౧. అఞ్ఞతరపురిసవత్థు

దీఘా జాగరతో రత్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో పసేనదికోసలఞ్చేవ అఞ్ఞతరఞ్చ పురిసం ఆరబ్భ కథేసి.

రాజా కిర పసేనది కోసలో ఏకస్మిం ఛణదివసే అలఙ్కతపటియత్తం సబ్బసేతం ఏకం పుణ్డరీకం నామ హత్థిం అభిరుయ్హ మహన్తేన రాజానుభావేన నగరం పదక్ఖిణం కరోతి. ఉస్సారణాయ వత్తమానాయ లేడ్డుదణ్డాదీహి పోథియమానో మహాజనో పలాయన్తో గీవం పరివట్టేత్వాపి ఓలోకేతియేవ. రాజూనం కిర సుదిన్నదానస్సేతం ఫలం. అఞ్ఞతరస్సాపి దుగ్గతపురిసస్స భరియా సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరితలే ఠితా ఏకం వాతపానకవాటం వివరిత్వా రాజానం ఓలోకేత్వావ అపగచ్ఛి. రఞ్ఞో పుణ్ణచన్దో వలాహకన్తరం పవిట్ఠో వియ ఉపట్ఠాసి. సో తస్సా పటిబద్ధచిత్తో హత్థిక్ఖన్ధతో పతనాకారప్పత్తో వియ హుత్వా ఖిప్పం నగరం పదక్ఖిణం కత్వా అన్తేపురం పవిసిత్వా ఏకం విస్సాసకం అమచ్చం ఆహ – ‘‘అసుకట్ఠానే తే మయా ఓలోకితపాసాదో దిట్ఠో’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘తత్థేకం ఇత్థిం అద్దసా’’తి? ‘‘అద్దసం, దేవా’’తి. ‘‘గచ్ఛ, తస్సా ససామికఅసామికభావం జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా తస్సా ససామికభావం ఞత్వా ఆగన్త్వా రఞ్ఞో ‘‘ససామికా’’తి ఆరోచేసి. అథ రఞ్ఞా ‘‘తేన హి తస్సా సామికం పక్కోసాహీ’’తి వుత్తే సో గన్త్వా, ‘‘ఏహి, భో, రాజా తం పక్కోసతీ’’తి ఆహ. సో ‘‘భరియం మే నిస్సాయ భయేన ఉప్పన్నేన భవితబ్బ’’న్తి చిన్తేత్వా రఞ్ఞో ఆణం పటిబాహితుం అసక్కోన్తో గన్త్వా రాజానం వన్దిత్వా అట్ఠాసి. అథ నం రాజా ‘‘మం ఇతో పట్ఠాయ ఉపట్ఠాహీ’’తి ఆహ. ‘‘అలం, దేవ, అహం అత్తనో కమ్మం కత్వా తుమ్హాకం సుఙ్కం దదామి, ఘరేయేవ మే జీవికా హోతూ’’తి. ‘‘తవ సుఙ్కేన మయ్హం అత్థో నత్థి, అజ్జతో పట్ఠాయ మం ఉపట్ఠాహీ’’తి తస్స ఫలకఞ్చ ఆవుధఞ్చ దాపేసి. ఏవం కిరస్స అహోసి – ‘‘కఞ్చిదేవస్స దోసం ఆరోపేత్వా ఘాతేత్వా భరియం గణ్హిస్సామీ’’తి. అథ నం సో మరణభయభీతో అప్పమత్తో హుత్వా ఉపట్ఠాసి.

