౮. సారిపుత్తత్థేరవత్థు

అసారే సారమతినోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో అగ్గసావకేహి నివేదితం సఞ్చయస్స అనాగమనం ఆరబ్భ కథేసి.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – అమ్హాకఞ్హి సత్థా ఇతో కప్పసతసహస్సాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే అమరవతియా నామ నగరే సుమేధో నామ బ్రాహ్మణకుమారో హుత్వా సబ్బసిప్పేసు నిప్ఫత్తిం పత్వా మాతాపితూనం అచ్చయేన అనేకకోటిసఙ్ఖ్యం ధనం పరిచ్చజిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా హిమవన్తే వసన్తో ఝానాభిఞ్ఞా నిబ్బత్తేత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్తో దీపఙ్కరదసబలస్స సుదస్సనవిహారతో రమ్మవతీనగరం పవిసనత్థాయ మగ్గం సోధయమానం జనం దిస్వా సయమ్పి ఏకం పదేసం గహేత్వా మగ్గం సోధేతి. తస్మిం అసోధితేయేవ ఆగతస్స సత్థునో అత్తానం సేతుం కత్వా కలలే అజినచమ్మం అత్థరిత్వా ‘‘సత్థా ససావకసఙ్ఘో కలలం అనక్కమిత్వా మం అక్కమన్తో గచ్ఛతూ’’తి నిపన్నో. సత్థారా తం దిస్వావ ‘‘బుద్ధఙ్కురో ఏస, అనాగతే కప్పసతసహస్సాధికానం చతున్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం పరియోసానే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకతో. తస్స సత్థునో అపరభాగే ‘‘కోణ్డఞ్ఞో మఙ్గలో సుమనో రేవతో సోభితో అనోమదస్సీ పదుమో నారదో పదుముత్తరో సుమేధో సుజాతో పియదస్సీ అత్థదస్సీ ధమ్మదస్సీ సిద్ధత్థో తిస్సో ఫుస్సో విపస్సీ సిఖీ వేస్సభూ కకుసన్ధో కోణాగమనో కస్సపో’’తి లోకం ఓభాసేత్వా ఉప్పన్నానం ఇమేసమ్పి తేవీసతియా బుద్ధానం సన్తికే లద్ధబ్యాకరణో, ‘‘దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియో’’తి సమత్తింస పారమియో పూరేత్వా వేస్సన్తరత్తభావే ఠితో పథవికమ్పనాని మహాదానాని దత్వా పుత్తదారం పరిచ్చజిత్వా ఆయుపరియోసానే తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా దస సహస్సచక్కవాళదేవతాహి సన్నిపతిత్వా –

‘‘కాలో దేవ మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛియం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పద’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬౭) –

వుత్తే –

‘‘కాలం దేసఞ్చ దీపఞ్చ, కులం మాతరమేవ చ;

ఇమే పఞ్చ విలోకేత్వా, ఉప్పజ్జతి మహాయసో’’తి. –

పఞ్చ మహావిలోకనాని విలోకేత్వా తతో చుతో సక్యరాజకులే పటిసన్ధిం గహేత్వా దసమాసచ్చయేన మాతుకుచ్ఛితో విజాయి. సోళసవస్సకాలే తత్థ మహాసమ్పత్తియా పరిహరియమానో అనుక్కమేన భద్రయోబ్బనం పత్వా తిణ్ణం ఉతూనం అనుచ్ఛవికేసు తీసు పాసాదేసు దేవలోకసిరిం వియ రజ్జసిరిం అనుభవన్తో ఉయ్యానకీళాయ గమనసమయే అనుక్కమేన జిణ్ణబ్యాధిమతసఙ్ఖాతే తయో దేవదూతే దిస్వా సఞ్జాతసంవేగో నివత్తిత్వా చతుత్థవారే పబ్బజితం దిస్వా, ‘‘సాధు పబ్బజ్జా’’తి పబ్బజ్జాయ రుచిం ఉప్పాదేత్వా ఉయ్యానం గన్త్వా తత్థ దివసం ఖేపేత్వా మఙ్గలపోక్ఖరణీతీరే నిసిన్నో కప్పకవేసం గహేత్వా ఆగతేన విస్సకమ్మేన దేవపుత్తేన అలఙ్కతపటియత్తో రాహులకుమారస్స జాతసాసనం సుత్వా పుత్తసినేహస్స బలవభావం ఞత్వా, ‘‘యావ ఇదం బన్ధనం న వడ్ఢతి, తావదేవ నం ఛిన్దిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సాయం నగరం పవిసన్తో –

‘‘నిబ్బుతా నూన సా మాతా, నిబ్బుతో నూన సో పితా;

నిబ్బుతా నూన సా నారీ, యస్సాయం ఈదిసో పతీ’’తి. –

కిసాగోతమియా నామ పితుచ్ఛాధీతాయ భాసితం ఇమం గాథం సుత్వా, ‘‘అహం ఇమాయ నిబ్బుతపదం సావితో’’తి ముత్తాహారం ఓముఞ్చిత్వా తస్సా పేసేత్వా అత్తనో భవనం పవిసిత్వా సిరిసయనే నిసిన్నో నిద్దోపగతానం నాటకిత్థీనం విప్పకారం దిస్వా నిబ్బిన్నహదయో ఛన్నం ఉట్ఠాపేత్వా కణ్డకం ఆహరాపేత్వా తం ఆరుయ్హ ఛన్నసహాయో దససహస్సచక్కవాళదేవతాహి పరివుతో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా అనోమానదీతీరే పబ్బజిత్వా అనుక్కమేన రాజగహం గన్త్వా తత్థ పిణ్డాయ చరిత్వా పణ్డవపబ్బతపబ్భారే నిసిన్నో మగధరఞ్ఞా రజ్జేన నిమన్తియమానో తం పటిక్ఖిపిత్వా సబ్బఞ్ఞుతం పత్వా అత్తనో విజితం ఆగమనత్థాయ తేన గహితపటిఞ్ఞో ఆళారఞ్చ ఉదకఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా తేసం సన్తికే అధిగతవిసేసం అనలఙ్కరిత్వా ఛబ్బస్సాని మహాపధానం పదహిత్వా విసాఖపుణ్ణమదివసే పాతోవ సుజాతాయ దిన్నపాయసం పరిభుఞ్జిత్వా నేరఞ్జరాయ నదియా సువణ్ణపాతిం పవాహేత్వా నేరఞ్జరాయ నదియా తీరే మహావనసణ్డే నానాసమాపత్తీహి దివసభాగం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే సోత్తియేన దిన్నం తిణం గహేత్వా కాళేన నాగరాజేన అభిత్థుతగుణో బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ తిణాని సన్థరిత్వా ‘‘న తావిమం పల్లఙ్కం భిన్దిస్సామి, యావ మే అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం న ముచ్చిస్సతీ’’తి పటిఞ్ఞం కత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీదిత్వా సూరియే అనత్థఙ్గమితేయేవ మారబలం విధమిత్వా పఠమయామే పుబ్బేనివాసఞాణం, మజ్ఝిమయామే చుతూపపాతఞాణం పత్వా పచ్ఛిమయామావసానే పచ్చయాకారే ఞాణం ఓతారేత్వా అరుణుగ్గమనే దసబలచతువేసారజ్జాదిసబ్బగుణపటిమణ్డితం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా సత్తసత్తాహం బోధిమణ్డే వీతినామేత్వా అట్ఠమే సత్తాహే అజపాలనిగ్రోధమూలే నిసిన్నో ధమ్మగమ్భీరతాపచ్చవేక్ఖణేన అప్పోస్సుక్కతం ఆపజ్జమానో దససహస్సచక్కవాళమహాబ్రహ్మపరివారేన సహమ్పతిబ్రహ్మునా ఆయాచితధమ్మదేసనో బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేత్వా బ్రహ్మునో అజ్ఝేసనం అధివాసేత్వా, ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి ఓలోకేన్తో ఆళారుదకానం కాలకతభావం ఞత్వా పఞ్చవగ్గియానం భిక్ఖూనం బహూపకారతం అనుస్సరిత్వా ఉట్ఠాయాసనా కాసిపురం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఉపకేన సద్ధిం మన్తేత్వా ఆసాళ్హిపుణ్ణమదివసే ఇసిపతనే మిగదాయే పఞ్చవగ్గియానం వసనట్ఠానం పత్వా తే అననుచ్ఛవికేన సముదాచారేన సముదాచరన్తే సఞ్ఞాపేత్వా అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞప్పముఖే అట్ఠారస బ్రహ్మకోటియో అమతపానం పాయేన్తో ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కో పఞ్చమియం పక్ఖస్స సబ్బేపి తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా తం దివసమేవ యసకులపుత్తస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా తం రత్తిభాగే నిబ్బిన్దిత్వా గేహం పహాయ నిక్ఖన్తం దిస్వా, ‘‘ఏహి యసా’’తి పక్కోసిత్వా తస్మింయేవ రత్తిభాగే సోతాపత్తిఫలం పాపేత్వా పునదివసే అరహత్తం పాపేత్వా అపరేపి తస్స సహాయకే చతుపణ్ణాస జనే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా అరహత్తం పాపేసి.

