథా నామ అనుపహతజివ్హాపసాదో పురిసో రసవిజాననత్థం జివ్హగ్గే ఠపేత్వా ఏవ లోణికాదిభేదం రసం విజానాతి, ఏవం పణ్డితో ఖిప్పమేవ లోకుత్తరధమ్మమ్పి విజానాతీతి.

దేసనావసానే బహూ భిక్ఖూ అరహత్తం పాపుణింసూతి.

తింసమత్తపావేయ్యకభిక్ఖువత్థు ఛట్ఠం.

౭. సుప్పబుద్ధకుట్ఠివత్థు

చరన్తి బాలా దుమ్మేధాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో సుప్పబుద్ధకుట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి. సుప్పబుద్ధకుట్ఠివత్థు ఉదానే (ఉదా. ౪౩) ఆగతమేవ.

తదా హి సుప్పబుద్ధకుట్ఠి పరిసపరియన్తే నిసిన్నో భగవతో ధమ్మదేసనం సుత్వా సోతాపత్తిఫలం పత్వా అత్తనా పటిలద్ధగుణం సత్థు ఆరోచేతుకామో పరిసమజ్ఝే ఓగాహితుం అవిసహన్తో మహాజనస్స సత్థారం వన్దిత్వా అనుగన్త్వా నివత్తనకాలే విహారం అగమాసి. తస్మిం ఖణే సక్కో దేవరాజా ‘‘అయం సుప్పబుద్ధకుట్ఠి అత్తనో సత్థు సాసనే పటిలద్ధగుణం పాకటం కాతుకామో’’తి ఞత్వా ‘‘వీమంసిస్సామి న’’న్తి గన్త్వా ఆకాసే ఠితోవ ఏతదవోచ – ‘‘సుప్పబుద్ధ, త్వం మనుస్సదలిద్దో మనుస్సవరాకో, అహం తే అపరియన్తం ధనం దస్సామి, ‘బుద్ధో న బుద్ధో, ధమ్మో న ధమ్మో, సఙ్ఘో న సఙ్ఘో, అలం మే బుద్ధేన, అలం మే ధమ్మేన, అలం మే సఙ్ఘేనా’తి వదేహీ’’తి. అథ నం సో ఆహ – ‘‘కోసి త్వ’’న్తి? ‘‘అహం సక్కో’’తి. అన్ధబాల, అహిరిక త్వం మయా సద్ధిం కథేతుం న యుత్తరూపో, త్వం మం ‘‘దుగ్గతో దలిద్దో కపణో’’తి వదేసి, నేవాహం దుగ్గతో, న దలిద్దో, సుఖప్పత్తో అహమస్మి మహద్ధనో –

‘‘సద్ధాధనం సీలధనం, హిరీ ఓత్తప్పియం ధనం;

సుతధనఞ్చ చాగో చ, పఞ్ఞా వే సత్తమం ధనం.

‘‘యస్స ఏతే ధనా అత్థి, ఇత్థియా పురిసస్స వా;

‘అదలిద్దో’తి తం ఆహు, అమోఘం తస్స జీవిత’’న్తి. (అ. ని. ౭.౫-౬) –

ఇమాని మే సత్తవిధఅరియధనాని సన్తి, యేసఞ్హి ఇమాని సత్త ధనాని సన్తి, న తే బుద్ధేహి వా పచ్చేకబుద్ధేహి వా ‘‘దలిద్దా’’తి వుచ్చన్తీతి. సక్కో తస్స కథం సుత్వా తం అన్తరామగ్గే ఓహాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సబ్బం తం వచనపటివచనం ఆరోచేసి. అథ నం భగవా ఆహ – ‘‘న ఖో, సక్క, సక్కా తాదిసానం సతేనపి సహస్సేనపి సుప్పబుద్ధకుట్ఠిం ‘బుద్ధో న బుద్ధో’తి వా, ‘ధమ్మో న ధమ్మో’తి వా, ‘సఙ్ఘో న సఙ్ఘో’తి వా కథాపేతు’’న్తి. సుప్పబుద్ధోపి ఖో కుట్ఠి సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారా కతపటిసన్థారో సమ్మోదమానో అత్తనా పటిలద్ధగుణం ఆరోచేత్వా వుట్ఠాయాసనా పక్కామి. అథ నం అచిరపక్కన్తం గావీ తరుణవచ్ఛా జీవితా వోరోపేసి.

