౫. చిత్తహత్థత్థేరవత్థు

అనవట్ఠితచిత్తస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో చిత్తహత్థత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో నట్ఠగోణం పరియేసన్తో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మజ్ఝన్హికే కాలే గోణం దిస్వా గోయూథే విస్సజ్జేత్వా, ‘‘అవస్సం అయ్యానం సన్తికే ఆహారమత్తం లభిస్సామీ’’తి ఖుప్పిపాసాపీళితో విహారం పవిసిత్వా భిక్ఖూనం సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్మిం ఖో పన సమయే భిక్ఖూనం అవక్కారపాతియం భుత్తావసేసకం భత్తం హోతి, తే తం ఛాతకపీళితం దిస్వా, ‘‘ఇతో భత్తం గహేత్వా భుఞ్జాహీ’’తి వదింసు. బుద్ధకాలే చ పన అనేకసూపబ్యఞ్జనం భత్తం ఉప్పజ్జతి, సో తతో యాపనమత్తం గహేత్వా భుఞ్జిత్వా పానీయం పివిత్వా హత్థే ధోవిత్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా, ‘‘కిం, భన్తే, అజ్జ, అయ్యా, నిమన్తనట్ఠానం అగమంసూ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నత్థి, ఉపాసక, భిక్ఖూ ఇమినావ నీహారేన నిబద్ధం లభన్తీ’’తి. సో ‘‘మయం ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ రత్తిన్దివం నిబద్ధం కమ్మం కరోన్తాపి ఏవం మధురబ్యఞ్జనం భత్తం న లభామ, ఇమే కిర నిబద్ధం భుఞ్జన్తి, కిం మే గిహిభావేన, భిక్ఖు భవిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం భిక్ఖూ ‘‘సాధు ఉపాసకా’’తి పబ్బాజేసుం.

సో లద్ధూపసమ్పదో సబ్బప్పకారం వత్తపటివత్తం అకాసి. సో బుద్ధానం ఉప్పన్నేన లాభసక్కారేన కతిపాహచ్చయేన థూలసరీరో అహోసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘కిం మే భిక్ఖాయ చరిత్వా జీవితేన, గిహీ భవిస్సామీ’’తి. సో విబ్భమిత్వా గేహం పావిసి. తస్స గేహే కమ్మం కరోన్తస్స కతిపాహేనేవ సరీరం మిలాయి. తతో ‘‘కిం మే ఇమినా దుక్ఖేన, సమణో భవిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పున గన్త్వా పబ్బజి. సో కతిపాహం వీతినామేత్వా పున ఉక్కణ్ఠిత్వా విబ్భమి, పబ్బజితకాలే పన భిక్ఖూనం ఉపకారకో హోతి. సో కతిపాహేనేవ పునపి ఉక్కణ్ఠిత్వా, ‘‘కిం మే గిహిభావేన, పబ్బజిస్సామీ’’తి గన్త్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం భిక్ఖూ ఉపకారవసేన పున పబ్బాజయింసు. ఏవం సో ఇమినా నియామేనేవ ఛక్ఖత్తుం పబ్బజిత్వా ఉప్పబ్బజితో. తస్స భిక్ఖూ ‘‘ఏస చిత్తవసికో హుత్వా విచరతీ’’తి చిత్తహత్థత్థేరోతి నామం కరింసు.

తస్సేవం అపరాపరం విచరన్తస్సేవ భరియా గబ్భినీ అహోసి. సో సత్తమే వారే అరఞ్ఞతో కసిభణ్డమాదాయ గేహం గన్త్వా భణ్డకం ఠపేత్వా ‘‘అత్తనో కాసావం గణ్హిస్సామీ’’తి గబ్భం పావిసి. తస్మిం ఖణే తస్స భరియా నిపజ్జిత్వా నిద్దాయతి. తస్సా నివత్థసాటకో అపగతో హోతి, ముఖతో చ లాలా పగ్ఘరతి, నాసా ఘురఘురాయతి, ముఖం వివట్టం, దన్తం ఘంసతి, సా తస్స ఉద్ధుమాతకసరీరం వియ ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం ఇద’’న్తి సఞ్ఞం లభిత్వా, ‘‘అహం ఏత్తకం కాలం పబ్బజిత్వా ఇమం నిస్సాయ భిక్ఖుభావే సణ్ఠాతుం నాసక్ఖి’’న్తి కాసాయకోటియం గహేత్వా ఉదరే బన్ధిత్వా గేహా నిక్ఖమి.