ఏవం లోకే ఏకసట్ఠియా అరహన్తేసు జాతేసు వుట్ఠవస్సో పవారేత్వా, ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారిక’’న్తి సట్ఠి భిక్ఖూ దిసాసు పేసేత్వా సయం ఉరువేలం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే కప్పాసికవనసణ్డే తింస జనే భద్దవగ్గియకుమారే వినేసి. తేసు సబ్బపచ్ఛిమకో సోతాపన్నో సబ్బుత్తమో అనాగామీ అహోసి. తే సబ్బేపి ఏహిభిక్ఖుభావేనేవ పబ్బాజేత్వా దిసాసు పేసేత్వా సయం ఉరువేలం గన్త్వా అడ్ఢుడ్ఢాని పాటిహారియసహస్సాని దస్సేత్వా ఉరువేలకస్సపాదయో సహస్సజటిలపరివారే తేభాతికజటిలే వినేత్వా ఏహిభిక్ఖుభావేనేవ పబ్బాజేత్వా గయాసీసే నిసీదాపేత్వా ఆదిత్తపరియాయదేసనాయ (మహావ. ౫౪; సం. ని. ౪.౨౮) అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా తేన అరహన్తసహస్సేన పరివుతో ‘‘బిమ్బిసారరఞ్ఞో దిన్నం పటిఞ్ఞం మోచేస్సామీ’’తి రాజగహనగరూపచారే లట్ఠివనుయ్యానం గన్త్వా, ‘‘సత్థా కిర ఆగతో’’తి సుత్వా ద్వాదసనహుతేహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి సద్ధిం ఆగతస్స రఞ్ఞో మధురధమ్మకథం కథేన్తో రాజానం ఏకాదసహి నహుతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేత్వా ఏకనహుతం సరణేసు పతిట్ఠాపేత్వా పునదివసే సక్కేన దేవరాజేన మాణవకవణ్ణం గహేత్వా అభిత్థుతగుణో రాజగహనగరం పవిసిత్వా రాజనివేసనే కతభత్తకిచ్చో వేళువనారామం పటిగ్గహేత్వా తత్థేవ వాసం కప్పేసి. తత్థ నం సారిపుత్తమోగ్గల్లానా ఉపసఙ్కమింసు.

తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – అనుప్పన్నేయేవ హి బుద్ధే రాజగహతో అవిదూరే ఉపతిస్సగామో కోలితగామోతి ద్వే బ్రాహ్మణగామా అహేసుం. తేసు ఉపతిస్సగామే సారియా నామ బ్రాహ్మణియా గబ్భస్స పతిట్ఠితదివసేయేవ కోలితగామే మోగ్గలియా నామ బ్రాహ్మణియాపి గబ్భో పతిట్ఠాసి. తాని కిర ద్వేపి కులాని యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఆబద్ధపటిబద్ధసహాయకానేవ అహేసుం, తాసం ద్విన్నమ్పి ఏకదివసమేవ గబ్భపరిహారం అదంసు. తా ఉభోపి దసమాసచ్చేయేన పుత్తే విజాయింసు. నామగ్గహణదివసే సారియా బ్రాహ్మణియా పుత్తస్స ఉపతిస్సగామకే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా ఉపతిస్సోతి నామం కరింసు, ఇతరస్స కోలితగామే జేట్ఠకులస్స పుత్తత్తా కోలితోతి నామం కరింసు. తే ఉభోపి వుడ్ఢిమన్వాయ సబ్బసిప్పానం పారం అగమంసు. ఉపతిస్సమాణవస్స కీళనత్థాయ నదిం వా ఉయ్యానం వా గమనకాలే పఞ్చ సువణ్ణసివికసతాని పరివారాని హోన్తి, కోలితమాణవస్స పఞ్చ ఆజఞ్ఞయుత్తరథసతాని. ద్వేపి జనా పఞ్చపఞ్చమాణవకసతపరివారా హోన్తి. రాజగహే చ అనుసంవచ్ఛరం గిరగ్గసమజ్జో నామ అహోసి. తేసం ద్విన్నమ్పి ఏకట్ఠానేయేవ మఞ్చం బన్ధన్తి. ద్వేపి ఏకతో నిసీదిత్వా సమజ్జం పస్సన్తా హసితబ్బట్ఠానే హసన్తి, సంవేగట్ఠానే సంవేజేన్తి, దాయం దాతుం యుత్తట్ఠానే దాయం దేన్తి. తేసం ఇమినావ నియామేన ఏకదివసం సమజ్జం పస్సన్తానం పరిపాకగతత్తా ఞాణస్స పురిమదివసేసు వియ హసితబ్బట్ఠానే హాసో వా సంవేగట్ఠానే సంవేగో వా దాతుం యుత్తట్ఠానే దానం వా నాహోసి. ద్వేపి పన జనా ఏవం చిన్తయింసు – ‘‘కిమేత్థ ఓలోకేతబ్బం అత్థి, సబ్బేపిమే అప్పత్తే వస్ససతే అప్పణ్ణత్తికభావం గమిస్సన్తి, అమ్హేహి పన ఏకం మోక్ఖధమ్మం పరియేసితుం వట్టతీ’’తి ఆరమ్మణం గహేత్వా నిసీదింసు. తతో కోలితో ఉపతిస్సం ఆహ – ‘‘సమ్మ ఉపతిస్స, న త్వం అఞ్ఞేసు దివసేసు వియ హట్ఠపహట్ఠో, ఇదాని అనత్తమనధాతుకోసి, కిం తే సల్లక్ఖిత’’న్తి? ‘‘సమ్మ కోలిత, ఏతేసం వోలోకనే సారో నత్థి, నిరత్థకమేతం, అత్తనో మోక్ఖధమ్మం గవేసితుం వట్టతీ’’తి ఇదం చిన్తయన్తో నిసిన్నోమ్హి. త్వం పన కస్మా అనత్తమనోసీతి? సోపి తథేవ ఆహ. అథస్స అత్తనా సద్ధిం ఏకజ్ఝాసయతం ఞత్వా ఉపతిస్సో ఆహ – ‘‘అమ్హాకం ఉభిన్నమ్పి సుచిన్తికం, మోక్ఖధమ్మం పన గవేసన్తేహి ఏకా పబ్బజ్జా లద్ధుం వట్టతి. కస్స సన్తికే పబ్బజామా’’తి?

తేన ఖో పన సమయేన సఞ్చయో నామ పరిబ్బాజకో రాజగహే పటివసతి మహతియా పరిబ్బాజకపరిసాయ సద్ధిం. తే ‘‘తస్స సన్తికే పబ్బజిస్సామా’’తి పఞ్చమాణవకసతాని ‘‘సివికాయో చ రథే చ గహేత్వా గచ్ఛథా’’తి ఉయ్యోజేత్వా ఏకాయ సివికాయ ఏకేన రథేన గన్త్వా సఞ్చయస్స సన్తికే పబ్బజింసు. తేసం పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ సఞ్చయో అతిరేకలాభగ్గయసగ్గప్పత్తో అహోసి. తే కతిపాహేనేవ సబ్బం సఞ్చయస్స సమయం పరిమద్దిత్వా, ‘‘ఆచరియ, తుమ్హాకం జాననసమయో ఏత్తకోవ, ఉదాహు ఉత్తరిమ్పి అత్థీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఏత్తకోవ సబ్బం తుమ్హేహి ఞాత’’న్తి వుత్తే చిన్తయింసు – ‘‘ఏవం సతి ఇమస్స సన్తికే బ్రహ్మచరియవాసో నిరత్థకో, మయం యం మోక్ఖధమ్మం గవేసితుం నిక్ఖన్తా, సో ఇమస్స సన్తికే ఉప్పాదేతుం న సక్కా, మహా ఖో పన జమ్బుదీపో, గామనిగమరాజధానియో చరన్తా అద్ధా మోక్ఖధమ్మదేసకం కఞ్చి ఆచరియం లభిస్సామా’’తి. తతో పట్ఠాయ, ‘‘యత్థ యత్థ పణ్డితా సమణబ్రాహ్మణా అత్థీ’’తి వదన్తి, తత్థ తత్థ గన్త్వా సాకచ్ఛం కరోన్తి. తేహి పుట్ఠం పఞ్హం అఞ్ఞే కథేతుం న సక్కోన్తి, తే పన తేసం పఞ్హం విస్సజ్జేన్తి. ఏవం సకలజమ్బుదీపం పరిగ్గణ్హిత్వా నివత్తిత్వా సకట్ఠానమేవ ఆగన్త్వా, ‘‘సమ్మ కోలిత, అమ్హేసు యో పఠమం అమతం అధిగచ్ఛతి, సో ఇతరస్స ఆరోచేతూ’’తి కతికం అకంసుం.

