౧౪. చిత్తగహపతివత్థు

అసన్తం భావనమిచ్ఛేయ్యాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సుధమ్మత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి. దేసనా మచ్ఛికాసణ్డే సముట్ఠాయ సావత్థియం నిట్ఠితా.

మచ్ఛికాసణ్డనగరస్మిఞ్హి చిత్తో నామ గహపతి పఞ్చవగ్గియానం అబ్భన్తరం మహానామత్థేరం నామ పిణ్డాయ చరమానం దిస్వా తస్స ఇరియాపథే పసీదిత్వా పత్తం ఆదాయ గేహం పవేసేత్వా భోజేత్వా భత్తకిచ్చావసానే ధమ్మకథం సుణన్తో సోతాపత్తిఫలం పత్వా అచలసద్ధో హుత్వా అమ్బాటకవనం నామ అత్తనో ఉయ్యానం సఙ్ఘారామం కత్తుకామో థేరస్స హత్థే ఉదకం పాతేత్వా నియ్యాదేసి. తస్మిం ఖణే ‘‘పతిట్ఠితం బుద్ధసాసన’’న్తి ఉదకపరియన్తం కత్వా మహాపథవీ కమ్పి. మహాసేట్ఠి ఉయ్యానే మహావిహారం కారేత్వా సబ్బదిసాహి ఆగతానం భిక్ఖూనం వివటద్వారో అహోసి. మచ్ఛికాసణ్డే సుధమ్మత్థేరో నామ నేవాసికో అహోసి.

అపరేన సమయేన చిత్తస్స గుణకథం సుత్వా ద్వే అగ్గసావకా తస్స సఙ్గహం కత్తుకామా మచ్ఛికాసణ్డం అగమంసు. చిత్తో గహపతి తేసం ఆగమనం సుత్వా అడ్ఢయోజనమగ్గం పచ్చుగ్గన్త్వా తే ఆదాయ అత్తనో విహారం పవేసేత్వా ఆగన్తుకవత్తం కత్వా, ‘‘భన్తే, థోకం ధమ్మకథం సోతుకామోమ్హీ’’తి ధమ్మసేనాపతిం యాచి. అథ నం థేరో, ‘‘ఉపాసక, అద్ధానేన ఆగతామ్హా కిలన్తరూపా. అపిచ థోకం సుణాహీ’’తి తస్స ధమ్మం కథేసి. సో థేరస్స ధమ్మం సుణన్తోవ అనాగామిఫలం పాపుణి. సో ద్వే అగ్గసావకే వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, స్వే భిక్ఖుసహస్సేన సద్ధిం మమ గేహే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేత్వా పచ్ఛా నేవాసికం సుధమ్మత్థేరం ‘‘తుమ్హేపి, భన్తే, స్వే థేరేహి సద్ధిం ఆగచ్ఛేయ్యాథా’’తి నిమన్తేసి. సో ‘‘అయం మం పచ్ఛా నిమన్తేతీ’’తి కుద్ధో పటిక్ఖిపిత్వా పునప్పునం యాచియమానోపి పటిక్ఖిపి ఏవ. ఉపాసకో ‘‘పఞ్ఞాయిస్సథ, భన్తే’’తి పక్కమిత్వా పునదివసే అత్తనో నివేసనే మహాదానం సజ్జేసి. సుధమ్మత్థేరోపి పచ్చూసకాలేయేవ ‘‘కీదిసో ను ఖో గహపతినా అగ్గసావకానం సక్కారో సజ్జితో, స్వే గన్త్వా పస్సిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పాతోవ పత్తచీవరం ఆదాయ తస్స గేహం అగమాసి.