అథస్స అనన్తరగేహే ఠితా సస్సు తం తథా గచ్ఛన్తం దిస్వా, ‘‘అయం పటిఉక్కణ్ఠితో భవిస్సతి, ఇదానేవ అరఞ్ఞతో ఆగన్త్వా కాసావం ఉదరే బన్ధిత్వావ గేహా నిక్ఖన్తో విహారాభిముఖో గచ్ఛతి, కిం ను ఖో’’తి గేహం పవిసిత్వా నిద్దాయమానం ధీతరం పస్సిత్వా ‘‘ఇమం దిస్వా సో విప్పటిసారీ హుత్వా గతో’’తి ఞత్వా ధీతరం పహరిత్వా ‘‘ఉట్ఠేహి కాళకణ్ణి, సామికో తే తం నిద్దాయమానం దిస్వా విప్పటిసారీ హుత్వా గతో, నత్థి సో ఇతో పట్ఠాయ తుయ్హ’’న్తి ఆహ. ‘‘అపేహి అపేహి, అమ్మ, కుతో తస్స గమనం అత్థి, కతిపాహేనేవ పునాగమిస్సతీ’’తి ఆహ. సోపి ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తోవ సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. సో గన్త్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. ‘‘న సక్ఖిస్సామ మంయం తం పబ్బాజేతుం, కుతో తుయ్హం సమణభావో, సత్థకనిసానపాసాణసదిసం తవ సీస’’న్తి. ‘‘భన్తే, ఇదాని మం అనుకమ్పాయ ఏకవారం పబ్బాజేథా’’తి. తే తం ఉపకారవసేన పబ్బాజయింసు. సో కతిపాహేనేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

తేపి నం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో చిత్తహత్థ, తవ గమనసమయం త్వమేవ జానేయ్యాసి, ఇమస్మిం వారే తే చిరాయిత’’న్తి. ‘‘భన్తే, సంసగ్గస్స అత్థిభావకాలే గతమ్హా, సో నో సంసగ్గో ఛిన్నో, ఇదాని అగమనధమ్మా జాతమ్హా’’తి. భిక్ఖూ సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, అయం భిక్ఖు అమ్హేహి ఏవం వుత్తో ఏవం నామ కథేసి, అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, అభూతం వదతీ’’తి ఆహంసు. సత్థా ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో అత్తనో అనవట్ఠితచిత్తకాలే సద్ధమ్మం అజాననకాలే గమనాగమనం అకాసి, ఇదానిస్స పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ పహీన’’న్తి వత్వా ఇమా ద్వే గాథా ఆహ –

౩౮. ‘‘అనవట్ఠితచిత్తస్స, సద్ధమ్మం అవిజానతో;

పరిప్లవపసాదస్స, పఞ్ఞా న పరిపూరతి.

౩౯. ‘‘అనవస్సుతచిత్తస్స, అనన్వాహతచేతసో;

పుఞ్ఞపాపపహీనస్స, నత్థి జాగరతో భయ’’న్తి.