ఏవం తేసు కతికం కత్వా విహరన్తేసు సత్థా వుత్తానుక్కమేన రాజగహం పత్వా వేళువనం పటిగ్గహేత్వా వేళువనే విహరతి. తదా ‘‘చరథ, భిక్ఖవే, చారికం బహుజనహితాయా’’తి రతనత్తయగుణపకాసనత్థం ఉయ్యోజితానం ఏకసట్ఠియా అరహన్తానం అన్తరే పఞ్చవగ్గియానం అబ్భన్తరో అస్సజిత్థేరో పటినివత్తిత్వా రాజగహం ఆగతో, పునదివసే పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ పావిసి. తస్మిం సమయే ఉపతిస్సపరిబ్బాజకోపి పాతోవ భత్తకిచ్చం కత్వా పరిబ్బాజకారామం గచ్ఛన్తో థేరం దిస్వా చిన్తేసి – ‘‘మయా ఏవరూపో పబ్బజితో నామ న దిట్ఠపుబ్బోయేవ, యే లోకే అరహన్తో వా అరహత్తమగ్గం వా సమాపన్నా, అయం తేసం భిక్ఖూనం అఞ్ఞతరో, యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛేయ్యం – ‘కంసి త్వం, ఆవుసో, ఉద్దిస్స పబ్బజితో, కో వా తే సత్థా, కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’’తి? అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అకాలో ఖో ఇమం భిక్ఖుం పఞ్హం పుచ్ఛితుం, అన్తరఘరం పవిట్ఠో పిణ్డాయ చరతి, యంనూనాహం ఇమం భిక్ఖుం పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధేయ్యం, అత్థికేహి ఉపఞ్ఞాతం మగ్గ’’న్తి. సో థేరం లద్ధపిణ్డపాతం అఞ్ఞతరం ఓకాసం గచ్ఛన్తం దిస్వా నిసీదితుకామతఞ్చస్స ఞత్వా అత్తనో పరిబ్బాజకపీఠకం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి, సో భత్తకిచ్చపరియోసానేపిస్స అత్తనో కుణ్డికాయ ఉదకం అదాసి.

ఏవం ఆచరియవత్తం కత్వా కతభత్తకిచ్చేన థేరేన సద్ధిం మధురపటిసన్థారం కత్వా ఏవమాహ – ‘‘విప్పసన్నాని ఖో పన తే, ఆవుసో, ఇన్ద్రియాని, పరిసుద్ధో ఛవివణ్ణో పరియోదాతో, కంసి త్వం, ఆవుసో, ఉద్దిస్స పబ్బజితో, కో వా తే సత్థా, కస్స వా త్వం ధమ్మం రోచేసీ’’తి పుచ్ఛి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘ఇమే పరిబ్బాజకా నామ సాసనస్స పటిపక్ఖభూతా, ఇమస్స సాసనస్స గమ్భీరతం దస్సేస్సామీ’’తి. అత్తనో నవకభావం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘అహం ఖో, ఆవుసో, నవో అచిరపబ్బజితో, అధునాగతో ఇమం ధమ్మవినయం, న తావాహం సక్ఖిస్సామి విత్థారేన ధమ్మం దేసేతు’’న్తి. పరిబ్బాజకో – ‘‘అహం ఉపతిస్సో నామ, త్వం యథాసత్తియా అప్పం వా బహుం వా వద, ఏతం నయసతేన నయసహస్సేన పటివిజ్ఝితుం మయ్హం భారో’’తి చిన్తేత్వా ఆహ –

‘‘అప్పం వా బహుం వా భాసస్సు, అత్థంయేవ మే బ్రూహి;

అత్థేనేవ మే అత్థో, కిం కాహసి బ్యఞ్జనం బహు’’న్తి. (మహావ. ౬౦);

ఏవం వుత్తే థేరో – ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తి (మహావ. ౬౦; అప. థేర ౧.౧.౨౮౬) గాథమాహ. పరిబ్బాజకో పఠమపదద్వయమేవ సుత్వా సహస్సనయపటిమణ్డితే సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, ఇతరం పదద్వయం సోతాపన్నకాలే నిట్ఠాపేసి. సో సోతాపన్నో హుత్వా ఉపరివిసేసే అప్పవత్తన్తే ‘‘భవిస్సతి ఏత్థ కారణ’’న్తి సల్లక్ఖేత్వా థేరం ఆహ – ‘‘భన్తే, మా ఉపరి ధమ్మదేసనం వడ్ఢయిత్థ, ఏత్తకమేవ హోతు, కుహిం అమ్హాకం సత్థా వసతీ’’తి? ‘‘వేళువనే, ఆవుసో’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, తుమ్హే పురతో యాథ, మయ్హం ఏకో సహాయకో అత్థి, అమ్హేహి చ అఞ్ఞమఞ్ఞం కతికా కతా ‘అమ్హేసు యో అమతం పఠమం అధిగచ్ఛతి, సో ఇతరస్స ఆరోచేతూ’తి. అహం తం పటిఞ్ఞం మోచేత్వా సహాయకం గహేత్వా తుమ్హాకం గతమగ్గేనేవ సత్థు సన్తికం ఆగమిస్సామీతి పఞ్చపతిట్ఠితేన థేరస్స పాదేసు నిపతిత్వా తిక్ఖత్తుం పదక్ఖిణం కత్వా థేరం ఉయ్యోజేత్వా పరిబ్బాజకారామాభిముఖో అగమాసి’’.

అథ ఖో కోలితపరిబ్బాజకో తం దూరతోవ ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా, ‘‘అజ్జ మయ్హం సహాయకస్స ముఖవణ్ణో న అఞ్ఞదివసేసు వియ, అద్ధా తేన అమతం అధిగతం భవిస్సతీ’’తి అమతాధిగమం పుచ్ఛి. సోపిస్స ‘‘ఆమావుసో, అమతం అధిగత’’న్తి పటిజానిత్వా తమేవ గాథం అభాసి. గాథాపరియోసానే కోలితో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహిత్వా ఆహ – ‘‘కుహిం కిర, సమ్మ, అమ్హాకం సత్థా వసతీ’’తి? ‘‘వేళువనే కిర, సమ్మ, ఏవం నో ఆచరియేన అస్సజిత్థేరేన కథిత’’న్తి. ‘‘తేన హి, సమ్మ, ఆయామ, సత్థారం పస్సిస్సామా’’తి. సారిపుత్తత్థేరో చ నామేస సదాపి ఆచరియపూజకోవ, తస్మా సహాయం ఏవమాహ – ‘‘సమ్మ, అమ్హేహి అధిగతం అమతం అమ్హాకం ఆచరియస్స సఞ్చయపరిబ్బాజకస్సాపి కథేస్సామ, బుజ్ఝమానో పటివిజ్ఝిస్సతి, అప్పటివిజ్ఝన్తో అమ్హాకం సద్దహిత్వా సత్థు, సన్తికం గమిస్సతి, బుద్ధానం దేసనం సుత్వా మగ్గఫలపటివేధం కరిస్సతీ’’తి. తతో ద్వేపి జనా సఞ్చయస్స సన్తికం అగమంసు.

సఞ్చయో తే దిస్వావ – ‘‘కిం, తాతా, కోచి వో అమతమగ్గదేసకో లద్ధో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, ఆచరియ, లద్ధో, బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, ధమ్మో లోకే ఉప్పన్నో, సఙ్ఘో లోకే ఉప్పన్నో, తుమ్హే తుచ్ఛే అసారే విచరథ, తస్మా ఏథ, సత్థు సన్తికం గమిస్సామా’’తి. ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, నాహం సక్ఖిస్సామీ’’తి. ‘‘కిం కారణాహి’’? ‘‘అహం మహాజనస్స ఆచరియో హుత్వా విచరిం, విచరన్తస్స మే అన్తేవాసికవాసో చాటియా ఉదఞ్చనభావప్పత్తి వియ హోతి, న సక్ఖిస్సామహం అన్తేవాసికవాసం వసితు’’న్తి. ‘‘మా ఏవం కరిత్థ, ఆచరియా’’తి. ‘‘హోతు, తాతా, గచ్ఛథ తుమ్హే, నాహం సక్ఖిస్సామీ’’తి. ఆచరియ, లోకే బుద్ధస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ మహాజనో గన్ధమాలాదిహత్థో గన్త్వా తమేవ పూజేస్సతి, మయమ్పి తత్థేవ గమిస్సామ. ‘‘తుమ్హే కిం కరిస్సథా’’తి? ‘‘తాతా, కిం ను ఖో ఇమస్మిం లోకే దన్ధా బహూ, ఉదాహు పణ్డితా’’తి. ‘‘దన్ధా, ఆచరియ, బహూ, పణ్డితా చ నామ కతిపయా ఏవ హోన్తీ’’తి. ‘‘తేన హి, తాతా, పణ్డితా పణ్డితస్స సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గమిస్సన్తి, దన్ధా దన్ధస్స మమ సన్తికం ఆగమిస్సన్తి, గచ్ఛథ తుమ్హే, నాహం గమిస్సామీ’’తి. తే ‘‘పఞ్ఞాయిస్సథ తుమ్హే, ఆచరియా’’తి పక్కమింసు. తేసు గచ్ఛన్తేసు సఞ్చయస్స పరిసా భిజ్జి, తస్మిం ఖణే ఆరామో తుచ్ఛో అహోసి. సో తుచ్ఛం ఆరామం దిస్వా ఉణ్హం లోహితం ఛడ్డేసి. తేహిపి సద్ధిం గచ్ఛన్తేసు పఞ్చసు పరిబ్బాజకసతేసు సఞ్చయస్స అడ్ఢతేయ్యసతాని నివత్తింసు, అథ ఖో తే అత్తనో అన్తేవాసికేహి అడ్ఢతేయ్యేహి పరిబ్బాజకసతేహి సద్ధిం వేళువనం అగమంసు.