సో గహపతినా ‘‘నిసీదథ, భన్తే’’తి వుచ్చమానోపి ‘‘నాహం నిసీదామి, పిణ్డాయ చరిస్సామీ’’తి వత్వా అగ్గసావకానం పటియాదితం సక్కారం ఓలోకేత్వా గహపతిం జాతియా ఘట్టేతుకామో ‘‘ఉళారో తే, గహపతి, సక్కారో, అపిచేత్థ ఏకఞ్ఞేవ నత్థీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘తిలసంగుళికా, గహపతీ’’తి వత్వా గహపతినా కాకోపమాయ అపసాదితో కుజ్ఝిత్వా ‘‘ఏసో తే, గహపతి, ఆవాసో, పక్కమిస్సామహ’’న్తి వత్వా యావతతియం వారియమానోపి పక్కమిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా చిత్తేన చ అత్తనా చ వుత్తవచనం ఆరోచేసి. సత్థా ‘‘తయా ఉపాసకో సద్ధో పసన్నో హీనేన ఖుంసితో’’తి తస్సేవ దోసం ఆరోపేత్వా పటిసారణీయకమ్మం కారాపేత్వా ‘‘గచ్ఛ, చిత్తగహపతిం ఖమాపేహీ’’తి పేసేసి. సో తత్థ గన్త్వా, ‘‘గహపతి, మయ్హమేవ సో దోసో, ఖమాహి మే’’తి వత్వాపి ‘‘నాహం ఖమామీ’’తి తేన పటిక్ఖిత్తో మఙ్కుభూతో తం ఖమాపేతుం నాసక్ఖి. పునదేవ సత్థు సన్తికం పచ్చాగమాసి. సత్థా ‘‘నాస్స ఉపాసకో ఖమిస్సతీ’’తి జానన్తోపి ‘‘మానథద్ధో ఏస, తింసయోజనం తావ మగ్గం గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛతూ’’తి ఖమనూపాయం అనాచిక్ఖిత్వావ ఉయ్యోజేసి. అథస్స పునాగతకాలే నిహతమానస్స అనుదూతం దత్వా ‘‘గచ్ఛ, ఇమినా సద్ధిం గన్త్వా ఉపాసకం ఖమాపేహీ’’తి వత్వా ‘‘సమణేన నామ ‘మయ్హం విహారో, మయ్హం నివాసట్ఠానం, మయ్హం ఉపాసకో, మయ్హం ఉపాసికా’తి మానం వా ఇస్సం వా కాతుం న వట్టతి. ఏవం కరోన్తస్స హి ఇచ్ఛామానాదయో కిలేసా వడ్ఢన్తీ’’తి అనుసన్ధిం ఘట్టేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౭౩. ‘‘అసన్తం భావనమిచ్ఛేయ్య, పురేక్ఖారఞ్చ భిక్ఖుసు;

ఆవాసేసు ఇస్సరియం, పూజా పరకులేసు చ.

౭౪. ‘‘మమేవ కత మఞ్ఞన్తు, గిహీ పబ్బజితా ఉభో.

మమేవాతివసా అస్సు, కిచ్చాకిచ్చేసు కిస్మిచి;

ఇతి బాలస్స సఙ్కప్పో, ఇచ్ఛా మానో చ వడ్ఢతీ’’తి.

