౩. చిత్తవగ్గో

౧. మేఘియత్థేరవత్థు

ఫన్దనం చపలం చిత్తన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా చాలికాయ పబ్బతే విహరన్తో ఆయస్మన్తం మేఘియం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స వత్థుం విభావనత్థం సబ్బం మేఘియసుత్తన్తం (ఉదా. ౩౧) విత్థారేతబ్బం. సత్థా పన తీహి వితక్కేహి అన్వాసత్తతాయ తస్మిం అమ్బవనే పధానం అనుయుఞ్జితుం అసక్కుణిత్వా ఆగతం మేఘియత్థేరం ఆమన్తేత్వా, ‘‘అతిభారియం తే, మేఘియ, కతం ‘ఆగమేహి తావ, మేఘియ, ఏకకోమ్హి యావ అఞ్ఞోపి కోచి భిక్ఖు ఆగచ్ఛతీ’తి మం యాచన్తం ఏకకం పహాయ గచ్ఛన్తేన భిక్ఖునా నామ ఏవం చిత్తవసికేన భవితుం న వట్టతి, చిత్తం నామేతం లహుకం, తం అత్తనో వసే వత్తేతుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమా ద్వే గాథా అభాసి –

౩౩. ‘‘ఫన్దనం చపలం చిత్తం, దూరక్ఖం దున్నివారయం;

ఉజుం కరోతి మేధావీ, ఉసుకారోవ తేజనం.

౩౪. ‘‘వారిజోవ థలే ఖిత్తో, ఓకమోకతఉబ్భతో;

పరిప్ఫన్దతిదం చిత్తం, మారధేయ్యం పహాతవే’’తి.

తత్థ ఫన్దనన్తి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు విప్ఫన్దమానం. చపలన్తి ఏకఇరియాపథేన అసణ్ఠహన్తో గామదారకో వియ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే అసణ్ఠహనతో చపలం. చిత్తన్తి విఞ్ఞాణం, భూమివత్థుఆరమ్మణకిరియాదివిచిత్తతాయ పనేతం ‘‘చిత్త’’న్తి వుత్తం. దూరక్ఖన్తి కిట్ఠసమ్బాధే ఠానే కిట్ఠఖాదకగోణం వియ ఏకేకస్మిం సప్పాయారమ్మణేయేవ దుట్ఠపనతో దూరక్ఖం. దున్నివారయన్తి విసభాగారమ్మణం గచ్ఛన్తం పటిసేధేతుం దుక్ఖత్తా దున్నివారయం. ఉసుకారోవ తేజనన్తి యథా నామ ఉసుకారో అరఞ్ఞతో ఏకం వఙ్కదణ్డకం ఆహరిత్వా నిత్తచం కత్వా కఞ్జియతేలేన మక్ఖేత్వా అఙ్గారకపల్లే తాపేత్వా రుక్ఖాలకే ఉప్పీళేత్వా నివఙ్కం ఉజుం వాలవిజ్ఝనయోగ్గం కరోతి, కత్వా చ పన రాజరాజమహామత్తానం సిప్పం దస్సేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం లభతి, ఏవమేవ మేధావీ పణ్డితో విఞ్ఞూ పురిసో ఫన్దనాదిసభావమేతం చిత్తం ధుతఙ్గారఞ్ఞావాసవసేన, నిత్తచం అపగతఓళారికకిలేసం కత్వా సద్ధాసినేహేన తేమేత్వా కాయికచేతసికవీరియేన తాపేత్వా సమథవిపస్సనాలకే ఉప్పీళేత్వా ఉజుం అకుటిలం నిబ్బిసేవనం కరోతి, కత్వా చ పన సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా మహన్తం అవిజ్జక్ఖన్ధం పదాలేత్వా, ‘‘తిస్సో విజ్జా, ఛ అభిఞ్ఞా, నవ లోకుత్తరధమ్మే’’తి ఇమం విసేసం హత్థగతమేవ కత్వా అగ్గదక్ఖిణేయ్యభావం లభతి.

వారిజోవాతి మచ్ఛో వియ, థలే ఖిత్తోతి హత్థేన వా పాదేన వా జాలాదీనం వా అఞ్ఞతరేన థలే ఛడ్డితో. ఓకమోకతఉబ్భతోతి ‘‘ఓకపుణ్ణేహి చీవరేహీ’’తి ఏత్థ (మహావ. ౩౦౬) ఉదకం ఓకం, ‘‘ఓకం పహాయ అనికేతసారీ’’తి ఏత్థ (సు. ని. ౮౫౦) ఆలయో, ఏత్థ ఉభయమ్పి లబ్భతి. ‘‘ఓకమోకతఉబ్భతో’’తి హి ఏత్థ ఓకమోకతోతి ఉదకసఙ్ఖాతా ఆలయాతి అయమత్థో. ఉబ్భతోతి ఉద్ధటో. పరిప్ఫన్దతిదం చిత్తన్తి యథా సో ఉదకాలయతో ఉబ్భతో థలే ఖిత్తో మచ్ఛో ఉదకం అలభన్తో పరిప్ఫన్దతి, ఏవమిదం పఞ్చకామగుణాలయాభిరతం చిత్తం తతో ఉద్ధరిత్వా మారధేయ్యసఙ్ఖాతం వట్టం పహాతుం విపస్సనాకమ్మట్ఠానే ఖిత్తం కాయికచేతసికవీరియేన సన్తాపియమానం పరిప్ఫన్దతి, సణ్ఠాతుం న సక్కోతి. ఏవం సన్తేపి ధురం అనిక్ఖిపిత్వా మేధావీ పుగ్గలో తం వుత్తనయేనేవ ఉజుం కమ్మనియం కరోతీతి అత్థో. అపరో నయో – ఇదం మారధేయ్యం కిలేసవట్టం అవిజహిత్వా ఠితం చిత్తం సో వారిజో వియ పరిప్ఫన్దతి, తస్మా మారధేయ్యం పహాతవే, యేన కిలేసవట్టసఙ్ఖాతేన మారధేయ్యేనేవ పరిప్ఫన్దతి, తం పహాతబ్బన్తి.

గాథాపరియోసానే మేఘియత్థేరో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపన్నాదయో జాతాతి.

మేఘియత్థేరవత్థు పఠమం.

౨. అఞ్ఞతరభిక్ఖువత్థు

దున్నిగ్గహస్స లహునోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

కోసలరఞ్ఞో కిర విజితే పబ్బతపాదే మాతికగామో నామ ఏకో ఘనవాసో గామో అహోసి. అథేకదివసం సట్ఠిమత్తా భిక్ఖూ సత్థు సన్తికే యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం కథాపేత్వా తం గామం గన్త్వా పిణ్డాయ పవిసింసు. అథ నే యో తస్స గామస్స సామికో మాతికో నామ, తస్స మాతా దిస్వా గేహే నిసీదాపేత్వా నానగ్గరసేన యాగుభత్తేన పరివిసిత్వా, ‘‘భన్తే, కత్థ గన్తుకామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘యథా ఫాసుకట్ఠానం మహాఉపాసికే’’తి. సా ‘‘వస్సావాసట్ఠానం, అయ్యా, పరియేసన్తి మఞ్ఞే’’తి ఞత్వా పాదమూలే నిపజ్జిత్వా, ‘‘సచే, అయ్యా, ఇమం తేమాసం ఇధ వసిస్సన్తి, అహం తీణి సరణాని, పఞ్చ సీలాని గహేత్వా ఉపోసథకమ్మం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. భిక్ఖూ ‘‘మయం ఇమం నిస్సాయ భిక్ఖాయ అకిలమన్తా భవనిస్సరణం కాతుం సక్ఖిస్సామా’’తి అధివాసయింసు. సా తేసం వసనట్ఠానం విహారం పటిజగ్గిత్వా అదాసి.

తే తత్థేవ వసన్తా ఏకదివసం సన్నిపతిత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఓవదింసు, ‘‘ఆవుసో, అమ్హేహి పమాదచారం చరితుం న వట్టతి. అమ్హాకఞ్హి సకగేహం వియ అట్ఠ మహానిరయా వివటద్వారాయేవ, ధరమానకబుద్ధస్స ఖో పన సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా మయం ఆగతా, బుద్ధా చ నామ పదానుపదికం విచరన్తేనాపి సఠేన ఆరాధేతుం న సక్కా, యథాజ్ఝాసయేనేవ ఆరాధేతుం సక్కా, అప్పమత్తా హోథ, ద్వీహి ఏకట్ఠానే న ఠాతబ్బం, న నిసీదితబ్బం, సాయం ఖో పన థేరూపట్ఠానకాలే పాతోవ భిక్ఖాచారకాలే ఏకతో భవిస్సామ, సేసకాలే ద్వే ఏకతో న భవిస్సామ, అపిచ ఖో పన అఫాసుకేన భిక్ఖునా ఆగన్త్వా విహారమజ్ఝే ఘణ్డియా పహతాయ ఘణ్డిసఞ్ఞాయ ఆగన్త్వా తస్స భేసజ్జం కరిస్సామా’’తి.

తేసు ఏవం కతికం కత్వా విహరన్తేసు ఏకదివసం సా ఉపాసికా సప్పితేలఫాణితాదీని గాహాపేత్వా దాసదాసికమ్మకరాదీహి పరివుతా సాయన్హసమయే తం విహారం గన్త్వా విహారమజ్ఝే భిక్ఖూ అదిస్వా, ‘‘కహం ను ఖో, అయ్యా, గతా’’తి పురిసే పుచ్ఛిత్వా, ‘‘అత్తనో అత్తనో రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నా భవిస్సన్తి, అయ్యే’’తి వుత్తే, ‘‘కిం ను ఖో కత్వా దట్ఠుం సక్ఖిస్సామీ’’తి ఆహ. అథ నం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స కతికవత్తం జాననమనుస్సా ఆహంసు – ‘‘ఘణ్డియా పహతాయ సన్నిపతిస్సన్తి, అయ్యే’’తి. సా చ ఘణ్డిం పహరాపేసి. భిక్ఖూ ఘణ్డిసద్దం సుత్వా, ‘‘కస్సచి అఫాసుకం భవిస్సతీ’’తి సకసకట్ఠానేహి నిక్ఖమిత్వా విహారమజ్ఝే సన్నిపతింసు. ద్వేపి జనా ఏకమగ్గేనాగతా నామ నత్థి. ఉపాసికా ఏకేకట్ఠానతో ఏకేకమేవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా, ‘‘మమ పుత్తేహి అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహో కతో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కలహం ను ఖో, భన్తే, కరిత్థా’’తి? ‘‘న కరోమ, మహాఉపాసికే’’తి. ‘‘సచే వో, భన్తే, కలహో నత్థి, అథ కస్మా యథా అమ్హాకం గేహం ఆగచ్ఛన్తా సబ్బే ఏకతోవ ఆగచ్ఛథ, ఏవం అనాగన్త్వా ఏకేకట్ఠానతో ఏకేకావ ఆగతా’’తి? ‘‘మహాఉపాసికే, ఏకేకస్మిం ఠానే నిసీదిత్వా సమణధమ్మం కరిమ్హా’’తి. ‘‘కో ఏస, భన్తే, సమణధమ్మో నామా’’తి? ‘‘ద్వత్తింసాకారే సజ్ఝాయం కరోమ, అత్తభావే చ ఖయవయం పట్ఠపేమ, మహాఉపాసికే’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, ద్వత్తింసాకారే సజ్ఝాయం కాతుం, అత్తభావే చ ఖయవయం పట్ఠపేతుం తుమ్హాకమేవ వట్టతి, ఉదాహు అమ్హాకమ్పీతి, కస్సచిపి అవారితో ఏస ధమ్మో, మహాఉపాసికే’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, మయ్హమ్పి ద్వత్తింసాకారం దేథ, అత్తభావే చ ఖయవయపట్ఠపనం ఆచిక్ఖథా’’తి. ‘‘తేన హి ఉగ్గణ్హ, మహాఉపాసికే’’తి సబ్బం ఉగ్గణ్హాపేసుం.