సత్థా చతుపరిసమజ్ఝే నిసిన్నో ధమ్మం దేసేన్తో తే దూరతోవ దిస్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి – ‘‘ఏతే, భిక్ఖవే, ద్వే సహాయకా ఆగచ్ఛన్తి కోలితో చ ఉపతిస్సో చ, ఏతం మే సావకయుగం భవిస్సతి అగ్గం భద్దయుగ’’న్తి. తే సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు, నిసీదిత్వా చ పన భగవన్తం ఏతదవోచుం – ‘‘లభేయ్యామ మయం, భన్తే, భగవతో సన్తికే పబ్బజ్జం, లభేయ్యామ ఉపసమ్పద’’న్తి. ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి భగవా అవోచ – ‘‘స్వాక్ఖాతో ధమ్మో, చరథ బ్రహ్మచరియం సమ్మా దుక్ఖస్స అన్తకిరియాయా’’తి. సబ్బేపి ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా సట్ఠివస్సికత్థేరా వియ అహేసుం.

అథ నేసం పరిసాయ చరితవసేన సత్థా ధమ్మదేసనం వడ్ఢేసి. ఠపేత్వా ద్వే అగ్గసావకే అవసేసా అరహత్తం పాపుణింసు, అగ్గసావకానం పన ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చం న నిట్ఠాసి. కిం కారణా? సావకపారమిఞాణస్స మహన్తతాయ. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో పబ్బజితదివసతో సత్తమే దివసే మగధరట్ఠే కల్లవాలగామకం ఉపనిస్సాయ విహరన్తో థినమిద్ధే ఓక్కమన్తే సత్థారా సంవేజితో థినమిద్ధం వినోదేత్వా తథాగతేన దిన్నం ధాతుకమ్మట్ఠానం సుణన్తోవ ఉపరిమగ్గత్తయకిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా సావకపారమిఞాణస్స మత్థకం పత్తో. సారిపుత్తత్థేరోపి పబ్బజితదివసతో అడ్ఢమాసం అతిక్కమిత్వా సత్థారా సద్ధిం తమేవ రాజగహం ఉపనిస్సాయ సూకరఖతలేణే విహరన్తో అత్తనో భాగినేయ్యస్స దీఘనఖపరిబ్బాజకస్స వేదనాపరిగ్గహసుత్తన్తే దేసియమానే సుత్తానుసారేన ఞాణం పేసేత్వా పరస్స వడ్ఢితభత్తం పరిభుఞ్జన్తో వియ సావకపారమిఞాణస్స మత్థకం పత్తో. నను చాయస్మా మహాపఞ్ఞో, అథ కస్మా మహామోగ్గల్లానతో చిరతరేన సావకపారమిఞాణం పాపుణీతి? పరికమ్మమహన్తతాయ. యథా హి దుగ్గతమనుస్సా యత్థ కత్థచి గన్తుకామా ఖిప్పమేవ నిక్ఖమన్తి, రాజూనం పన హత్థివాహనకప్పనాదిం మహన్తం పరికమ్మం లద్ధుం వట్టతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

తం దివసఞ్ఞేవ పన సత్థా వడ్ఢమానకచ్ఛాయాయ వేళువనే సావకసన్నిపాతం కత్వా ద్విన్నం థేరానం అగ్గసావకట్ఠానం దత్వా పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి. భిక్ఖూ ఉజ్ఝాయింసు – ‘‘సత్థా ముఖోలోకనేన భిక్ఖం దేతి, అగ్గసావకట్ఠానం దదన్తేన నామ పఠమం పబ్బజితానం పఞ్చవగ్గియానం దాతుం వట్టతి, ఏతే అనోలోకేన్తేన యసథేరప్పముఖానం పఞ్చపణ్ణాసభిక్ఖూనం దాతుం వట్టతి, ఏతే అనోలోకేన్తేన భద్దవగ్గియానం తింసజనానం, ఏతే అనోలోకేన్తేన ఉరువేలకస్సపాదీనం తేభాతికానం, ఏతే పన ఏత్తకే మహాథేరే పహాయ సబ్బపచ్ఛా పబ్బజితానం అగ్గసావకట్ఠానం దదన్తేన ముఖం ఓలోకేత్వా దిన్న’’న్తి. సత్థా, ‘‘కిం కథేథ, భిక్ఖవే’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఇదం నామా’’తి వుత్తే ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, ముఖం ఓలోకేత్వా భిక్ఖం దేమి, ఏతేసం పన అత్తనా అత్తనా పత్థితపత్థితమేవ దేమి. అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞో హి ఏకస్మిం సస్సే నవ వారే అగ్గసస్సదానం దదన్తో అగ్గసావకట్ఠానం పత్థేత్వా నాదాసి, అగ్గధమ్మం పన అరహత్తం సబ్బపఠమం పటివిజ్ఝితుం పత్థేత్వా అదాసీ’’తి. ‘‘కదా పన భగవా’’తి? ‘‘సుణిస్సథ, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి, భగవా అతీతం ఆహరి –

భిక్ఖవే, ఇతో ఏకనవుతికప్పే విపస్సీ నామ భగవా లోకే ఉదపాది. తదా మహాకాళో చూళకాళోతి ద్వేభాతికా కుటుమ్బికా మహన్తం సాలిక్ఖేత్తం వపాపేసుం. అథేకదివసం చూళకాళో సాలిక్ఖేత్తం గన్త్వా ఏకం సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా ఖాది, తం అతిమధురం అహోసి. సో బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స సాలిగబ్భదానం దాతుకామో హుత్వా జేట్ఠభాతికం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భాతిక, సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా బుద్ధానం అనుచ్ఛవికం కత్వా పచాపేత్వా దానం దేమా’’తి ఆహ. ‘‘కిం వదేసి, తాత, సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా దానం నామ నేవ అతీతే భూతపుబ్బం, న అనాగతేపి భవిస్సతి, మా సస్సం నాసయీ’’తి; వుత్తోపి సో పునప్పునం యాచియేవ. అథ నం భాతా, ‘‘తేన హి సాలిక్ఖేత్తం ద్వే కోట్ఠాసే కత్వా మమ కోట్ఠాసం అనామసిత్వా అత్తనో కోట్ఠాసే ఖేత్తే యం ఇచ్ఛసి, తం కరోహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి ఖేత్తం విభజిత్వా బహూ మనుస్సే హత్థకమ్మం యాచిత్వా సాలిగబ్భం ఫాలేత్వా నిరుదకేన ఖీరేన పచాపేత్వా సప్పిమధుసక్ఖరాదీహి యోజేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే – ‘‘ఇదం, భన్తే, మమ అగ్గదానం అగ్గధమ్మస్స సబ్బపఠమం పటివేధాయ సంవత్తతూ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనమకాసి.

సో ఖేత్తం గన్త్వా ఓలోకేన్తో సకలక్ఖేత్తం కణ్ణికబద్ధేహి వియ సాలిసీసేహి సఞ్ఛన్నం దిస్వా పఞ్చవిధపీతిం పటిలభిత్వా, ‘‘లాభా వత మే’’తి చిన్తేత్వా పుథుకకాలే పుథుకగ్గం నామ అదాసి, గామవాసీహి సద్ధిం అగ్గసస్సదానం నామ అదాసి, లాయనే లాయనగ్గం, వేణికరణే వేణగ్గం, కలాపాదీసు కలాపగ్గం, ఖలగ్గం, ఖలభణ్డగ్గం, కోట్ఠగ్గన్తి. ఏవం ఏకసస్సే నవ వారే అగ్గదానం అదాసి. తస్స సబ్బవారేసు గహితగహితట్ఠానం పరిపూరి, సస్సం అతిరేకం ఉట్ఠానసమ్పన్నం అహోసి. ధమ్మో హి నామేస అత్తానం రక్ఖన్తం రక్ఖతి. తేనాహ భగవా –

‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం,

ధమ్మో సుచిణ్ణో సుఖమావహాతి;

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే,

న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి. (థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨) –

‘‘ఏవమేస విపస్సీసమ్మాసమ్బుద్ధకాలే అగ్గధమ్మం పఠమం పటివిజ్ఝితుం పత్థేన్తో నవ వారే అగ్గదానాని అదాసి. ఇతో సతసహస్సకప్పమత్థకే పన హంసవతీనగరే పదుముత్తరసమ్బుద్ధకాలేపి సత్తాహం మహాదానం దత్వా తస్స భగవతో పాదమూలే నిపజ్జిత్వా అగ్గధమ్మస్స పఠమం పటివిజ్ఝనత్థమేవ పత్థనం ఠపేసి. ఇతి ఇమినా పత్థితమేవ మయా దిన్నం, నాహం, భిక్ఖవే, ముఖం ఓలోకేత్వా దేమీ’’తి.