తత్థ అనవట్ఠితచిత్తస్సాతి చిత్తం నామేతం కస్సచి నిబద్ధం వా థావరం వా నత్థి. యో పన పుగ్గలో అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డం వియ చ థుసరాసిమ్హి కోట్టితఖాణుకో వియ చ ఖల్లాటసీసే ఠపితకదమ్బపుప్ఫం వియ చ న కత్థచి సణ్ఠాతి, కదాచి బుద్ధసావకో హోతి, కదాచి ఆజీవకో, కదాచి నిగణ్ఠో, కదాచి తాపసో. ఏవరూపో పుగ్గలో అనవట్ఠితచిత్తో నామ. తస్స అనవట్ఠితచిత్తస్స. సద్ధమ్మం అవిజానతోతి సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మభేదం ఇమం సద్ధమ్మం అవిజానన్తస్స పరిత్తసద్ధతాయ వా ఉప్లవసద్ధతాయ వా పరిప్లవపసాదస్స కామావచరరూపావచరాదిభేదా పఞ్ఞా న పరిపూరతి. కామావచరాయపి అపరిపూరయమానాయ కుతోవ రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరపఞ్ఞా పరిపూరిస్సతీతి దీపేతి. అనవస్సుతచిత్తస్సాతి రాగేన అతిన్తచిత్తస్స. అనన్వాహతచేతసోతి ‘‘ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౯; విభ. ౯౪౧; మ. ని. ౧.౧౮౫) ఆగతట్ఠానే దోసేన చిత్తస్స పహతభావో వుత్తో, ఇధ పన దోసేన అప్పటిహతచిత్తస్సాతి అత్థో. పుఞ్ఞపాపపహీనస్సాతి చతుత్థమగ్గేన పహీనపుఞ్ఞస్స చేవ పహీనపాపస్స చ ఖీణాసవస్స. నత్థి జాగరతో భయన్తి ఖీణాసవస్స జాగరన్తస్సేవ అభయభావో కథితో వియ. సో పన సద్ధాదీహి పఞ్చహి జాగరధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా జాగరో నామ. తస్మా తస్స జాగరన్తస్సాపి అజాగరన్తస్సాపి కిలేసభయం నత్థి కిలేసానం అపచ్ఛావత్తనతో. న హి తం కిలేసా అనుబన్ధన్తి తేన తేన మగ్గేన పహీనానం కిలేసానం పున అనుపగమనతో. తేనేవాహ – ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి, సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీ’’తి (చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౭).

దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా సఫలా అహోసి.

అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘భారియా వతిమే, ఆవుసో, కిలేసా నామ, ఏవరూపస్స అరహత్తస్స ఉపనిస్సాయసమ్పన్నో కులపుత్తో కిలేసేహి ఆలోళితో సత్తవారే గిహీ హుత్వా సత్తవారే పబ్బజితో’’తి. సత్థా తేసం తం కథాపవత్తిం సుత్వా తఙ్ఖణానురూపేన గమనేన ధమ్మసభం గన్త్వా బుద్ధాసనే నిసిన్నో ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ఏవమేవ, భిక్ఖవే, కిలేసా నామ భారియా, సచే ఏతే రూపినో హుత్వా కత్థచి పక్ఖిపితుం సక్కా భవేయ్యుం, చక్కవాళం అతిసమ్బాధం, బ్రహ్మలోకో అతినీచకోతి ఓకాసో నేసం న భవేయ్య, మాదిసమ్పి నామేతే పఞ్ఞాసమ్పన్నం పురిసాజానేయ్యం ఆలోళేన్తి, అవసేసేసు కా కథా? ‘‘అహఞ్హి అడ్ఢనాళిమత్తం వరకచోరకం కుణ్ఠకుదాలఞ్చ నిస్సాయ ఛ వారే పబ్బజిత్వా ఉప్పబ్బజితపుబ్బో’’తి. ‘‘కదా, భన్తే, కదా సుగతా’’తి? ‘‘సుణిస్సథ, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి సుణాథా’’తి అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే కుదాలపణ్డితో నామ బాహిరకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసిత్వా వస్సారత్తసమయే భూమియా తిన్తాయ ‘‘గేహే మే అడ్ఢనాళిమత్తో వరకచోరకో చ కుణ్ఠకుదాలకో చ అత్థి, వరకచోరకబీజం మా నస్సీ’’తి ఉప్పబ్బజిత్వా ఏకం ఠానం కుదాలేన కసిత్వా తం బీజం వపిత్వా వతిం కత్వా పక్కకాలే ఉద్ధరిత్వా నాళిమత్తబీజం ఠపేత్వా సేసం ఖాది. సో ‘‘కిం మే దాని గేహేన, పున అట్ఠ మాసే పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. ఇమినావ నీహారేన నాళిమత్తం వరకచోరకఞ్చ కుణ్ఠకుదాలఞ్చ నిస్సాయ సత్తవారే గిహీ హుత్వా సత్తవారే పబ్బజిత్వా సత్తమే పన వారే చిన్తేసి – ‘‘అహం ఛ వారే ఇమం కుణ్ఠకుదాలం నిస్సాయ గిహీ హుత్వా పబ్బజితో, కత్థచిదేవ నం ఛడ్డేస్సామీ’’తి. సో గఙ్గాయ తీరం గన్త్వా, ‘‘పతితట్ఠానం పస్సన్తో ఓతరిత్వా గణ్హేయ్యం, యథాస్స పతితట్ఠానం న పస్సామి, తథా నం ఛడ్డేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నాళిమత్తం బీజం పిలోతికాయ బన్ధిత్వా పిలోతికం కుదాలఫలకే బన్ధిత్వా కుదాలం అగ్గదణ్డకే గహేత్వా గఙ్గాయ తీరే ఠితో అక్ఖీని నిమీలేత్వా ఉపరిసీసే తిక్ఖత్తుం ఆవిజ్ఝిత్వా గఙ్గాయం ఖిపిత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో పతితట్ఠానం అదిస్వా ‘‘జితం మే, జితం మే’’తి తిక్ఖత్తుం సద్దమకాసి.