సా కిర ఏకా యక్ఖినీ పుక్కుసాతికులపుత్తం, బాహియం దారుచీరియం, తమ్బదాఠికచోరఘాతకం, సుప్పబుద్ధకుట్ఠిన్తి ఇమేసం చతున్నం జనానం అనేకసతే అత్తభావే గావీ హుత్వా జీవితా వోరోపేసి. తే కిర అతీతే చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా హుత్వా ఏకం నగరసోభినిం గణికం ఉయ్యానం నేత్వా దివసం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా సాయన్హసమయే ఏవం సమ్మన్తయింసు – ‘‘ఇమస్మిం ఠానే అఞ్ఞో నత్థి, ఇమిస్సా అమ్హేహి దిన్నం కహాపణసహస్సఞ్చ సబ్బఞ్చ పసాధనభణ్డం గహేత్వా ఇమం మారేత్వా గచ్ఛామా’’తి. సా తేసం కథం సుత్వా ‘‘ఇమే నిల్లజ్జా, మయా సద్ధిం అభిరమిత్వా ఇదాని మం మారేతుకామా, జానిస్సామి నేసం కత్తబ్బయుత్తక’’న్తి తేహి మారియమానా ‘‘అహం యక్ఖినీ హుత్వా యథా మం ఏతే మారేన్తి, ఏవమేవ తే మారేతుం సమత్థా భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసి. తస్స నిస్సన్దేన ఇమే మారేసి. సమ్బహులా భిక్ఖూ తస్స కాలకిరియం భగవతో ఆరోచేత్వా ‘‘తస్స కా గతి, కేన చ కారణేన కుట్ఠిభావం పత్తో’’తి పుచ్ఛింసు. సత్థా సోతాపత్తిఫలం పత్వా తస్స తావతింసభవనే ఉప్పన్నభావఞ్చ తగరసిఖిపచ్చేకబుద్ధం దిస్వా నిట్ఠుభిత్వా అపసబ్యం కత్వా దీఘరత్తం నిరయే పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన ఇదాని కుట్ఠిభావప్పత్తిఞ్చ బ్యాకరిత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, ఇమే సత్తా అత్తనావ అత్తనో కటుకవిపాకకమ్మం కరోన్తా విచరన్తీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ఉత్తరి ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౬. ‘‘చరన్తి బాలా దుమ్మేధా, అమిత్తేనేవ అత్తనా;

కరోన్తా పాపకం కమ్మం, యం హోతి కటుకప్ఫల’’న్తి.

తత్థ చరన్తీతి చతూహి ఇరియాపథేహి అకుసలమేవ కరోన్తా విచరన్తి. బాలాతి ఇధలోకత్థఞ్చ పరలోకత్థఞ్చ అజానన్తా ఇధ బాలా నామ. దుమ్మేధాతి దుప్పఞ్ఞా. అమిత్తేనేవ అత్తనాతి అత్తనా అమిత్తభూతేన వియ వేరినా హుత్వా. కటుకప్ఫలన్తి తిఖిణఫలం దుక్ఖఫలన్తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సుప్పబుద్ధకుట్ఠివత్థు సత్తమం.

౮. కస్సకవత్థు

న తం కమ్మం కతం సాధూతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం కస్సకం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర సావత్థితో అవిదూరే ఏకం ఖేత్తం కసతి. చోరా ఉదకనిద్ధమనేన నగరం పవిసిత్వా ఏకస్మిం అడ్ఢకులే ఉమఙ్గం భిన్దిత్వా బహుం హిరఞ్ఞసువణ్ణం గహేత్వా ఉదకనిద్ధమనేనేవ నిక్ఖమింసు. ఏకో చోరో తే వఞ్చేత్వా ఏకం సహస్సత్థవికం ఓవట్టికాయ కత్వా తం ఖేత్తం గన్త్వా తేహి సద్ధిం భణ్డం భాజేత్వా ఆదాయ గచ్ఛన్తో ఓవట్టికతో పతమానం సహస్సత్థవికం న సల్లక్ఖేసి. తం దివసం సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో తం కస్సకం అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తోపవిట్ఠం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఉపధారయమానో ఇదం అద్దస – ‘‘అయం కస్సకో పాతోవ కసితుం గమిస్సతి, భణ్డసామికా చోరానం అనుపదం గన్త్వా ఓవట్టికతో పతమానం సహస్సత్థవికం దిస్వా ఏతం గణ్హిస్సన్తి, మం ఠపేత్వా తస్స అఞ్ఞో సక్ఖీ నామ న భవిస్సతి, సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయోపిస్స అత్థి, తత్థ మయా గన్తుం వట్టతీ’’తి. సోపి కస్సకో పాతోవ కసితుం గతో. సత్థా ఆనన్దత్థేరేన పచ్ఛాసమణేన తత్థ అగమాసి. కస్సకో సత్థారం దిస్వా గన్త్వా భగవన్తం వన్దిత్వా పున కసితుం ఆరభి. సత్థా తేన సద్ధిం కిఞ్చి అవత్వావ సహస్సత్థవికాయ పతితట్ఠానం గన్త్వా తం దిస్వా ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘పస్స, ఆనన్ద, ఆసీవిసో’’తి. ‘‘పస్సామి, భన్తే, ఘోరవిసో’’తి.