‘‘యసకులపుత్తప్పముఖా పఞ్చపఞ్ఞాస జనా కిం కమ్మం కరింసు, భన్తే’’తి? ‘‘ఏతేపి ఏకస్స బుద్ధస్స సన్తికే అరహత్తం పత్థేన్తా బహుం పుఞ్ఞకమ్మం కత్వా అపరభాగే అనుప్పన్నే బుద్ధే సహాయకా హుత్వా వగ్గబన్ధనేన పుఞ్ఞాని కరోన్తా అనాథమతసరీరాని పటిజగ్గన్తా విచరింసు. తే ఏకదివసం సగబ్భం ఇత్థిం కాలకతం దిస్వా, ‘ఝాపేస్సామా’తి సుసానం హరింసు. తేసు పఞ్చ జనే ‘తుమ్హే ఝాపేథా’తి సుసానే ఠపేత్వా సేసా గామం పవిట్ఠా. యసదారకో తం మతసరీరం సూలేహి విజ్ఝిత్వా పరివత్తేత్వా పరివత్తేత్వా ఝాపేన్తో అసుభసఞ్ఞం పటిలభి, ఇతరేసమ్పి చతున్నం జనానం – ‘పస్సథ, భో, ఇమం సరీరం తత్థ తత్థ విద్ధంసితచమ్మం, కబరగోరూపం వియ అసుచిం దుగ్గన్ధం పటికూల’న్తి దస్సేసి. తేపి తత్థ అసుభసఞ్ఞం పటిలభింసు. తే పఞ్చపి జనా గామం గన్త్వా సేససహాయకానం కథయింసు. యసో పన దారకో గేహం గన్త్వా మాతాపితూనఞ్చ భరియాయ చ కథేసి. తే సబ్బేపి అసుభం భావయింసు. ఇదమేతేసం పుబ్బకమ్మం. తేనేవ యసస్స ఇత్థాగారే సుసానసఞ్ఞా ఉప్పజ్జి, తాయ చ ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా సబ్బేసమ్పి విసేసాధిగమో నిబ్బత్తి. ఏవం ఇమేపి అత్తనా పత్థితమేవ లభింసు. నాహం ముఖం ఓలోకేత్వా దమ్మీ’’తి.

‘‘భద్దవగ్గియసహాయకా పన కిం కమ్మం కరింసు, భన్తే’’తి? ‘‘ఏతేపి పుబ్బబుద్ధానం సన్తికే అరహత్తం పత్థేత్వా పుఞ్ఞాని కత్వా అపరభాగే అనుప్పన్నే బుద్ధే తింస ధుత్తా హుత్వా తుణ్డిలోవాదం సుత్వా సట్ఠివస్ససహస్సాని పఞ్చ సీలాని రక్ఖింసు. ఏవం ఇమేపి అత్తనా పత్థితమేవ లభింసు. నాహం ముఖం ఓలోకేత్వా దమ్మీ’’తి.

‘‘ఉరువేలకస్సపాదయో పన కిం కమ్మం కరింసు, భన్తే’’తి? ‘‘తేపి అరహత్తమేవ పత్థేత్వా పుఞ్ఞాని కరింసు. ఇతో హి ద్వేనవుతికప్పే తిస్సో ఫుస్సోతి ద్వే బుద్ధా ఉప్పజ్జింసు. ఫుస్సబుద్ధస్స మహిన్దో నామ రాజా పితా అహోసి. తస్మిం పన సమ్బోధిం పత్తే రఞ్ఞో కనిట్ఠపుత్తో పఠమఅగ్గసావకో పురోహితపుత్తో దుతియఅగ్గసావకో అహోసి. రాజా సత్థు సన్తికం గన్త్వా – ‘జేట్ఠపుత్తో మే బుద్ధో, కనిట్ఠపుత్తో పఠమఅగ్గసావకో, పురోహితపుత్తో దుతియఅగ్గసావకో’తి తే ఓలోకేత్వా, ‘మమేవ బుద్ధో, మమేవ ధమ్మో, మమేవ సఙ్ఘో, నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్సా’తి తిక్ఖత్తుం ఉదానం ఉదానేత్వా సత్థు పాదమూలే నిపజ్జిత్వా, ‘భన్తే, ఇదాని మే నవుతివస్ససహస్సపరిమాణస్స ఆయునో కోటియం నిసీదిత్వా నిద్దాయనకాలో వియ అఞ్ఞేసం గేహద్వారం అగన్త్వా యావాహం జీవామి, తావ మే చత్తారో పచ్చయే అధివాసేథా’తి పటిఞ్ఞం గహేత్వా నిబద్ధం బుద్ధుపట్ఠానం కరోతి. రఞ్ఞో పన అపరేపి తతో పుత్తా అహేసుం. తేసు జేట్ఠస్స పఞ్చ యోధసతాని పరివారాని, మజ్ఝిమస్స తీణి, కనిట్ఠస్స ద్వే. తే ‘మయమ్పి భాతికం భోజేస్సామా’తి పితరం ఓకాసం యాచిత్వా అలభమానా పునప్పునం యాచన్తాపి అలభిత్వా పచ్చన్తే కుపితే తస్స వూపసమనత్థాయ పేసితా పచ్చన్తం వూపసమేత్వా పితు సన్తికం ఆగమింసు. అథ నే పితా ఆలిఙ్గిత్వా సీసే చుమ్బిత్వా, ‘వరం వో, తాతా, దమ్మీ’తి ఆహ.

‘‘తే ‘సాధు దేవా’తి వరం గహితకం కత్వా పున కతిపాహచ్చయేన పితరా ‘గణ్హథ, తాతా, వర’న్తి వుత్తా, ‘‘దేవ, అమ్హాకం అఞ్ఞేన కేనచి అత్థో నత్థి, ఇతో పట్ఠాయ మయం భాతికం భోజేస్సామ, ఇమం నో వరం దేహీ’’తి ఆహంసు. ‘న దేమి, తాతా’తి. ‘నిచ్చకాలం అదేన్తో సత్త సంవచ్ఛరాని దేథ, దేవా’తి. ‘న దేమి, తాతా’తి. ‘తేన హి ఛ పఞ్చ చత్తారి తీణి ద్వే ఏకం సంవచ్ఛరం దేథ, దేవా’తి. ‘న దేమి, తాతా’తి. ‘తేన హి, దేవ, సత్త మాసే దేథా’తి. ‘ఛ మాసే పఞ్చ మాసే చత్తారో మాసే తయో మాసే దేథ, దేవా’తి. ‘న దేమి, తాతా’తి. ‘హోతు, దేవ, ఏకేకస్స నో ఏకేకం మాసం కత్వా తయో మాసే దేథా’తి. ‘సాధు, తాతా, తేన హి తయో మాసే భోజేథా’తి ఆహ. తే తుట్ఠా రాజానం వన్దిత్వా సకట్ఠానమేవ గతా. తేసం పన తిణ్ణమ్పి ఏకోవ కోట్ఠాగారికో, ఏకోవ ఆయుత్తకో, తస్స ద్వాదసనహుతా పురిసపరివారా. తే తే పక్కోసాపేత్వా, ‘మయం ఇమం తేమాసం దస సీలాని గహేత్వా ద్వే కాసావాని నివాసేత్వా సత్థారా సహవాసం వసిస్సామ, తుమ్హే ఏత్తకం నామ దానవత్తం గహేత్వా దేవసికం నవుతిసహస్సానం భిక్ఖూనం యోధసహస్సస్స చ సబ్బం ఖాదనీయభోజనీయం పవత్తేయ్యాథ. మయఞ్హి ఇతో పట్ఠాయ న కిఞ్చి వక్ఖామా’తి వదింసు.

‘‘తే తయోపి జనా పరివారసహస్సం గహేత్వా దస సీలాని సమాదాయ కాసాయవత్థాని నివాసేత్వా విహారేయేవ వసింసు. కోట్ఠాగారికో చ ఆయుత్తకో చ ఏకతో హుత్వా తిణ్ణం భాతికానం కోట్ఠాగారేహి వారేన వారేన దానవత్తం గహేత్వా దానం దేన్తి, కమ్మకారానం పన పుత్తా యాగుభత్తాదీనం అత్థాయ రోదన్తి. తే తేసం భిక్ఖుసఙ్ఘే అనాగతేయేవ యాగుభత్తాదీని దేన్తి. భిక్ఖుసఙ్ఘస్స భత్తకిచ్చావసానే కిఞ్చి అతిరేకం న భూతపుబ్బం. తే ‘అపరభాగే దారకానం దేమా’తి అత్తనాపి గహేత్వా ఖాదింసు. మనుఞ్ఞం ఆహారం దిస్వా అధివాసేతుం నాసక్ఖింసు. తే పన చతురాసీతిసహస్సా అహేసుం. తే సఙ్ఘస్స దిన్నదానవత్తం ఖాదిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా పేత్తివిసయే నిబ్బత్తింసు. తేభాతికా పన పురిససహస్సేన సద్ధిం కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా దేవలోకా మనుస్సలోకం, మనుస్సలోకా దేవలోకం సంసరన్తా ద్వేనవుతికప్పే ఖేపేసుం. ‘ఏవం తే తయో భాతరో అరహత్తం పత్థేన్తా తదా కల్యాణకమ్మం కరింసు. తే అత్తనా పత్థితమేవ లభింసు. నాహం ముఖం ఓలోకేత్వా దమ్మీ’’’తి.