రాజా తస్స దోసం అపస్సన్తో కామపరిళాహే వడ్ఢన్తే ‘‘ఏకమస్స దోసం ఆరోపేత్వా రాజాణం కరిస్సామీ’’తి పక్కోసాపేత్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్భో ఇతో యోజనమత్థకే నదియా అసుకట్ఠానం నామ గన్త్వా సాయం మమ న్హానవేలాయ కుముదుప్పలాని చేవ అరుణవతీమత్తికఞ్చ ఆహర. సచే తస్మిం ఖణే నాగచ్ఛసి, ఆణం తే కరిస్సామీ’’తి. సేవకో కిర చతూహిపి దాసేహి పతికిట్ఠతరో. ధనక్కీతాదయో హి దాసా ‘‘సీసం మే రుజ్జతి, పిట్ఠి మే రుజ్జతీ’’తి వత్వా అచ్ఛితుం లభన్తియేవ. సేవకస్సేతం నత్థి, ఆణత్తకమ్మం కాతుమేవ వట్టతి. తస్మా సో ‘‘అవస్సం మయా గన్తబ్బం, కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికా నామ నాగభవనే ఉప్పజ్జతి, అహం కుహిం లభిస్సామీ’’తి చిన్తేన్తో మరణభయభీతో వేగేన గేహం గన్త్వా, ‘‘భద్దే, నిట్ఠితం మే భత్త’’న్తి ఆహ. ‘‘ఉద్ధనమత్థకే, సామీ’’తి. సో యావ భత్తం ఓతరతి, తావ సన్ధారేతుం అసక్కోన్తో ఉళుఙ్కేన కఞ్జికం హరాపేత్వా యథాలద్ధేన బ్యఞ్జనేన సద్ధిం అల్లమేవ భత్తం పచ్ఛియం ఓపీళేత్వా ఆదాయ యోజనికం మగ్గం పక్ఖన్దో, తస్స గచ్ఛన్తస్సేవ భత్తం పక్కం అహోసి. సో అనుచ్ఛిట్ఠం కత్వావ థోకం భత్తం అపనేత్వా భుఞ్జన్తో ఏకం అద్ధికం దిస్వా మయా అపనేత్వా ఠపితం థోకం అనుచ్ఛిట్ఠం భత్తమేవ అత్థి గహేత్వా భుఞ్జ సామీతి. సో గణ్హిత్వా భుఞ్జి. ఇతరోపి భుఞ్జిత్వా ఏకం భత్తముట్ఠిం ఉదకే ఖిపిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా మహన్తేన సద్దేన ‘‘ఇమస్మిం నదీపదేసే అధివత్థా నాగా సుపణ్ణా దేవతా చ వచనం మే సుణన్తు, రాజా మయ్హం ఆణం కాతుకామో ‘కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికం ఆహరా’తి మం ఆణాపేసి, అద్ధికమనుస్సస్స చ మే భత్తం దిన్నం, తం సహస్సానిసంసం, ఉదకే మచ్ఛానం దిన్నం, తం సతానిసంసం. ఏత్తకం పుఞ్ఞఫలం తుమ్హాకం పత్తిం కత్వా దమ్మి, మయ్హం కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికం ఆహరథా’’తి తిక్ఖత్తుం అనుస్సావేసి. తత్థ అధివత్థో నాగరాజా తం సద్దం సుత్వా మహల్లకవేసేన తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం వదేసీ’’తి ఆహ. సో పునపి తథేవ వత్వా ‘‘మయ్హం తం పత్తిం దేహీ’’తి వుత్తే, ‘‘దేమీ’’తి ఆహ. పునపి ‘‘దేహీ’’తి వుత్తే, ‘‘దేమి, సామీ’’తి ఆహ. ఏవం సో ద్వే తయో వారే పత్తిం ఆహరాపేత్వా కుముదుప్పలేహి సద్ధిం అరుణవతీమత్తికం అదాసి.

రాజా పన చిన్తేసి – ‘‘మనుస్సా నామ బహుమాయా, సచే సో కేనచి ఉపాయేన లభేయ్య, కిచ్చం మే న నిప్ఫజ్జేయ్యా’’తి. సో కాలస్సేవ ద్వారం పిదహాపేత్వా ముద్దికం అత్తనో సన్తికం ఆహరాపేసి. ఇతరోపి పురిసో రఞ్ఞో న్హానవేలాయమేవాగన్త్వా ద్వారం అలభన్తో ద్వారపాలం పక్కోసేత్వా ‘‘ద్వారం వివరా’’తి ఆహ. ‘‘న సక్కా వివరితుం, రాజా కాలస్సేవ ముద్దికం దత్వా రాజగేహం ఆహరాపేసీ’’తి. సో ‘‘రాజదూతో అహం, ద్వారం వివరా’’తి వత్వాపి ‘‘ద్వారం అలభన్తో నత్థి మే ఇదాని జీవితం. కిం ను ఖో కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ద్వారస్స ఉపరిఉమ్మారే మత్తికాపిణ్డం ఖిపిత్వా తస్సూపరి పుప్ఫాని లగ్గేత్వా మహాసద్దం కరోన్తో, ‘‘అమ్భో, నగరవాసినో రఞ్ఞో మయా ఆణత్తియా గతభావం జానాథ, రాజా మం అకారణేన వినాసేతుకామో’’తి తిక్ఖత్తుం విరవిత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో గచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘భిక్ఖూ నామ ముదుహదయా, విహారం గన్త్వా నిపజ్జిస్సామీ’’తి సన్నిట్ఠానమకాసి. ఇమే హి నామ సత్తా సుఖితకాలే భిక్ఖూనం అత్థిభావమ్పి అజానిత్వా దుక్ఖాభిభూతకాలే విహారం గన్తుకామా హోన్తి, తస్మా సోపి ‘‘మే అఞ్ఞం తాణం నత్థీ’’తి విహారం గన్త్వా ఏకస్మిం ఫాసుకట్ఠానే నిపజ్జి. అథ రఞ్ఞోపి తం రత్తిం నిద్దం అలభన్తస్స తం ఇత్థిం అనుస్సరన్తస్స కామపరిళాహో ఉప్పజ్జి. సో చిన్తేసి – ‘‘విభాతక్ఖణేయేవ తం పురిసం ఘాతాపేత్వా తం ఇత్థిం ఆనేస్సామీ’’తి.