తత్థ అసన్తన్తి యో బాలో భిక్ఖు అవిజ్జమానం సమ్భావనం ఇచ్ఛేయ్య, ‘‘అస్సద్ధోవ సమానో ‘సద్ధోతి మం జనో జానాతూ’తి ఇచ్ఛతీ’’తి. పాపిచ్ఛతానిద్దేసే (విభ. ౮౫౧) వుత్తనయేనేవ బాలో ‘‘అసద్ధో దుస్సీలో అప్పస్సుతో అప్పవివిత్తో కుసీతో అనుపట్ఠితస్సతి అసమాహితో దుప్పఞ్ఞో అఖీణాసవోవ సమానో ‘అహో వత మం జనో అయం సద్ధో, సీలవా, బహుస్సుతో, పవివిత్తో, ఆరద్ధవీరియో, ఉపట్ఠితస్సతి, సమాహితో, పఞ్ఞవా, ఖీణాసవో’తి జానేయ్యా’’తి ఇదం అసన్తసమ్భావనం ఇచ్ఛతి. పురేక్ఖారన్తి పరివారం. ‘‘అహో వత మం సకలవిహారే భిక్ఖూ పరివారేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తా విహరేయ్యు’’న్తి ఏవం ఇచ్ఛాచారే ఠత్వా పురేక్ఖారఞ్చ భిక్ఖూసు ఇచ్ఛతి. ఆవాసేసూతి సఙ్ఘికేసు చ ఆవాసేసు యాని విహారమజ్ఝే పణీతసేనాసనాని, తాని అత్తనో సన్దిట్ఠసమ్భత్తాదీనం భిక్ఖూనం ‘‘తుమ్హే ఇధ వసథా’’తి విచారేన్తో సయమ్పి వరతరం సేనాసనం పలిబోధేన్తో, సేసానం ఆగన్తుకభిక్ఖూనం పచ్చన్తిమాని లామకసేనాసనాని చేవ అమనుస్సపరిగ్గహితాని చ ‘‘తుమ్హే ఇధ వసథా’’తి విచారేన్తో ఆవాసేసు ఇస్సరియం ఇచ్ఛతి. పూజా పరకులేసు చాతి నేవ మాతాపితూనం న ఞాతకానం పరేసుయేవ కులేసు ‘‘అహో వతిమే మయ్హమేవ దదేయ్యుం, న అఞ్ఞేస’’న్తి ఏవం చతుప్పచ్చయేహి పూజం ఇచ్ఛతి.

మమేవ కత మఞ్ఞన్తూతి యస్స చ బాలస్స ‘‘యంకిఞ్చి విహారే ఉపోసథాగారాదికరణవసేన కతం నవకమ్మం, తం సబ్బం అమ్హాకం థేరేన కతన్తి ఏవం గిహీ చ పబ్బజితా చ ఉభోపి మమేవ నిస్సాయ కతం పరికమ్మం నిట్ఠితం మఞ్ఞన్తూ’’తి సఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి. మమేవాతివసా అస్సూతి ‘‘గిహీ చ పబ్బజితా చ సబ్బేపి మమేవ వసే వత్తన్తు, సకటగోణవాసిఫరసుఆదీని వా లద్ధబ్బాని హోన్తు, అన్తమసో యాగుమత్తమ్పి తాపేత్వా పివనాదీని వా, ఏవరూపేసు కిచ్చాకిచ్చేసు ఖుద్దకమహన్తేసు కరణీయేసు కిస్మిఞ్చి ఏకకిచ్చేపి మమేవ వసే వత్తన్తు, మమేవ ఆపుచ్ఛిత్వా కరోన్తూ’’తి సఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి. ఇతి బాలస్సాతి యస్స బాలస్స సా చ ఇచ్ఛా అయఞ్చ ఏవరూపో సఙ్కప్పో ఉప్పజ్జతి, తస్స నేవ విపస్సనా, న మగ్గఫలాని వడ్ఢన్తి. కేవలం పనస్స చన్దోదయే సముద్దస్స ఉదకం వియ ఛసు ద్వారేసు ఉప్పజ్జమానా తణ్హా చేవ నవవిధమానో చ వడ్ఢతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సుధమ్మత్థేరోపి ఇమం ఓవాదం సుత్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పదక్ఖిణం కత్వా తేన అనుదూతేన భిక్ఖునా సద్ధిం గన్త్వా ఉపాసకస్స చక్ఖుపథే ఆపత్తిం పటికరిత్వా ఉపాసకం ఖమాపేసి. సో ఉపాసకేన ‘‘ఖమామహం, భన్తే, సచే మయ్హం దోసో అత్థి, ఖమథ మే’’తి పటిఖమాపితో సత్థారా దిన్నే ఓవాదే ఠత్వా కతిపాహేనేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. ఉపాసకోపి చిన్తేసి – ‘‘మయా సత్థారం అదిస్వావ సోతాపత్తిఫలం పత్తం, అదిస్వా ఏవ అనాగామిఫలే పతిట్ఠితో, సత్థారం మే దట్ఠుం వట్టతీ’’తి. సో తిలతణ్డులసప్పిఫాణితవత్థచ్ఛాదనాదీహి పరిపూరాని పఞ్చ సకటసతాని యోజాపేత్వా ‘‘సత్థారం దట్ఠుకామా ఆగచ్ఛన్తు, పిణ్డపాతాదీహి న కిలమిస్సన్తీ’’తి భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఆరోచాపేత్వా భిక్ఖునీసఙ్ఘస్సాపి ఉపాసకానమ్పి ఉపాసికానమ్పి ఆరోచాపేసి. తేన సద్ధిం పఞ్చసతా పఞ్చసతా భిక్ఖూ చ భిక్ఖునియో చ ఉపాసకా చ ఉపాసికాయో చ నిక్ఖమింసు. సో తేసఞ్చేవ అత్తనో పరిసాయ చాతి తిణ్ణం జనసహస్సానం యథా తింసయోజనే మగ్గే యాగుభత్తాదీహి కిఞ్చి వేకల్లం న హోతి, తథా సంవిదహి. తస్స పన నిక్ఖన్తభావం ఞత్వా యోజనే యోజనే దేవతా ఖన్ధావారం బన్ధిత్వా దిబ్బేహి యాగుఖజ్జకభత్తపానకాదీహి తం మహాజనం ఉపట్ఠహింసు, కస్సచి కేనచి వేకల్లం న హోతి. ఏవం దేవతాహి ఉపట్ఠియమానో దేవసికం యోజనం గచ్ఛన్తో మాసేన సావత్థిం పాపుణి, పఞ్చ సకటసతాని యథాపూరితానేవ అహేసుం. దేవతాహి చేవ మనుస్సేహి చ అభిహటం పణ్ణాకారం విస్సజ్జేన్తోవ అగమాసి.

సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, అజ్జ వడ్ఢమానకచ్ఛాయాయ చిత్తో గహపతి పఞ్చహి ఉపాసకసతేహి పరివుతో ఆగన్త్వా మం వన్దిస్సతీ’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తస్స తుమ్హాకం వన్దనకాలే కిఞ్చి పాటిహారియం భవిస్సతీ’’తి? ‘‘భవిస్సతి, ఆనన్దా’’తి. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? తస్స ఆగన్త్వా ‘‘మం వన్దనకాలే రాజమానేన అట్ఠకరీసమత్తే పదేసే జణ్ణుకమత్తేన ఓధినా పఞ్చవణ్ణానం దిబ్బపుప్ఫానం ఘనవస్సం వస్సిస్సతీ’’తి. తం కథం సుత్వా నగరవాసినో ‘‘ఏవం మహాపుఞ్ఞో కిర చిత్తో నామ గహపతి ఆగన్త్వా అజ్జ సత్థారం వన్దిస్సతి, ఏవరూపం కిర పాటిహారియం భవిస్సతి, మయమ్పి తం మహాపుఞ్ఞం దట్ఠుం లభిస్సామా’’తి పణ్ణాకారం ఆదాయ మగ్గస్స ఉభోసు పస్సేసు అట్ఠంసు. విహారసమీపే ఆగతకాలే పఞ్చ భిక్ఖుసతాని పఠమం ఆగమింసు. చిత్తో గహపతి, ‘‘అమ్మా, తుమ్హే పచ్ఛతో ఆగచ్ఛథా’’తి మహాఉపాసికాయో ఠపేత్వా పఞ్చహి ఉపాసకసతేహి పరివుతో సత్థు సన్తికం అగమాసి. బుద్ధానం సమ్ముఖట్ఠానే పన ఠితా వా నిసిన్నా వా ఇతో వా ఏత్తో వా న హోన్తి, బుద్ధవీథియా ద్వీసు పస్సేసు నిచ్చలావ తిట్ఠన్తి. చిత్తో గహపతి మహన్తం బుద్ధవీథిం ఓక్కమి. తీణి ఫలాని పత్తేన అరియసావకేన ఓలోకితోలోకితట్ఠానం కమ్పి. ‘‘ఏసో కిర చిత్తో గహపతీ’’తి మహాజనో ఓలోకేసి. సో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ఛబ్బణ్ణానం బుద్ధరస్మీనం అన్తో పవిసిత్వా ద్వీసు గోప్ఫకేసు సత్థు పాదే గహేత్వా వన్ది. తం ఖణఞ్ఞేవ వుత్తప్పకారం పుప్ఫవస్సం వస్సి, సాధుకారసహస్సాని పవత్తయింసు. సో ఏకమాసం సత్థు సన్తికే వసి, వసమానో చ సకలం బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం విహారేయేవ నిసీదాపేత్వా మహాదానం అదాసి, అత్తనా సద్ధిం ఆగతేపి అన్తోవిహారేయేవ కత్వా పటిజగ్గి. ఏకదివసమ్పి అత్తనో సకటేసు కిఞ్చి గహేతబ్బం నాహోసి, దేవమనుస్సేహి ఆభతపణ్ణాకారేనేవ దానం అదాసి, సబ్బకిచ్చాని అకాసి. సో సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, అహం ‘తుమ్హాకం దానం దస్సామీ’తి ఆగచ్ఛన్తో మాసం అన్తరామగ్గే అహోసిం. ఇధేవ మే మాసో వీతివత్తో, మయా ఆభతం పణ్ణాకారం కిఞ్చి గహేతుం న లభామి, ఏత్తకం కాలం దేవమనుస్సేహి ఆభతపణ్ణాకారేనేవ దానం అదాసిం, సోహం సచేపి ఇధ సంవచ్ఛరం వసిస్సామి, నేవ మమ దేయ్యధమ్మం దాతుం లభిస్సామి. అహం సకటాని ఓతారేత్వా గన్తుం ఇచ్ఛామి, పటిసామనట్ఠానం మే ఆరోచాపేథా’’తి.

సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, ఉపాసకస్స ఏకం పదేసం తుచ్ఛం కారేత్వా దేహీ’’తి. థేరో తథా అకాసి. కప్పియభూమి (మహావ. ౨౯౫) కిర చిత్తస్స గహపతినో అనుఞ్ఞాతా. ఉపాసకోపి అత్తనా సద్ధిం ఆగతేహి తీహి జనసహస్సేహి సద్ధిం తుచ్ఛసకటేహి పున మగ్గం పటిపజ్జి. దేవమనుస్సా ఉట్ఠాయ, ‘‘అయ్య, తయా తుచ్ఛసకటేహి గమనకమ్మం కత’’న్తి సత్తహి రతనేహి సకటాని పూరయింసు. సో అత్తనో ఆభతపణ్ణాకారేనేవ మహాజనం పటిజగ్గన్తో అగమాసి. ఆనన్దత్థేరో సత్థారం వన్దిత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛన్తోపి మాసేన ఆగతో, ఇధాపి మాసమేవ వుట్ఠో, ఏత్తకం కాలం దేవమనుస్సేహి అభిహటపణ్ణాకారేనేవ మహావదానం అదాసి, ఇదాని పఞ్చ సకటసతాని తుచ్ఛాని కత్వా మాసేనేవ కిర గమిస్సతి, దేవమనుస్సా పనస్స ఉట్ఠాయ, ‘అయ్య, తయా తుచ్ఛసకటేహి గమనకమ్మం కత’న్తి పఞ్చ సకటసతాని సత్తరతనేహి పూరయింసు. సో పున అత్తనో ఆభతపణ్ణాకారేనేవ కిర మహాజనం పటిజగ్గన్తో గమిస్సతీ’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, ఏతస్స తుమ్హాకం సన్తికం ఆగచ్ఛన్తస్సేవాయం సక్కారో ఉప్పజ్జతి, ఉదాహు అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్సాపి ఉప్పజ్జతీ’’తి? ‘‘ఆనన్ద, మమ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తస్సాపి అఞ్ఞత్థ గచ్ఛన్తస్సాపి ఏతస్స ఉప్పజ్జతేవ. అయఞ్హి ఉపాసకో సద్ధో పసన్నో సమ్పన్నసీలో, ఏవరూపో పుగ్గలో యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవస్స లాభసక్కారో నిబ్బత్తతీ’’తి వత్వా సత్థా ఇమం పకిణ్ణకవగ్గే గాథమాహ –