కస్సకో తం కథం సుత్వా ‘‘మమ వేలాయ వా అవేలాయ వా విచరణట్ఠానమేతం, ఆసీవిసో కిరేత్థ అత్థీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థరి ఏత్తకం వత్వా పక్కన్తే ‘‘మారేస్సామి న’’న్తి పతోదలట్ఠిం ఆదాయ గతో సహస్సభణ్డికం దిస్వా ‘‘ఇమం సన్ధాయ సత్థారా కథితం భవిస్సతీ’’తి తం ఆదాయ నివత్తో, అబ్యత్తతాయ ఏకమన్తే ఠపేత్వా పంసునా పటిచ్ఛాదేత్వా పున కసితుం ఆరభి. మనుస్సా చ విభాతాయ రత్తియా గేహే చోరేహి కతకమ్మం దిస్వా పదానుపదం గచ్ఛన్తా తం ఖేత్తం గన్త్వా తత్థ చోరేహి భణ్డస్స భాజితట్ఠానం దిస్వా కస్సకస్స పదవలఞ్జం అద్దసంసు. తే తస్స పదానుసారేన గన్త్వా థవికాయ ఠపితట్ఠానం దిస్వా పంసుం వియూహిత్వా థవికం ఆదాయ ‘‘త్వం గేహం విలుమ్పిత్వా ఖేత్తం కసమానో వియ విచరసీ’’తి తజ్జేత్వా పోథేత్వా నేత్వా రఞ్ఞో దస్సయింసు. రాజా తం పవత్తిం సుత్వా తస్స వధం ఆణాపేసి. రాజపురిసా తం పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా కసాహి తాళేన్తా ఆఘాతనం నయింసు. సో కసాహి తాళియమానో అఞ్ఞం కిఞ్చి అవత్వా ‘‘పస్సానన్ద, ఆసీవిసోతి, పస్సామి భగవా ఘోరవిసో’’తి వదన్తో గచ్ఛతి. అథ నం రాజపురిసా ‘‘త్వం సత్థు చేవ ఆనన్దత్థేరస్స చ కథం కథేసి, కిం నామేత’’న్తి పుచ్ఛిత్వా – ‘‘రాజానం దట్ఠుం లభమానో కథేస్సామీ’’తి వుత్తే రఞ్ఞో సన్తికం నేత్వా రఞ్ఞో తం పవత్తిం కథయింసు. అథ నం రాజా ‘‘కస్మా ఏవం కథేసీ’’తి పుచ్ఛి. సో ‘‘నాహం, దేవ, చోరో’’తి వత్వా కసనత్థాయ నిక్ఖన్తకాలతో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆచిక్ఖి. రాజా తస్స కథం సుత్వా ‘‘అయం భణే లోకే అగ్గపుగ్గలం సత్థారం సక్ఖిం అపదిసతి, న యుత్తం ఏతస్స దోసం ఆరోపేతుం, అహమేత్థ కత్తబ్బం జానిస్సామీ’’తి తం ఆదాయ సాయన్హసమయే సత్థు సన్తికం గన్త్వా సత్థారం పుచ్ఛి – ‘‘భగవా కచ్చి తుమ్హే ఆనన్దత్థేరేన సద్ధిం ఏతస్స కస్సకస్స కసనట్ఠానం గతా’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘కిం వో తత్థ దిట్ఠ’’న్తి? ‘‘సహస్సత్థవికా, మహారాజా’’తి. ‘‘దిస్వా కిం అవోచుత్థా’’తి? ‘‘ఇదం నామ, మహారాజా’’తి. ‘‘భన్తే, సచాయం పురిసో తుమ్హాదిసం అపదిసం నాకరిస్స, న జీవితం అలభిస్స, తుమ్హేహి పన కథితకథం కథేత్వా తేన జీవితం లద్ధ’’న్తి. తం సుత్వా సత్థా ‘‘ఆమ, మహారాజ, అహమ్పి ఏత్తకమేవ వత్వా గతో, పణ్డితేన నామ యం కమ్మం కత్వా పచ్ఛానుతప్పం హోతి, తం న కత్తబ్బ’’న్తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౭. ‘‘న తం కమ్మం కతం సాధు, యం కత్వా అనుతప్పతి;