తస్మిం ఖణేయేవ సట్ఠియోజనికాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తా చత్తారో పురిసా పక్కుథితాయ ఉక్ఖలియా తణ్డులా వియ సమ్పరివత్తకం పచ్చమానా తింసాయ వస్ససహస్సేహి హేట్ఠిమతలం పత్వా అపరేహి తింసాయ వస్ససహస్సేహి పున ముఖవట్టియం పాపుణింసు. తే సీసం ఉక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓలోకేత్వా ఏకేకం గాథం వత్తుకామా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరం వత్వా పరివత్తిత్వా లోహకుమ్భిమేవ పవిట్ఠా. రాజా నిద్దం అలభన్తో మజ్ఝిమయామసమనన్తరే తం సద్దం సుత్వా భీతో ఉత్రస్తమానసో ‘‘కిం ను ఖో మయ్హం జీవితన్తరాయో భవిస్సతి, ఉదాహు మే అగ్గమహేసియా, ఉదాహు మే రజ్జం వినస్సిస్సతీ’’తి చిన్తేన్తో సకలరత్తిం అక్ఖీని నిమీలేతుం నాసక్ఖి. సో అరుణుగ్గమనవేలాయ ఏవ పురోహితం పక్కోసాపేత్వా, ‘‘ఆచరియ, మయా మజ్ఝిమయామసమనన్తరే మహన్తా భేరవసద్దా సుతా, ‘రజ్జస్స వా అగ్గమహేసియా వా మయ్హం వా కస్స అన్తరాయో భవిస్సతీ’తి న జానామి, తేన మే త్వం పక్కోసాపితో’’తి ఆహ. మహారాజ, కిం తే సద్దా సుతాతి? ‘‘ఆచరియ, దు-ఇతి స-ఇతి న-ఇతి సో-ఇతీతి ఇమే సద్దే అస్సోసిం, ఇమేసం నిప్ఫత్తిం ఉపధారేహీ’’తి. బ్రాహ్మణస్స మహాఅన్ధకారం పవిట్ఠస్స వియ న కిఞ్చి పఞ్ఞాయతి, ‘‘న జానామీ’’తి వుత్తే ‘‘పన లాభసక్కారో మే పరిహాయిస్సతీ’’తి భాయిత్వా ‘‘భారియం, మహారాజా’’తి ఆహ. ‘‘కిం, ఆచరియా’’తి? ‘‘జీవితన్తరాయో తే పఞ్ఞాయతీ’’తి. సో ద్విగుణం భీతో, ‘‘ఆచరియ, అత్థి కిఞ్చి పన పటిఘాతకారణ’’న్తి ఆహ. ‘‘అత్థి, మహారాజ, మా భాయి, అహం తయో వేదే జానామీ’’తి. ‘‘కిం పన లద్ధుం వట్టతీ’’తి? ‘‘సబ్బసతయఞ్ఞం యజిత్వా జీవితం లభిస్ససి, దేవా’’తి. ‘‘కిం లద్ధుం వట్టతీ’’తి? హత్థిసతం అస్ససతం ఉసభసతం ధేనుసతం అజసతం ఉరబ్భసతం కుక్కుటసతం సూకరసతం దారకసతం దారికాసతన్తి ఏవం ఏకేకం పాణజాతిం సతం సతం కత్వా గణ్హాపేన్తో ‘‘సచే మిగజాతిమేవ గణ్హాపేస్సామి, ‘అత్తనో ఖాదనీయమేవ గణ్హాపేతీ’తి వక్ఖన్తీ’’తి హత్థిఅస్సమనుస్సేపి గణ్హాపేతి. రాజా ‘‘మమ జీవితమేవ మయ్హం లాభో’’తి చిన్తేత్వా ‘‘సబ్బపాణే సీఘం గణ్హథా’’తి ఆహ. ఆణత్తమనుస్సా అధికతరం గణ్హింసు. వుత్తమ్పి చేతం కోసలసంయుత్తే –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన రఞ్ఞో పసేనదిస్స కోసలస్స మహాయఞ్ఞో పచ్చుపట్ఠితో హోతి, పఞ్చ చ ఉసభసతాని పఞ్చ చ వచ్ఛతరసతాని పఞ్చ చ వచ్ఛతరిసతాని పఞ్చ చ అజసతాని పఞ్చ చ ఉరబ్భసతాని థూణూపనీతాని హోన్తి యఞ్ఞత్థాయ. యేపిస్స తే హోన్తి దాసాతి వా పేస్సాతి వా కమ్మకరాతి వా, తేపి దణ్డతజ్జితా భయతజ్జితా అస్సుముఖా రుదమానా పరికమ్మాని కరోన్తీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౨౦).