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, యసో భోగసమప్పితో;

యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవ పూజితో’’తి. (ధ. ప. ౩౦౩);

అత్థో పనస్సా తత్థేవ ఆవిభవిస్సతి.

ఏవం వుత్తే ఆనన్దత్థేరో చిత్తస్స పుబ్బకమ్మం పుచ్ఛి. అథస్స సత్థా ఆచిక్ఖన్తో ఆహ –

ఆనన్ద, అయం పదుముత్తరస్స భగవతో పాదమూలే కతాభినీహారో కప్పసతసహస్సం దేవమనుస్సేసు సంసరిత్వా కస్సపబుద్ధకాలే మిగలుద్దకకులే నిబ్బత్తో వుద్ధిమన్వాయ ఏకదివసం దేవే వస్సన్తే మిగానం మారణత్తాయ సత్తిం ఆదాయ అరఞ్ఞం గన్త్వా మిగే ఓలోకేన్తో ఏకస్మిం అకటపబ్భారే ససీసం పారుపిత్వా ఏకం భిక్ఖుం నిసిన్నం దిస్వా ‘‘ఏకో, అయ్యో, సమణధమ్మం కరోన్తో నిసిన్నో భవిస్సతి, భత్తమస్స ఆహరిస్సామీ’’తి వేగేన గేహం గన్త్వా ఏకస్మిం ఉద్ధనే హియ్యో, ఆభతమంసం, ఏకస్మిం భత్తం పచాపేత్వా అఞ్ఞే పిణ్డపాతచారికే భిక్ఖూ దిస్వా తేసమ్పి పత్తే ఆదాయ పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం సమ్పాదేత్వా, ‘‘అయ్యే, పరివిసథా’’తి అఞ్ఞం ఆణాపేత్వా తం భత్తం పుటకే పక్ఖిపిత్వా ఆదాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే నానాపుప్ఫాని ఓచినిత్వా పత్తపుటే కత్వా థేరస్స నిసిన్నట్ఠానం గన్త్వా ‘‘మయ్హం, భన్తే, సఙ్గహం కరోథా’’తి వత్వా పత్తం ఆదాయ పూరేత్వా థేరస్స హత్థే ఠపేత్వా తేహి పుప్ఫేహి పూజం కత్వా ‘‘యథా మే అయం రసపిణ్డపాతో పుప్ఫపూజాయ సద్ధిం చిత్తం తోసేసి, ఏవం నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే పణ్ణాకారసహస్సాని ఆదాయ ఆగన్త్వా మయ్హం చిత్తం తోసేన్తు, పఞ్చవణ్ణకుసుమవస్సఞ్చ వస్సతూ’’తి పత్థనం పట్ఠపేసి. సో యావజీవం కుసలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి, నిబ్బత్తట్ఠానే జణ్ణుకమత్తేన ఓధినా దిబ్బపుప్ఫవస్సం వస్సి. ఇదానిపిస్స జాతదివసే చేవ ఇధ చ ఆగతస్స పుప్ఫవస్సవస్సనఞ్చ పణ్ణాకారాభిహారో చ సత్తహి రతనేహి సకటపూరణఞ్చ తస్సేవ కమ్మస్స నిస్సన్దోతి.

చిత్తగహపతివత్థు చుద్దసమం.