తదా పన తేసం ఆయుత్తకో బిమ్బిసారో రాజా అహోసి, కోట్ఠాగారికో విసాఖో ఉపాసకో. తయో రాజకుమారా తయో జటిలా అహేసుం. తేసం కమ్మకారా తదా పేతేసు నిబ్బత్తిత్వా సుగతిదుగ్గతివసేన సంసరన్తా ఇమస్మిం కప్పే చత్తారి బుద్ధన్తరాని పేతలోకేయేవ నిబ్బత్తింసు. తే ఇమస్మిం కప్పే సబ్బపఠమం ఉప్పన్నం చత్తాలీసవస్ససహస్సాయుకం కకుసన్ధం భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘అమ్హాకం ఆహారం లభనకాలం ఆచిక్ఖథా’’తి పుచ్ఛింసు. సో ‘‘మమ తావ కాలే న లభిస్సథ, మమ పచ్ఛతో మహాపథవియా యోజనమత్తం అభిరుళ్హాయ కోణాగమనో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తం పుచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే తత్తకం కాలం ఖేపేత్వా తస్మిం ఉప్పన్నే తం పుచ్ఛింసు. సోపి ‘‘మమ కాలే న లభిస్సథ, మమ పచ్ఛతో మహాపథవియా యోజనమత్తం అభిరుళ్హాయ కస్సపో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తం పుచ్ఛేయ్యాథా’’తి ఆహ. తే తత్తకం కాలం ఖేపేత్వా తస్మిం ఉప్పన్నే తం పుచ్ఛింసు. సోపి ‘‘మమ కాలే న లభిస్సథ, మమ పన పచ్ఛతో మహాపథవియా యోజనమత్తం అభిరుళ్హాయ గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తదా తుమ్హాకం ఞాతకో బిమ్బిసారో నామ రాజా భవిస్సతి, సో సత్థు దానం దత్వా తుమ్హాకం పత్తిం పాపేస్సతి, తదా లభిస్సథా’’తి ఆహ. తేసం ఏకం బుద్ధన్తరం స్వేదివససదిసం అహోసి. తే తథాగతే ఉప్పన్నే బిమ్బిసారరఞ్ఞా పఠమదివసం దానే దిన్నే పత్తిం అలభిత్వా రత్తిభాగే భేరవసద్దం కత్వా రఞ్ఞో అత్తానం దస్సయింసు. సో పునదివసే వేళువనం గన్త్వా తథాగతస్స తం పవత్తిం ఆరోచేసి.

సత్థా, ‘‘మహారాజ, ఇతో ద్వేనవుతికప్పమత్థకే ఫుస్సబుద్ధకాలే ఏతే తవ ఞాతకా, భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దిన్నదానవత్తం ఖాదిత్వా పేతలోకే నిబ్బత్తిత్వా సంసరన్తా కకుసన్ధాదయో బుద్ధే పుచ్ఛిత్వా తేహి ఇదఞ్చిదఞ్చ వుత్తా ఏత్తకం కాలం తవ దానం పచ్చాసీసమానా హియ్యో తయా దానే దిన్నే పత్తిం అలభమానా ఏవమకంసూ’’తి ఆహ. ‘‘కిం పన, భన్తే, ఇదానిపి దిన్నే లభిస్సన్తీ’’తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. రాజా బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా పునదివసే మహాదానం దత్వా, ‘‘భన్తే, ఇతో తేసం పేతానం దిబ్బఅన్నపానం సమ్పజ్జతూ’’తి పత్తిం అదాసి, తేసం తథేవ నిబ్బత్తి. పునదివసే నగ్గా హుత్వా అత్తానం దస్సేసుం. రాజా ‘‘అజ్జ, భన్తే, నగ్గా హుత్వా అత్తానం దస్సేసు’’న్తి ఆరోచేసి. ‘‘వత్థాని తే న దిన్నాని, మహారాజా’’తి. రాజాపి పునదివసే బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చీవరదానం దత్వా, ‘‘ఇతో తేసం పేతానం దిబ్బవత్థాని హోన్తూ’’తి పాపేసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ తేసం దిబ్బవత్థాని ఉప్పజ్జింసు. తే పేతత్తభావం విజహిత్వా దిబ్బత్తభావే సణ్ఠహింసు. సత్థా అనుమోదనం కరోన్తో ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తిఆదినా (ఖు. పా. ౭.౧; పే. వ. ౧౪) తిరోకుట్టానుమోదనం అకాసి. అనుమోదనావసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. ఇతి సత్థా తేభాతికజటిలానం వత్థుం కథేత్వా ఇమమ్పి ధమ్మదేసనం ఆహరి.

అగ్గసావకా పన, ‘‘భన్తే, కిం కరింసూ’’తి? ‘‘అగ్గసావకభావాయ పత్థనం కరింసు’’. ఇతో కప్పసతసహస్సాధికస్స హి కప్పానం అసఙ్ఖ్యేయ్యస్స మత్థకే సారిపుత్తో బ్రాహ్మణమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నామేన సరదమాణవో నామ అహోసి. మోగ్గల్లానో గహపతిమహాసాలకులే నిబ్బత్తి, నామేన సిరివడ్ఢనకుటుమ్బికో నామ అహోసి. తే ఉభోపి సహపంసుకీళకా సహాయకా అహేసుం. తేసు సరదమాణవో పితు అచ్చయేన కుసలన్తకం మహాధనం పటిపజ్జిత్వా ఏకదివసం రహోగతో చిన్తేసి – ‘‘అహం ఇధలోకత్తభావమేవ జానామి, నో పరలోకత్తభావం. జాతసత్తానఞ్చ మరణం నామ ధువం, మయా ఏకం పబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా మోక్ఖధమ్మగవేసనం కాతుం వట్టతీ’’తి. సో సహాయకం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహ – ‘‘సమ్మ సిరివడ్ఢన, అహం పబ్బజిత్వా మోక్ఖధమ్మం గవేసిస్సామి, త్వం మయా సద్ధిం పబ్బజితుం సక్ఖిస్ససి, న సక్ఖిస్ససీ’’తి? ‘‘న సక్ఖిస్సామి, సమ్మ, త్వంయేవ పబ్బజాహీ’’తి. సో చిన్తేసి – ‘‘పరలోకం గచ్ఛన్తో సహాయే వా ఞాతిమిత్తే వా గహేత్వా గతో నామ నత్థి, అత్తనా కతం అత్తనోవ హోతీ’’తి. తతో రతనకోట్ఠాగారం వివరాపేత్వా కపణద్ధికవణిబ్బకయాచకానం మహాదానం దత్వా పబ్బతపాదం పవిసిత్వా ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజి. తస్స ఏకో ద్వే తయోతి ఏవం అనుపబ్బజ్జం పబ్బజితా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా జటిలా అహేసుం. సో పఞ్చ అభిఞ్ఞా, అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా తేసం జటిలానం కసిణపరికమ్మం ఆచిక్ఖి. తేపి సబ్బే పఞ్చ అభిఞ్ఞా అట్ఠ చ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేసుం.

తేన సమయేన అనోమదస్సీ నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉదపాది. నగరం చన్దవతీ నామ అహోసి, పితా యసవా నామ ఖత్తియో, మాతా యసోధరా నామ దేవీ, బోధి అజ్జునరుక్ఖో, నిసభో చ అనోమో చ ద్వే అగ్గసావకా, వరుణో నామ ఉపట్ఠాకో, సున్దరా చ సుమనా చ ద్వే అగ్గసావికా అహేసుం. ఆయు వస్ససతసహస్సం అహోసి, సరీరం అట్ఠపఞ్ఞాసహత్థుబ్బేధం, సరీరప్పభా ద్వాదసయోజనం ఫరి, భిక్ఖుసతసహస్సపరివారో అహోసి. సో ఏకదివసం పచ్చూసకాలే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ లోకం వోలోకేన్తో సరదతాపసం దిస్వా, ‘‘అజ్జ మయ్హం సరదతాపసస్సం సన్తికం గతపచ్చయేన ధమ్మదేసనా చ మహతీ భవిస్సతి, సో చ అగ్గసావకట్ఠానం పత్థేస్సతి, తస్స సహాయకో సిరివడ్ఢనకుటుమ్బికో దుతియసావకట్ఠానం, దేసనాపరియోసానే చస్స పరివారా చతుసత్తతిసహస్సమత్తా జటిలా అరహత్తం పాపుణిస్సన్తి, మయా తత్థ గన్తుం వట్టతీ’’తి అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ అఞ్ఞం కఞ్చి అనామన్తేత్వా సీహో వియ ఏకచరో హుత్వా సరదతాపసస్స అన్తేవాసికేసు ఫలాఫలత్థాయ గతేసు ‘‘బుద్ధభావం మే జానాతూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా పస్సన్తస్సేవ సరదతాపసస్స ఆకాసతో ఓతరిత్వా పథవియం పతిట్ఠాసి. సరదతాపసో బుద్ధానుభావఞ్చేవ సరీరనిప్ఫత్తిఞ్చస్స దిస్వా లక్ఖణమన్తే సమ్మసిత్వా ‘‘ఇమేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతో నామ అగారమజ్ఝే వసన్తో రాజా హోతి చక్కవత్తీ, పబ్బజన్తో లోకే వివట్టచ్ఛదో సబ్బఞ్ఞుబుద్ధో హోతి. అయం పురిసో నిస్సంసయం బుద్ధో’’తి జానిత్వా పచ్చుగ్గమనం కత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అగ్గాసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే అగ్గాసనే. సరదతాపసోపి అత్తనో అనుచ్ఛవికం ఆసనం గహేత్వా ఏకమన్తం నిసీది.