మహాజనో అత్తనో అత్తనో పుత్తధీతుఞాతీనం అత్థాయ పరిదేవమానో మహాసద్దమకాసి, మహాపథవీఉన్ద్రియనసద్దో వియ అహోసి. అథ మల్లికా దేవీ తం సద్దం సుత్వా రఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం ను ఖో తే, మహారాజ, ఇన్ద్రియాని అపాకతికాని, కిలన్తరూపాని వియ పఞ్ఞాయన్తీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘కిం తుయ్హం, మల్లికే, త్వం మమ కణ్ణమూలేన ఆసివిసమ్పి గచ్ఛన్తం న జానాసీ’’తి? ‘‘కిం పనేతం, దేవా’’తి? ‘‘రత్తిభాగే మే ఏవరూపో నామ సద్దో సుతో, స్వాహం పురోహితం పుచ్ఛిత్వా జీవితన్తరాయో తే పఞ్ఞాయతి, సబ్బసతయఞ్ఞం యజిత్వా జీవితం లభిస్ససీ’’తి సుత్వా ‘‘మమ జీవితమేవ మయ్హం లాభో’’తి ఇమే పాణే గణ్హాపేసిన్తి. మల్లికా దేవీ, ‘‘అన్ధబాలోసి, మహారాజ, కిఞ్చాపి మహాభక్ఖోసి, అనేకసూపబ్యఞ్జనవికతికం దోణపాకం భోజనం భుఞ్జసి, ద్వీసు రట్ఠేసు రజ్జం కారేసి, పఞ్ఞా పన తే మన్దా’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా ఏవం వదేసి, దేవీ’’తి? ‘‘కహం తయా అఞ్ఞస్స మరణేన అఞ్ఞస్స జీవితలాభో దిట్ఠపుబ్బో, అన్ధబాలస్స బ్రాహ్మణస్స కథం గహేత్వా కస్మా మహాజనస్స ఉపరి దుక్ఖం ఖిపసి, ధురవిహారే సదేవకస్స లోకస్స అగ్గపుగ్గలో అతీతాదీసు అప్పటిహతఞాణో సత్థా వసతి, తం పుచ్ఛిత్వా తస్సోవాదం కరోహీ’’తి వుత్తే రాజా సల్లహుకేహి యానేహి మల్లికాయ సద్ధిం విహారం గన్త్వా మరణభయతజ్జితో కిఞ్చి వత్తుం అసక్కోన్తో సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

అథ నం సత్థా ‘‘హన్ద కుతో ను త్వం, మహారాజ, ఆగచ్ఛసి దివా దివస్సా’’తి పఠమతరం ఆలపి. సో తుణ్హీయేవ నిసీది. తతో మల్లికా భగవతో ఆరోచేసి – ‘‘భన్తే, రఞ్ఞా కిర మజ్ఝిమయామసమనన్తరే సద్దో సుతో. అథ నం పురోహితస్స ఆరోచేసి. పురోహితో ‘జీవితన్తరాయో తే భవిస్సతి, తస్స పటిఘాతత్థాయ సబ్బసతే పాణే గహేత్వా తేసం గలలోహితేన యఞ్ఞే యజితే జీవితం లభిస్ససీ’తి ఆహ. రాజా పాణే గణ్హాపేసి, తేనాయం మయా ఇధానీతో’’తి. ‘‘ఏవం కిర, మహారాజా’’తి? ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి. ‘‘కిన్తి తే సద్దో సుతో’’తి? సో అత్తనా సుతనియామేనేవ ఆచిక్ఖి. తథాగతస్స తం సుత్వావ ఏకోభాసో అహోసి. అథ నం సత్తా ఆహ – ‘‘మా భాయి, మహారాజ, తవ అన్తరాయో నత్థి, పాపకమ్మినో సత్థా అత్తనో దుక్ఖం ఆవీకరోన్తా ఏవమాహంసూ’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తేహి కత’’న్తి? అథ ఖో భగవా తేసం కమ్మం ఆచిక్ఖితుం ‘‘తేన హి, మహారాజ, సుణాహీ’’తి వత్వా అతీతం ఆహరి –

అతీతే వీసతివస్ససహస్సాయుకేసు మనుస్సేసు కస్సపో భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా వీసతియా ఖీణాసవసహస్సేహి సద్ధిం చారికం చరమానో బారాణసిమగమాసి. బారాణసివాసినో ద్వేపి తయోపి బహుతరాపి ఏకతో హుత్వా ఆగన్తుకదానం పవత్తయింసు. తదా బారాణసియం చత్తాలీసకోటివిభవా చత్తారో సేట్ఠిపుత్తా సహాయకా అహేసుం. తే మన్తయింసు – ‘‘అమ్హాకం గేహే బహుధనం, తేన కిం కరోమా’’తి? ‘‘ఏవరూపే బుద్ధే చారికం చరమానే దానం దస్సామ, సీలం రక్ఖిస్సామ, పూజం కరిస్సామా’’తి ఏకోపి అవత్వా తేసు ఏకో తావ ఏవమాహ – ‘‘తిఖిణసురం పివన్తా మధురమంసం ఖాదన్తా విచరిస్సామ, ఇదం అమ్హాకం జీవితఫల’’న్తి. అపరోపి ఏవమాహ – ‘‘దేవసికం తివస్సికగన్ధసాలిభత్తం నానగ్గరసేహి భుఞ్జన్తా విచరిస్సామా’’తి. అపరోపి ఏవమాహ – ‘‘నానప్పకారం పూవఖజ్జకవికతిం పచాపేత్వా ఖాదన్తా విచరిస్సామా’’తి. అపరోపి ఏవమాహ – ‘‘సమ్మా మయం అఞ్ఞం కిఞ్చి న కరిస్సామ, ‘ధనం దస్సామా’తి వుత్తే అనిచ్ఛమానా ఇత్థీ నామ నత్థి, తస్మా ధనేన పలోభేత్వా పారదారికకమ్మం కరిస్సామా’’తి. ‘‘సాధు, సాధూ’’తి సబ్బేవ తస్స కథాయ అట్ఠంసు.