యస్స అస్సుముఖో రోదం, విపాకం పటిసేవతీ’’తి.

తత్థ న తం కమ్మన్తి యం నిరయాదీసు నిబ్బత్తనసమత్థం దుక్ఖుద్రయం కమ్మం కత్వా అనుస్సరన్తో అనుస్సరితానుస్సరితక్ఖణే అనుతప్పతి అనుసోచతి, తం కతం న సాధు న సున్దరం నిరత్థకం. యస్స అస్సుముఖోతి యస్స అస్సూహి తిన్తముఖో రోదన్తో విపాకం అనుభోతీతి.

దేసనావసానే కస్సకో ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలం పత్తో, సమ్పత్తభిక్ఖూపి సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

కస్సకవత్థు అట్ఠమం.

౯. సుమనమాలాకారవత్థు

తఞ్చ కమ్మం కతం సాధూతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో సుమనం నామ మాలాకారం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర దేవసికం బిమ్బిసారరాజానం పాతోవ అట్ఠహి సుమనపుప్ఫనాళీహి ఉపట్ఠహన్తో అట్ఠ కహాపణే లభతి. అథేకదివసం తస్మిం పుప్ఫాని గహేత్వా నగరం పవిట్ఠమత్తే భగవా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేత్వా మహతా బుద్ధానుభావేన మహతియా బుద్ధలీళాయ నగరం పిణ్డాయ పావిసి. భగవా హి ఏకదా ఛబ్బణ్ణరంసియో చీవరేన పటిచ్ఛాదేత్వా అఞ్ఞతరో పిణ్డపాతికో వియ చరతి తింసయోజనమగ్గం అఙ్గులిమాలస్స పచ్చుగ్గమనం గచ్ఛన్తో వియ, ఏకదా ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేత్వా కపిలవత్థుప్పవేసనాదీసు వియ. తస్మిమ్పి దివసే సరీరతో ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేన్తో మహన్తేన బుద్ధానుభావేన మహతియా బుద్ధలీళాయ రాజగహం పావిసి. మాలాకారో భగవతో రతనగ్ఘియసదిసం అత్తభావం దిస్వా ద్వత్తింసమహాపురిసలక్ఖణఅసీతానుబ్యఞ్జనసరీరసోభగ్గం ఓలోకేత్వా పసన్నచిత్తో ‘‘కిం ను ఖో సత్థు అధికారం కరోమీ’’తి చిన్తేత్వా అఞ్ఞం అపస్సన్తో ‘‘ఇమేహి పుప్ఫేహి భగవన్తం పూజేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పున చిన్తేసి – ‘‘ఇమాని రఞ్ఞో నిబద్ధం ఉపట్ఠానపుప్ఫాని, రాజా ఇమాని అలభన్తో మం బన్ధాపేయ్య వా ఘాతాపేయ్య వా రట్ఠతో వా పబ్బాజేయ్య, కిం ను ఖో కరోమీ’’తి? అథస్స ఏతదహోసి ‘‘రాజా మం ఘాతేతు వా బన్ధాపేతు వా రట్ఠతో పబ్బాజేతు వా, సో హి మయ్హం దదమానోపి ఇమస్మిం అత్తభావే జీవితమత్తం ధనం దదేయ్య, సత్థుపూజా పన మే అనేకాసు కప్పకోటీసు అలం హితాయ చేవ సుఖాయ చా’’తి అత్తనో జీవితం తథాగతస్స పరిచ్చజి.