తస్మిం సమయే చతుసత్తతిసహస్సజటిలా పణీతపణీతాని ఓజవన్తాని ఫలాఫలాని గహేత్వా ఆచరియస్స సన్తికం సమ్పత్తా బుద్ధానఞ్చేవ ఆచరియస్స చ నిసిన్నాసనం ఓలోకేత్వా ఆహంసు – ‘‘ఆచరియ, మయం ‘ఇమస్మిం లోకే తుమ్హేహి మహన్తతరో నత్థీ’తి విచరామ, అయం పన పురిసో తుమ్హేహి మహన్తతరో మఞ్ఞే’’తి? ‘‘తాతా, కిం వదేథ, సాసపేన సద్ధిం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధం సినేరుం సమం కాతుం ఇచ్ఛథ, సబ్బఞ్ఞుబుద్ధేన సద్ధిం మమం ఉపమం మా కరిత్థ పుత్తకా’’తి. అథ తే తాపసా, ‘‘సచాయం ఇత్తరసత్తో అభవిస్స, అమ్హాకం ఆచరియో న ఏవరూపం ఉపమం ఆహరిస్స, యావ మహా వతాయం పురిసో’’తి సబ్బేవ పాదేసు నిపతిత్వా సిరసా వన్దింసు. అథ నే ఆచరియో ఆహ – ‘‘తాతా, అమ్హాకం బుద్ధానం అనుచ్ఛవికో దేయ్యధమ్మో నత్థి, సత్థా చ భిక్ఖాచారవేలాయం ఇధాగతో, మయం యథాసత్తి యథాబలం దేయ్యధమ్మం దస్సామ, తుమ్హే యం యం పణీతం ఫలాఫలం, తం తం ఆహరథా’’తి ఆహరాపేత్వా హత్థే ధోవిత్వా సయం తథాగతస్స పత్తే పతిట్ఠాపేసి. సత్థారా ఫలాఫలే పటిగ్గహితమత్తే దేవతా దిబ్బోజం పక్ఖిపింసు. సో తాపసో ఉదకమ్పి సయమేవ పరిస్సావేత్వా అదాసి. తతో భత్తకిచ్చం కత్వా నిసిన్నే సత్థరి సబ్బే అన్తేవాసికే పక్కోసిత్వా సత్థు సన్తికే సారణీయకథం కథేన్తో నిసీది. సత్థా ‘‘ద్వే అగ్గసావకా భిక్ఖుసఙ్ఘేన సద్ధిం ఆగచ్ఛన్తూ’’తి చిన్తేసి. తే సత్థు చిత్తం ఞత్వా సతసహస్సఖీణాసవపరివారా ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠంసు.

తతో సరదతాపసో అన్తేవాసికే ఆమన్తేసి – ‘‘తాతా, బుద్ధానం నిసిన్నాసనమ్పి నీచం, సమణసతసహస్సానమ్పి ఆసనం నత్థి, అజ్జ తుమ్హేహి ఉళారం బుద్ధసక్కారం కాతుం వట్టతి, పబ్బతపాదతో వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరథా’’తి. కథనకాలో పపఞ్చో వియ హోతి, ఇద్ధిమతో పన ఇద్ధివిసయో అచిన్తేయ్యోతి ముహుత్తమత్తేనేవ తే తాపసా వణ్ణగన్ధసమ్పన్నాని పుప్ఫాని ఆహరిత్వా బుద్ధానం యోజనప్పమాణం పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేసుం. ఉభిన్నం అగ్గసావకానం తిగావుతం, సేసభిక్ఖూనం అడ్ఢయోజనికాదిభేదం, సఙ్ఘనవకస్స ఉసభమత్తం అహోసి. ‘‘కథం ఏకస్మిం అస్సమపదే తావ మహన్తాని ఆసనాని పఞ్ఞత్తానీ’’తి న చిన్తేతబ్బం. ఇద్ధివిసయో హేస. ఏవం పఞ్ఞత్తేసు ఆసనేసు సరదతాపసో తథాగతస్స పురతో అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఠితో, ‘‘భన్తే, మయ్హం దీఘరత్తం హితాయ సుఖాయ ఇమం పుప్ఫాసనం అభిరుహథా’’తి ఆహ. తేన వుత్తం –

‘‘నానాపుప్ఫఞ్చ గన్ధఞ్చ, సమ్పాదేత్వాన ఏకతో;

పుప్ఫాసనం పఞ్ఞాపేత్వా, ఇదం వచనమబ్రవి.

‘‘ఇదం మే ఆసనం వీర, పఞ్ఞత్తం తవనుచ్ఛవిం;

మమ చిత్తం పసాదేన్తో, నిసీద పుప్ఫమాసనే.

‘‘సత్తరత్తిన్దివం బుద్ధో, నిసీది పుప్ఫమాసనే;

మమ చిత్తం పసాదేత్వా, హాసయిత్వా సదేవకే’’తి.

ఏవం నిసిన్నే సత్థరి ద్వే అగ్గసావకా సేసభిక్ఖూ చ అత్తనో అత్తనో పత్తాసనే నిసీదింసు. సరదతాపసో మహన్తం పుప్ఫచ్ఛత్తం గహేత్వా తథాగతస్స మత్థకే ధారేన్తో అట్ఠాసి. సత్థా ‘‘జటిలానం అయం సక్కారో మహప్ఫలో హోతూ’’తి నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జి. సత్థు సమాపత్తిం సమాపన్నభావం ఞత్వా ద్వే అగ్గసావకాపి సేసభిక్ఖూపి సమాపత్తిం సమాపజ్జింసు. తథాగతే సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే అన్తేవాసికా భిక్ఖాచారకాలే సమ్పత్తే వనమూలఫలాఫలం పరిభుఞ్జిత్వా సేసకాలే బుద్ధానం అఞ్జలిం పగ్గయ్హ తిట్ఠన్తి. సరదతాపసో పన భిక్ఖాచారమ్పి అగన్త్వా పుప్ఫచ్ఛత్తం ధారయమానోవ సత్తాహం పీతిసుఖేన వీతినామేసి. సత్థా నిరోధతో వుట్ఠాయ దక్ఖిణపస్సే నిసిన్నం పఠమఅగ్గసావకం నిసభత్థేరం ఆమన్తేసి – ‘‘నిసభ, సక్కారకారకానం తాపసానం పుప్ఫాసనానుమోదనం కరోహీ’’తి. థేరో చక్కవత్తిరఞ్ఞో సన్తికా పటిలద్ధమహాలాభో మహాయోధో వియ తుట్ఠమానసో సావకపారమిఞాణే ఠత్వా పుప్ఫాసనానుమోదనం ఆరభి. తస్స దేసనావసానే దుతియసావకం ఆమన్తేసి – ‘‘త్వమ్పి భిక్ఖు ధమ్మం దేసేహీ’’తి. అనోమత్థేరో తేపిటకం బుద్ధవచనం సమ్మసిత్వా ధమ్మం కథేసి. ద్విన్నం అగ్గసావకానం దేసనాయ ఏకస్సాపి అభిసమయో నాహోసి. అథ సత్థా అపరిమాణే బుద్ధవిసయే ఠత్వా ధమ్మదేసనం ఆరభి. దేసనాపరియోసానే ఠపేత్వా సరదతాపసం సబ్బేపి చతుసత్తతిసహస్సజటిలా అరహత్తం పాపుణింసు, సత్థా ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి హత్థం పసారేసి. తేసం తావదేవ కేసమస్సూని అన్తరధాయింసు, అట్ఠపరిక్ఖారా కాయే పటిముక్కావ అహేసుం.

సరదతాపసో ‘‘కస్మా అరహత్తం న పత్తో’’తి? విక్ఖిత్తచిత్తత్తా. సో కిర బుద్ధానం దుతియాసనే నిసీదిత్వా సావకపారమిఞాణే ఠత్వా ధమ్మం దేసయతో అగ్గసావకస్స ధమ్మదేసనం సోతుం ఆరద్ధకాలతో పట్ఠాయ, ‘‘అహో వతాహమ్పి అనాగతే ఉప్పజ్జనకబుద్ధస్స సాసనే ఇమినా సావకేన పటిలద్ధధురం లభేయ్య’’న్తి చిత్తం ఉప్పాదేసి. సో తేన పరివితక్కేన మగ్గఫలపటివేధం కాతుం నాసక్ఖి. తథాగతం పన వన్దిత్వా సమ్ముఖే ఠత్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, తుమ్హాకం అనన్తరాసనే నిసిన్నో భిక్ఖు తుమ్హాకం సాసనే కో నామ హోతీ’’తి? ‘‘మయా పవత్తితం ధమ్మచక్కం అనుపవత్తేన్తో సావకపారమిఞాణస్స కోటిప్పత్తో సోళస పఞ్ఞా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో మయ్హం సాసనే అగ్గసావకో నిసభో నామ ఏసో’’తి. ‘‘భన్తే, య్వాయం మయా సత్తాహం పుప్ఫచ్ఛత్తం ధారేన్తేన సక్కారో కతో, అహం ఇమస్స ఫలేన అఞ్ఞం సక్కత్తం వా బ్రహ్మత్తం వా న పత్థేమి, అనాగతే పన అయం నిసభత్థేరో వియ ఏకస్స బుద్ధస్స అగ్గసావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థనం అకాసిన్తి. సత్థా ‘‘సమజ్ఝిస్సతి ను ఖో ఇమస్స పురిసస్స పత్థనా’’తి అనాగతంసఞాణం పేసేత్వా ఓలోకేన్తో కప్పసతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా సమిజ్ఝనభావం అద్దస. దిస్వాన సరదతాపసం ఆహ – ‘‘న తే అయం పత్థనా మోఘా భవిస్సతి, అనాగతే పన కప్పసతసహస్సాధికం ఏకం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా గోతమో నామ బుద్ధో ఉప్పజ్జిస్సతి, తస్స మాతా మహామాయా నామ దేవీ భవిస్సతి, పితా సుద్ధోదనో నామ మహారాజా, పుత్తో రాహులో నామ, ఉపట్ఠాకో ఆనన్దో నామ, దుతియఅగ్గసావకో మోగ్గల్లానో నామ, త్వం పనస్స పఠమఅగ్గసావకో ధమ్మసేనాపతి సారిపుత్తో నామ భవిస్ససీ’’తి. ఏవం తాపసం బ్యాకరిత్వా ధమ్మకథం కథేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో ఆకాసం పక్ఖన్ది.