తే తతో పట్ఠాయ అభిరూపానం ఇత్థీనం ధనం పేసేత్వా వీసతివస్ససహస్సాని పారదారికకమ్మం కత్వా కాలం కత్వా అవీచినిరయే నిబ్బత్తా. తే ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా తత్థ కాలం కత్వా పక్కావసేసేన సట్ఠియోజనికాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తిత్వా తింసాయ వస్ససహస్సేహి హేట్ఠిమతలం పత్వా పునపి తింసాయ వస్ససహస్సేహి లోహకుమ్భిముఖం పత్వా ఏకేకం గాథం వత్తుకామా హుత్వా వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకేకం అక్ఖరం వత్వా పున పరివత్తిత్వా, లోహకుమ్భిమేవ పవిట్ఠా. ‘‘వదేహి, మహారాజ, పఠమం తే కిం సద్దో నామ సుతో’’తి? ‘‘దు-ఇతి, భన్తే’’తి. సత్థా తేన అపరిపుణ్ణం కత్వా వుత్తం గాథం పరిపుణ్ణం కత్వా దస్సేన్తో ఏవమాహ –

‘‘దుజ్జీవితమజీవిమ్హ, యే సన్తే న దదమ్హసే;

విజ్జమానేసు భోగేసు, దీపం నాకమ్హ అత్తనో’’తి. (జా. ౧.౪.౫౩; పే. వ. ౮౦౪);

అథ రఞ్ఞో ఇమిస్సా గాథాయ అత్థం పకాసేత్వా, ‘‘కిం తే, మహారాజ, దుతియసద్దో తతియసద్దో చతుత్థసద్దో సుతో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏవం నామా’’తి వుత్తే అవసేసం పరిపూరేన్తో –

‘‘సట్ఠివస్ససహస్సాని, పరిపుణ్ణాని సబ్బసో;

నిరయే పచ్చమానానం, కదా అన్తో భవిస్సతి.

‘‘నత్థి అన్తో కుతో అన్తో, న అన్తో పటిదిస్సతి;

తదా హి పకతం పాపం, మమ తుయ్హఞ్చ మారిసా.

‘‘సోహం నూన ఇతో గన్త్వా, యోనిం లద్ధాన మానుసిం;

వదఞ్ఞూ సీలసమ్పన్నో, కాహామి కుసలం బహు’’న్తి. (జా. ౧.౪.౫౪-౫౬; పే. వ. ౮౦౨, ౮౦౩, ౮౦౫) –

పటిపాటియా ఇమా గాథా వత్వా తాసం అత్థం పకాసేత్వా ‘‘ఇతి ఖో, మహారాజ, తే చత్తారో జనా ఏకేకం గాథం వత్తుకామాపి వత్తుం అసక్కోన్తా ఏకకమేవ అక్ఖరం వత్వా పున లోహకుమ్భిమేవ పవిట్ఠా’’తి ఆహ.

రఞ్ఞా కిర పసేనదికోసలేన తస్స సద్దస్స సుతకాలతో పట్ఠాయ తే హేట్ఠా భస్సన్తి ఏవ, అజ్జాపి ఏకం వస్ససహస్సం నాతిక్కమన్తి. రఞ్ఞో తం దేసనం సుత్వా మహాసంవేగో ఉప్పజ్జి. సో ‘‘భారియం వతిదం పారదారికకమ్మం నామ, ఏకం కిర బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా తతో చుతా సట్ఠియోజనికాయ లోహకుమ్భియా నిబ్బత్తిత్వా తత్థ సట్ఠివస్ససహస్సాని పచ్చిత్వా ఏవమ్పి నేసం దుక్ఖా ముచ్చనకాలో న పఞ్ఞాయతి, అహమ్పి పరదారే సినేహం కత్వా సబ్బరత్తిం నిద్దం న లభిం, ఇదాని ఇతో పట్ఠాయ పరదారే మానసం న బన్ధిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తథాగతం ఆహ – ‘‘భన్తే, అజ్జ మే రత్తియా దీఘభావో ఞాతో’’తి. సోపి పురిసో తత్థేవ నిసిన్నో తం కథం సుత్వా ‘‘లద్ధో మే బలవప్పచ్చయో’’తి సత్థారం ఆహ – ‘‘భన్తే, రఞ్ఞా తావ అజ్జ రత్తియా దీఘభావో ఞాతో, అహం పన హియ్యో సయమేవ యోజనస్స దీఘభావం అఞ్ఞాసి’’న్తి. సత్థా ద్విన్నమ్పి కథం సంసన్దిత్వా ‘‘ఏకచ్చస్స రత్తి దీఘా హోతి, ఏకచ్చస్స యోజనం దీఘం హోతి, బాలస్స పన సంసారో దీఘో హోతీ’’తి వత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౬౦. ‘‘దీఘా జాగరతో రత్తి, దీఘం సన్తస్స యోజనం;

దీఘో బాలాన సంసారో, సద్ధమ్మం అవిజానత’’న్తి.