తస్మిం ఖణే బారాణసిరాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా ఆగన్త్వా నదీతీరే ఖన్ధావారం నివాసేత్వా న్హానత్థాయ నదిం ఓతిణ్ణో తం సద్దం అస్సోసి. రాజూనఞ్చ నామ ‘‘జితం మే’’తి సద్దో అమనాపో హోతి, సో తస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అహం ఇదాని అమిత్తమద్దనం కత్వా ‘జితం మే’తి ఆగతో, త్వం పన ‘జితం మే, జితం మే’తి విరవసి, కిం నామేత’’న్తి పుచ్ఛి. కుదాలపణ్డితో ‘‘త్వం బాహిరకచోరే జిని, తయా జితం పున అవజితమేవ హోతి, మయా పన అజ్ఝత్తికో లోభచోరో జితో, సో పున మం న జినిస్సతి, తస్సేవ జయో సాధూ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘న తం జితం సాధు జితం, యం జితం అవజీయతి;

తం ఖో జితం సాధు జితం, యం జితం నావజీయతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౭౦);

తం ఖణంయేవ చ గఙ్గం ఓలోకేన్తో ఆపోకసిణం నిబ్బత్తేత్వా అధిగతవిసేసో ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీది. రాజా మహాపురిసస్స ధమ్మకథం సుత్వా వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సద్ధిం బలకాయేన పబ్బజి. యోజనమత్తా పరిసా అహోసి. అపరోపి సామన్తరాజా తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా, ‘‘తస్స రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా తథా సమిద్ధం నగరం సుఞ్ఞం దిస్వా, ‘‘ఏవరూపం నగరం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితో రాజా ఓరకే ఠానే న పబ్బజిస్సతి, మయాపి పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తత్థ గన్త్వా మహాపురిసం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సపరివారో పబ్బజి. ఏతేనేవ నీహారేన సత్త రాజానో పబ్బజింసు. సత్తయోజనికో అస్సమో అహోసి. సత్త రాజానో భోగే ఛడ్డేత్వా ఏత్తకం జనం గహేత్వా పబ్బజింసు. మహాపురిసో బ్రహ్మచరియవాసం వసిత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘అహం, భిక్ఖవే, తదా కుదాలపణ్డితో అహోసిం, కిలేసా నామేతే ఏవం భారియా’’తి ఆహ.

చిత్తహత్థత్థేరవత్థు పఞ్చమం.