సో ‘‘యావ మే పసన్నం చిత్తం న పతికుటతి, తం తావదేవ పూజం కరిస్సామీ’’తి హట్ఠతుట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో సత్థారం పూజేసి. కథం? పఠమం తావ ద్వేవ పుప్ఫముట్ఠియో తథాగతస్స ఉపరి ఖిపి, తా ఉపరిమత్థకే వితానం హుత్వా అట్ఠంసు. అపరా ద్వే ముట్ఠియో ఖిపి, తా దక్ఖిణహత్థపస్సేన మాలాపటచ్ఛన్నేన ఓతరిత్వా అట్ఠంసు. అపరా ద్వే ముట్ఠియో ఖిపి, తా పిట్ఠిపస్సేన ఓతరిత్వా తథేవ అట్ఠంసు. అపరా ద్వే ముట్ఠియో ఖిపి, తా వామహత్థపస్సేన ఓతరిత్వా తథేవ అట్ఠంసు. ఏవం అట్ఠ నాళియో అట్ఠ ముట్ఠియో హుత్వా చతూసు ఠానేసు తథాగతం పరిక్ఖిపింసు. పురతో గమనద్వారమత్తమేవ అహోసి. పుప్ఫానం వణ్టాని అన్తో అహేసుం, పత్తాని బహిముఖాని. భగవా రజతపత్తపరిక్ఖిత్తో వియ హుత్వా పాయాసి. పుప్ఫాని అచిత్తకానిపి సచిత్తకం నిస్సాయ సచిత్తకాని వియ అభిజ్జిత్వా అపతిత్వా సత్థారా సద్ధింయేవ గచ్ఛన్తి, ఠితఠితట్ఠానే తిట్ఠన్తి. సత్థు సరీరతో సతసహస్సవిజ్జులతా వియ రంసియో నిక్ఖమింసు. పురతో చ పచ్ఛతో చ దక్ఖిణతో చ వామతో చ సీసమత్థకతో చ నిరన్తరం నిక్ఖన్తరంసీసు ఏకాపి సమ్ముఖసమ్ముఖట్ఠానేనేవ అపలాయిత్వా సబ్బాపి సత్థారం తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా తరుణతాలక్ఖన్ధప్పమాణా హుత్వా పురతో ఏవ ధావన్తి. సకలనగరం సఙ్ఖుభి. అన్తోనగరే నవ కోటియో, బహినగరే నవ కోటియోతి అట్ఠారససు కోటీసు ఏకోపి పురిసో వా ఇత్థీ వా భిక్ఖం గహేత్వా అనిక్ఖన్తో నామ నత్థి. మహాజనో సీహనాదం నదన్తో చేలుక్ఖేపసహస్సాని కరోన్తో సత్థు పురతోవ గచ్ఛతి. సత్థాపి మాలాకారస్స గుణం పాకటం కాతుం తిగావుతప్పమాణే నగరే భేరిచరణమగ్గేనేవ అచరి. మాలాకారస్స సకలసరీరం పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా పరిపూరి.