తత్థ దీఘాతి రత్తి నామేసా తియామమత్తావ, జాగరన్తస్స పన దీఘా హోతి, ద్విగుణతిగుణా వియ హుత్వా ఖాయతి. తస్సా దీఘభావం అత్తానం మఙ్కుణసఙ్ఘస్స భత్తం కత్వా యావ సూరియుగ్గమనా సమ్పరివత్తకం సేమానో మహాకుసీతోపి, సుభోజనం భుఞ్జిత్వా సిరిసయనే సయమానో కామభోగీపి న జానాతి, సబ్బరత్తిం పన పధానం పదహన్తో యోగావచరో చ, ధమ్మకథం కథేన్తో ధమ్మకథికో చ, ఆసనసమీపే ఠత్వా ధమ్మం సుణన్తో చ, సీసరోగాదిఫుట్ఠో వా హత్థపాదచ్ఛేదనాదిం పత్తో వా వేదనాభిభూతో చ, రత్తిం మగ్గపటిపన్నో అద్ధికో చ జానాతి. యోజనన్తి యోజనమ్పి చతుగావుతమత్తమేవ, సన్తస్స పన కిలన్తస్స దీఘం హోతి, ద్విగుణతిగుణం వియ ఖాయతి. సకలదివసఞ్హి మగ్గం గన్త్వా కిలన్తో పటిపథం ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘పురతో గామో కీవదూరో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యోజన’’న్తి వుత్తే థోకం గన్త్వా అపరమ్పి పుచ్ఛిత్వా తేనాపి ‘‘యోజన’’న్తి వుత్తే పున థోకం గన్త్వా అపరమ్పి పుచ్ఛతి. సోపి ‘‘యోజన’’న్తి వదతి. సో పుచ్ఛితపుచ్ఛితా యోజనన్తేవ వదన్తి, దీఘం వతిదం యోజనం, ఏకయోజనం ద్వే తీణి యోజనాని వియ మఞ్ఞేతి. బాలానన్తి ఇధలోకపరలోకత్థం పన అజానన్తానం బాలానం సంసారవట్టస్స పరియన్తం కాతుం అసక్కోన్తానం యం సత్తతింసబోధిపక్ఖియభేదం సద్ధమ్మం ఞత్వా సంసారస్స అన్తం కరోన్తి, తం సద్ధమ్మం అవిజానతం సంసారో దీఘో నామ హోతి. సో హి అత్తనో ధమ్మతాయ ఏవ దీఘో నామ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘అనమతగ్గోయం, భిక్ఖవే, సంసారో, పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౨౪). బాలానం పన పరియన్తం కాతుం అసక్కోన్తానం అతిదీఘోయేవాతి.

దేసనావసానే సో పురిసో సోతాపత్తిఫలం పత్తో, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పత్తా. మహాజనస్స సాత్థికా ధమ్మదేసనా జాతాతి.