సరదతాపసోపి అన్తేవాసికత్థేరానం సన్తికం గన్త్వా సహాయకస్స సిరివడ్ఢనకుటుమ్బికస్స సాసనం పేసేసి, ‘‘భన్తే, మమ సహాయకస్స వదేథ, సహాయకేన తే సరదతాపసేన అనోమదస్సీబుద్ధస్స పాదమూలే అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స గోతమబుద్ధస్స సాసనే పఠమఅగ్గసావకట్ఠానం పత్థితం, త్వం దుతియఅగ్గసావకట్ఠానం పత్థేహీ’’తి. ఏవఞ్చ పన వత్వా థేరేహి పురేతరమేవ ఏకపస్సేన గన్త్వా సిరివడ్ఢనస్స నివేసనద్వారే అట్ఠాసి. సిరివడ్ఢనో ‘‘చిరస్సం వత మే అయ్యో ఆగతో’’తి ఆసనే నిసీదాపేత్వా అత్తనా నీచాసనే నిసిన్నో, ‘‘అన్తేవాసికపరిసా పన వో, భన్తే, న పఞ్ఞాయతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, సమ్మ, అమ్హాకం అస్సమం అనోమదస్సీ బుద్ధో ఆగతో, మయం తస్స అత్తనో బలేన సక్కారం అకరిమ్హా, సత్థా సబ్బేసం ధమ్మం దేసేసి, దేసనాపరియోసానే ఠపేత్వా మం సేసా అరహత్తం పత్వా పబ్బజింసు. అహం సత్థు పఠమఅగ్గసావకం నిసభత్థేరం దిస్వా అనాగతే ఉప్పజ్జనకస్స గోతమబుద్ధస్స నామ సాసనే పఠమఅగ్గసావకట్ఠానం పత్థేసిం, త్వమ్పి తస్స సాసనే దుతియఅగ్గసావకట్ఠానం పత్థేహీ’’తి. ‘‘మయ్హం బుద్ధేహి సద్ధిం పరిచయో నత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘బుద్ధేహి సద్ధిం కథనం మయ్హం భారో హోతు, త్వం మహన్తం సక్కారం సజ్జేహీ’’తి.

సిరివడ్ఢనో తస్స వచనం సుత్వా అత్తనో నివేసనద్వారే రాజమానేన అట్ఠకరీసమత్తం ఠానం సమతలం కారేత్వా వాలుకం ఓకిరాపేత్వా లాజపఞ్చమానిపుప్ఫాని వికిరాపేత్వా నీలుప్పలచ్ఛదనం మణ్డపం కారేత్వా బుద్ధాసనం పఞ్ఞాపేత్వా సేసభిక్ఖూనమ్పి ఆసనాని పటియాదేత్వా మహన్తం సక్కారసమ్మానం సజ్జేత్వా బుద్ధానం నిమన్తనత్థాయ సరదతాపసస్స సఞ్ఞం అదాసి. తాపసో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం గహేత్వా తస్స నివేసనం అగమాసి. సిరివడ్ఢనోపి పచ్చుగ్గమనం కత్వా తథాగతస్స హత్థతో పత్తం గహేత్వా మణ్డపం పవేసేత్వా పఞ్ఞత్తాసనేసు నిసిన్నస్స బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దక్ఖిణోదకం దత్వా పణీతేన భోజనేన పరివిసిత్వా భత్తకిచ్చపరియోసానే బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం మహారహేహి వత్థేహి అచ్ఛాదేత్వా, ‘‘భన్తే, నాయం ఆరబ్భో అప్పమత్తకట్ఠానత్థాయ, ఇమినావ నియామేన సత్తాహం అనుకమ్పం కరోథా’’తి ఆహ. సత్థా అధివాసేసి. సో తేనేవ నియామేన సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఠితో ఆహ – ‘‘భన్తే, మమ సహాయో సరదతాపసో యస్స సత్థుస్స పఠమఅగ్గసావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థేసి, అహమ్పి ‘‘తస్సేవ దుతియఅగ్గసావకో భవేయ్య’’న్తి పత్థేమీతి.

సత్థా అనాగతం ఓలోకేత్వా తస్స పత్థనాయ సమిజ్ఝనభావం దిస్వా బ్యాకాసి – ‘‘త్వం ఇతో కప్పసతసహస్సాధికం అసఙ్ఖ్యేయ్యం అతిక్కమిత్వా గోతమబుద్ధస్స దుతియఅగ్గసావకో భవిస్ససీ’’తి. బుద్ధానం బ్యాకరణం సుత్వా సిరివడ్ఢనో హట్ఠపహట్ఠో అహోసి. సత్థాపి భత్తానుమోదనం కత్వా సపరివారో విహారమేవ గతో. ‘‘అయం, భిక్ఖవే, మమ పుత్తేహి తదా పత్థితపత్థనా. తే యథాపత్థితమేవ లభింసు. నాహం ముఖం ఓలోకేత్వా దేమీ’’తి.

ఏవం వుత్తే ద్వే అగ్గసావకా భగవన్తం వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, మయం అగారియభూతా సమానా గిరగ్గసమజ్జం దస్సనాయ గతా’’తి యావ అస్సజిత్థేరస్స సన్తికా సోతాపత్తిఫలపటివేధా సబ్బం పచ్చుప్పన్నవత్థుం కథేత్వా, ‘‘తే మయం, భన్తే, ఆచరియస్స సఞ్చయస్స సన్తికం గన్త్వా తం తుమ్హాకం పాదమూలే ఆనేతుకామా తస్స లద్ధియా నిస్సారభావం కథేత్వా ఇధాగమనే ఆనిసంసం కథయిమ్హా. సో ఇదాని మయ్హం అన్తేవాసికవాసో నామ చాటియా ఉదఞ్చనభావప్పత్తిసదిసో, న సక్ఖిస్సామి అన్తేవాసివాసం వసితు’’న్తి వత్వా, ‘‘ఆచరియ, ఇదాని మహాజనో గన్ధమాలాదిహత్థో గన్త్వా సత్థారమేవ పూజేస్సతి, తుమ్హే కథం భవిస్సథా’’తి వుత్తే ‘‘కిం పన ఇమస్మిం లోకే పణ్డితా బహూ, ఉదాహు దన్ధా’’తి? ‘‘దన్ధా’’తి కథితే ‘‘తేన హి పణ్డితా పణ్డితస్స సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గమిస్సన్తి, దన్ధా దన్ధస్స మమ సన్తికం ఆగమిస్సన్తి, గచ్ఛథ తుమ్హే’’తి వత్వా ‘‘ఆగన్తుం న ఇచ్ఛి, భన్తే’’తి. తం సుత్వా సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, సఞ్చయో అత్తనో మిచ్ఛాదిట్ఠితాయ అసారం సారోతి, సారఞ్చ అసారోతి గణ్హి. తుమ్హే పన అత్తనో పణ్డితతాయ సారఞ్చ సారతో, అసారఞ్చ అసారతో ఞత్వా అసారం పహాయ సారమేవ గణ్హిత్థా’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౧౧. ‘‘అసారే సారమతినో, సారే చాసారదస్సినో;

తే సారం నాధిగచ్ఛన్తి, మిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరా.

౧౨. ‘‘సారఞ్చ సారతో ఞత్వా, అసారఞ్చ అసారతో;

తే సారం అధిగచ్ఛన్తి, సమ్మాసఙ్కప్పగోచరా’’తి.

తత్థ అసారే సారమతినోతి చత్తారో పచ్చయా, దసవత్థుకా మిచ్ఛాదిట్ఠి, తస్సా ఉపనిస్సయభూతా ధమ్మదేసనాతి అయం అసారో నామ, తస్మిం సారదిట్ఠినోతి అత్థో. సారే చాసారదస్సినోతి దసవత్థుకా సమ్మాదిట్ఠి, తస్సా ఉపనిస్సయభూతా ధమ్మదేసనాతి అయం సారో నామ, తస్మిం ‘‘నాయం సారో’’తి అసారదస్సినో. తే సారన్తి తే పన తం మిచ్ఛాదిట్ఠిగ్గహణం గహేత్వా ఠితా కామవితక్కాదీనం వసేన మిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరా హుత్వా సీలసారం, సమాధిసారం, పఞ్ఞాసారం, విముత్తిసారం, విముత్తిఞాణదస్సనసారం, ‘‘పరమత్థసారం, నిబ్బానఞ్చ నాధిగచ్ఛ’’న్తి. సారఞ్చాతి తమేవ సీలసారాదిసారం ‘‘సారో నామాయ’’న్తి, వుత్తప్పకారఞ్చ అసారం ‘‘అసారో అయ’’న్తి ఞత్వా. తే సారన్తి తే పణ్డితా ఏవం సమ్మాదస్సనం గహేత్వా ఠితా నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదీనం వసేన సమ్మాసఙ్కప్పగోచరా హుత్వా తం వుత్తప్పకారం సారం అధిగచ్ఛన్తీతి.

గాథాపరియోసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. సన్నిపతితానం సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

సారిపుత్తత్థేరవత్థు అట్ఠమం.