సో థోకఞ్ఞేవ తథాగతేన సద్ధిం చరిత్వా మనోసిలారసే నిముగ్గో వియ బుద్ధరస్మీనం అన్తో పవిట్ఠో సత్థారం థోమేత్వా వన్దిత్వా తుచ్ఛపచ్ఛిమేవ గహేత్వా గేహం అగమాసి. అథ నం భరియా పుచ్ఛి ‘‘కహం పుప్ఫానీ’’తి? ‘‘సత్థా మే పూజితో’’తి. ‘‘రఞ్ఞో దాని కిం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘రాజా మం ఘాతేతు వా రట్ఠతో వా నీహరతు, అహం జీవితం పరిచ్చజిత్వా సత్థారం పూజేసిం, సబ్బపుప్ఫాని అట్ఠ ముట్ఠియోవ అహేసుం, ఏవరూపా నామ పూజా జాతా. మహాజనో ఉక్కుట్ఠిసహస్సాని కరోన్తో సత్థారా సద్ధిం చరతి, యో ఏస మహాజనస్స ఉక్కుట్ఠిసద్దో, తస్మిం ఠానే ఏసో’’తి. అథస్స భరియా అన్ధబాలతాయ ఏవరూపే పాటిహారియే పసాదం నామ అజనేత్వా తం అక్కోసిత్వా పరిభాసిత్వా ‘‘రాజానో నామ చణ్డా, సకిం కుద్ధా హత్థపాదాదిచ్ఛేదనేన బహుమ్పి అనత్థం కరోన్తి, తయా కతకమ్మేన మయ్హమ్పి అనత్థో సియా’’తి పుత్తే ఆదాయ రాజకులం గన్త్వా రఞ్ఞా పక్కోసిత్వా ‘‘కిం ఏత’’న్తి పుచ్ఛితా ఆహ – ‘‘మమ సామికో తుమ్హాకం ఉపట్ఠానపుప్ఫేహి సత్థారం పూజేత్వా తుచ్ఛహత్థో ఘరం ఆగన్త్వా ‘కహం పుప్ఫానీ’తి మయా పుట్ఠో ఇదం నామ వదేసి, అహం తం పరిభాసిత్వా ‘రాజానో నామ చణ్డా, సకిం కుద్ధా హత్థపాదాదిచ్ఛేదనేన బహుమ్పి అనత్థం కరోన్తి, తయా కతకమ్మేన మయ్హమ్పి అనత్థో సియా’తి తం ఛడ్డేత్వా ఇధాగతా, తేన కతం కమ్మం సుకతం వా హోతు, దుక్కటం వా, తస్సేవేతం, మయా తస్స ఛడ్డితభావం జానాహి, దేవా’’తి. రాజా పఠమదస్సనేనేవ సోతాపత్తిఫలం పత్తో సద్ధో పసన్నో అరియసావకో చిన్తేసి – ‘‘అహో అయం ఇత్థీ అన్ధబాలా, ఏవరూపే గుణే పసాదం న ఉప్పాదేసీ’’తి. సో కుద్ధో వియ హుత్వా, ‘‘అమ్మ, కిం వదేసి, మయ్హం ఉపట్ఠానపుప్ఫేహి తేన పూజా కతా’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘భద్దకం తే కతం తం ఛడ్డేన్తియా, మమ పుప్ఫేహి పూజాకారస్స అహం కత్తబ్బయుత్తకం జానిస్సామీ’’తి తం ఉయ్యోజేత్వా వేగేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా సత్థారా సద్ధింయేవ విచరి.

సత్థా రఞ్ఞో చిత్తప్పసాదం ఞత్వా భేరిచరణవీథియా నగరం చరిత్వా రఞ్ఞో ఘరద్వారం అగమాసి. రాజా పత్తం గహేత్వా సత్థారం గేహం పవేసేతుకామో అహోసి. సత్థా పన రాజఙ్గణేయేవ నిసీదనాకారం దస్సేసి. రాజా తం ఞత్వా ‘‘సీఘం మణ్డపం కరోథా’’తి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మణ్డపం కారాపేసి. నిసీది సత్థా సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. కస్మా పన సత్థా రాజగేహం న పావిసి?

ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘సచాహం అన్తో పవిసిత్వా నిసీదేయ్యం, మహాజనో మం దట్ఠుం న లభేయ్య, మాలాకారస్స గుణో పాకటో న భవేయ్య, రాజఙ్గణే పన మం నిసిన్నం మహాజనో దట్ఠుం లభిస్సతి, మాలాకారస్స గుణో పాకటో భవిస్సతీ’’తి. గుణవన్తానఞ్హి గుణం బుద్ధా ఏవ పాకటం కాతుం సక్కోన్తి, అవసేసజనో గుణవన్తానం గుణం కథేన్తో మచ్ఛరాయతి. చత్తారో పుప్ఫపటా చతుద్దిసం అట్ఠంసు. మహాజనో సత్థారం పరివారేసి. రాజా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేనాహారేన పరివిసి. సత్థా భత్తకిచ్చావసానే అనుమోదనం కత్వా పురిమనయేనేవ చతూహి పుప్ఫపటేహి పరిక్ఖిత్తో సీహనాదం నదన్తో మహాజనేన పరివుతో విహారం అగమాసి. రాజా సత్థారం అనుగన్త్వా నివత్తో మాలాకారం పక్కోసాపేత్వా ‘‘మమ ఆహరితపుప్ఫేహి కిన్తి కత్వా సత్థారం పూజేసీ’’తి పుచ్ఛి. మాలాకారో ‘‘రాజా మం ఘాతేతు వా రట్ఠతో వా పబ్బాజేతూతి జీవితం పరిచ్చజిత్వా పూజేసిం దేవా’’తి ఆహ. రాజా ‘‘త్వం మహాపురిసో నామా’’తి వత్వా అట్ఠ హత్థీ చ అస్సే చ దాసే చ దాసియో చ మహాపసాధనాని చ అట్ఠ కహాపణసహస్సాని చ రాజకులతో నీహరిత్వా సబ్బాలఙ్కారప్పటిమణ్డితా అట్ఠ నారియో చ అట్ఠ గామవరే చాతి ఇదం సబ్బట్ఠకం నామ దానం అదాసి.