రాజా సత్థారం వన్దిత్వా గచ్ఛన్తోయేవ తే సత్తే బన్ధనా మోచేసి. తత్థ ఇత్థిపురిసా బన్ధనా ముత్తా సీసం న్హత్వా సకాని గేహాని గచ్ఛన్తా ‘‘చిరం జీవతు నో, అయ్యా, మల్లికా దేవీ, తం నిస్సాయ జీవితం లభిమ్హా’’తి మల్లికాయ గుణకథం కథయింసు. సాయన్హసమయే భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో పణ్డితా వతాయం, మల్లికా, అత్తనో పఞ్ఞం నిస్సాయ ఏత్తకస్స జనస్స జీవితదానం అదాసీ’’తి. సత్థా గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ తేసం భిక్ఖూనం కథం సుత్వా గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా ధమ్మసభం పవిసిత్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదిత్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘న, భిక్ఖవే, మల్లికా, ఇదానేవ అత్తనో పఞ్ఞం నిస్సాయ మహాజనస్స జీవితదానం దేతి, పుబ్బేపి అదాసియేవా’’తి వత్వా తమత్థం పకాసన్తో అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం రఞ్ఞో పుత్తో ఏకం నిగ్రోధరుక్ఖం ఉపసఙ్కమిత్వా తత్థ నిబ్బత్తాయ దేవతాయ ఆయాచి – ‘‘సామి దేవరాజ, ఇమస్మిం జమ్బుదీపే ఏకసతరాజానో ఏకసతఅగ్గమహేసియో, సచాహం పితు అచ్చయేన రజ్జం లభిస్సామీ, ఏతేసం గలలోహితేన బలిం కరిస్సామీ’’తి. సో పితరి కాలకతే రజ్జం పత్వా ‘‘దేవతాయ మే ఆనుభావేన రజ్జం పత్తం, బలిమస్సా కరిస్సామీ’’తి మహతియా సేనాయ నిక్ఖమిత్వా ఏకం రాజానం అత్తనో వసే వత్తేత్వా తేన సద్ధిం అపరమ్పి అపరమ్పీతి సబ్బే రాజానో అత్తనో వసే కత్వా సద్ధిం అగ్గమహేసీహి ఆదాయ గచ్ఛన్తో ఉగ్గసేనస్స నామ సబ్బకనిట్ఠస్స రఞ్ఞో ధమ్మదిన్నా నామ అగ్గమహేసీ గరుగబ్భా, తం ఓహాయ ఆగన్త్వా ‘‘ఏత్తకజనం విసపానకం పాయేత్వా మారేస్సామీ’’తి రుక్ఖమూలం సోధాపేసి. దేవతా చిన్తేసి – ‘‘అయం రాజా ఏత్తకే రాజానో గణ్హన్తో ‘మం నిస్సాయ గహితా ఇమే’తి చిన్తేత్వా తేసం గలలోహితేన మయ్హం బలిం కాతుకామో, సచే పనాయం ఏతే ఘాతేస్సతి, జమ్బుదీపే రాజవంసో ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, రుక్ఖమూలేపి, మే అసుచి భవిస్సతి, సక్ఖిస్సామి ను ఖో ఏతం నివారేతు’’న్తి. సా ఉపధారేన్తీ ‘‘నాహం సక్ఖిస్సామీ’’తి ఞత్వా అఞ్ఞమ్పి దేవతం ఉపసఙ్కమిత్వా ఏతమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘త్వం సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. తాయపి పటిక్ఖిత్తా అఞ్ఞమ్పి అఞ్ఞమ్పీతి ఏవం సకలచక్కవాళదేవతాయో ఉపసఙ్కమిత్వా తాహిపి పటిక్ఖిత్తా చతున్నం మహారాజూనం సన్తికం గన్త్వా ‘‘మయం న సక్కోమ, అమ్హాకం పన రాజా అమ్హేహి పుఞ్ఞేన చ పఞ్ఞాయ చ విసిట్ఠో, తం పుచ్ఛా’’తి తేహిపి పటిక్ఖిత్తకాలే సక్కం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం ఆరోచేత్వా, ‘‘దేవ, తుమ్హేసు అప్పోస్సుక్కతం ఆపన్నేసు ఖత్తియవంసో ఉపచ్ఛిజ్జిస్సతి, తస్స పటిసరణం హోథా’’తి ఆహ. సక్కో ‘‘అహమ్పి నం పటిబాహితుం న సక్ఖిస్సామి, ఉపాయం పన తే వక్ఖామీ’’తి వత్వా ఉపాయం ఆచిక్ఖి – ‘‘గచ్ఛ, త్వం రఞ్ఞో పస్సన్తస్సేవ రత్తవత్థం నివాసేత్వా అత్తనో రుక్ఖతో నిక్ఖమిత్వా గమనాకారం దస్సేహి. అథ తం రాజా ‘దేవతా గచ్ఛతి, నివత్తాపేస్సామి న’న్తి నానప్పకారేన యాచిస్సతి. అథ నం వదేయ్యాసి ‘త్వం ఏకసతరాజానో సద్ధిం అగ్గమహేసీహి ఆనేత్వా తేసం గలలోహితేన బలిం కరిస్సామీ’తి మయ్హం ఆయాచిత్వా ఉగ్గసేనస్స రఞ్ఞో దేవిం ఓహాయ ఆగతో, నాహం తాదిసస్స ముసావాదస్స బలిం సమ్పటిచ్ఛామీ’’తి, ‘‘ఏవం కిర వుత్తే రాజా తం ఆణాపేస్సతి, సా రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేత్వా ఏత్తకస్స జనస్స జీవితదానం దస్సతీ’’తి. ఇమినా కారణేన సక్కో దేవతాయ ఇమం ఉపాయం ఆచిక్ఖి. దేవతా తథా అకాసి.