సా తతో పట్ఠాయ ద్వత్తింసాకారే సజ్ఝాయం కత్వా అత్తని ఖయవయం పట్ఠపేత్వా తేహి భిక్ఖూహి పురేతరమేవ తయో మగ్గే, తీణి చ ఫలాని పాపుణి. మగ్గేనేవ చస్సా చతస్సో పటిసమ్భిదా లోకియఅభిఞ్ఞా చ ఆగమింసు. సా మగ్గఫలసుఖతో వుట్ఠాయ దిబ్బచక్ఖునా ఓలోకేత్వా, ‘‘కదా ను ఖో మమ పుత్తేహి అయం ధమ్మో అధిగతో’’తి ఉపధారేన్తీ సబ్బేపిమే సరాగా సదోసా సమోహా ఝానవిపస్సనామత్తమ్పి తేసం నత్థి, ‘‘కిం ను ఖో మయ్హం పుత్తానం అరహత్తస్స ఉపనిస్సయో అత్థి, నత్థీ’’తి ఆవజ్జేత్వా, ‘‘అత్థీ’’తి దిస్వా, ‘‘సేనాసనసప్పాయం ను ఖో అత్థి, నత్థీ’’తి ఆవజ్జేత్వా తమ్పి దిస్వా, ‘‘పుగ్గలసప్పాయం ను ఖో లభన్తి, న లభన్తీ’’తి ఆవజ్జేసి, పుగ్గలసప్పాయమ్పి దిస్వా, ‘‘ఆహారసప్పాయం ను ఖో లభన్తి, న లభన్తీ’’తి ఉపధారేన్తీ ‘‘ఆహారసప్పాయం నేసం నత్థీ’’తి దిస్వా తతో పట్ఠాయ నానావిధం యాగుం, అనేకప్పకారం ఖజ్జకం, నానగ్గరసఞ్చ భోజనం సమ్పాదేత్వా గేహే భిక్ఖూ నిసీదాపేత్వా దక్ఖిణోదకం దత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం యం యం రుచ్చతి, తం తం గహేత్వా పరిభుఞ్జథా’’తి నియ్యాదేసి. తే యథారుచి యాగుఆదీని గహేత్వా పరిభుఞ్జన్తి. తేసం సప్పాయాహారం లభన్తానం చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి.

తే ఏకగ్గేన చిత్తేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా న చిరస్సేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా చిన్తయింసు – ‘‘అహో మహాఉపాసికా అమ్హాకం పతిట్ఠా జాతా, సచే మయం సప్పాయాహారం న లభిమ్హ, న నో మగ్గఫలపటివేధో అభవిస్స, ఇదాని వుట్ఠవస్సా పవారేత్వా సత్థు సన్తికం గమిస్సామా’’తి. తే ‘‘సత్థారం దట్ఠుకామమ్హా’’తి మహాఉపాసికం ఆపుచ్ఛింసు. ‘‘మహాఉపాసికా సాధు, అయ్యా’’తి. తే అనుగన్త్వా పునపి, ‘‘భన్తే, అమ్హే ఓలోకేయ్యాథా’’తి బహూని పియవచనాని వత్వా పటినివత్తి. తేపి ఖో భిక్ఖూ సావత్థిం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా ‘‘కచ్చి, భిక్ఖవే, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, న చ పిణ్డకేన కిలమిత్థా’’తి వుత్తే ‘‘ఖమనీయం, భన్తే, యాపనీయం, భన్తే, పిణ్డకేన పన నేవ కిలమిమ్హ. అమ్హాకఞ్హి మాతికమాతా నామేకా ఉపాసికా చిత్తాచారం ఞత్వా, ‘అహో వత నో ఏవరూపం నామ ఆహారం పటియాదేయ్యా’తి చిన్తితే యథాచిన్తితం ఆహారం పటియాదేత్వా అదాసీ’’తి తస్సా గుణకథం కథయింసు.

అఞ్ఞతరో భిక్ఖు తస్సా గుణకథం సుత్వా తత్థ గన్తుకామో హుత్వా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా, ‘‘భన్తే, తం గామం గమిస్సామీ’’తి సత్థారం ఆపుచ్ఛిత్వా జేతవనతో నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన తం గామం పత్వా విహారం పవిసనదివసేయేవ చిన్తేసి – ‘‘అయం కిర ఉపాసికా చిన్తితచిన్తితం జానాతి, అహఞ్చ మగ్గకిలన్తో విహారం పటిజగ్గితుం న సక్ఖిస్సామి, అహో వత మే విహారపటిజగ్గకం మనుస్సం పేసేయ్యా’’తి. ఉపాసికా గేహే నిసిన్నావ ఆవజ్జేన్తీ తమత్థం ఞత్వా, ‘‘గచ్ఛ, విహారం పటిజగ్గిత్వా ఏహీ’’తి మనుస్సం పేసేసి. ఇతరోపి పానీయం పివితుకామో ‘‘అహో వత మే సక్ఖరపానకం కత్వా పేసేయ్యా’’తి చిన్తేసి. ఉపాసికా తమ్పి పేసేసి. సో పునదివసే ‘‘పాతోవ సినిద్ధయాగుం మే సఉత్తరిభఙ్గం పేసేతూ’’తి చిన్తేసి. ఉపాసికా తథా అకాసి. సో యాగుం పివిత్వా, ‘‘అహో వత మే ఏవరూపం ఖజ్జకం పేసేయ్యా’’తి చిన్తేసి. ఉపాసికా తమ్పి పేసేసి. సో చిన్తేసి – ‘‘అయం ఉపాసికా మయా సబ్బం చిన్తితచిన్తితం పేసేసి, అహం ఏతం దట్ఠుకామో, అహో వత మే నానగ్గరసభోజనం గాహాపేత్వా సయమేవ ఆగచ్ఛేయ్యా’’తి. ఉపాసికా ‘‘మమ పుత్తో మం దట్ఠుకామో, ఆగమనం మే పచ్చాసీసతీ’’తి భోజనం గాహాపేత్వా విహారం గన్త్వా తస్స అదాసి. సో కతభత్తకిచ్చో ‘‘మాతికమాతా నామ త్వం, మహాఉపాసికే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, తాతా’’తి. ‘‘త్వం పరచిత్తం జానాసీ’’తి? ‘‘కిం మం పుచ్ఛసి, తాతా’’తి? ‘‘మయా చిన్తితచిన్తితం సబ్బమకాసి, తేన తం పుచ్ఛామీ’’తి. ‘‘పరచిత్తజాననకభిక్ఖూ బహూ, తాతా’’తి? ‘‘నాహం అఞ్ఞే పుచ్ఛామి, తువం పుచ్ఛామి, ఉపాసికే’’తి. ఏవం సన్తేపి ఉపాసికా ‘‘పరచిత్తం జానామీ’’తి అవత్వా ‘‘పరచిత్తం జానన్తా నామ ఏవం కరోన్తి పుత్తా’’తి ఆహ. సో ‘‘భారియం వతిదం కమ్మం, పుథుజ్జనా నామ సోభనమ్పి అసోభనమ్పి చిన్తేన్తి, సచాహం కిఞ్చి అయుత్తం చిన్తయిస్సామి, సహ భణ్డకేన చోరం చూళాయ గణ్హన్తీ వియ మం విప్పకారం పాపేయ్య, మయా ఇతో పలాయితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘ఉపాసికే, అహం గమిస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘కహం, అయ్యా’’తి? ‘‘సత్థు సన్తికం, ఉపాసికే’’తి. ‘‘వసథ తావ, భన్తే, ఇధా’’తి. ‘‘న వసిస్సామి, ఉపాసికే, గమిస్సామేవా’’తి నిక్ఖమిత్వా సత్థు సన్తికం అగమాసి. అథ నం సత్థా ‘‘కిం భిక్ఖు న త్వం తత్థ వససీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే, న సక్కా తత్థ వసితు’’న్తి. ‘‘కిం కారణా భిక్ఖూ’’తి? ‘‘భన్తే, సా ఉపాసికా చిన్తితచిన్తితం సబ్బం జానాతి, పుథుజ్జనా చ నామ సోభనమ్పి అసోభనమ్పి చిన్తేన్తి, సచాహం కిఞ్చి అయుత్తం చిన్తేస్సామి, సహ భణ్డకేన చోరం చూళాయ గణ్హన్తీ వియ మం విప్పకారం పాపేస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా ఆగతోమ్హీతి. ‘‘భిక్ఖు, తత్థేవ తయా వసితుం వట్టతీ’’తి, ‘‘న సక్కోమి, భన్తే, నాహం తత్థ వసిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి త్వం, భిక్ఖు, ఏకమేవ రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘తవ చిత్తమేవ రక్ఖ, చిత్తం నామేతం దురక్ఖం, త్వం అత్తనో చిత్తమేవ నిగ్గణ్హ, మా అఞ్ఞం కిఞ్చి చిన్తయి, చిత్తం నామేతం దున్నిగ్గహ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౫. ‘‘దున్నిగ్గహస్స లహునో, యత్థకామనిపాతినో;

చిత్తస్స దమథో సాధు, చిత్తం దన్తం సుఖావహ’’న్తి.

తత్థ చిత్తం నామేతం దుక్ఖేన నిగ్గయ్హతీతి దున్నిగ్గహం. లహుం ఉప్పజ్జతి చ నిరుజ్ఝతి చాతి లహు. తస్స దున్నిగ్గహస్స లహునో. యత్థకామనిపాతినోతి యత్థ కత్థచిదేవ నిపతనసీలస్స. ఏతఞ్హి లభితబ్బట్ఠానం వా అలభితబ్బట్ఠానం వా యుత్తట్ఠానం వా అయుత్తట్ఠానం వా న జానాతి, నేవ జాతిం ఓలోకేతి, న గోత్తం, న వయం. యత్థ యత్థ ఇచ్ఛతి, తత్థ తత్థేవ నిపతతీతి ‘‘యత్థకామనిపాతీ’’తి వుచ్చతి. తస్స ఏవరూపస్స చిత్తస్స దమథో సాధు చతూహి అరియమగ్గేహి దన్తభావో యథా నిబ్బిసేవనం హోతి, తథా కతభావో సాధు. కిం కారణా? ఇదఞ్హి చిత్తం దన్తం సుఖావహం నిబ్బిసేవనం కతం మగ్గఫలసుఖం పరమత్థనిబ్బానసుఖఞ్చ ఆవహతీతి.

దేసనాపరియోసానే సమ్పత్తపరిసాయ బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం, మహాజనస్స సాత్థికా ధమ్మదేసనా జాతాతి.

సత్థా తస్స భిక్ఖునో ఇమం ఓవాదం దత్వా, ‘‘గచ్ఛ, భిక్ఖు, అఞ్ఞం కిఞ్చి అచిన్తయిత్వా తత్థేవ వసాహీ’’తి పహిణి. సో భిక్ఖు సత్థు సన్తికా ఓవాదం లభిత్వా తత్థ అగమాసి. కిఞ్చి బహిద్ధా చిన్తనం నామ న చిన్తేసి. మహాఉపాసికాపి దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేన్తీ థేరం దిస్వా, ‘‘ఇదాని ఓవాదదాయకం ఆచరియం లభిత్వా పునాగతో మమ పుత్తో’’తి అత్తనో ఞాణేనేవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా తస్స సప్పాయాహారం పటియాదేత్వా అదాసి. సో సప్పాయభోజనం సేవిత్వా కతిపాహేనేవ అరహత్తం పత్వా మగ్గఫలసుఖేన వీతినామేన్తో ‘‘అహో మహాఉపాసికా మయ్హం పతిట్ఠా జాతా, అహం ఇమం నిస్సాయ భవనిస్సరణం పత్తోమ్హీ’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘ఇమస్మిం తావ మే అత్తభావే పతిట్ఠా జాతా, సంసారే పన మే సంసరన్తస్స అఞ్ఞేసుపి అత్తభావేసు అయం పతిట్ఠా భూతపుబ్బా, నో’’తి ఉపధారేన్తో ఏకూనఅత్తభావసతం అనుస్సరి. సాపి ఏకూనఅత్తభావసతే తస్స పాదపరిచారికా అఞ్ఞేసు పటిబద్ధచిత్తా హుత్వా తం జీవితా వోరోపేసి. థేరో తస్సా ఏత్తకం అగుణం దిస్వా, ‘‘అహో మయం మహాఉపాసికా భారియం కమ్మం అకాసీ’’తి చిన్తేసి.

మహాఉపాసికాపి గేహే నిసిన్నావ ‘‘కిం ను ఖో మయ్హం పుత్తస్స పబ్బజితకిచ్చం మత్తకం పత్తం, నో’’తి ఉపధారయమానా తస్స అరహత్తపత్తిం ఞత్వా ఉత్తరి ఉపధారియమానా, ‘‘మమ పుత్తో అరహత్తం పత్వా అహో వత మే అయం ఉపాసికా మహతీ పతిట్ఠా జాతా’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘అతీతేపి ను ఖో మే అయం పతిట్ఠా భూతపుబ్బా, నో’’తి ఉపధారేన్తో ఏకూనఅత్తభావసతం అనుస్సరి, ‘‘అహం ఖో పన ఏకూనఅత్తభావసతే అఞ్ఞేహి సద్ధిం ఏకతో హుత్వా ఏతం జీవితా వోరోపేసిం, అయం మే ఏత్తకం అగుణం దిస్వా ‘అహో భారియం కమ్మం కతం ఉపాసికాయా’’తి చిన్తేసి. ‘‘అత్థి ను ఖో ఏవం సంసారే సంసరన్తియా మమ పుత్తస్స ఉపకారో కతపుబ్బో’’తి ఉపధారయమానా తతో ఉత్తరిం సతమం అత్తభావం అనుస్సరిత్వా సతమే అత్తభావే మయా ఏతస్స పాదపరిచారికాయ హుత్వా ఏతస్మిం జీవితా వోరోపనట్ఠానే జీవితదానం దిన్నం, అహో మయా మమ పుత్తస్స మహాఉపకారో కతపుబ్బో’’తి గేహే నిసిన్నావ ఉత్తరిం విసేసేత్వా ‘‘ఉపధారేథా’’తి ఆహ. సో దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సుత్వా విసేసేత్వా సతమం అత్తభావం అనుస్సరిత్వా తత్థ తాయ అత్తనో జీవితస్స దిన్నభావం దిస్వా, ‘‘అహో మమ ఇమాయ మహాఉపాసికాయ ఉపకారో కతపుబ్బో’’తి అత్తమనో హుత్వా తస్సా తత్థేవ చతూసు మగ్గఫలేసు పఞ్హం కథేత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయీతి.

అఞ్ఞతరభిక్ఖువత్థు దుతియం.

౩. అఞ్ఞతరఉక్కణ్ఠితభిక్ఖువత్థు

సుదుద్దసన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఉక్కణ్ఠితభిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

సత్థరి కిర సావత్థియం విహరన్తే ఏకో సేట్ఠిపుత్తో అత్తనో కులూపగత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, అహం దుక్ఖా ముచ్చితుకామో, ఏకం మే దుక్ఖతో ముచ్చనకారణం కథేథా’’తి ఆహ. ‘‘సాధావుసో, సచేసి దుక్ఖా ముచ్చితుకామో, సలాకభత్తం దేహి, పక్ఖికభత్తం దేహి, వస్సావాసికం దేహి, చీవరాదయో పచ్చయే దేహి, అత్తనో సాపతేయ్యం తయో కోట్ఠాసే కత్వా ఏకేన కమ్మన్తం పయోజేహి, ఏకేన పుత్తదారం పోసేహి, ఏకం బుద్ధసాసనే దేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి వుత్తపటిపాటియా సబ్బం కత్వా పున థేరం పుచ్ఛి – ‘‘తతో ఉత్తరిం అఞ్ఞం కిం కరోమి, భన్తే’’తి? ‘‘ఆవుసో, తీణి సరణాని గణ్హ, పఞ్చ సీలాని గణ్హాహీ’’తి. తానిపి పటిగ్గహేత్వా తతో ఉత్తరిం పుచ్ఛి. ‘‘తేన హి దస సీలాని గణ్హాహీ’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే’’తి గణ్హి. సో ఏవం అనుపుబ్బేన పుఞ్ఞకమ్మస్స కతత్తా అనుపుబ్బసేట్ఠిపుత్తో నామ జాతో. తతో ‘‘ఉత్తరిమ్పి కత్తబ్బం అత్థి, భన్తే’’తి పున పుచ్ఛిత్వా, ‘‘తేన హి పబ్బజాహీ’’తి వుత్తో నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తస్సేకో ఆభిధమ్మికభిక్ఖు ఆచరియో అహోసి. ఏకో వినయధరో ఉపజ్ఝాయో. తస్స లద్ధూపసమ్పదస్స ఆచరియో అత్తనో సన్తికం ఆగతకాలే అభిధమ్మే పఞ్హం కథేసి – ‘‘బుద్ధసాసనే నామ ఇదం కాతుం వట్టతి, ఇదం న వట్టతీ’’తి. ఉపజ్ఝాయోపిస్స అత్తనో సన్తికం ఆగతకాలే వినయే పఞ్హం కథేసి – ‘‘బుద్ధసాసనే నామ ఇదం కాతుం వట్టతి, ఇదం న వట్టతి, ఇదం కప్పతి, ఇదం న కప్పతీ’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘అహో భారియం ఇదం కమ్మం, అహం దుక్ఖా ముచ్చితుకామో పబ్బజితో, ఇధ చ మమ హత్థపసారణట్ఠానమ్పి న పఞ్ఞాయతి, గేహే ఠత్వావ దుక్ఖా ముచ్చితుం సక్కా, మయా గిహినా భవితుం వట్టతీ’’తి. సో తతో పట్ఠాయ ఉక్కణ్ఠితో అనభిరతో ద్వత్తింసాకారే సజ్ఝాయం న కరోతి, ఉద్దేసం న గణ్హాతి, కిసో లూఖో ధమనిసన్థతగత్తో ఆలస్సియాభిభూతో కచ్ఛుపరికిణ్ణో అహోసి.

అథ నం దహరసామణేరా, ‘‘ఆవుసో, కిం త్వం ఠితట్ఠానే ఠితోవ నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నోవ అహోసి, పణ్డురోగాభిభూతో కిసో లూఖో ధమనిసన్థతగత్తో ఆలస్సియాభిభూతో కచ్ఛుపరికిణ్ణో, కిం తే కత’’న్తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఉక్కణ్ఠితోమ్హి, ఆవుసో’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? సో తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తే తస్స ఆచరియుపజ్ఝాయానం ఆచిక్ఖింసు. ఆచరియుపజ్ఝాయా తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం అగమంసు. సత్థా ‘‘కిం, భిక్ఖవే, ఆగతత్థా’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, అయం భిక్ఖు తుమ్హాకం సాసనే ఉక్కణ్ఠితో’’తి. ‘‘ఏవం కిర భిక్ఖూ’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, దుక్ఖా ముచ్చితుకామోవ పబ్బజితో, తస్స మే ఆచరియో అభిధమ్మకథం కథేసి, ఉపజ్ఝాయో వినయకథం కథేసి, స్వాహం ‘ఇధ మే హత్థపసారణట్ఠానమ్పి నత్థి, గిహినా హుత్వా సక్కా దుక్ఖా ముచ్చితుం, గిహి భవిస్సామీ’తి సన్నిట్ఠానమకాసిం, భన్తే’’తి. ‘‘సచే త్వం, భిక్ఖు, ఏకమేవ రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససి, అవసేసానం రక్ఖనకిచ్చం నత్థీ’’తి. ‘‘కిం, భన్తే’’తి? ‘‘తవ చిత్తమేవ రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. ‘‘సక్ఖిస్సామి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి అత్తనో చిత్తమేవ రక్ఖాహి, సక్కా దుక్ఖా ముచ్చితు’’న్తి ఇమం ఓవాదం దత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౬. ‘‘సుదుద్దసం సునిపుణం, యత్థకామనిపాతినం;

చిత్తం రక్ఖేథ మేధావీ, చిత్తం గుత్తం సుఖావహ’’న్తి.

తత్థ సుదుద్దసన్తి సుట్ఠు దుద్దసం. సునిపుణన్తి సుట్ఠు నిపుణం పరమసణ్హం. యత్థకామనిపాతినన్తి జాతిఆదీని అనోలోకేత్వా లభితబ్బాలభితబ్బయుత్తాయుత్తట్ఠానేసు యత్థ కత్థచి నిపతనసీలం. చిత్తం రక్ఖేథ మేధావీతి అన్ధబాలో దుమ్మేధో అత్తనో చిత్తం రక్ఖితుం సమత్థో నామ నత్థి, చిత్తవసికో హుత్వా అనయబ్యసనం పాపుణాతి. మేధావీ పన పణ్డితోవ చిత్తం రక్ఖితుం సక్కోతి, తస్మా త్వమ్పి చిత్తమేవ గోపేహి. ఇదఞ్హి చిత్తం గుత్తం సుఖావహం మగ్గఫలనిబ్బానసుఖాని ఆవహతీతి.

దేసనాపరియోసానే సో భిక్ఖు సోతాపత్తిఫలం పాపుణి, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం, దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

అఞ్ఞతరఉక్కణ్ఠితభిక్ఖువత్థు తతియం.

౪. సఙ్ఘరక్ఖితభాగినేయ్యత్థేరవత్థు

దూరఙ్గమన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో సఙ్ఘరక్ఖితం నామ భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిరేకో కులపుత్తో సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితో లద్ధూపసమ్పదో సఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో నామ హుత్వా కతిపాహేనేవ అరహత్తం పాపుణి. తస్స కనిట్ఠభగినీ పుత్తం లభిత్వా థేరస్స నామం అకాసి. సో భాగినేయ్యసఙ్ఘరక్ఖితో నామ హుత్వా వయప్పత్తో థేరస్సేవ సన్తికే పబ్బజిత్వా లద్ధూపసమ్పదో అఞ్ఞతరస్మిం గామకారామే వస్సం ఉపగన్త్వా, ‘‘ఏకం సత్తహత్థం, ఏకం అట్ఠహత్థ’’న్తి ద్వే వస్సావాసికసాటకే లభిత్వా అట్ఠహత్థం ‘‘ఉపజ్ఝాయస్స మే భవిస్సతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా ‘‘సత్తహత్థం మయ్హం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా వుట్ఠవస్సో ‘‘ఉపజ్ఝాయం పస్సిస్సామీ’’తి ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే పిణ్డాయ చరన్తో ఆగన్త్వా థేరే విహారం అనాగతేయేవ విహారం పవిసిత్వా థేరస్స దివాట్ఠానం సమ్మజ్జిత్వా పాదోదకం ఉపట్ఠపేత్వా ఆసనం పఞ్ఞపేత్వా ఆగమనమగ్గం ఓలోకేన్తో నిసీది. అథస్సాగమనభావం దిస్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా పత్తచీవరం పటిగ్గహేత్వా, ‘‘నిసీదథ, భన్తే’’తి థేరం నిసీదాపేత్వా తాలవణ్టం ఆదాయ బీజిత్వా పానీయం దత్వా పాదే ధోవిత్వా తం సాటకం ఆనేత్వా పాదమూలే ఠపేత్వా, ‘‘భన్తే, ఇమం పరిభుఞ్జథా’’తి వత్వా బీజయమానో అట్ఠాసి.

అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘సఙ్ఘరక్ఖిత, మయ్హం చీవరం పరిపుణ్ణం, త్వమేవ పరిభుఞ్జా’’తి. ‘‘భన్తే, మయా లద్ధకాలతో పట్ఠాయ అయం తుమ్హాకమేవ సల్లక్ఖితో, పరిభోగం కరోథా’’తి. ‘‘హోతు, సఙ్ఘరక్ఖిత, పరిపుణ్ణం మే చీవరం, త్వమేవ పరిభుఞ్జా’’తి. ‘‘భన్తే, మా ఏవం కరోథ, తుమ్హేహి పరిభుత్తే మయ్హం మహప్ఫలం భవిస్సతీ’’తి. అథ నం తస్స పునప్పునం కథేన్తస్సపి థేరో న ఇచ్ఛియేవ.

ఏవం సో బీజయమానో ఠితోవ చిన్తేసి – ‘‘అహం థేరస్స గిహికాలే భాగినేయ్యో, పబ్బజితకాలే సద్ధివిహారికో, ఏవమ్పి మయా సద్ధిం ఉపజ్ఝాయో పరిభోగం న కత్తుకామో. ఇమస్మిం మయా సద్ధిం పరిభోగం అకరోన్తే కిం మే సమణభావేన, గిహి భవిస్సామీ’’తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘దుస్సణ్ఠాపితో ఘరావాసో, కిం ను ఖో కత్వా గిహిభూతో జీవిస్సామీ’’తి. తతో చిన్తేసి – ‘‘అట్ఠహత్థసాటకం విక్కిణిత్వా ఏకం ఏళికం గణ్హిస్సామి, ఏళికా నామ ఖిప్పం విజాయతి, స్వాహం విజాతం విజాతం విక్కిణిత్వా మూలం కరిస్సామి, మూలే బహూ కత్వా ఏకం పజాపతిం ఆనేస్సామి, సా ఏకం పుత్తం విజాయిస్సతి. అథస్స మమ మాతులస్స నామం కత్వా చూళయానకే నిసీదాపేత్వా మమ పుత్తఞ్చ భరియఞ్చ ఆదాయ మాతులం వన్దితుం ఆగమిస్సామి, ఆగచ్ఛన్తే అన్తరామగ్గే మమ భరియం ఏవం వక్ఖామి – ‘ఆనేహి తావ మే పుత్తం వహిస్సామిన’న్తి. సా ‘కిం తే పుత్తేన, ఏహి, ఇమం యానకం పాజేహీ’తి వత్వా పుత్తం గహేత్వా, ‘అహం నేస్సామి న’న్తి నేత్వా సన్ధారేతుం అసక్కోన్తీ చక్కపథే ఛడ్డేస్సతి. అథస్స సరీరం అభిరుహిత్వా చక్కం గమిస్సతి, అథ నం ‘త్వం మమ పుత్తం నేవ మయ్హం అదాసి, నం సన్ధారేతుం నాసక్ఖి నాసితోస్మి తయా’తి వత్వా పతోదయట్ఠియా పిట్ఠియం పహరిస్సామీ’’తి.

సో ఏవం చిన్తేన్తోవ ఠత్వా బీజయమానో థేరస్స సీసే తాలవణ్టేన పహరి. థేరో ‘‘కిం ను ఖో అహం సఙ్ఘరక్ఖితేన సీసే పహతో’’తి ఉపధారేన్తో తేన చిన్తితచిన్తితం సబ్బం ఞత్వా, ‘‘సఙ్ఘరక్ఖిత, మాతుగామస్స పహారం దాతుం నాసక్ఖి, కో ఏత్థ మహల్లకత్థేరస్స దోసో’’తి ఆహ. సో ‘‘అహో నట్ఠోమ్హి, ఞాతం కిర మే ఉపజ్ఝాయేన చిన్తితచిన్తితం, కిం మే సమణభావేనా’’తి తాలవణ్టం ఛడ్డేత్వా పలాయితుం ఆరద్ధో.

అథ నం దహరా చ సామణేరా చ అనుబన్ధిత్వా ఆదాయ సత్థు సన్తికం అగమంసు. సత్థా తే భిక్ఖూ దిస్వావ ‘‘కిం, భిక్ఖవే, ఆగతత్థ, ఏకో వో భిక్ఖు లద్ధో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే, ఇమం దహరం ఉక్కణ్ఠిత్వా పలాయన్తం గహేత్వా తుమ్హాకం సన్తికం ఆగతమ్హా’’తి. ‘‘ఏవం కిర భిక్ఖూ’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘కిమత్థం తే భిక్ఖు ఏవం భారియం కమ్మం కతం, నను త్వం ఆరద్ధవీరియస్స ఏకస్స బుద్ధస్స పుత్తో, మాదిసస్స నామ బుద్ధస్స సాసనే పబ్బజిత్వా అత్తానం దమేత్వా సోతాపన్నోతి వా సకదాగామీతి వా అనాగామీతి వా అరహాతి వా వదాపేతుం నాసక్ఖి, కిమత్థం ఏవం భారియం కమ్మమకాసీ’’తి? ‘‘ఉక్కణ్ఠితోస్మి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం కారణా ఉక్కణ్ఠితోసీ’’తి? సో ఏవం వస్సావాసికసాటకానం లద్ధదివసతో పట్ఠాయ యావ థేరస్స తాలవణ్టేన పహారా సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా, ‘‘ఇమినా కారణేన పలాతోస్మి, భన్తే’’తి ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘ఏహి భిక్ఖు, మా చిన్తయి చిత్తం నామేతం దూరే హోన్తమ్పి ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛనకజాతికం, రాగదోసమోహబన్ధనా ముచ్చనత్థాయ వాయమితుం వట్టతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౭. ‘‘దూరఙ్గమం ఏకచరం, అసరీరం గుహాసయం;

యే చిత్తం సంయమేస్సన్తి, మోక్ఖన్తి మారబన్ధనా’’తి.

తత్థ దూరఙ్గమన్తి చిత్తస్స హి మక్కటసుత్తమత్తకమ్పి పురత్థిమాదిదిసాభాగేన గమనాగమనం నామ నత్థి, దూరే సన్తమ్పి పన ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛతీతి దూరఙ్గమం నామ జాతం. సత్తట్ఠచిత్తాని పన ఏకతో కణ్ణికబద్ధాని ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జితుం సమత్థాని నామ నత్థి. ఉప్పత్తికాలే ఏకేకమేవ చిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం నిరుద్ధే పున ఏకేకమేవ ఉప్పజ్జతీతి ఏకచరం నామ జాతం. చిత్తస్స సరీరసణ్ఠానం వా నీలాదిప్పకారో వణ్ణభేదో వా నత్థీతి అసరీరం నామ జాతం. గుహా నామ చతుమహాభూతగుహా, ఇదఞ్చ హదయరూపం నిస్సాయ పవత్తతీతి గుహాసయం నామ జాతం. యే చిత్తన్తి యే కేచి పురిసా వా ఇత్థియో వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా అనుప్పజ్జనకకిలేసస్స ఉప్పజ్జితుం అదేన్తా సతిసమ్మోసేన ఉప్పన్నకిలేసం పజహన్తా చిత్తం సంయమేస్సన్తి సంయతం అవిక్ఖిత్తం కరిస్సన్తి. మోక్ఖన్తి మారబన్ధనాతి సబ్బేతే కిలేసబన్ధనాభావేన మారబన్ధనసఙ్ఖాతా తేభూమకవట్టా ముచ్చిస్సన్తీతి.

దేసనాపరియోసానే భాగినేయ్యసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో సోతాపత్తిఫలం పాపుణి, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపన్నాదయో జాతా, మహాజనస్స సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

సఙ్ఘరక్ఖితభాగినేయ్యత్థేరవత్థు చతుత్థం.

౫. చిత్తహత్థత్థేరవత్థు

అనవట్ఠితచిత్తస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో చిత్తహత్థత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో నట్ఠగోణం పరియేసన్తో అరఞ్ఞం పవిసిత్వా మజ్ఝన్హికే కాలే గోణం దిస్వా గోయూథే విస్సజ్జేత్వా, ‘‘అవస్సం అయ్యానం సన్తికే ఆహారమత్తం లభిస్సామీ’’తి ఖుప్పిపాసాపీళితో విహారం పవిసిత్వా భిక్ఖూనం సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తస్మిం ఖో పన సమయే భిక్ఖూనం అవక్కారపాతియం భుత్తావసేసకం భత్తం హోతి, తే తం ఛాతకపీళితం దిస్వా, ‘‘ఇతో భత్తం గహేత్వా భుఞ్జాహీ’’తి వదింసు. బుద్ధకాలే చ పన అనేకసూపబ్యఞ్జనం భత్తం ఉప్పజ్జతి, సో తతో యాపనమత్తం గహేత్వా భుఞ్జిత్వా పానీయం పివిత్వా హత్థే ధోవిత్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా, ‘‘కిం, భన్తే, అజ్జ, అయ్యా, నిమన్తనట్ఠానం అగమంసూ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘నత్థి, ఉపాసక, భిక్ఖూ ఇమినావ నీహారేన నిబద్ధం లభన్తీ’’తి. సో ‘‘మయం ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ రత్తిన్దివం నిబద్ధం కమ్మం కరోన్తాపి ఏవం మధురబ్యఞ్జనం భత్తం న లభామ, ఇమే కిర నిబద్ధం భుఞ్జన్తి, కిం మే గిహిభావేన, భిక్ఖు భవిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా భిక్ఖూ ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం భిక్ఖూ ‘‘సాధు ఉపాసకా’’తి పబ్బాజేసుం.

సో లద్ధూపసమ్పదో సబ్బప్పకారం వత్తపటివత్తం అకాసి. సో బుద్ధానం ఉప్పన్నేన లాభసక్కారేన కతిపాహచ్చయేన థూలసరీరో అహోసి. తతో చిన్తేసి – ‘‘కిం మే భిక్ఖాయ చరిత్వా జీవితేన, గిహీ భవిస్సామీ’’తి. సో విబ్భమిత్వా గేహం పావిసి. తస్స గేహే కమ్మం కరోన్తస్స కతిపాహేనేవ సరీరం మిలాయి. తతో ‘‘కిం మే ఇమినా దుక్ఖేన, సమణో భవిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పున గన్త్వా పబ్బజి. సో కతిపాహం వీతినామేత్వా పున ఉక్కణ్ఠిత్వా విబ్భమి, పబ్బజితకాలే పన భిక్ఖూనం ఉపకారకో హోతి. సో కతిపాహేనేవ పునపి ఉక్కణ్ఠిత్వా, ‘‘కిం మే గిహిభావేన, పబ్బజిస్సామీ’’తి గన్త్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం భిక్ఖూ ఉపకారవసేన పున పబ్బాజయింసు. ఏవం సో ఇమినా నియామేనేవ ఛక్ఖత్తుం పబ్బజిత్వా ఉప్పబ్బజితో. తస్స భిక్ఖూ ‘‘ఏస చిత్తవసికో హుత్వా విచరతీ’’తి చిత్తహత్థత్థేరోతి నామం కరింసు.

తస్సేవం అపరాపరం విచరన్తస్సేవ భరియా గబ్భినీ అహోసి. సో సత్తమే వారే అరఞ్ఞతో కసిభణ్డమాదాయ గేహం గన్త్వా భణ్డకం ఠపేత్వా ‘‘అత్తనో కాసావం గణ్హిస్సామీ’’తి గబ్భం పావిసి. తస్మిం ఖణే తస్స భరియా నిపజ్జిత్వా నిద్దాయతి. తస్సా నివత్థసాటకో అపగతో హోతి, ముఖతో చ లాలా పగ్ఘరతి, నాసా ఘురఘురాయతి, ముఖం వివట్టం, దన్తం ఘంసతి, సా తస్స ఉద్ధుమాతకసరీరం వియ ఉపట్ఠాసి. సో ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం ఇద’’న్తి సఞ్ఞం లభిత్వా, ‘‘అహం ఏత్తకం కాలం పబ్బజిత్వా ఇమం నిస్సాయ భిక్ఖుభావే సణ్ఠాతుం నాసక్ఖి’’న్తి కాసాయకోటియం గహేత్వా ఉదరే బన్ధిత్వా గేహా నిక్ఖమి.

అథస్స అనన్తరగేహే ఠితా సస్సు తం తథా గచ్ఛన్తం దిస్వా, ‘‘అయం పటిఉక్కణ్ఠితో భవిస్సతి, ఇదానేవ అరఞ్ఞతో ఆగన్త్వా కాసావం ఉదరే బన్ధిత్వావ గేహా నిక్ఖన్తో విహారాభిముఖో గచ్ఛతి, కిం ను ఖో’’తి గేహం పవిసిత్వా నిద్దాయమానం ధీతరం పస్సిత్వా ‘‘ఇమం దిస్వా సో విప్పటిసారీ హుత్వా గతో’’తి ఞత్వా ధీతరం పహరిత్వా ‘‘ఉట్ఠేహి కాళకణ్ణి, సామికో తే తం నిద్దాయమానం దిస్వా విప్పటిసారీ హుత్వా గతో, నత్థి సో ఇతో పట్ఠాయ తుయ్హ’’న్తి ఆహ. ‘‘అపేహి అపేహి, అమ్మ, కుతో తస్స గమనం అత్థి, కతిపాహేనేవ పునాగమిస్సతీ’’తి ఆహ. సోపి ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖ’’న్తి వత్వా గచ్ఛన్తో గచ్ఛన్తోవ సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. సో గన్త్వా భిక్ఖూ వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. ‘‘న సక్ఖిస్సామ మంయం తం పబ్బాజేతుం, కుతో తుయ్హం సమణభావో, సత్థకనిసానపాసాణసదిసం తవ సీస’’న్తి. ‘‘భన్తే, ఇదాని మం అనుకమ్పాయ ఏకవారం పబ్బాజేథా’’తి. తే తం ఉపకారవసేన పబ్బాజయింసు. సో కతిపాహేనేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి.

తేపి నం ఆహంసు – ‘‘ఆవుసో చిత్తహత్థ, తవ గమనసమయం త్వమేవ జానేయ్యాసి, ఇమస్మిం వారే తే చిరాయిత’’న్తి. ‘‘భన్తే, సంసగ్గస్స అత్థిభావకాలే గతమ్హా, సో నో సంసగ్గో ఛిన్నో, ఇదాని అగమనధమ్మా జాతమ్హా’’తి. భిక్ఖూ సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భన్తే, అయం భిక్ఖు అమ్హేహి ఏవం వుత్తో ఏవం నామ కథేసి, అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, అభూతం వదతీ’’తి ఆహంసు. సత్థా ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో అత్తనో అనవట్ఠితచిత్తకాలే సద్ధమ్మం అజాననకాలే గమనాగమనం అకాసి, ఇదానిస్స పుఞ్ఞఞ్చ పాపఞ్చ పహీన’’న్తి వత్వా ఇమా ద్వే గాథా ఆహ –

౩౮. ‘‘అనవట్ఠితచిత్తస్స, సద్ధమ్మం అవిజానతో;

పరిప్లవపసాదస్స, పఞ్ఞా న పరిపూరతి.

౩౯. ‘‘అనవస్సుతచిత్తస్స, అనన్వాహతచేతసో;

పుఞ్ఞపాపపహీనస్స, నత్థి జాగరతో భయ’’న్తి.

తత్థ అనవట్ఠితచిత్తస్సాతి చిత్తం నామేతం కస్సచి నిబద్ధం వా థావరం వా నత్థి. యో పన పుగ్గలో అస్సపిట్ఠే ఠపితకుమ్భణ్డం వియ చ థుసరాసిమ్హి కోట్టితఖాణుకో వియ చ ఖల్లాటసీసే ఠపితకదమ్బపుప్ఫం వియ చ న కత్థచి సణ్ఠాతి, కదాచి బుద్ధసావకో హోతి, కదాచి ఆజీవకో, కదాచి నిగణ్ఠో, కదాచి తాపసో. ఏవరూపో పుగ్గలో అనవట్ఠితచిత్తో నామ. తస్స అనవట్ఠితచిత్తస్స. సద్ధమ్మం అవిజానతోతి సత్తతింసబోధిపక్ఖియధమ్మభేదం ఇమం సద్ధమ్మం అవిజానన్తస్స పరిత్తసద్ధతాయ వా ఉప్లవసద్ధతాయ వా పరిప్లవపసాదస్స కామావచరరూపావచరాదిభేదా పఞ్ఞా న పరిపూరతి. కామావచరాయపి అపరిపూరయమానాయ కుతోవ రూపావచరారూపావచరలోకుత్తరపఞ్ఞా పరిపూరిస్సతీతి దీపేతి. అనవస్సుతచిత్తస్సాతి రాగేన అతిన్తచిత్తస్స. అనన్వాహతచేతసోతి ‘‘ఆహతచిత్తో ఖిలజాతో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౧౯; విభ. ౯౪౧; మ. ని. ౧.౧౮౫) ఆగతట్ఠానే దోసేన చిత్తస్స పహతభావో వుత్తో, ఇధ పన దోసేన అప్పటిహతచిత్తస్సాతి అత్థో. పుఞ్ఞపాపపహీనస్సాతి చతుత్థమగ్గేన పహీనపుఞ్ఞస్స చేవ పహీనపాపస్స చ ఖీణాసవస్స. నత్థి జాగరతో భయన్తి ఖీణాసవస్స జాగరన్తస్సేవ అభయభావో కథితో వియ. సో పన సద్ధాదీహి పఞ్చహి జాగరధమ్మేహి సమన్నాగతత్తా జాగరో నామ. తస్మా తస్స జాగరన్తస్సాపి అజాగరన్తస్సాపి కిలేసభయం నత్థి కిలేసానం అపచ్ఛావత్తనతో. న హి తం కిలేసా అనుబన్ధన్తి తేన తేన మగ్గేన పహీనానం కిలేసానం పున అనుపగమనతో. తేనేవాహ – ‘‘సోతాపత్తిమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతి, సకదాగామిఅనాగామిఅరహత్తమగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తే కిలేసే న పునేతి న పచ్చేతి న పచ్చాగచ్ఛతీ’’తి (చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౭).

దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా సఫలా అహోసి.

అథేకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘భారియా వతిమే, ఆవుసో, కిలేసా నామ, ఏవరూపస్స అరహత్తస్స ఉపనిస్సాయసమ్పన్నో కులపుత్తో కిలేసేహి ఆలోళితో సత్తవారే గిహీ హుత్వా సత్తవారే పబ్బజితో’’తి. సత్థా తేసం తం కథాపవత్తిం సుత్వా తఙ్ఖణానురూపేన గమనేన ధమ్మసభం గన్త్వా బుద్ధాసనే నిసిన్నో ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ఏవమేవ, భిక్ఖవే, కిలేసా నామ భారియా, సచే ఏతే రూపినో హుత్వా కత్థచి పక్ఖిపితుం సక్కా భవేయ్యుం, చక్కవాళం అతిసమ్బాధం, బ్రహ్మలోకో అతినీచకోతి ఓకాసో నేసం న భవేయ్య, మాదిసమ్పి నామేతే పఞ్ఞాసమ్పన్నం పురిసాజానేయ్యం ఆలోళేన్తి, అవసేసేసు కా కథా? ‘‘అహఞ్హి అడ్ఢనాళిమత్తం వరకచోరకం కుణ్ఠకుదాలఞ్చ నిస్సాయ ఛ వారే పబ్బజిత్వా ఉప్పబ్బజితపుబ్బో’’తి. ‘‘కదా, భన్తే, కదా సుగతా’’తి? ‘‘సుణిస్సథ, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి సుణాథా’’తి అతీతం ఆహరి –

అతీతే బారాణసియం బ్రహ్మదత్తే రజ్జం కారేన్తే కుదాలపణ్డితో నామ బాహిరకపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసిత్వా వస్సారత్తసమయే భూమియా తిన్తాయ ‘‘గేహే మే అడ్ఢనాళిమత్తో వరకచోరకో చ కుణ్ఠకుదాలకో చ అత్థి, వరకచోరకబీజం మా నస్సీ’’తి ఉప్పబ్బజిత్వా ఏకం ఠానం కుదాలేన కసిత్వా తం బీజం వపిత్వా వతిం కత్వా పక్కకాలే ఉద్ధరిత్వా నాళిమత్తబీజం ఠపేత్వా సేసం ఖాది. సో ‘‘కిం మే దాని గేహేన, పున అట్ఠ మాసే పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. ఇమినావ నీహారేన నాళిమత్తం వరకచోరకఞ్చ కుణ్ఠకుదాలఞ్చ నిస్సాయ సత్తవారే గిహీ హుత్వా సత్తవారే పబ్బజిత్వా సత్తమే పన వారే చిన్తేసి – ‘‘అహం ఛ వారే ఇమం కుణ్ఠకుదాలం నిస్సాయ గిహీ హుత్వా పబ్బజితో, కత్థచిదేవ నం ఛడ్డేస్సామీ’’తి. సో గఙ్గాయ తీరం గన్త్వా, ‘‘పతితట్ఠానం పస్సన్తో ఓతరిత్వా గణ్హేయ్యం, యథాస్స పతితట్ఠానం న పస్సామి, తథా నం ఛడ్డేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా నాళిమత్తం బీజం పిలోతికాయ బన్ధిత్వా పిలోతికం కుదాలఫలకే బన్ధిత్వా కుదాలం అగ్గదణ్డకే గహేత్వా గఙ్గాయ తీరే ఠితో అక్ఖీని నిమీలేత్వా ఉపరిసీసే తిక్ఖత్తుం ఆవిజ్ఝిత్వా గఙ్గాయం ఖిపిత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేన్తో పతితట్ఠానం అదిస్వా ‘‘జితం మే, జితం మే’’తి తిక్ఖత్తుం సద్దమకాసి.

తస్మిం ఖణే బారాణసిరాజా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా ఆగన్త్వా నదీతీరే ఖన్ధావారం నివాసేత్వా న్హానత్థాయ నదిం ఓతిణ్ణో తం సద్దం అస్సోసి. రాజూనఞ్చ నామ ‘‘జితం మే’’తి సద్దో అమనాపో హోతి, సో తస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘అహం ఇదాని అమిత్తమద్దనం కత్వా ‘జితం మే’తి ఆగతో, త్వం పన ‘జితం మే, జితం మే’తి విరవసి, కిం నామేత’’న్తి పుచ్ఛి. కుదాలపణ్డితో ‘‘త్వం బాహిరకచోరే జిని, తయా జితం పున అవజితమేవ హోతి, మయా పన అజ్ఝత్తికో లోభచోరో జితో, సో పున మం న జినిస్సతి, తస్సేవ జయో సాధూ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘న తం జితం సాధు జితం, యం జితం అవజీయతి;

తం ఖో జితం సాధు జితం, యం జితం నావజీయతీ’’తి. (జా. ౧.౧.౭౦);

తం ఖణంయేవ చ గఙ్గం ఓలోకేన్తో ఆపోకసిణం నిబ్బత్తేత్వా అధిగతవిసేసో ఆకాసే పల్లఙ్కేన నిసీది. రాజా మహాపురిసస్స ధమ్మకథం సుత్వా వన్దిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సద్ధిం బలకాయేన పబ్బజి. యోజనమత్తా పరిసా అహోసి. అపరోపి సామన్తరాజా తస్స పబ్బజితభావం సుత్వా, ‘‘తస్స రజ్జం గణ్హిస్సామీ’’తి ఆగన్త్వా తథా సమిద్ధం నగరం సుఞ్ఞం దిస్వా, ‘‘ఏవరూపం నగరం ఛడ్డేత్వా పబ్బజితో రాజా ఓరకే ఠానే న పబ్బజిస్సతి, మయాపి పబ్బజితుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తత్థ గన్త్వా మహాపురిసం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా సపరివారో పబ్బజి. ఏతేనేవ నీహారేన సత్త రాజానో పబ్బజింసు. సత్తయోజనికో అస్సమో అహోసి. సత్త రాజానో భోగే ఛడ్డేత్వా ఏత్తకం జనం గహేత్వా పబ్బజింసు. మహాపురిసో బ్రహ్మచరియవాసం వసిత్వా బ్రహ్మలోకూపగో అహోసి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా, ‘‘అహం, భిక్ఖవే, తదా కుదాలపణ్డితో అహోసిం, కిలేసా నామేతే ఏవం భారియా’’తి ఆహ.

చిత్తహత్థత్థేరవత్థు పఞ్చమం.

౬. పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు

కుమ్భూపమన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో ఆరద్ధవిపస్సకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర పఞ్చసతా భిక్ఖూ సత్థు సన్తికే యావ అరహత్తా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా, ‘‘సమణధమ్మం కరిస్సామా’’తి యోజనసతమగ్గం గన్త్వా ఏకం మహావాసగామం అగమంసు. అథ తే మనుస్సా దిస్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదాపేత్వా పణీతేహి యాగుభత్తాదీహి పరివిసిత్వా, ‘‘కహం, భన్తే, గచ్ఛథా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘యథాఫాసుకట్ఠాన’’న్తి వుత్తే, ‘‘భన్తే, ఇమం తేమాసం ఇధేవ వసథ, మయమ్పి తుమ్హాకం సన్తికే సరణేసు పతిట్ఠాయ పఞ్చ సీలాని రక్ఖిస్సామా’’తి యాచిత్వా తేసం అధివాసనం విదిత్వా, ‘‘అవిదూరే ఠానే మహన్తో వనసణ్డో అత్థి, ఏత్థ వసథ, భన్తే’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసుం. భిక్ఖూ తం వనసణ్డం పవిసింసు. తస్మిం వనసణ్డే అధివత్థా దేవతా ‘‘సీలవన్తో, అయ్యా, ఇమం వనసణ్డం అనుప్పత్తా, అయుత్తం ఖో పన అస్మాకం అయ్యేసు ఇధ వసన్తేసు పుత్తదారే గహేత్వా రుక్ఖే అభిరుయ్హ వసితు’’న్తి రుక్ఖతో ఓతరిత్వా భూమియం నిసీదిత్వా చిన్తయింసు, ‘‘అయ్యా, ఇమస్మిం ఠానే అజ్జేకరత్తిం వసిత్వా అద్ధా స్వే గమిస్సన్తీ’’తి. భిక్ఖూపి పునదివసే అన్తోగామే పిణ్డాయ చరిత్వా పున తమేవ వనసణ్డం ఆగమింసు. దేవతా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో స్వాతనాయ కేనచి నిమన్తితో భవిస్సతి, తస్మా పునాగచ్ఛతి, అజ్జ గమనం న భవిస్సతి, స్వే గమిస్సతి మఞ్ఞే’’తి ఇమినా ఉపాయేన అడ్ఢమాసమత్తం భూమియమేవ అచ్ఛింసు.

తతో చిన్తయింసు – ‘‘భదన్తా ఇమం తేమాసం ఇధేవ మఞ్ఞే వసిస్సన్తి, ఇధేవ ఖో పన ఇమేసు వసన్తేసు అమ్హాకం రుక్ఖే అభిరుహిత్వా నిసీదితుమ్పి న యుత్తం, తేమాసం పుత్తదారే గహేత్వా భూమియం నిసీదనట్ఠానానిపి దుక్ఖాని, కిఞ్చి కత్వా ఇమే భిక్ఖూ పలాపేతుం వట్టతీ’’తి. తా తేసు తేసు రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు చేవ చఙ్కమనకోటీసు చ ఛిన్నసీసాని కబన్ధాని దస్సేతుం అమనుస్ససద్దఞ్చ భావేతుం ఆరభింసు. భిక్ఖూనం ఖిపితకాసాదయో రోగా పవత్తింసు. తే అఞ్ఞమఞ్ఞం ‘‘తుయ్హం, ఆవుసో, కిం రుజ్జతీ’’తి పుచ్ఛన్తా, ‘‘మయ్హం ఖిపితరోగో, మయ్హం కాసో’’తి వత్వా, ‘‘ఆవుసో, అహం అజ్జ చఙ్కమనకోటియం ఛిన్నసీసం అద్దసం, అహం రత్తిట్ఠానే కబన్ధం అద్దసం, అహం దివాట్ఠానే అమనుస్ససద్దం అస్సోసిం, పరివజ్జేతబ్బయుత్తకమిదం ఠానం, అమ్హాకం ఇధ అఫాసుకం అహోసి, సత్థు సన్తికం గమిస్సామా’’తి నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన సత్థు సన్తికం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు.

అథ నే సత్థా ఆహ – ‘‘కిం, భిక్ఖవే, తస్మిం ఠానే వసితుం న సక్ఖిస్సథా’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, అమ్హాకం తస్మిం ఠానే వసన్తానం ఏవరూపాని భేరవారమ్మణాని ఉపట్ఠహన్తి, ఏవరూపం అఫాసుకం హోతి, తేన మయం ‘వజ్జేతబ్బయుత్తకమిదం ఠాన’న్తి తం ఛడ్డేత్వా తుమ్హాకం సన్తికం ఆగతా’’తి. ‘‘భిక్ఖవే, తత్థేవ తుమ్హాకం గన్తుం వట్టతీ’’తి. ‘‘న సక్కా, భన్తే’’తి. ‘‘భిక్ఖవే, తుమ్హే ఆవుధం అగ్గహేత్వా గతా, ఇదాని ఆవుధం గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి. ‘‘కతరావుధం, భన్తే’’తి? సత్థా ‘‘అహం ఆవుధం వో దస్సామి, మయా దిన్నం ఆవుధం గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి వత్వా –

‘‘కరణీయమత్థకుసలేన, యన్త సన్తం పదం అభిసమేచ్చ;

సక్కో ఉజూ చ సుహుజూ చ, సువచో చస్స ముదు అనతిమానీ’’తి. (ఖు. పా. ౯.౧; సు. ని. ౧౪౩) –

సకలం మేత్తసుత్తం కథేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, ఇమం తుమ్హే బహి విహారస్స వనసణ్డతో పట్ఠాయ సజ్ఝాయన్తా అన్తోవిహారం పవిసేయ్యాథా’’తి ఉయ్యోజేసి. తే సత్థారం వన్దిత్వా నిక్ఖమిత్వా అనుపుబ్బేన తం ఠానం పత్వా బహివిహారే గణసజ్ఝాయం కత్వా సజ్ఝాయమానా వనసణ్డం పవిసింసు. సకలవనసణ్డే దేవతా మేత్తచిత్తం పటిలభిత్వా తేసం పచ్చుగ్గమనం కత్వా పత్తచీవరపటిగ్గహణం ఆపుచ్ఛింసు, హత్థపాదసమ్బాహనం ఆపుచ్ఛింసు, తేసం తత్థ తత్థ ఆరక్ఖం సంవిదహింసు, పక్కధూపనతేలం వియ సన్నిసిన్నా అహేసుం. కత్థచి అమనుస్ససద్దో నామ నాహోసి. తేసం భిక్ఖూనం చిత్తం ఏకగ్గం అహోసి. తే రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నా విపస్సనాయ చిత్తం ఓతారేత్వా అత్తని ఖయవయం పట్ఠపేత్వా, ‘‘అయం అత్తభావో నామ భిజ్జనకట్ఠేన అథావరట్ఠేన కులాలభాజనసదిసో’’తి విపస్సనం వడ్ఢయింసు. సమ్మాసమ్బుద్ధో గన్ధకుటియా నిసిన్నోవ తేసం విపస్సనాయ ఆరద్ధభావం ఞత్వా తే భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా, ‘‘ఏవమేవ, భిక్ఖవే, అయం అత్తభావో నామ భిజ్జనకట్ఠేన అథావరట్ఠేన కులాలభాజనసదిసో ఏవా’’తి వత్వా ఓభాసం ఫరిత్వా యోజనసతే ఠితోపి అభిముఖే నిసిన్నో వియ ఛబ్బణ్ణరంసియో విస్సజ్జేత్వా దిస్సమానేన రూపేన ఇమం గాథమాహ –

౪౦. ‘‘కుమ్భూపమం కాయమింమ విదిత్వా, నగరూపమం చిత్తమిదం ఠపేత్వా;

యోధేథ మారం పఞ్ఞావుధేన, జితఞ్చ రక్ఖే అనివేసనో సియా’’తి.

తత్థ కుమ్భూపమన్తి అబలదుబ్బలట్ఠేన అనద్ధనియతావకాలికట్ఠేన ఇమం కేసాదిసమూహసఙ్ఖాతం కాయం కుమ్భూపమం కులాలభాజనసదిసం విదిత్వా. నగరూపమం చిత్తమిదం ఠపేత్వాతి నగరం నామ బహిద్ధా థిరం హోతి, గమ్భీరపరిఖం పాకారపరిక్ఖిత్తం ద్వారట్టాలకయుత్తం, అన్తోసువిభత్తవీథిచతుక్కసిఙ్ఘాటకసమ్పన్నం అన్తరాపణం, తం ‘‘విలుమ్పిస్సామా’’తి బహిద్ధా చోరా ఆగన్త్వా పవిసితుం అసక్కోన్తా పబ్బతం ఆసజ్జ పటిహతా వియ గచ్ఛన్తి, ఏవమేవ పణ్డితో కులపుత్తో అత్తనో విపస్సనాచిత్తం థిరం నగరసదిసం కత్వా ఠపేత్వా నగరే ఠితో ఏకతోధారాదినానప్పకారావుధేన చోరగణం వియ విపస్సనామయేన చ అరియమగ్గమయేన చ పఞ్ఞావుధేన తంతంమగ్గవజ్ఝం కిలేసమారం పటిబాహన్తో తం తం కిలేసమారం యోధేథ, పహరేయ్యాథాతి అత్థో. జితఞ్చ రక్ఖేతి జితఞ్చ ఉప్పాదితం తరుణవిపస్సనం ఆవాససప్పాయఉతుసప్పాయభోజనసప్పాయపుగ్గలసప్పాయధమ్మస్సవనసప్పాయాదీని ఆసేవన్తో అన్తరన్తరా సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ సుద్ధచిత్తేన సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో రక్ఖేయ్య.

అనివేసనో సియాతి అనాలయో భవేయ్య. యథా నామ యోధో సఙ్గామసీసే బలకోట్ఠకం కత్వా అమిత్తేహి సద్ధిం యుజ్ఝన్తో ఛాతో వా పిపాసితో వా హుత్వా సన్నాహే వా సిథిలే ఆవుధే వా పతితే బలకోట్ఠకం పవిసిత్వా విస్సమిత్వా భుఞ్జిత్వా పివిత్వా సన్నహిత్వా ఆవుధం గహేత్వా పున నిక్ఖమిత్వా యుజ్ఝన్తో పరసేనం మద్దతి, అజితం జినాతి, జితం రక్ఖతి. సో హి సచే బలకోట్ఠకే ఠితో ఏవం విస్సమన్తో తం అస్సాదేన్తో అచ్ఛేయ్య, రజ్జం పరహత్థగతం కరేయ్య, ఏవమేవ, భిక్ఖు, పటిలద్ధం తరుణవిపస్సనం పునప్పునం సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తతో వుట్ఠాయ సుద్ధచిత్తేన సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో రక్ఖితుం సక్కోతి, ఉత్తరిమగ్గఫలపటిలాభేన కిలేసమారం జినాతి. సచే పన సో సమాపత్తిమేవ అస్సాదేతి, సుద్ధచిత్తేన పునప్పునం సఙ్ఖారే న సమ్మసతి, మగ్గఫలపటివేధం కాతుం న సక్కోతి. తస్మా రక్ఖితబ్బయుత్తకం రక్ఖన్తో అనివేసనో సియా, సమాపత్తిం నివేసనం కత్వా తత్థ న నివేసేయ్య, ఆలయం న కరేయ్యాతి అత్థో. ‘‘అద్ధా తుమ్హేపి ఏవం కరోథా’’తి ఏవం సత్థా తేసం భిక్ఖూనం ధమ్మం దేసేసి.

దేసనావసానే పఞ్చసతా భిక్ఖూ నిసిన్నట్ఠానే నిసిన్నాయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పత్వా తథాగతస్స సువణ్ణవణ్ణం సరీరం వణ్ణయన్తా థోమేన్తా వన్దన్తావ ఆగచ్ఛింసూతి.

పఞ్చసతభిక్ఖువత్థు ఛట్ఠం.

౭. పూతిగత్తతిస్సత్థేరవత్థు

అచిరం వతయం కాయోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో పూతిగత్తతిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకో కిర సావత్థివాసీ కులపుత్తో సత్థు సన్తికే ధమ్మం సుత్వా సాసనే ఉరం దత్వా పబ్బజితో, సో లద్ధూపసమ్పదో తిస్సత్థేరో నామ అహోసి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే తస్స సరీరే రోగో ఉదపాది. సాసపమత్తియో పిళకా ఉట్ఠహింసు. తా అనుపుబ్బేన ముగ్గమత్తా కలాయమత్తా కోలట్ఠిమత్తా ఆమలకమత్తా బేళువసలాటుమత్తా బేళువమత్తా హుత్వా పభిజ్జింసు, సకలసరీరం ఛిద్దావఛిద్దం అహోసి. పూతిగత్తతిస్సత్థేరోత్వేవస్స నామం ఉదపాది. అథస్స అపరభాగే అట్ఠీని భిజ్జింసు. సో అప్పటిజగ్గియో అహోసి. నివాసనపారుపనం పుబ్బలోహితమక్ఖితం జాలపూవసదిసం అహోసి. సద్ధివిహారికాదయో పటిజగ్గితుం అసక్కోన్తా ఛడ్డయింసు. సో అనాథో హుత్వా నిపజ్జి.

బుద్ధానఞ్చ నామ ద్వే వారే లోకవోలోకనం అవిజహితం హోతి. పచ్చూసకాలే లోకం వోలోకేన్తా చక్కవాళముఖవట్టితో పట్ఠాయ గన్ధకుటిఅభిముఖం ఞాణం కత్వా ఓలోకేన్తి, సాయం ఓలోకేన్తా గన్ధకుటితో పట్ఠాయ బాహిరాభిముఖం ఞాణం కత్వా ఓలోకేన్తి. తస్మిం పన సమయే భగవతో ఞాణజాలస్స అన్తో పూతిగత్తతిస్సత్థేరో పఞ్ఞాయి. సత్థా తస్స భిక్ఖునో అరహత్తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా, ‘‘అయం సద్ధివిహారికాదీహి ఛడ్డితో, ఇదానిస్స మం ఠపేత్వా అఞ్ఞం పటిసరణం నత్థీ’’తి గన్ధకుటితో నిక్ఖమిత్వా విహారచారికం చరమానో వియ అగ్గిసాలం గన్త్వా ఉక్ఖలిం ధోవిత్వా ఉదకం దత్వా ఉద్ధనం ఆరోపేత్వా ఉదకస్స తత్తభావం ఆగమయమానో అగ్గిసాలాయమేవ అట్ఠాసి. తత్తభావం జానిత్వా గన్త్వా తస్స భిక్ఖునో నిపన్నమఞ్చకోటియం గణ్హి, తదా భిక్ఖూ ‘‘అపేథ, భన్తే, మయం గణ్హిస్సామా’’తి మఞ్చకం గహేత్వా అగ్గిసాలం ఆనయింసు. సత్థా అమ్బణం ఆహరాపేత్వా ఉణ్హోదకం ఆసిఞ్చిత్వా తేహి భిక్ఖూహి తస్స పారుపనం గాహాపేత్వా ఉణ్హోదకే మద్దాపేత్వా మన్దాతపే విస్సజ్జాపేసి. అథస్స సన్తికే ఠత్వా సరీరం ఉణ్హోదకేన తేమేత్వా ఘంసిత్వా న్హాపేసి, తస్స నహానపరియోసానే పారుపనం సుక్ఖి. అథ నం తం నివాసాపేత్వా నివత్థకాసావం ఉదకే మద్దాపేత్వా ఆతపే విస్సజ్జాపేసి. అథస్స గత్తే ఉదకే ఛిన్నమత్తే తమ్పి సుక్ఖి. సో ఏకం కాసావం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా సల్లహుకసరీరో ఏకగ్గచిత్తో మఞ్చకే నిపజ్జి. సత్థా తస్స ఉస్సీసకే ఠత్వా, ‘‘భిక్ఖు అయం తవ కాయో అపేతవిఞ్ఞాణో నిరుపకారో హుత్వా కలిఙ్గరం వియ పథవియం సేస్సతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౧. ‘‘అచిరం వతయం కాయో, పథవిం అధిసేస్సతి;

ఛుద్ధో అపేతవిఞ్ఞాణో, నిరత్థంవ కలిఙ్గర’’న్తి.

తత్థ అచిరం వతాతి భిక్ఖు న చిరస్సేవ అయం కాయో పథవిం అధిసేస్సతి, ఇమిస్సా పకతిసయనేన సయితాయ పథవియా ఉపరి సయిస్సతి. ఛుద్ధోతి అపవిద్ధో, అపగతవిఞ్ఞాణతాయ తుచ్ఛో హుత్వా సేస్సతీతి దస్సేతి. యథా కిం? నిరత్థంవ కలిఙ్గరం నిరుపకారం నిరత్థకం కట్ఠఖణ్డం వియ. దబ్బసమ్భారత్థికా హి మనుస్సా అరఞ్ఞం పవిసిత్వా ఉజుకం ఉజుకసణ్ఠానేన వఙ్కం వఙ్కసణ్ఠానేన ఛిన్దిత్వా దబ్బసమ్భారం గణ్హన్తి, అవసేసం పన సుసిరఞ్చ పూతికఞ్చ అసారకఞ్చ గణ్ఠిజాతఞ్చ ఛిన్దిత్వా తత్థేవ ఛడ్డేన్తి. అఞ్ఞే దబ్బసమ్భారత్థికా ఆగన్త్వా తం గహేతారో నామ నత్థి, ఓలోకేత్వా అత్తనో ఉపకారకమేవ గణ్హన్తి, ఇతరం పథవీగతమేవ హోతి. తం పన తేన తేన ఉపాయేన మఞ్చపటిపాదకం వా పాదకథలికం వా ఫలకపీఠం వా కాతుం సక్కాపి భవేయ్య. ఇమస్మిం పన అత్తభావే ద్వత్తింసాయ కోట్ఠాసేసు ఏకకోట్ఠాసోపి మఞ్చపటిపాదకాదివసేన అఞ్ఞేన వా ఉపకారముఖేన గయ్హూపగో నామ నత్థి, కేవలం నిరత్థంవ కలిఙ్గరం అయం కాయో అపగతవిఞ్ఞాణో కతిపాహేనేవ పథవియం సేస్సతీతి.

దేసనావసానే పూతిగత్తతిస్సత్థేరో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి, అఞ్ఞేపి బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం. థేరోపి అరహత్తం పత్వావ పరినిబ్బాయి. సత్థా తస్స సరీరకిచ్చం కారాపేత్వా ధాతుయో గహేత్వా చేతియం కారాపేసి. భిక్ఖూ సత్థారం పుచ్ఛింసు – ‘‘భన్తే, పూతిగత్తతిస్సత్థేరో కుహిం నిబ్బత్తో’’తి. ‘‘పరినిబ్బుతో, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘భన్తే, ఏవరూపస్స పన అరహత్తూపనిస్సయసమ్పన్నస్స భిక్ఖునో కిం కారణా గత్తం పుతికం జాతం, కిం కారణా అట్ఠీని భిన్నాని, కిమస్స కారణం అరహత్తస్స ఉపనిస్సయభావం పత్త’’న్తి? ‘‘భిక్ఖవే, సబ్బమేతం ఏతస్స అత్తనా కతకమ్మేనేవ నిబ్బత్త’’న్తి. ‘‘కిం పన తేన, భన్తే, కత’’న్తి? ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథా’’తి అతీతం ఆహరి –

అయం కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే సాకుణికో హుత్వా బహూ సకుణే వధిత్వా ఇస్సరజనం ఉపట్ఠహి. తేసం దిన్నావసేసే విక్కిణాతి, ‘‘విక్కితావసేసా మారేత్వా ఠపితా పూతికా భవిస్సన్తీ’’తి యథా ఉప్పతితుం న సక్కోన్తి, తథా తేసం జఙ్ఘట్ఠీని చ పక్ఖట్ఠీని చ భిన్దిత్వా రాసిం కత్వా ఠపేతి, తే పునదివసే విక్కిణాతి. అతిబహూనం పన లద్ధకాలే అత్తనోపి అత్థాయ పచాపేతి. తస్సేకదివసం రసభోజనే పక్కే ఏకో ఖీణాసవో పిణ్డాయ చరన్తో గేహద్వారే అట్ఠాసి. సో థేరం దిస్వా చిత్తం పసాదేత్వా, ‘‘మయా బహూ పాణా మారేత్వా ఖాదితా, అయ్యో చ మే గేహద్వారే ఠితో, అన్తోగేహే చ రసభోజనం సంవిజ్జతి, పిణ్డపాతమస్స దస్సామీ’’తి తస్స పత్తం ఆదాయ పూరేత్వా రసపిణ్డపాతం దత్వా థేరం పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్స మత్థకం పాపుణేయ్య’’న్తి ఆహ. థేరో ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనం అకాసి. ‘‘భిక్ఖవే, తదా కతకమ్మవసేనేతం తిస్సస్స నిప్ఫన్నం, సకుణానం అట్ఠిభేదననిస్సన్దేన తిస్సస్స గత్తఞ్చ పూతికం జాతం, అట్ఠీని చ భిన్నాని, ఖీణాసవస్స రసపిణ్డపాతదాననిస్సన్దేన అరహత్తం పత్తో’’తి.

పూతిగత్తతిస్సత్థేరవత్థు సత్తమం.

౮. నన్దగోపాలకవత్థు

దిసో దిసన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా కోసలజనపదే నన్దగోపాలకం ఆరబ్భ కథేసి.

సావత్థియం కిర అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో నన్దో నామ గోపాలకో గోయూథం రక్ఖతి అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో. సో కిర యథా కేణియో జటిలో పబ్బజ్జావేసేన, ఏవం గోపాలకత్తేన రాజబలిం పరిహరన్తో అత్తనో కుటుమ్బం రక్ఖతి. సో కాలేన కాలం పఞ్చ గోరసే ఆదాయ అనాథపిణ్డికస్స సన్తికం ఆగన్త్వా సత్థారం పస్సతి, ధమ్మం సుణాతి, అత్తనో వసనట్ఠానం ఆగమనత్థాయ సత్థారం యాచతి. సత్థా తస్స ఞాణపరిపాకం ఆగమయమానో ఆగన్త్వా పరిపక్కభావం ఞత్వా ఏకదివసం మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో చారికం చరన్తో మగ్గా ఓక్కమ్మ తస్స వసనట్ఠానాసన్నే అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే నిసీది. నన్దో సత్థు సన్తికం అగన్త్వా వన్దిత్వా పటిసన్థారం కత్వా సత్థారం నిమన్తేత్వా సత్థాహం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స పణీతం పఞ్చగోరసదానం అదాసి. సత్తమే దివసే సత్థా అనుమోదనం కత్వా దానకథాదిభేదం అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. కథాపరియోసానే నన్దగోపాలకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాయ సత్థు పత్తం గహేత్వా సత్థారం అనుగచ్ఛన్తో దూరం గన్త్వా, ‘‘తిట్ఠ, ఉపాసకా’’తి నివత్తియమానో వన్దిత్వా నివత్తి. అథ నం ఏకో లుద్దకో విజ్ఝిత్వా మారేసి. పచ్ఛతో ఆగచ్ఛన్తా భిక్ఖూ నం దిస్వా గన్త్వా సత్థారం ఆహంసు – ‘‘నన్దో, భన్తే, గోపాలకో తుమ్హాకం ఇధాగతత్తా మహాదానం దత్వా అనుగన్త్వా నివత్తేన్తో మారితో, సచే తుమ్హే నాగచ్ఛిస్సథ, నాస్స మరణం అభవిస్సా’’తి. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, మయి ఆగతేపి అనాగతేపి తస్స చతస్సో దిసా చతస్సో అనుదిసా చ గచ్ఛన్తస్సాపి మరణతో ముచ్చనూపాయో నామ నత్థి. యఞ్హి నేవ చోరా, న వేరినో కరోన్తి, తం ఇమేసం సత్తానం అన్తోపదుట్ఠం మిచ్ఛాపణిహితం చిత్తమేవ కరోతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౨. ‘‘దిసో దిసం యం తం కయిరా, వేరీ వా పన వేరినం;

మిచ్ఛాపణిహితం చిత్తం, పాపియో నం తతో కరే’’తి.

తత్థ దిసో దిసన్తి చోరో చోరం. ‘‘దిస్వా’’తి పాఠసేసో. యం తం కయిరాతి యం తం తస్స అనయబ్యసనం కరేయ్య. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకో ఏకస్స మిత్తదుబ్భీ చోరో పుత్తదారఖేత్తవత్థు గోమహింసాదీసు అపరజ్ఝన్తో యస్స అపరజ్ఝతి, తమ్పి తథేవ అత్తని అపరజ్ఝన్తం చోరం దిస్వా, వేరి వా పన కేనచిదేవ కారణేన బద్ధవేరం వేరిం దిస్వా అత్తనో కక్ఖళతాయ దారుణతాయ యం తం తస్స అనయబ్యసనం కరేయ్య, పుత్తదారం వా పీళేయ్య, ఖేత్తాదీని వా నాసేయ్య, జీవితా వా పన నం వోరోపేయ్య, దససు అకుసలకమ్మపథేసు మిచ్ఛాఠపితత్తా మిచ్ఛాపహిణితం చిత్తం పాపియో నం తతో కరే తం పురిసం తతో పాపతరం కరేయ్య. వుత్తప్పకారేహి, దిసో దిసస్స వా వేరీ వేరినో వా ఇమస్మింయేవ అత్తభావే దుక్ఖం వా ఉప్పాదేయ్య, జీవితక్ఖయం వా కరేయ్య. ఇదం పన అకుసలకమ్మపథేసు మిచ్ఛాఠపితం చిత్తం దిట్ఠేవ ధమ్మే అనయబ్యసనం పాపేతి, అత్తభావసతసహస్సేసుపి చతూసు అపాయేసు ఖిపిత్వా సీసం ఉక్ఖిపితుం న దేతీతి.

దేసనాపరియోసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పత్తా. మహాజనస్స సాత్థికా దేసనా జాతా. ఉపాసకేన పన భవన్తరే కతకమ్మం భిక్ఖూహి న పుచ్ఛితం, తస్మా సత్థారా న కథితన్తి.

నన్దగోపాలకవత్థు అట్ఠమం.

౯. సోరేయ్యత్థేరవత్థు

న తం మాతా పితా కయిరాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా సావత్థియం జేతవనే విహరన్తో సోరేయ్యత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

వత్థు సోరేయ్యనగరే సముట్ఠితం, సావత్థియం నిట్ఠాపేసి. సమ్మాసమ్బుద్ధే సావత్థియం విహరన్తే సోరేయ్యనగరే సోరేయ్యసేట్ఠిపుత్తో ఏకేన సహాయకేన సద్ధిం సుఖయానకే నిసీదిత్వా మహన్తేన పరివారేన న్హానత్థాయ నగరా నిక్ఖమి. తస్మిం ఖణే మహాకచ్చాయనత్థేరో సోరేయ్యనగరం పిణ్డాయ పవిసితుకామో హుత్వా బహినగరే సఙ్ఘాటిం పారుపతి. థేరస్స చ సువణ్ణవణ్ణం సరీరం. సోరేయ్యసేట్ఠిపుత్తో తం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘అహో వత అయం వా థేరో మమ భరియా భవేయ్య, మమ వా భరియాయ సరీరవణ్ణో ఏతస్స సరీరవణ్ణో వియ భవేయ్యా’’తి. తస్స చిన్తితమత్తేయేవ పురిసలిఙ్గం అన్తరధాయి, ఇత్థిలిఙ్గం పాతురహోసి. సో లజ్జమానో యానకా ఓరుయ్హ పలాయి. పరిజనో తం అసఞ్జానన్తో ‘‘కిమేత’’న్తి ఆహ. సాపి తక్కసిలమగ్గం పటిపజ్జి. సహాయకోపిస్సా ఇతో చితో చ విచరిత్వాపి నాద్దస. సబ్బే న్హాయిత్వా గేహం అగమింసు. ‘‘కహం సేట్ఠిపుత్తో’’తి చ వుత్తే, ‘‘న్హత్వా ఆగతో భవిస్సతీతి మఞ్ఞిమ్హా’’తి వదింసు. అథస్స మాతాపితరో తత్థ తత్థ పరియేసిత్వా అపస్సన్తా రోదిత్వా పరిదేవిత్వా, ‘‘మతో భవిస్సతీ’’తి మతకభత్తం అదంసు. సా ఏకం తక్కసిలగామిం సత్థవాహం దిస్వా యానకస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధి.

అథ నం మనుస్సా దిస్వా, ‘‘అమ్హాకం యానకస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుగచ్ఛతి, మయం ‘కస్సేసా దారికా’తి తం న జానామా’’తి వదింసు. సాపి ‘‘తుమ్హే అత్తనో యానకం పాజేథ, అహం పదసా గమిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తీ అఙ్గులిముద్దికం దత్వా ఏకస్మిం యానకే ఓకాసం కారేసి. మనుస్సా చిన్తయింసు – ‘‘తక్కసిలనగరే అమ్హాకం సేట్ఠిపుత్తస్స భరియా నత్థి, తస్స ఆచిక్ఖిస్సామ, మహాపణ్ణాకారో నో భవిస్సతీ’’తి. తే గేహం గన్త్వా, ‘‘సామి, అమ్హేహి తుమ్హాకం ఏకం ఇత్థిరతనం ఆనీత’’న్తి ఆహంసు. సో తం సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా అత్తనో వయానురూపం అభిరూపం పాసాదికం దిస్వా ఉప్పన్నసినేహో గేహే అకాసి. పురిసా హి ఇత్థియో, ఇత్థియో వా పురిసా అభూతపుబ్బా నామ నత్థి. పురిసా హి పరస్స దారేసు అతిచరిత్వా కాలం కత్వా బహూని వస్ససతసహస్సాని నిరయే పచ్చిత్వా మనుస్సజాతిం ఆగచ్ఛన్తా అత్తభావసతే ఇత్థిభావం ఆపజ్జన్తి.

ఆనన్దత్థేరోపి కప్పసతసహస్సం పూరితపారమీ అరియసావకో సంసారే సంసరన్తో ఏకస్మిం అత్తభావే కమ్మారకులే నిబ్బత్తో. పరదారకమ్మం కత్వా నిరయే పచ్చిత్వా పక్కావసేసేన చుద్దససు అత్తభావేసు పురిసస్స పాదపరిచారికా ఇత్థీ అహోసి, సత్తసు అత్తభావేసు బీజుద్ధరణం పాపుణి. ఇత్థియో పన దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా ఇత్థిభావే ఛన్దం విరాజేత్వా, ‘‘ఇదం నో పుఞ్ఞం పురిసత్తభావపటిలాభాయ సంవత్తతూ’’తి చిత్తం అధిట్ఠహిత్వా కాలం కత్వా పురిసత్తభావం పటిలభన్తి, పతిదేవతా హుత్వా సామికే సమ్మాపటిపత్తివసేనాపి పురిసత్తభావం పటిలభన్తేవ.

అయం పన సేట్ఠిపుత్తో థేరే అయోనిసో చిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఇత్థిభావం పటిలభి. తక్కసిలాయం సేట్ఠిపుత్తేన సద్ధిం సంవాసమన్వాయ పన తస్సా కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా దసమాసచ్చయేన పుత్తం లభిత్వా తస్స పదసా గమనకాలే అపరమ్పి పుత్తం పటిలభి. ఏవమస్సా కుచ్ఛియం వుత్థా ద్వే, సోరేయ్యనగరే తం పటిచ్చ నిబ్బత్తా ద్వేతి చత్తారో పుత్తా అహేసుం. తస్మిం కాలే సోరేయ్యనగరతో తస్సా సహాయకో సేట్ఠిపుత్తో పఞ్చహి సకటసతేహి తక్కసిలం గన్త్వా సుఖయానకే నిసిన్నో నగరం పావిసి. అథ నం సా ఉపరిపాసాదతలే వాతపానం వివరిత్వా అన్తరవీథిం ఓలోకయమానా ఠితా దిస్వా సఞ్జానిత్వా దాసిం పేసేత్వా పక్కోసాపేత్వా మహాతలే నిసీదాపేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం అకాసి. అథ నం సో ఆహ – ‘‘భద్దే, త్వం ఇతో పుబ్బే అమ్హేహి న దిట్ఠపుబ్బా, అథ చ పన నో మహన్తం సక్కారం కరోసి, జానాసి త్వం అమ్హే’’తి. ‘‘ఆమ, సామి, జానామి, నను తుమ్హే సోరేయ్యనగరవాసినో’’తి? ‘‘ఆమ, భద్దే’’తి. సా మాతాపితూనఞ్చ భరియాయ చ పుత్తానఞ్చ అరోగభావం పుచ్ఛి. ఇతరో ‘‘ఆమ, భద్దే, అరోగా’’తి వత్వా ‘‘జానాసి త్వం ఏతే’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ సామి, జానామి. తేసం ఏకో పుత్తో అత్థి, సో కహం, సామీ’’తి? ‘‘భద్దే, మా ఏతం కథేహి, మయం తేన సద్ధిం ఏకదివసం సుఖయానకే నిసీదిత్వా న్హాయితుం నిక్ఖన్తా నేవస్స గతిం జానామ, ఇతో చితో చ విచరిత్వా తం అదిస్వా మాతాపితూనం ఆరోచయిమ్హా, తేపిస్స రోదిత్వా కన్దిత్వా పేతకిచ్చం కిరింసూ’’తి. ‘‘అహం సో, సామీ’’తి. ‘‘అపేహి, భద్దే, కిం కథేసి మయ్హం సహాయో దేవకుమారో వియ ఏకో పురిసో’’తి? ‘‘హోతు, సామి, అహం సో’’తి. ‘‘అథ ఇదం కిం నామా’’తి? ‘‘తం దివసం తే అయ్యో మహాకచ్చాయనత్థేరో దిట్ఠో’’తి? ‘‘ఆమ, దిట్ఠో’’తి. అహం అయ్యం మహాకచ్చాయనత్థేరం ఓలోకేత్వా, ‘‘అహో వత అయం వా థేరో మమ భరియా భవేయ్య, ఏతస్స వా సరీరవణ్ణో వియ మమ భరియాయ సరీరవణ్ణో భవేయ్యా’’తి చిన్తేసిం. చిన్తితక్ఖణేయేవ మే పురిసలిఙ్గం అన్తరధాయి, ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభవి. అథాహం లజ్జమానా కస్సచి కిఞ్చి వత్తుం అసక్కుణిత్వా తతో పలాయిత్వా ఇధాగతా, సామీతి.

‘‘అహో వత తే భారియం కమ్మం కతం, కస్మా మయ్హం నాచిక్ఖి, అపిచ పన తే థేరో ఖమాపితో’’తి? ‘‘న ఖమాపితో, సామి. జానాసి పన త్వం కహం థేరో’’తి? ‘‘ఇమమేవ నగరం ఉపనిస్సాయ విహరతీ’’తి. ‘‘సచే పిణ్డాయ చరన్తో ఇధాగచ్ఛేయ్య, అహం మమ అయ్యస్స భిక్ఖాహారం దదేయ్యం, సామీ’’తి. ‘‘తేన హి సీఘం సక్కారం కరోహి, అమ్హాకం అయ్యం ఖమాపేస్సామా’’తి సో థేరస్స వసనట్ఠానం గన్త్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో, ‘‘భన్తే, స్వే మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. ‘‘నను త్వం, సేట్ఠిపుత్త, ఆగన్తుకోసీ’’తి. ‘‘భన్తే, మా అమ్హాకం ఆగన్తుకభావం పుచ్ఛథ, స్వే మే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. థేరో అధివాసేసి, గేహేపి థేరస్స మహాసక్కారో పటియత్తో. థేరో పునదివసే తం గేహద్వారం అగమాసి. అథ నం నిసీదాపేత్వా పణీతేనాహారేన పరివిసిత్వా సేట్ఠిపుత్తో తం ఇత్థిం గహేత్వా థేరస్స పాదమూలే నిపజ్జాపేత్వా, ‘‘భన్తే, మయ్హం సహాయికాయ ఖమథా’’తి ఆహ. ‘‘కిమేత’’న్తి? ‘‘అయం, భన్తే, పుబ్బే మయ్హం పియసహాయకో హుత్వా తుమ్హే ఓలోకేత్వా ఏవం నామ చిన్తేసి, అథస్స పురిసలిఙ్గం అన్తరధాయి, ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభవి, ఖమథ, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి ఉట్ఠహథ, ఖమామి వో అహ’’న్తి. థేరేన ‘‘ఖమామీ’’తి వుత్తమత్తేయేవ ఇత్థిలిఙ్గం అన్తరధాయి, పురిసలిఙ్గం పాతుభవి.

పురిసలిఙ్గే పాతుభూతమత్తేయేవ తం తక్కసిలాయ సేట్ఠిపుత్తో ఆహ – ‘‘సమ్మ సహాయక, ఇమే ద్వే దారకా తవ కుచ్ఛియం వుత్థత్తా మం పటిచ్చ నిబ్బత్తత్తా ఉభిన్నమ్పినో పుత్తా ఏవ, ఇధేవ వసిస్సామ, మా ఉక్కణ్ఠీ’’తి. ‘‘సమ్మ, అహం ఏకేనత్తభావేన పఠమం పురిసో హుత్వా ఇత్థిభావం పత్వా పున పురిసో జాతోతి విప్పకారప్పత్తో, పఠమం మం పటిచ్చ ద్వే పుత్తా నిబ్బత్తా, ఇదాని మే కుచ్ఛితో ద్వే పుత్తా నిక్ఖన్తా, స్వాహం ఏకేనత్తభావేన విప్పకారప్పత్తో, పున ‘గేహే వసిస్సతీ’తి సఞ్ఞం మా కరి, అహం మమ అయ్యస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామి. ఇమే ద్వే దారకా తవ భారాతి, ఇమేసు మా పమజ్జీ’’తి వత్వా పుత్తే సీసే పరిచుమ్బిత్వా పరిమజ్జిత్వా ఉరే నిపజ్జాపేత్వా పితు నియ్యాదేత్వా నిక్ఖమిత్వా థేరస్స సన్తికే పబ్బజ్జం యాచి. థేరోపి నం పబ్బాజేత్వా ఉపసమ్పాదేత్వా గణ్హిత్వావ చారికం చరమానో అనుపుబ్బేన సావత్థిం అగమాసి. తస్స సోరేయ్యత్థేరోతి నామం అహోసి. జనపదవాసినో తం పవత్తిం ఞత్వా సఙ్ఖుభిత్వా కోతూహలజాతా తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛింసు – ‘‘ఏవం కిర, భన్తే’’తి? ‘‘ఆమ, ఆవుసో’’తి. ‘‘భన్తే, ఏవరూపమ్పి కారణం నామ హోతి’’? ‘‘తుమ్హాకం కుచ్ఛియం కిర ద్వే పుత్తా నిబ్బత్తా, తుమ్హే పటిచ్చ ద్వే జాతా, తేసం వో కతరేసు బలవసినేహో హోతీ’’తి? ‘‘కుచ్ఛియం వుత్థకేసు, ఆవుసో’’తి. ఆగతాగతా నిబద్ధం తథేవ పుచ్ఛింసు.

థేరో ‘‘కుచ్ఛియం వుత్తకేసు ఏవ సినేహో బలవా’’తి పునప్పునం కథేన్తో హరాయమానో ఏకోవ నిసీదతి, ఏకోవ తిట్ఠతి. సో ఏవం ఏకత్తూపగతో అత్తభావే ఖయవయం సముట్ఠాపేత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అథ నం ఆగతాగతా పుచ్ఛన్తి – ‘‘భన్తే, ఏవం కిర నామ అహోసీ’’తి? ‘‘ఆమావుసో’’తి. ‘‘కతరేసు సినేహో బలవా’’తి? ‘‘మయ్హం కత్థచి సినేహో నామ నత్థీ’’తి. భిక్ఖూ ‘‘అయం అభూతం కథేసి, పురిమదివసేసు ‘కుచ్ఛియం వుత్థపుత్తేసు సినేహో బలవా’తి వత్వా ఇదాని ‘మయ్హం కత్థచి సినేహో నత్థీ’తి వదతి, అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, భన్తే’’తి ఆహంసు. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, మమ పుత్తో అఞ్ఞం బ్యాకరోతి, మమ పుత్తస్స సమ్మాపణిహితేన చిత్తేన మగ్గస్స దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ న కత్థచి సినేహో జాతో, యం సమ్పత్తిం నేవ మాతా, న పితా కాతుం సక్కోతి, తం ఇమేసం సత్తానం అబ్భన్తరే పవత్తం సమ్మాపణిహితం చిత్తమేవ దేతీ’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౪౩. ‘‘న తం మాతా పితా కయిరా, అఞ్ఞే వాపి చ ఞాతకా;

సమ్మాపణిహితం చిత్తం, సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి.

తత్థన తన్తి తం కారణం నేవ మాతా కరేయ్య, న పితా, న అఞ్ఞే ఞాతకా. సమ్మాపణిహితన్తి దససు కుసలకమ్మపథేసు సమ్మా ఠపితం. సేయ్యసో నం తతో కరేతి తతో కారణతో సేయ్యసో నం వరతరం ఉత్తరితరం కరేయ్య, కరోతీతి అత్థో. మాతాపితరో హి పుత్తానం ధనం దదమానా ఏకస్మింయేవ అత్తభావే కమ్మం అకత్వా సుఖేన జీవికకప్పనం ధనం దాతుం సక్కోన్తి. విసాఖాయ మాతాపితరోపి తావ మహద్ధనా మహాభోగా, తస్సా ఏకస్మింయేవ అత్తభావే సుఖేన జీవికకప్పనం ధనం అదంసు. చతూసు పన దీపేసు చక్కవత్తిసిరిం దాతుం సమత్థా మాతాపితరోపి నామ పుత్తానం నత్థి, పగేవ దిబ్బసమ్పత్తిం వా పఠమజ్ఝానాదిసమ్పత్తిం వా, లోకుత్తరసమ్పత్తిదానే కథావ నత్థి, సమ్మాపణిహితం పన చిత్తం సబ్బమ్పేతం సమ్పత్తిం దాతుం సక్కోతి. తేన వుత్తం ‘‘సేయ్యసో నం తతో కరే’’తి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పత్తా. దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా జాతాతి.

సోరేయ్యత్థేరవత్థు నవమం.

చిత్తవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

తతియో వగ్గో.