ఆనన్దత్థేరో చిన్తేసి – ‘‘అజ్జ పాతోవ పట్ఠాయ సీహనాదసహస్సాని చేవ చేలుక్ఖేపసహస్సాని చ పవత్తన్తి, కో ను ఖో మాలాకారస్స విపాకో’’తి? సో సత్థారం పుచ్ఛి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, ఇమినా మాలాకారేన అప్పమత్తకం కమ్మం కత’’న్తి మా సల్లక్ఖేసి, అయఞ్హి మయ్హం జీవితం పరిచ్చజిత్వా పూజం అకాసి. సో ఏవం మయి చిత్తం పసాదేత్వా –

‘‘కప్పానం సతసహస్సం, దుగ్గతిం న గమిస్సతి;

ఠత్వా దేవమనుస్సేసు, ఫలం ఏతస్స కమ్మునో;

పచ్ఛా పచ్చేకసమ్బుద్ధో, సుమనో నామ భవిస్సతీ’’తి. –

ఆహ. సత్థు పన విహారం గన్త్వా గన్ధకుటిపవిసనకాలే తాని పుప్ఫాని ద్వారకోట్ఠకే పతింసు. సాయన్హసమయే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో అచ్ఛరియం మాలాకారస్స కమ్మం, ధరమానకబుద్ధస్స జీవితం పరిచ్చజిత్వా పుప్ఫపూజం కత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ సబ్బట్ఠకం నామ లభతీ’’తి. సత్థా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా తిణ్ణం గమనానం అఞ్ఞతరేన గమనేన ధమ్మసభం గన్త్వా బుద్ధాసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, యస్స కమ్మస్స కతత్తా పచ్ఛానుతప్పం న హోతి, అనుస్సరితానుస్సరితక్ఖణే సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతి, ఏవరూపం కమ్మం కత్తబ్బమేవా’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౮. ‘‘తఞ్చ కమ్మం కతం సాధు, యం కత్వా నానుతప్పతి;

యస్స పతీతో సుమనో, విపాకం పటిసేవతీ’’తి.

తత్థ యం కత్వాతి యం దేవమనుస్ససమ్పత్తీనఞ్చేవ నిబ్బానసమ్పత్తియా చ నిబ్బత్తనసమత్థం సుఖుద్రయం కమ్మం కత్వా నానుతప్పతి, అథ ఖో దిట్ఠధమ్మేయేవ అనుస్సరితానుస్సరితక్ఖణేయేవ పీతివేగేన పతీతో సోమనస్సవేగేన చ సుమనో హుత్వా ఆయతిం పీతిసోమనస్సజాతో హుత్వా విపాకం పటిసేవతి, తం కమ్మం కతం సాధు భద్దకన్తి.

దేసనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

సుమనమాలాకారవత్థు నవమం.

౧౦. ఉప్పలవణ్ణత్థేరీవత్థు

మధువా మఞ్ఞతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఉప్పలవణ్ణత్థేరిం ఆరబ్భ కథేసి.

సా కిర పదుముత్తరబుద్ధస్స పాదమూలే పత్థనం పట్ఠపేత్వా కప్పసతసహస్సం పుఞ్ఞాని కురుమానా దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సంసరన్తీ ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే దేవలోకతో చవిత్వా సావత్థియం సేట్ఠికులే పటిసన్ధిం గణ్హి. నీలుప్పలగబ్భసమానవణ్ణతాయ చస్సా ఉప్పలవణ్ణాత్వేవ నామం అకంసు. అథస్సా వయప్పత్తకాలే సకలజమ్బుదీపే రాజానో చ సేట్ఠినో చ సేట్ఠిస్స సన్తికం సాసనం పహిణింసు – ‘‘ధీతరం అమ్హాకం దేతూ’’తి. అపహిణన్తో నామ నాహోసి. తతో సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘అహం సబ్బేసం మనం గహేతుం న సక్ఖిస్సామి, ఉపాయం పనేకం కరిస్సామీ’’తి ధీతరం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘అమ్మ, పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. తస్సా పచ్ఛిమభవికత్తా తం వచనం సీసే ఆసిత్తం సతపాకతేలం వియ అహోసి. తస్మా పితరం ‘‘పబ్బజిస్సామి, తాతా’’తి ఆహ. సో తస్సా మహన్తం సక్కారం కత్వా భిక్ఖునీఉపస్సయం నేత్వా పబ్బాజేసి. తస్సా అచిరపబ్బజితాయ ఏవ ఉపోసథాగారే కాలవారో పాపుణి. సా దీపం జాలేత్వా ఉపోసథాగారం సమ్మజ్జిత్వా దీపసిఖాయ నిమిత్తం గణ్హిత్వా ఠితావ పునప్పునం ఓలోకయమానా తేజోకసిణారమ్మణం ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తమేవ పాదకం కత్వా అరహత్తం పాపుణి సద్ధిం పటిసమ్భిదాహి చేవ అభిఞ్ఞాహి చ.