రాజాపి తం ఆణాపేసి. సా ఆగన్త్వా తేసం రాజూనం పరియన్తే నిసిన్నమ్పి అత్తనో రాజానమేవ వన్ది. రాజా ‘‘మయి సబ్బరాజజేట్ఠకే ఠితే సబ్బకనిట్ఠం అత్తనో సామికం వన్దతీ’’తి తస్సా కుజ్ఝి. అథ నం సా ఆహ – ‘‘కిం మయ్హం తయి పటిబద్ధం, అయం పన మే సామికో ఇస్సరియస్స దాయకో, ఇమం అవన్దిత్వా కస్మా తం వన్దిస్సామీ’’తి? రుక్ఖదేవతా పస్సన్తస్సేవ మహాజనస్స ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా తం పుప్ఫముట్ఠినా పూజేసి. పున రాజా ఆహ – ‘‘సచే మం న వన్దసి, మయ్హం రజ్జసిరిదాయికం ఏవం మహానుభావం దేవతం కస్మా న వన్దసీ’’తి? ‘‘మహారాజ, తయా అత్తనో పుఞ్ఞే ఠత్వా రాజానో గహితా, న దేవతాయ గహేత్వా దిన్నా’’తి. పునపి తం దేవతా ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా తథేవ పూజేసి. పున సా రాజానం ఆహ – ‘‘త్వం ‘దేవతాయ మే ఏత్తకా రాజానో గహేత్వా దిన్నా’తి వదేసి, ఇదాని తే దేవతాయ ఉపరి వామపస్సే రుక్ఖో అగ్గినా దడ్ఢో, సా తం అగ్గిం నిబ్బాపేతుం కస్మా నాసక్ఖి, యది ఏవం మహానుభావా’’తి. పునపి తం దేవతా ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా తథేవ పూజేసి.

సా కథయమానా ఠితా రోది చేవ హసి చ. అథ నం రాజా ‘‘కిం ఉమ్మత్తికాసీ’’తి ఆహ. ‘‘కస్మా దేవ ఏవం వదేసి’’? ‘‘న మాదిసియో ఉమ్మత్తికా హోన్తీ’’తి. అథ ‘‘నం కిం కారణా రోదసి చేవ హససి చా’’తి? ‘‘సుణాహి, మహారాజ, అహఞ్హి అతీతే కులధీతా హుత్వా పతికులే వసన్తీ సామికస్స సహాయకం పాహునకం ఆగతం దిస్వా తస్స భత్తం పచితుకామా ‘మంసం ఆహరా’తి దాసియా కహాపణం దత్వా తాయ మంసం అలభిత్వా ఆగతాయ ‘నత్థి మంస’న్తి వుత్తే గేహస్స పచ్ఛిమభాగే సయితాయ ఏళికాయ సీసం ఛిన్దిత్వా భత్తం సమ్పాదేసిం. సాహం ఏకిస్సాయ ఏళికాయ సీసం ఛిన్దిత్వా నిరయే పచ్చిత్వా పక్కావసేసేన తస్సా లోమగణనాయ సీసచ్ఛేదం పాపుణిం, ‘త్వం ఏత్తకం జనం వధిత్వా కదా దుక్ఖా ముచ్చిస్ససీ’తి ఏవమహం తవ దుక్ఖం అనుస్సరన్తీ రోది’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘ఏకిస్సా కణ్ఠం ఛేత్వాన, లోమగణనాయ పచ్చిసం;

బహూనం కణ్ఠే ఛేత్వాన, కథం కాహసి ఖత్తియా’’తి.

అథ ‘‘కస్మా త్వం హససీ’’తి? ‘‘‘ఏతస్మా దుక్ఖా ముత్తామ్హీ’తి తుస్సిత్వా, మహారాజా’’తి. పునపి తం దేవతా ‘‘ఏవం, భద్దే, ఏవం, భద్దే’’తి వత్వా పుప్ఫముట్ఠినా పూజేసి. రాజా ‘‘అహో మే భారియం కతం కమ్మం, అయం కిర ఏకం ఏళికం వధిత్వా నిరయే పక్కావసేసేన తస్సా లోమగణనాయ సీసచ్ఛేదం పాపుణి, అహం ఏత్తకం జనం వధిత్వా కదా సోత్థిం పాపుణిస్సామీ’’తి సబ్బే రాజానో మోచేత్వా అత్తనో మహల్లకతరే వన్దిత్వా దహరదహరానం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ సబ్బే ఖమాపేత్వా సకసకట్ఠానమేవ పహిణి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, న ఇదానేవ, మల్లికా దేవీ, అత్తనో పఞ్ఞం నిస్సాయ మహాజనస్స జీవితదానం దేతి, పుబ్బేపి అదాసియేవా’’తి వత్వా అతీతం సమోధానేసి – ‘‘తదా బారాణసిరాజా పసేనది కోసలో అహోసి, ధమ్మదిన్నా, దేవీ మల్లికా, రుక్ఖదేవతా అహమేవా’’తి. ఏవం అతీతం సమోధానేత్వా పున ధమ్మం దేసేన్తో, ‘‘భిక్ఖవే, పాణాతిపాతో నామ న కత్తబ్బయుత్తకో. పాణాతిపాతినో హి దీఘరత్తం సోచన్తీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా ఆహ –

‘‘ఇధ సోచతి పేచ్చ సోచతి,

పాపకారీ ఉభయత్థ సోచతి;

సో సోచతి సో విహఞ్ఞతి,

దిస్వా కమ్మకిలిట్ఠమత్తనో’’తి. (ధ. ప. ౧౫);

‘‘ఏవం చే సత్తా జానేయ్యుం, దుక్ఖాయం జాతిసమ్భవో;

న పాణో పాణినం హఞ్ఞే, పాణఘాతీ హి సోచతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౧౮);

అఞ్ఞతరపురిసవత్థు పఠమం.