సా అపరేన సమయేన జనపదచారికం చరిత్వా పచ్చాగన్త్వా అన్ధవనం పావిసి. తదా భిక్ఖునీనం అరఞ్ఞవాసో అప్పటిక్ఖిత్తో హోతి. అథస్సా తత్థ కుటికం కత్వా మఞ్చకం పఞ్ఞాపేత్వా సాణియా పరిక్ఖిపింసు. సా సావత్థియం పిణ్డాయ పవిసిత్వా నిక్ఖమి. మాతులపుత్తో పనస్సా నన్దమాణవో నామ గిహికాలతో పట్ఠాయ పటిబద్ధచిత్తో. సో తస్సా ఆగతభావం సుత్వా థేరియా ఆగమనతో పురేతరమేవ అన్ధవనం గన్త్వా తం కుటికం పవిసిత్వా హేట్ఠామఞ్చకే నిలీనో థేరియా ఆగన్త్వా కుటికం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ మఞ్చకే నిసిన్నమత్తాయ బహి ఆతపతో ఆగతత్తా చక్ఖుపథే అన్ధకారే అవిగతేయేవ హేట్ఠామఞ్చకతో నిక్ఖమిత్వా మఞ్చకం అభిరుయ్హ ‘‘మా నస్సి బాల, మా నస్సి బాలా’’తి థేరియా వారియమానోయేవ అభిభవిత్వా అత్తనా పత్థితకమ్మం కత్వా పాయాసి. అథస్స అగుణం ధారేతుం అసక్కోన్తీ వియ మహాపథవీ ద్వేధా భిజ్జి. సో పథవిం పవిట్ఠో గన్త్వా మహాఅవీచిమ్హి ఏవ నిబ్బత్తి. థేరీపి తమత్థం భిక్ఖునీనం ఆరోచేసి. భిక్ఖునియో భిక్ఖూనం ఏతమత్థం ఆరోచేసుం. భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచయింసు. తం సుత్వా సత్థా భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖుభిక్ఖూనీ ఉపాసకఉపాసికాసు యో కోచి బాలో పాపకమ్మం కరోన్తో మధుసక్ఖరాదీసు కిఞ్చి దేవ మధురరసం ఖాదమానో పురిసో వియ తుట్ఠహట్ఠో ఉదగ్గుదగ్గో వియ కరోతీ’’తి అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౯. ‘‘మధువా మఞ్ఞతి బాలో, యావ పాపం న పచ్చతి;

యదా చ పచ్చతి పాపం, బాలో దుక్ఖం నిగచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ మధువాతి బాలస్స హి పాపం అకుసలకమ్మం కరోన్తస్స తం కమ్మం మధు వియ మధురరసం వియ ఇట్ఠం కన్తం మనాపం వియ ఉపట్ఠాతి. ఇతి నం సో మధుంవ మఞ్ఞతి. యావాతి యత్తకం కాలం. పాపం న పచ్చతీతి దిట్ఠధమ్మే వా సమ్పరాయే వా విపాకం న దేతి, తావ నం ఏవం మఞ్ఞతి. యదా చాతి యదా పనస్స దిట్ఠధమ్మే వా వివిధా కమ్మకారణా కయిరమానస్స, సమ్పరాయే వా నిరయాదీసు మహాదుక్ఖం అనుభవన్తస్స తం పాపం పచ్చతి, అథ సో బాలో దుక్ఖం నిగచ్ఛతి విన్దతి పటిలభతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు.