౧. యమకవగ్గో

౧. చక్ఖుపాలత్థేరవత్థు

౧. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పదుట్ఠేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, చక్కంవ వహతో పద’’న్తి. –

అయం ధమ్మదేసనా కత్థ భాసితాతి? సావత్థియం. కం ఆరబ్భాతి? చక్ఖుపాలత్థేరం.

సావత్థియం కిర మహాసువణ్ణో నామ కుటుమ్బికో అహోసి అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో అపుత్తకో. సో ఏకదివసం న్హానతిత్థం న్హత్వా నత్వా ఆగచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే సమ్పన్నపత్తసాఖం ఏకం వనప్పతిం దిస్వా ‘‘అయం మహేసక్ఖాయ దేవతాయ పరిగ్గహితో భవిస్సతీ’’తి తస్స హేట్ఠాభాగం సోధాపేత్వా పాకారపరిక్ఖేపం కారాపేత్వా వాలుకం ఓకిరాపేత్వా ధజపటాకం ఉస్సాపేత్వా వనప్పతిం అలఙ్కరిత్వా అఞ్జలిం కరిత్వా ‘‘సచే పుత్తం వా ధీతరం వా లభేయ్యం, తుమ్హాకం మహాసక్కారం కరిస్సామీ’’తి పత్థనం కత్వా పక్కామి.

అథస్స న చిరస్సేవ భరియాయ కుచ్ఛియం గబ్భో పతిట్ఠాసి. సా గబ్భస్స పతిట్ఠితభావం ఞత్వా తస్స ఆరోచేసి. సో తస్సా గబ్భస్స పరిహారమదాసి. సా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి. తం నామగ్గహణదివసే సేట్ఠి అత్తనా పాలితం వనప్పతిం నిస్సాయ లద్ధత్తా తస్స పాలోతి నామం అకాసి. సా అపరభాగే అఞ్ఞమ్పి పుత్తం లభి. తస్స చూళపాలోతి నామం కత్వా ఇతరస్స మహాపాలోతి నామం అకాసి. తే వయప్పత్తే ఘరబన్ధనేన బన్ధింసు. అపరభాగే మాతాపితరో కాలమకంసు. సబ్బమ్పి విభవం ఇతరేయేవ విచారింసు.

తస్మిం సమయే సత్థా పవత్తితవరధమ్మచక్కో అనుపుబ్బేనాగన్త్వా అనాథపిణ్డికేన మహాసేట్ఠినా చతుపణ్ణాసకోటిధనం విస్సజ్జేత్వా కారితే జేతవనమహావిహారే విహరతి మహాజనం సగ్గమగ్గే చ మోక్ఖమగ్గే చ పతిట్ఠాపయమానో. తథాగతో హి మాతిపక్ఖతో అసీతియా, పితిపక్ఖతో అసీతియాతి ద్వేఅసీతిఞాతికులసహస్సేహి కారితే నిగ్రోధమహావిహారే ఏకమేవ వస్సావాసం వసి, అనాథపిణ్డికేన కారితే జేతవనమహావిహారే ఏకూనవీసతివస్సాని, విసాఖాయ సత్తవీసతికోటిధనపరిచ్చాగేన కారితే పుబ్బారామే ఛబ్బస్సానీతి ద్విన్నం కులానం గుణమహత్తతం పటిచ్చ సావత్థిం నిస్సాయ పఞ్చవీసతివస్సాని వస్సావాసం వసి. అనాథపిణ్డికోపి విసాఖాపి మహాఉపాసికా నిబద్ధం దివసస్స ద్వే వారే తథాగతస్స ఉపట్ఠానం గచ్ఛన్తి, గచ్ఛన్తా చ ‘‘దహరసామణేరా నో హత్థే ఓలోకేస్సన్తీ’’తి తుచ్ఛహత్థా న గతపుబ్బా. పురేభత్తం గచ్ఛన్తా ఖాదనీయభోజనీయాదీని గహేత్వావ గచ్ఛన్తి, పచ్ఛాభత్తం గచ్ఛన్తా పఞ్చ భేసజ్జాని అట్ఠ చ పానాని. నివేసనేసు పన తేసం ద్విన్నం ద్విన్నం భిక్ఖుసహస్సానం నిచ్చం పఞ్ఞత్తాసనానేవ హోన్తి. అన్నపానభేసజ్జేసు యో యం ఇచ్ఛతి, తస్స తం యథిచ్ఛితమేవ సమ్పజ్జతి. తేసు అనాథపిణ్డికేన ఏకదివసమ్పి సత్థా పఞ్హం న పుచ్ఛితపుబ్బో. సో కిర ‘‘తథాగతో బుద్ధసుఖుమాలో ఖత్తియసుఖుమాలో, ‘బహూపకారో మే, గహపతీ’తి మయ్హం ధమ్మం దేసేన్తో కిలమేయ్యా’’తి సత్థరి అధిమత్తసినేహేన పఞ్హం న పుచ్ఛతి. సత్థా పన తస్మిం నిసిన్నమత్తేయేవ ‘‘అయం సేట్ఠి మం అరక్ఖితబ్బట్ఠానే రక్ఖతి. అహఞ్హి కప్పసతసహస్సాధికాని చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని అలఙ్కతపటియత్తం అత్తనో సీసం ఛిన్దిత్వా అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా హదయమంసం ఉప్పాటేత్వా పాణసమం పుత్తదారం పరిచ్చజిత్వా పారమియో పూరేన్తో పరేసం ధమ్మదేసనత్థమేవ పూరేసిం. ఏస మం అరక్ఖితబ్బట్ఠానే రక్ఖతీ’’తి ఏకం ధమ్మదేసనం కథేతియేవ.

తదా సావత్థియం సత్త మనుస్సకోటియో వసన్తి. తేసు సత్థు ధమ్మకథం సుత్వా పఞ్చకోటిమత్తా మనుస్సా అరియసావకా జాతా, ద్వేకోటిమత్తా మనుస్సా పుథుజ్జనా. తేసు అరియసావకానం ద్వేయేవ కిచ్చాని అహేసుం – పురేభత్తం దానం దేన్తి, పచ్ఛాభత్తం గన్ధమాలాదిహత్థా వత్థభేసజ్జపానకాదీని గాహాపేత్వా ధమ్మస్సవనత్థాయ గచ్ఛన్తి. అథేకదివసం మహాపాలో అరియసావకే గన్ధమాలాదిహత్థే విహారం గచ్ఛన్తే దిస్వా ‘‘అయం మహాజనో కుహిం గచ్ఛతీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ధమ్మస్సవనాయా’’తి సుత్వా ‘‘అహమ్పి గమిస్సామీ’’తి గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా పరిసపరియన్తే నిసీది.

బుద్ధా చ నామ ధమ్మం దేసేన్తా సరణసీలపబ్బజ్జాదీనం ఉపనిస్సయం ఓలోకేత్వా అజ్ఝాసయవసేన ధమ్మం దేసేన్తి, తస్మా తం దివసం సత్థా తస్స ఉపనిస్సయం ఓలోకేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో అనుపుబ్బికథం కథేసి. సేయ్యథిదం – దానకథం, సీలకథం, సగ్గకథం, కామానం ఆదీనవం, ఓకారం సంకిలేసం, నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసి. తం సుత్వా మహాపాలో కుటుమ్బికో చిన్తేసి – ‘‘పరలోకం గచ్ఛన్తం పుత్తధీతరో వా భాతరో వా భోగా వా నానుగచ్ఛన్తి, సరీరమ్పి అత్తనా సద్ధిం న గచ్ఛతి, కిం మే ఘరావాసేన పబ్బజిస్సామీ’’తి. సో దేసనాపరియోసానే సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పబ్బజ్జం యాచి. అథ నం సత్థా – ‘‘అత్థి తే కోచి ఆపుచ్ఛితబ్బయుత్తకో ఞాతీ’’తి ఆహ. ‘‘కనిట్ఠభాతా మే అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి తం ఆపుచ్ఛాహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా సత్థారం వన్దిత్వా గేహం గన్త్వా కనిట్ఠం పక్కోసాపేత్వా – ‘‘తాత, యం మయ్హం ఇమస్మిం గేహే సవిఞ్ఞాణకమ్పి అవిఞ్ఞాణకమ్పి ధనం కిఞ్చి అత్థి, సబ్బం తం తవ భారో, పటిపజ్జాహి న’’న్తి. ‘‘తుమ్హే పన కిం కరిస్సథా’’తి ఆహ. ‘‘అహం సత్థు సన్తికే పబ్బజిస్సామీ’’తి. ‘‘కిం కథేసి భాతిక, త్వం మే మాతరి మతాయ మాతా వియ, పితరి మతే పితా వియ లద్ధో, గేహే తే మహావిభవో, సక్కా గేహం అజ్ఝావసన్తేహేవ పుఞ్ఞాని కాతుం, మా ఏవం కరిత్థా’’తి. ‘‘తాత, అహం సత్థు ధమ్మదేసనం సుత్వా ఘరావాసే వసితుం న సక్కోమి. సత్థారా హి అతిసణ్హసుఖుమం తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఆదిమజ్ఝపరియోసానకల్యాణో ధమ్మో దేసితో, న సక్కా సో అగారమజ్ఝే వసన్తేన పూరేతుం, పబ్బజిస్సామి, తాతా’’తి. ‘‘భాతిక, తరుణాయేవ తావత్థ, మహల్లకకాలే పబ్బజిస్సథా’’తి. ‘‘తాత, మహల్లకస్స హి అత్తనో హత్థపాదాపి అనస్సవా హోన్తి, న అత్తనో వసే వత్తన్తి, కిమఙ్గం పన ఞాతకా, స్వాహం తవ కథం న కరోమి, సమణపటిపత్తింయేవ పూరేస్సామి’’.

‘‘జరాజజ్జరితా హోన్తి, హత్థపాదా అనస్సవా;

యస్స సో విహతత్థామో, కథం ధమ్మం చరిస్సతి’’. –

పబ్బజిస్సామేవాహం, తాతాతి తస్స విరవన్తస్సేవ సత్థు సన్తికం గన్త్వా పబ్బజ్జం యాచిత్వా లద్ధపబ్బజ్జూపసమ్పదో ఆచరియుపజ్ఝాయానం సన్తికే పఞ్చ వస్సాని వసిత్వా వుట్ఠవస్సో పవారేత్వా సత్థారముపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం సాసనే కతి ధురానీ’’తి? ‘‘గన్థధురం, విపస్సనాధురన్తి ద్వేయేవ ధురాని భిక్ఖూ’’తి. ‘‘కతమం పన, భన్తే, గన్థధురం, కతమం విపస్సనాధుర’’న్తి? ‘‘అత్తనో పఞ్ఞానురూపేన ఏకం వా ద్వే వా నికాయే సకలం వా పన తేపిటకం బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా తస్స ధారణం, కథనం, వాచనన్తి ఇదం గన్థధురం నామ, సల్లహుకవుత్తినో పన పన్తసేనాసనాభిరతస్స అత్తభావే ఖయవయం పట్ఠపేత్వా సాతచ్చకిరియవసేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తగ్గహణన్తి ఇదం విపస్సనాధురం నామా’’తి. ‘‘భన్తే, అహం మహల్లకకాలే పబ్బజితో గన్థధురం పూరేతుం న సక్ఖిస్సామి, విపస్సనాధురం పన పూరేస్సామి, కమ్మట్ఠానం మే కథేథా’’తి. అథస్స సత్థా యావ అరహత్తం కమ్మట్ఠానం కథేసి.

సో సత్థారం వన్దిత్వా అత్తనా సహగామినో భిక్ఖూ పరియేసన్తో సట్ఠి భిక్ఖూ లభిత్వా తేహి సద్ధిం నిక్ఖమిత్వా వీసయోజనసతమగ్గం గన్త్వా ఏకం మహన్తం పచ్చన్తగామం పత్వా తత్థ సపరివారో పిణ్డాయ పావిసి. మనుస్సా వత్తసమ్పన్నే భిక్ఖూ దిస్వావ పసన్నచిత్తా ఆసనాని పఞ్ఞాపేత్వా నిసీదాపేత్వా పణీతేనాహారేన పరివిసిత్వా, ‘‘భన్తే, కుహిం అయ్యా గచ్ఛన్తీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యథాఫాసుకట్ఠానం ఉపాసకా’’తి వుత్తే పణ్డితా మనుస్సా ‘‘వస్సావాసం సేనాసనం పరియేసన్తి భదన్తా’’తి ఞత్వా, ‘‘భన్తే, సచే అయ్యా ఇమం తేమాసం ఇధ వసేయ్యుం, మయం సరణేసు పతిట్ఠాయ సీలాని గణ్హేయ్యామా’’తి ఆహంసు. తేపి ‘‘మయం ఇమాని కులాని నిస్సాయ భవనిస్సరణం కరిస్సామా’’తి అధివాసేసుం.

మనుస్సా తేసం పటిఞ్ఞం గహేత్వా విహారం పటిజగ్గిత్వా రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాని సమ్పాదేత్వా అదంసు. తే నిబద్ధం తమేవ గామం పిణ్డాయ పవిసన్తి. అథ నే ఏకో వేజ్జో ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘భన్తే, బహూనం వసనట్ఠానే అఫాసుకమ్పి నామ హోతి, తస్మిం ఉప్పన్నే మయ్హం కథేయ్యాథ, భేసజ్జం కరిస్సామీ’’తి పవారేసి. థేరో వస్సూపనాయికదివసే తే భిక్ఖూ ఆమన్తేత్వా పుచ్ఛి, ‘‘ఆవుసో, ఇమం తేమాసం కతిహి ఇరియాపథేహి వీతినామేస్సథా’’తి? ‘‘చతూహి, భన్తే’’తి. ‘‘కిం పనేతం, ఆవుసో, పతిరూపం, నను అప్పమత్తేహి భవితబ్బం’’? ‘‘మయఞ్హి ధరమానకస్స బుద్ధస్స సన్తికా కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఆగతా, బుద్ధా చ నామ న సక్కా పమాదేన ఆరాధేతుం, కల్యాణజ్ఝాసయేన తే వో ఆరాధేతబ్బా. పమత్తస్స చ నామ చత్తారో అపాయా సకగేహసదిసా, అప్పమత్తా హోథావుసో’’తి. ‘‘కిం తుమ్హే పన, భన్తే’’తి? ‘‘అహం తీహి ఇరియాపథేహి వీతినామేస్సామి, పిట్ఠిం న పసారేస్సామి, ఆవుసో’’తి. ‘‘సాధు, భన్తే, అప్పమత్తా హోథా’’తి.

అథ థేరస్స నిద్దం అనోక్కమన్తస్స పఠమమాసే అతిక్కన్తే మజ్ఝిమమాసే సమ్పత్తే అక్ఖిరోగో ఉప్పజ్జి. ఛిద్దఘటతో ఉదకధారా వియ అక్ఖీహి అస్సుధారా పగ్ఘరన్తి. సో సబ్బరత్తిం సమణధమ్మం కత్వా అరుణుగ్గమనే గబ్భం పవిసిత్వా నిసీది. భిక్ఖూ భిక్ఖాచారవేలాయ థేరస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘భిక్ఖాచారవేలా, భన్తే’’తి ఆహంసు. ‘‘తేన హి, ఆవుసో, గణ్హథ పత్తచీవర’’న్తి. అత్తనో పత్తచీవరం గాహాపేత్వా నిక్ఖమి. భిక్ఖూ తస్స అక్ఖీహి అస్సూని పగ్ఘరన్తే దిస్వా, ‘‘కిమేతం, భన్తే’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘అక్ఖీని మే, ఆవుసో, వాతా విజ్ఝన్తీ’’తి. ‘‘నను, భన్తే, వేజ్జేన పవారితమ్హా, తస్స కథేమా’’తి. ‘‘సాధావుసో’’తి తే వేజ్జస్స కథయింసు. సో తేలం పచిత్వా పేసేసి. థేరో నాసాయ తేలం ఆసిఞ్చన్తో నిసిన్నకోవ ఆసిఞ్చిత్వా అన్తోగామం పావిసి. వేజ్జో తం దిస్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, అయ్యస్స కిర అక్ఖీని వాతో విజ్ఝతీ’’తి? ‘‘ఆమ, ఉపాసకా’’తి. ‘‘భన్తే, మయా తేలం పచిత్వా పేసితం, నాసాయ వో తేలం ఆసిత్త’’న్తి? ‘‘ఆమ, ఉపాసకా’’తి. ‘‘ఇదాని కీదిస’’న్తి? ‘‘రుజ్జతేవ ఉపాసకా’’తి. వేజ్జో ‘‘మయా ఏకవారేనేవ వూపసమనసమత్థం తేలం పహితం, కిం ను ఖో రోగో న వూపసన్తో’’తి చిన్తేత్వా, ‘‘భన్తే, నిసీదిత్వా వో తేలం ఆసిత్తం, నిపజ్జిత్వా’’తి పుచ్ఛి. థేరో తుణ్హీ అహోసి, పునప్పునం పుచ్ఛియమానోపి న కథేసి. సో ‘‘విహారం గన్త్వా థేరస్స వసనట్ఠానం ఓలోకేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘తేన హి, భన్తే, గచ్ఛథా’’తి థేరం విస్సజ్జేత్వా విహారం గన్త్వా థేరస్స వసనట్ఠానం ఓలోకేన్తో చఙ్కమననిసీదనట్ఠానమేవ దిస్వా సయనట్ఠానం అదిస్వా, ‘‘భన్తే, నిసిన్నేహి వో ఆసిత్తం, నిపన్నేహీ’’తి పుచ్ఛి. థేరో తుణ్హీ అహోసి. ‘‘మా, భన్తే, ఏవం కరిత్థ, సమణధమ్మో నామ సరీరం యాపేన్తేన సక్కా కాతుం, నిపజ్జిత్వా ఆసిఞ్చథా’’తి పునప్పునం యాచి. ‘‘గచ్ఛ త్వం తావావుసో, మన్తేత్వా జానిస్సామీ’’తి వేజ్జం ఉయ్యోజేసి. థేరస్స చ తత్థ నేవ ఞాతీ, న సాలోహితా అత్థి, తేన సద్ధిం మన్తేయ్య? కరజకాయేన పన సద్ధిం మన్తేన్తో ‘‘వదేహి తావ, ఆవుసో పాలిత, త్వం కిం అక్ఖీని ఓలోకేస్ససి, ఉదాహు బుద్ధసాసనం? అనమతగ్గస్మిఞ్హి సంసారవట్టే తవ అక్ఖికాణస్స గణనా నామ నత్థి, అనేకాని పన బుద్ధసతాని బుద్ధసహస్సాని అతీతాని. తేసు తే ఏకబుద్ధోపి న పరిచిణ్ణో, ఇదాని ఇమం అన్తోవస్సం తయో మాసే న నిపజ్జిస్సామీతి తేమాసం నిబద్ధవీరియం కరిస్సామి. తస్మా తే చక్ఖూని నస్సన్తు వా భిజ్జన్తు వా, బుద్ధసాసనమేవ ధారేహి, మా చక్ఖూనీ’’తి భూతకాయం ఓవదన్తో ఇమా గాథాయో అభాసి –

‘‘చక్ఖూని హాయన్తు మమాయితాని,

సోతాని హాయన్తు తథేవ కాయో;

సబ్బమ్పిదం హాయతు దేహనిస్సితం,

కిం కారణా పాలిత త్వం పమజ్జసి.

‘‘చక్ఖూని జీరన్తు మమాయితాని,

సోతాని జీరన్తు తథేవ కాయో;

సబ్బమ్పిదం జీరతు దేహనిస్సితం,

కిం కారణా పాలిత త్వం పమజ్జసి.

‘‘చక్ఖూని భిజ్జన్తు మమాయితాని,

సోతాని భిజ్జన్తు తథేవ కాయో;

సబ్బమ్పిదం భిజ్జతు దేహనిస్సితం,

కిం కారణా పాలిత త్వం పమజ్జసీ’’తి.

ఏవం తీహి గాథాహి అత్తనో ఓవాదం దత్వా నిసిన్నకోవ నత్థుకమ్మం కత్వా గామం పిణ్డాయ పావిసి. వేజ్జో తం దిస్వా ‘‘కిం, భన్తే, నత్థుకమ్మం కత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, ఉపాసకా’’తి. ‘‘కీదిసం, భన్తే’’తి? ‘‘రుజ్జతేవ ఉపాసకా’’తి. ‘‘నిసీదిత్వా వో, భన్తే, నత్థుకమ్మం కతం, నిపజ్జిత్వా’’తి. థేరో తుణ్హీ అహోసి, పునప్పునం పుచ్ఛియమానోపి న కిఞ్చి కథేసి. అథ నం వేజ్జో, ‘‘భన్తే, తుమ్హే సప్పాయం న కరోథ, అజ్జతో పట్ఠాయ ‘అసుకేన మే తేలం పక్క’న్తి మా వదిత్థ, అహమ్పి ‘మయా వో తేలం పక్క’న్తి న వక్ఖామీ’’తి ఆహ. సో వేజ్జేన పచ్చక్ఖాతో విహారం గన్త్వా త్వం వేజ్జేనాపి పచ్చక్ఖాతోసి, ఇరియాపథం మా విస్సజ్జి సమణాతి.

‘‘పటిక్ఖిత్తో తికిచ్ఛాయ, వేజ్జేనాపి వివజ్జితో;

నియతో మచ్చురాజస్స, కిం పాలిత పమజ్జసీ’’తి. –

ఇమాయ గాథాయ అత్తానం ఓవదిత్వా సమణధమ్మం అకాసి. అథస్స మజ్ఝిమయామే అతిక్కన్తే అపుబ్బం అచరిమం అక్ఖీని చేవ కిలేసా చ భిజ్జింసు. సో సుక్ఖవిపస్సకో అరహా హుత్వా గబ్భం పవిసిత్వా నిసీది.

భిక్ఖూ భిక్ఖాచారవేలాయ ఆగన్త్వా ‘‘భిక్ఖాచారకాలో, భన్తే’’తి ఆహంసు. ‘‘కాలో, ఆవుసో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘తేన హి గచ్ఛథా’’తి. ‘‘కిం తుమ్హే పన, భన్తే’’తి? ‘‘అక్ఖీని మే, ఆవుసో, పరిహీనానీ’’తి. తే తస్స అక్ఖీని ఓలోకేత్వా అస్సుపుణ్ణనేత్తా హుత్వా, ‘‘భన్తే, మా చిన్తయిత్థ, మయం వో పటిజగ్గిస్సామా’’తి థేరం సమస్సాసేత్వా కత్తబ్బయుత్తకం వత్తపటివత్తం కత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసింసు. మనుస్సా థేరం అదిస్వా, ‘‘భన్తే, అమ్హాకం అయ్యో కుహి’’న్తి పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా యాగుం పేసేత్వా సయం పిణ్డపాతమాదాయ గన్త్వా థేరం వన్దిత్వా పాదమూలే పరివత్తమానా రోదిత్వా, ‘‘భన్తే, మయం వో పటిజగ్గిస్సామ, తుమ్హే మా చిన్తయిత్థా’’తి సమస్సాసేత్వా పక్కమింసు.

తతో పట్ఠాయ నిబద్ధం యాగుభత్తం విహారమేవ పేసేన్తి. థేరోపి ఇతరే సట్ఠి భిక్ఖూ నిరన్తరం ఓవదతి. తే తస్సోవాదే ఠత్వా ఉపకట్ఠాయ పవారణాయ సబ్బేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు. తే వుట్ఠవస్సా చ పన సత్థారం దట్ఠుకామా హుత్వా థేరమాహంసు, ‘‘భన్తే, సత్థారం దట్ఠుకామమ్హా’’తి. థేరో తేసం వచనం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘అహం దుబ్బలో, అన్తరామగ్గే చ అమనుస్సపరిగ్గహితా అటవీ అత్థి, మయి ఏతేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తే సబ్బే కిలమిస్సన్తి, భిక్ఖమ్పి లభితుం న సక్ఖిస్సన్తి, ఇమే పురేతరమేవ పేసేస్సామీ’’తి. అథ నే ఆహ – ‘‘ఆవుసో, తుమ్హే పురతో గచ్ఛథా’’తి. ‘‘తుమ్హే పన భన్తే’’తి? ‘‘అహం దుబ్బలో, అన్తరామగ్గే చ అమనుస్సపరిగ్గహితా అటవీ అత్థి, మయి తుమ్హేహి సద్ధిం గచ్ఛన్తే సబ్బే కిలమిస్సథ, తుమ్హే పురతో గచ్ఛథా’’తి. ‘‘మా, భన్తే, ఏవం కరిత్థ, మయం తుమ్హేహి సద్ధింయేవ గమిస్సామా’’తి. ‘‘మా వో, ఆవుసో, ఏవం రుచ్చిత్థ, ఏవం సన్తే మయ్హం అఫాసుకం భవిస్సతి, మయ్హం కనిట్ఠో పన తుమ్హే దిస్వా పుచ్ఛిస్సతి, అథస్స మమ చక్ఖూనం పరిహీనభావం ఆరోచేయ్యాథ, సో మయ్హం సన్తికం కఞ్చిదేవ పహిణిస్సతి, తేన సద్ధిం ఆగచ్ఛిస్సామి, తుమ్హే మమ వచనేన దసబలఞ్చ అసీతిమహాథేరే చ వన్దథా’’తి తే ఉయ్యోజేసి.

తే థేరం ఖమాపేత్వా అన్తోగామం పవిసింసు. మనుస్సా తే దిస్వా నిసీదాపేత్వా భిక్ఖం దత్వా ‘‘కిం, భన్తే, అయ్యానం గమనాకారో పఞ్ఞాయతీ’’తి? ‘‘ఆమ, ఉపాసకా, సత్థారం దట్ఠుకామమ్హా’’తి. తే పునప్పునం యాచిత్వా తేసం గమనఛన్దమేవ ఞత్వా అనుగన్త్వా పరిదేవిత్వా నివత్తింసు. తేపి అనుపుబ్బేన జేతవనం గన్త్వా సత్థారఞ్చ అసీతిమహాథేరే చ థేరస్స వచనేన వన్దిత్వా పునదివసే యత్థ థేరస్స కనిట్ఠో వసతి, తం వీథిం పిణ్డాయ పవిసింసు. కుటుమ్బికో తే సఞ్జానిత్వా నిసీదాపేత్వా కతపటిసన్థారో ‘‘భాతికత్థేరో మే, భన్తే, కుహి’’న్తి పుచ్ఛి. అథస్స తే తం పవత్తిం ఆరోచేసుం. సో తం సుత్వావ తేసం పాదమూలే పరివత్తేన్తో రోదిత్వా పుచ్ఛి – ‘‘ఇదాని, భన్తే, కిం కాతబ్బ’’న్తి? ‘‘థేరో ఇతో కస్సచి ఆగమనం పచ్చాసీసతి, తస్స గతకాలే తేన సద్ధిం ఆగమిస్సతీ’’తి. ‘‘అయం మే, భన్తే, భాగినేయ్యో పాలితో నామ, ఏతం పేసేథా’’తి. ‘‘ఏవం పేసేతుం న సక్కా, మగ్గే పరిపన్థో అత్థి, తం పబ్బాజేత్వా పేసేతుం వట్టతీ’’తి. ‘‘ఏవం కత్వా పేసేథ, భన్తే’’తి. అథ నం పబ్బాజేత్వా అడ్ఢమాసమత్తం పత్తచీవరగ్గహణాదీని సిక్ఖాపేత్వా మగ్గం ఆచిక్ఖిత్వా పహిణింసు.

సో అనుపుబ్బేన తం గామం పత్వా గామద్వారే ఏకం మహల్లకం దిస్వా, ‘‘ఇమం గామం నిస్సాయ కోచి ఆరఞ్ఞకో విహారో అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అత్థి, భన్తే’’తి. ‘‘కో నామ తత్థ వసతీ’’తి? ‘‘పాలితత్థేరో నామ, భన్తే’’తి. ‘‘మగ్గం మే ఆచిక్ఖథా’’తి. ‘‘కోసి త్వం, భన్తే’’తి? ‘‘థేరస్స భాగినేయ్యోమ్హీ’’తి. అథ నం గహేత్వా విహారం నేసి. సో థేరం వన్దిత్వా అడ్ఢమాసమత్తం వత్తపటివత్తం కత్వా థేరం సమ్మా పటిజగ్గిత్వా, ‘‘భన్తే, మాతులకుటుమ్బికో మే తుమ్హాకం ఆగమనం పచ్చాసీసతి, ఏథ, గచ్ఛామా’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి ఇమం మే యట్ఠికోటిం గణ్హాహీ’’తి. సో యట్ఠికోటిం గహేత్వా థేరేన సద్ధిం అన్తోగామం పావిసి. మనుస్సా థేరం నిసీదాపేత్వా ‘‘కిం, భన్తే, గమనాకారో వో పఞ్ఞాయతీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘ఆమ, ఉపాసకా, గన్త్వా సత్థారం వన్దిస్సామీ’’తి. తే నానప్పకారేన యాచిత్వా అలభన్తా థేరం ఉయ్యోజేత్వా ఉపడ్ఢపథం గన్త్వా రోదిత్వా నివత్తింసు. సామణేరో థేరం యట్ఠికోటియా ఆదాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే అటవియం కట్ఠనగరం నామ థేరేన ఉపనిస్సాయ వుట్ఠపుబ్బం గామం సమ్పాపుణి, సో గామతో నిక్ఖమిత్వా అరఞ్ఞే గీతం గాయిత్వా దారూని ఉద్ధరన్తియా ఏకిస్సా ఇత్థియా గీతసద్దం సుత్వా సరే నిమిత్తం గణ్హి. ఇత్థిసద్దో వియ హి అఞ్ఞో సద్దో పురిసానం సకలసరీరం ఫరిత్వా ఠాతుం సమత్థో నామ నత్థి. తేనాహ భగవా –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకసద్దమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం పురిసస్స చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి, యథయిదం, భిక్ఖవే, ఇత్థిసద్దో’’తి (అ. ని. ౧.౨).

సామణేరో తత్థ నిమిత్తం గహేత్వా యట్ఠికోటిం విస్సజ్జేత్వా ‘‘తిట్ఠథ తావ, భన్తే, కిచ్చం మే అత్థీ’’తి తస్సా సన్తికం గతో. సా తం దిస్వా తుణ్హీ అహోసి. సో తాయ సద్ధిం సీలవిపత్తిం పాపుణి. థేరో చిన్తేసి – ‘‘ఇదానేవ ఏకో గీతసద్దో సుయ్యిత్థ. సో చ ఖో ఇత్థియా సద్దో ఛిజ్జి, సామణేరోపి చిరాయతి, సో తాయ సద్ధిం సీలవిపత్తిం పత్తో భవిస్సతీ’’తి. సోపి అత్తనో కిచ్చం నిట్ఠాపేత్వా ఆగన్త్వా ‘‘గచ్ఛామ, భన్తే’’తి ఆహ. అథ నం థేరో పుచ్ఛి – ‘‘పాపోజాతోసి సామణేరా’’తి. సో తుణ్హీ హుత్వా థేరేన పునప్పునం పుట్ఠోపి న కిఞ్చి కథేసి. అథ నం థేరో ఆహ – ‘‘తాదిసేన పాపేన మమ యట్ఠికోటిగ్గహణకిచ్చం నత్థీ’’తి. సో సంవేగప్పత్తో కాసాయాని అపనేత్వా గిహినియామేన పరిదహిత్వా, ‘‘భన్తే, అహం పుబ్బే సామణేరో, ఇదాని పనమ్హి గిహీ జాతో, పబ్బజన్తోపి చ స్వాహం న సద్ధాయ పబ్బజితో, మగ్గపరిపన్థభయేన పబ్బజితో, ఏథ గచ్ఛామా’’తి ఆహ. ‘‘ఆవుసో, గిహిపాపోపి సమణపాపోపి పాపోయేవ, త్వం సమణభావే ఠత్వాపి సీలమత్తం పూరేతుం నాసక్ఖి, గిహీ హుత్వా కిం నామ కల్యాణం కరిస్ససి, తాదిసేన పాపేన మమ యట్ఠికోటిగ్గహణకిచ్చం నత్థీ’’తి ఆహ. ‘‘భన్తే, అమనుస్సుపద్దవో మగ్గో, తుమ్హే చ అన్ధా అపరిణాయకా, కథం ఇధ వసిస్సథా’’తి? అథ నం థేరో, ‘‘ఆవుసో, త్వం మా ఏవం చిన్తయి, ఇధేవ మే నిపజ్జిత్వా మరన్తస్సాపి అపరాపరం పరివత్తన్తస్సాపి తయా సద్ధిం గమనం నామ నత్థీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘హన్దాహం హతచక్ఖుస్మి, కన్తారద్ధానమాగతో;

సేయ్యమానో న గచ్ఛామి, నత్థి బాలే సహాయతా.

‘‘హన్దాహం హతచక్ఖుస్మి, కన్తారద్ధానమాగతో;

మరిస్సామి నో గమిస్సామి, నత్థి బాలే సహాయతా’’తి.

తం సుత్వా ఇతరో సంవేగజాతో ‘‘భారియం వత మే సాహసికం అననుచ్ఛవికం కమ్మం కత’’న్తి బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో వనసణ్డం పక్ఖన్దిత్వా తథా పక్కన్తోవ అహోసి. థేరస్సాపి సీలతేజేన సట్ఠియోజనాయామం పఞ్ఞాసయోజనవిత్థతం పన్నరసయోజనబహలం జయసుమనపుప్ఫవణ్ణం నిసీదనుట్ఠహనకాలేసు ఓనమనున్నమనపకతికం సక్కస్స దేవరఞ్ఞో పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సక్కో ‘‘కో ను ఖో మం ఠానా చావేతుకామో’’తి ఓలోకేన్తో దిబ్బేన చక్ఖునా థేరం అద్దస. తేనాహు పోరాణా –

‘‘సహస్సనేత్తో దేవిన్దో, దిబ్బచక్ఖుం విసోధయి;

పాపగరహీ అయం పాలో, ఆజీవం పరిసోధయి.

‘‘సహస్సనేత్తో దేవిన్దో, దిబ్బచక్ఖుం విసోధయి;

ధమ్మగరుకో అయం పాలో, నిసిన్నో సాసనే రతో’’తి.

అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘సచాహం ఏవరూపస్స పాపగరహినో ధమ్మగరుకస్స అయ్యస్స సన్తికం న గమిస్సామి, ముద్ధా మే సత్తధా ఫలేయ్య, గమిస్సామి తస్స సన్తిక’’న్తి. తతో –

‘‘సహస్సనేత్తో దేవిన్దో, దేవరజ్జసిరిన్ధరో;

తఙ్ఖణేన ఆగన్త్వాన, చక్ఖుపాలముపాగమి’’. –

ఉపగన్త్వా చ పన థేరస్స అవిదూరే పదసద్దమకాసి. అథ నం థేరో పుచ్ఛి – ‘‘కో ఏసో’’తి? ‘‘అహం, భన్తే, అద్ధికో’’తి. ‘‘కుహిం యాసి ఉపాసకా’’తి? ‘‘సావత్థియం, భన్తే’’తి. ‘‘యాహి, ఆవుసో’’తి. ‘‘అయ్యో పన, భన్తే, కుహిం గమిస్సతీ’’తి? ‘‘అహమ్పి తత్థేవ గమిస్సామీ’’తి. ‘‘తేన హి ఏకతోవ గచ్ఛామ, భన్తే’’తి. ‘‘అహం, ఆవుసో, దుబ్బలో, మయా సద్ధిం గచ్ఛన్తస్స తవ పపఞ్చో భవిస్సతీ’’తి. ‘‘మయ్హం అచ్చాయికం నత్థి, అహమ్పి అయ్యేన సద్ధిం గచ్ఛన్తో దససు పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు ఏకం లభిస్సామి, ఏకతోవ గచ్ఛామ, భన్తే’’తి. థేరో ‘‘ఏసో సప్పురిసో భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా – ‘‘తేన హి సద్ధిం గమిస్సామి, యట్ఠికోటిం గణ్హ ఉపాసకా’’తి ఆహ. సక్కో తథా కత్వా పథవిం సఙ్ఖిపన్తో సాయన్హసమయే జేతవనం సమ్పాపేసి. థేరో సఙ్ఖపణవాదిసద్దం సుత్వా ‘‘కత్థేసో సద్దో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘సావత్థియం, భన్తే’’తి? ‘‘పుబ్బే మయం గమనకాలే చిరేన గమిమ్హా’’తి. ‘‘అహం ఉజుమగ్గం జానామి, భన్తే’’తి. తస్మిం ఖణే థేరో ‘‘నాయం మనుస్సో, దేవతా భవిస్సతీ’’తి సల్లక్ఖేసి.

‘‘సహస్సనేత్తో దేవిన్దో, దేవరజ్జసిరిన్ధరో;

సఙ్ఖిపిత్వాన తం మగ్గం, ఖిప్పం సావత్థిమాగమీ’’తి.

సో థేరం నేత్వా థేరస్సేవత్థాయ కనిట్ఠకుటుమ్బికేన కారితం పణ్ణసాలం నేత్వా ఫలకే నిసీదాపేత్వా పియసహాయకవణ్ణేన తస్స సన్తికం గన్త్వా, ‘‘సమ్మ, చూళపాలా’’తి పక్కోసి. ‘‘కిం, సమ్మా’’తి? ‘‘థేరస్సాగతభావం జానాసీ’’తి? ‘‘న జానామి, కిం పన థేరో ఆగతో’’తి? ‘‘ఆమ, సమ్మ, ఇదాని అహం విహారం గన్త్వా థేరం తయా కారితపణ్ణసాలాయ నిసిన్నకం దిస్వా ఆగతోమ్హీ’’తి వత్వా పక్కామి. కుటుమ్బికోపి విహారం గన్త్వా థేరం దిస్వా పాదమూలే పరివత్తన్తో రోదిత్వా ‘‘ఇదం దిస్వా అహం, భన్తే, తుమ్హాకం పబ్బజితుం నాదాసి’’న్తిఆదీని వత్వా ద్వే దాసదారకే భుజిస్సే కత్వా థేరస్స సన్తికే పబ్బాజేత్వా ‘‘అన్తోగామతో యాగుభత్తాదీని ఆహరిత్వా థేరం ఉపట్ఠహథా’’తి పటియాదేసి. సామణేరా వత్తపటివత్తం కత్వా థేరం ఉపట్ఠహింసు.

అథేకదివసం దిసావాసినో భిక్ఖూ ‘‘సత్థారం పస్సిస్సామా’’తి జేతవనం ఆగన్త్వా తథాగతం వన్దిత్వా అసీతిమహాథేరే చ, వన్దిత్వా విహారచారికం చరన్తా చక్ఖుపాలత్థేరస్స వసనట్ఠానం పత్వా ‘‘ఇదమ్పి పస్సిస్సామా’’తి సాయం తదభిముఖా అహేసుం. తస్మిం ఖణే మహామేఘో ఉట్ఠహి. తే ‘‘ఇదాని అతిసాయన్హో, మేఘో చ ఉట్ఠితో, పాతోవ గన్త్వా పస్సిస్సామా’’తి నివత్తింసు. దేవో పఠమయామం వస్సిత్వా మజ్ఝిమయామే విగతో. థేరో ఆరద్ధవీరియో ఆచిణ్ణచఙ్కమనో, తస్మా పచ్ఛిమయామే చఙ్కమనం ఓతరి. తదా చ పన నవవుట్ఠాయ భూమియా బహూ ఇన్దగోపకా ఉట్ఠహింసు. తే థేరే చఙ్కమన్తే యేభుయ్యేన విపజ్జింసు. అన్తేవాసికా థేరస్స చఙ్కమనట్ఠానం కాలస్సేవ న సమ్మజ్జింసు. ఇతరే భిక్ఖూ ‘‘థేరస్స వసనట్ఠానం పస్సిస్సామా’’తి ఆగన్త్వా చఙ్కమనే మతపాణకే దిస్వా ‘‘కో ఇమస్మిం చఙ్కమతీ’’తి పుచ్ఛింసు. ‘‘అమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో, భన్తే’’తి. తే ఉజ్ఝాయింసు ‘‘పస్సథావుసో, సమణస్స కమ్మం, సచక్ఖుకకాలే నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తో కిఞ్చి అకత్వా ఇదాని చక్ఖువికలకాలే ‘చఙ్కమామీ’తి ఏత్తకే పాణకే మారేసి ‘అత్థం కరిస్సామీ’తి అనత్థం కరోతీ’’తి.

అథ ఖో తే గన్త్వా తథాగతస్స ఆరోచేసుం, ‘‘భన్తే, చక్ఖుపాలత్థేరో ‘చఙ్కమామీ’తి బహూ పాణకే మారేసీ’’తి. ‘‘కిం పన సో తుమ్హేహి మారేన్తో దిట్ఠో’’తి? ‘‘న దిట్ఠో, భన్తే’’తి. ‘‘యథేవ తుమ్హే తం న పస్సథ, తథేవ సోపి తే పాణే న పస్సతి. ఖీణాసవానం మరణచేతనా నామ నత్థి, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘భన్తే, అరహత్తస్స ఉపనిస్సయే సతి కస్మా అన్ధో జాతో’’తి? ‘‘అత్తనో కతకమ్మవసేన, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘కిం పన, భన్తే, తేన కత’’న్తి? తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథ –

అతీతే బారాణసియం కాసిరఞ్ఞే రజ్జం కారేన్తే ఏకో వేజ్జో గామనిగమేసు చరిత్వా వేజ్జకమ్మం కరోన్తో ఏకం చక్ఖుదుబ్బలం ఇత్థిం దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘కిం తే అఫాసుక’’న్తి? ‘‘అక్ఖీహి న పస్సామీ’’తి. ‘‘భేసజ్జం తే కరిస్సామీ’’తి? ‘‘కరోహి, సామీ’’తి. ‘‘కిం మే దస్ససీ’’తి? ‘‘సచే మే అక్ఖీని పాకతికాని కాతుం సక్ఖిస్ససి, అహం తే సద్ధిం పుత్తధీతాహి దాసీ భవిస్సామీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి భేసజ్జం సంవిదహి, ఏకభేసజ్జేనేవ అక్ఖీని పాకతికాని అహేసుం. సా చిన్తేసి – ‘‘అహమేతస్స సపుత్తధీతా దాసీ భవిస్సామీ’’తి పటిజానిం, ‘‘న ఖో పన మం సణ్హేన సమ్మాచారేన సముదాచరిస్సతి, వఞ్చేస్సామి న’’న్తి. సా వేజ్జేనాగన్త్వా ‘‘కీదిసం, భద్దే’’తి పుట్ఠా ‘‘పుబ్బే మే అక్ఖీని థోకం రుజ్జింసు, ఇదాని పన అతిరేకతరం రుజ్జన్తీ’’తి ఆహ. వేజ్జో ‘‘అయం మం వఞ్చేత్వా కిఞ్చి అదాతుకామా, న మే ఏతాయ దిన్నాయ భతియా అత్థో, ఇదానేవ నం అన్ధం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా గేహం గన్త్వా భరియాయ ఏతమత్థం ఆచిక్ఖి. సా తుణ్హీ అహోసి. సో ఏకం భేసజ్జం యోజేత్వా తస్సా సన్తికం గన్త్వా ‘‘భద్దే, ఇమం భేసజ్జం అఞ్జేహీ’’తి అఞ్జాపేసి. అథస్సా ద్వే అక్ఖీని దీపసిఖా వియ విజ్ఝాయింసు. సో వేజ్జో చక్ఖుపాలో అహోసి.

భిక్ఖవే, తదా మమ పుత్తేన కతకమ్మం పచ్ఛతో పచ్ఛతో అనుబన్ధి. పాపకమ్మఞ్హి నామేతం ధురం వహతో బలిబద్దస్స పదం చక్కం వియ అనుగచ్ఛతీతి ఇదం వత్థుం కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా పతిట్ఠాపితమత్తికం సాసనం రాజముద్దాయ లఞ్ఛన్తో వియ ధమ్మరాజా ఇమం గాథమాహ –

౧. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పదుట్ఠేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, చక్కంవ వహతో పద’’న్తి.

తత్థ మనోతి కామావచరకుసలాదిభేదం సబ్బమ్పి చతుభూమికచిత్తం. ఇమస్మిం పన పదే తదా తస్స వేజ్జస్స ఉప్పన్నచిత్తవసేన నియమియమానం వవత్థాపియమానం పరిచ్ఛిజ్జియమానం దోమనస్ససహగతం పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తమేవ లబ్భతి. పుబ్బఙ్గమాతి తేన పఠమగామినా హుత్వా సమన్నాగతా. ధమ్మాతి గుణదేసనాపరియత్తినిస్సత్తనిజ్జీవవసేన చత్తారో ధమ్మా నామ. తేసు –

‘‘న హి ధమ్మో అధమ్మో చ, ఉభో సమవిపాకినో;

అధమ్మో నిరయం నేతి, ధమ్మో పాపేతి సుగ్గతి’’న్తి. (థేరగా. ౩౦౪; జా. ౧.౧౫.౩౮౬) –

అయం గుణధమ్మో నామ. ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి ఆదికల్యాణ’’న్తి (మ. ని. ౩.౪౨౦) అయం దేసనాధమ్మో నామ. ‘‘ఇధ పన, భిక్ఖవే, ఏకచ్చే కులపుత్తా ధమ్మం పరియాపుణన్తి సుత్తం గేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౩౯) అయం పరియత్తిధమ్మో నామ. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి, ఖన్ధా హోన్తీ’’తి (ధ. స. ౧౨౧) అయం నిస్సత్తధమ్మో నామ, నిజ్జీవధమ్మోతిపి ఏసో ఏవ. తేసు ఇమస్మిం ఠానే నిస్సత్తనిజ్జీవధమ్మో అధిప్పేతో. సో అత్థతో తయో అరూపినో ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి. ఏతే హి మనో పుబ్బఙ్గమో ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా నామ.

కథం పనేతేహి సద్ధిం ఏకవత్థుకో ఏకారమ్మణో అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జమానో మనో పుబ్బఙ్గమో నామ హోతీతి? ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన. యథా హి బహూసు ఏకతో గామఘాతాదీని కమ్మాని కరోన్తేసు ‘‘కో ఏతేసం పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తే యో నేసం పచ్చయో హోతి, యం నిస్సాయ తే తం కమ్మం కరోన్తి, సో దత్తో వా మిత్తో వా తేసం పుబ్బఙ్గమోతి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఇతి ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన మనో పుబ్బఙ్గమో ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా. న హి తే మనే అనుప్పజ్జన్తే ఉప్పజ్జితుం సక్కోన్తి, మనో పన ఏకచ్చేసు చేతసికేసు అనుపజ్జన్తేసుపి ఉప్పజ్జతియేవ. అధిపతివసేన పన మనో సేట్ఠో ఏతేసన్తి మనోసేట్ఠో. యథా హి చోరాదీనం చోరజేట్ఠకాదయో అధిపతినో సేట్ఠా. తథా తేసమ్పి మనో అధిపతి మనోవ సేట్ఠా. యథా పన దారుఆదీహి నిప్ఫన్నాని తాని తాని భణ్డాని దారుమయాదీని నామ హోన్తి, తథా తేపి మనతో నిప్ఫన్నత్తా మనోమయా నామ.

పదుట్ఠేనాతి ఆగన్తుకేహి అభిజ్ఝాదీహి దోసేహి పదుట్ఠేన. పకతిమనో హి భవఙ్గచిత్తం, తం అపదుట్ఠం. యథా హి పసన్నం ఉదకం ఆగన్తుకేహి నీలాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠం నీలోదకాదిభేదం హోతి, న చ నవం ఉదకం, నాపి పురిమం పసన్నఉదకమేవ, తథా తమ్పి ఆగన్తుకేహి అభిజ్ఝాదీహి దోసేహి పదుట్ఠం హోతి, న చ నవం చిత్తం, నాపి పురిమం భవఙ్గచిత్తమేవ, తేనాహ భగవా – ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯). ఏవం మనసా చే పదుట్ఠేన, భాసతి వా కరోతి వా సో భాసమానో చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితమేవ భాసతి, కరోన్తో తివిధం కాయదుచ్చరితమేవ కరోతి, అభాసన్తో అకరోన్తో తాయ అభిజ్ఝాదీహి పదుట్ఠమానసతాయ తివిధం మనోదుచ్చరితం పూరేతి. ఏవమస్స దస అకుసలకమ్మపథా పారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

తతో నం దుక్ఖమన్వేతీతి తతో తివిధదుచ్చరితతో తం పుగ్గలం దుక్ఖం అన్వేతి, దుచ్చరితానుభావేన చతూసు అపాయేసు, మనుస్సేసు వా తమత్తభావం గచ్ఛన్తం కాయవత్థుకమ్పి ఇతరమ్పీతి ఇమినా పరియాయేన కాయికచేతసికం విపాకదుక్ఖం అనుగచ్ఛతి. యథా కిం? చక్కంవ వహతో పదన్తి ధురే యుత్తస్స ధురం వహతో బలిబద్దస్స పదం చక్కం వియ. యథా హి సో ఏకమ్పి దివసం ద్వేపి పఞ్చపి దసపి అడ్ఢమాసమ్పి మాసమ్పి వహన్తో చక్కం నివత్తేతుం జహితుం న సక్కోతి, అథ ఖ్వస్స పురతో అభిక్కమన్తస్స యుగం గీవం బాధతి, పచ్ఛతో పటిక్కమన్తస్స చక్కం ఊరుమంసం పటిహనతి. ఇమేహి ద్వీహి ఆకారేహి బాధన్తం చక్కం తస్స పదానుపదికం హోతి; తథేవ మనసా పదుట్ఠేన తీణి దుచ్చరితాని పూరేత్వా ఠితం పుగ్గలం నిరయాదీసు తత్థ తత్థ గతగతట్ఠానే దుచ్చరితమూలకం కాయికమ్పి చేతసికమ్పి దుక్ఖమనుబన్ధతీతి.

గాథాపరియోసానే తింససహస్సా భిక్ఖూ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు. సమ్పత్తపరిభాయపి దేసనా సాత్థికా సఫలా అహోసీతి.

చక్ఖుపాలత్థేరవత్థు పఠమం

౨. మట్ఠకుణ్డలీవత్థు

౨. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి దుతియగాథాపి సావత్థియంయేవ మట్ఠకుణ్డలిం ఆరబ్భ భాసితా.

సావత్థియం కిర అదిన్నపుబ్బకో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి. తేన కస్సచి కిఞ్చి న దిన్నపుబ్బం, తేన తం ‘‘అదిన్నపుబ్బకో’’త్వేవ సఞ్జానింసు. తస్స ఏకపుత్తకో అహోసి పియో మనాపో. అథస్స పిలన్ధనం కారేతుకామో ‘‘సచే సువణ్ణకారే కారేస్సామి, భత్తవేతనం దాతబ్బం భవిస్సతీ’’తి సయమేవ సువణ్ణం కోట్టేత్వా మట్ఠాని కుణ్డలాని కత్వా అదాసి. తేనస్స పుత్తో మట్ఠకుణ్డలీత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తస్స సోళసవస్సికకాలే పణ్డురోగో ఉదపాది. తస్స మాతా పుత్తం ఓలోకేత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, పుత్తస్స తే రోగో ఉప్పన్నో, తికిచ్ఛాపేహి న’’న్తి ఆహ. ‘‘భోతి సచే వేజ్జం ఆనేస్సామి, భత్తవేతనం దాతబ్బం భవిస్సతి; కిం త్వం మమ ధనచ్ఛేదం న ఓలోకేస్ససీ’’తి? ‘‘అథ నం కిం కరిస్ససి, బ్రాహ్మణా’’తి? ‘‘యథా మే ధనచ్ఛేదో న హోతి, తథా కరిస్సామీ’’తి. సో వేజ్జానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘అసుకరోగస్స నామ తుమ్హే కిం భేసజ్జం కరోథా’’తి పుచ్ఛి. అథస్స తే యం వా తం వా రుక్ఖతచాదిం ఆచిక్ఖన్తి. సో తమాహరిత్వా పుత్తస్స భేసజ్జం కరోతి. తం కరోన్తస్సేవస్స రోగో బలవా అహోసి, అతేకిచ్ఛభావం ఉపాగమి. బ్రాహ్మణో తస్స దుబ్బలభావం ఞత్వా ఏకం వేజ్జం పక్కోసి. సో తం ఓలోకేత్వావ ‘‘అమ్హాకం ఏకం కిచ్చం అత్థి, అఞ్ఞం వేజ్జం పక్కోసిత్వా తికిచ్ఛాపేహీ’’తి తం పహాయ నిక్ఖమి. బ్రాహ్మణో తస్స మరణసమయం ఞత్వా ‘‘ఇమస్స దస్సనత్థాయ ఆగతా అన్తోగేహే సాపతేయ్యం పస్సిస్సన్తి, బహి నం కరిస్సామీ’’తి పుత్తం నీహరిత్వా బహిఆళిన్దే నిపజ్జాపేసి.

తం దివసం భగవా బలవపచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ పుబ్బబుద్ధేసు కతాధికారానం ఉస్సన్నకుసలమూలానం వేనేయ్యబన్ధవానం దస్సనత్థం బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో దససహస్సచక్కవాళేసు ఞాణజాలం పత్థరి. మట్ఠకుణ్డలీ బహిఆళిన్దే నిపన్నాకారేనేవ తస్స అన్తో పఞ్ఞాయి. సత్థా తం దిస్వా తస్స అన్తోగేహా నీహరిత్వా తత్థ నిపజ్జాపితభావం ఞత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో మయ్హం ఏత్థ గతపచ్చయేన అత్థో’’తి ఉపధారేన్తో ఇదం అద్దస – అయం మాణవో మయి చిత్తం పసాదేత్వా కాలం కత్వా తావతింసదేవలోకే తింసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తిస్సతి, అచ్ఛరాసహస్సపరివారో భవిస్సతి, బ్రాహ్మణోపి తం ఝాపేత్వా రోదన్తో ఆళాహనే విచరిస్సతి. దేవపుత్తో తిగావుతప్పమాణం సట్ఠిసకటభారాలఙ్కారపటిమణ్డితం అచ్ఛరాసహస్సపరివారం అత్తభావం ఓలోకేత్వా ‘‘కేన ను ఖో కమ్మేన మయా అయం సిరిసమ్పత్తి లద్ధా’’తి ఓలోకేత్వా మయి చిత్తప్పసాదేన లద్ధభావం ఞత్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ధనచ్ఛేదభయేన మమ భేసజ్జమకత్వా ఇదాని ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి, విప్పకారప్పత్తం నం కరిస్సామీ’’తి పితరి రోదన్తే మట్ఠకుణ్డలివణ్ణేన ఆగన్త్వా ఆళాహనస్సావిదూరే నిపజ్జిత్వా రోదిస్సతి. అథ నం బ్రాహ్మణో ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛిస్సతి. ‘‘అహం తే పుత్తో మట్ఠకుణ్డలీ’’తి ఆచిక్ఖిస్సతి. ‘‘కుహిం నిబ్బత్తోసీ’’తి? ‘‘తావసింసభవనే’’తి. ‘‘కిం కమ్మం కత్వా’’తి వుత్తే మయి చిత్తప్పసాదేన నిబ్బత్తభావం ఆచిక్ఖిస్సతి. బ్రాహ్మణో ‘‘తుమ్హేసు చిత్తం పసాదేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తో నామ అత్థీ’’తి మం పుచ్ఛిస్సతి. అథస్సాహం ‘‘ఏత్తకాని సతాని వా సహస్సాని వా సతసహస్సాని వాతి న సక్కా గణనా పరిచ్ఛిన్దితు’’న్తి వత్వా ధమ్మపదే గాథం భాసిస్సామి. గాథాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి, మట్ఠ కుణ్డలీ సోతాపన్నో భవిస్సతి. తథా అదిన్నపుబ్బకో బ్రాహ్మణో. ఇతి ఇమం కులపుత్తం నిస్సాయ మహాధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీతి దిస్వా పునదివసే కతసరీరపటిజగ్గనో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన బ్రాహ్మణస్స గేహద్వారం గతో.

తస్మిం ఖణే మట్ఠకుణ్డలీ అన్తోగేహాభిముఖో నిపన్నో హోతి. అథస్స సత్థా అత్తనో అపస్సనభావం ఞత్వా ఏకం రస్మిం విస్సజ్జేసి. మాణవో ‘‘కిం ఓభాసో నామేసో’’తి పరివత్తేత్వా నిపన్నోవ సత్థారం దిస్వా, ‘‘అన్ధబాలపితరం నిస్సాయ ఏవరూపం బుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా కాయవేయ్యావటికం వా కాతుం దానం వా దాతుం ధమ్మం వా సోతుం నాలత్థం, ఇదాని మే హత్థాపి అనధిపతేయ్యా, అఞ్ఞం కత్తబ్బం నత్థీ’’తి మనమేవ పసాదేసి. సత్థా ‘‘అలం ఏత్తకేన చిత్తప్పసాదేన ఇమస్సా’’తి పక్కామి. సో తథాగతే చక్ఖుపథం విజహన్తేయేవ పసన్నమనో కాలం కత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ దేవలోకే తింసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి.

బ్రాహ్మణోపిస్స సరీరం ఝాపేత్వా ఆళాహనే రోదనపరాయణో అహోసి, దేవసికం ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి – ‘‘కహం ఏకపుత్తక, కహం ఏకపుత్తకా’’తి. దేవపుత్తోపి అత్తనో సమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా, ‘‘కేన మే కమ్మేన లద్ధా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘సత్థరి మనోపసాదేనా’’తి ఞత్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో మమ అఫాసుకకాలే భేసజ్జమకారేత్వా ఇదాని ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి, విప్పకారప్పత్తమేవ నం కాతుం వట్టతీ’’తి మట్ఠకుణ్డలివణ్ణేన ఆగన్త్వా ఆళాహనస్సావిదూరే బాహా పగ్గయ్హ రోదన్తో అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో తం దిస్వా ‘‘అహం తావ పుత్తసోకేన రోదామి, ఏస కిమత్థం రోదతి, పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి పుచ్ఛన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘అలఙ్కతో మట్ఠకుణ్డలీ,

మాలధారీ హరిచన్దనుస్సదో;

బాహా పగ్గయ్హ కన్దసి,

వనమజ్ఝే కిం దుక్ఖితో తువ’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౦౭; పే. వ. ౧౮౬);

సో మాణవో ఆహ –

‘‘సోవణ్ణమయో పభస్సరో,

ఉప్పన్నో రథపఞ్జరో మమ;

తస్స చక్కయుగం న విన్దామి,

తేన దుక్ఖేన జహామి జీవిత’’న్తి. (వ. ౧౨౦౮; పే. వ. ౧౮౭);

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

‘‘సోవణ్ణమయం మణిమయం,

లోహితకమయం అథ రూపియమయం;

ఆచిక్ఖ మే భద్ద మాణవ,

చక్కయుగం పటిపాదయామి తే’’తి. (వి. వ. ౧౨౦౯; పే. వ. ౧౮౮);

తం సుత్వా మాణవో ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పుత్తస్స భేసజ్జమకత్వా పుత్తపతిరూపకం మం దిస్వా రోదన్తో ‘సువణ్ణాదిమయం రథచక్కం కరోమీ’తి వదతి, హోతు నిగ్గణ్హిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘కీవ మహన్తం మే చక్కయుగం కరిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘యావ మహన్తం ఆకఙ్ఖసి, తావ మహన్తం కరిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘చన్దిమసూరియేహి మే అత్థో, తే మే దేహీ’’తి యాచన్తో ఆహ –

‘‘సో మాణవో తస్స పావది,

చన్దసూరియా ఉభయేత్థ దిస్సరే;

సోవణ్ణమయో రథో మమ,

తేన చక్కయుగేన సోభతీ’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౦; పే. వ. ౧౮౯);

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

‘‘బాలో ఖో త్వం అసి మాణవ,

యో త్వం పత్థయసే అపత్థియం;

మఞ్ఞామి తువం మరిస్ససి,

న హి త్వం లచ్ఛసి చన్దసూరియే’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౧; పే. వ. ౧౯౦);

అథ నం మాణవో ఆహ –

‘‘కిం పన పఞ్ఞాయమానస్సత్థాయ రోదన్తో బాలో హోతి, ఉదాహు అపఞ్ఞాయమానస్సత్థాయా’’తి వత్వా –

‘‘గమనాగమనమ్పి దిస్సతి,

వణ్ణధాతు ఉభయత్థ వీథియా;

పేతో కాలకతో న దిస్సతి,

కో నిధ కన్దతం బాల్యతరో’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౨; పే. వ. ౧౯౧);

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘యుత్తం ఏస వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా –

‘‘సచ్చం ఖో వదేసి మాణవ,

అహమేవ కన్దతం బాల్యతరో;

చన్దం వియ దారకో రుదం,

పేతం కాలకతాభిపత్థయి’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౧౩; పే. వ. ౧౯౨) –

వత్వా తస్స కథాయ నిస్సోకో హుత్వా మాణవస్స థుతిం కరోన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘతసిత్తంవ పావకం;

వారినా వియ ఓసిఞ్చం, సబ్బం నిబ్బాపయే దరం.

‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, సోకం హదయనిస్సితం;

యో మే సోకపరేతస్స, పుత్తసోకం అపానుది.

‘‘స్వాహం అబ్బూళ్హసల్లోస్మి, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో;

న సోచామి న రోదామి, తవ సుత్వాన మాణవా’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౪-౧౨౧౬; పే. వ. ౧౯౩-౧౯౫);

అథ నం ‘‘కో నామ త్వ’’న్తి పుచ్ఛన్తో –

‘‘దేవతానుసి గన్ధబ్బో, అదు సక్కో పురిన్దదో;

కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయ’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౧౭; పే. వ. ౧౯౬) –

ఆహ. అథస్స మాణవో –

‘‘యఞ్చ కన్దసి యఞ్చ రోదసి,

పుత్తం ఆళాహనే సయం దహిత్వా;

స్వాహం కుసలం కరిత్వా కమ్మం,

తిదసానం సహబ్యతం గతో’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౮; పే. వ. ౧౯౭) –

ఆచిక్ఖి. అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

‘‘అప్పం వా బహుం వా నాద్దసామ,

దానం దదన్తస్స సకే అగారే;

ఉపోసథకమ్మం వా తాదిసం,

కేన కమ్మేన గతోసి దేవలోక’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౧౯; పే. వ. ౧౯౮);

మాణవో ఆహ –

‘‘ఆబాధికోహం దుక్ఖితో గిలానో,

ఆతూరరూపోమ్హి సకే నివేసనే;

బుద్ధం విగతరజం వితిణ్ణకఙ్ఖం,

అద్దక్ఖిం సుగతం అనోమపఞ్ఞం.

‘‘స్వాహం ముదితధనో పసన్నచిత్తో,

అఞ్జలిం అకరిం తథాగతస్స;

తాహం కుసలం కరిత్వాన కమ్మం,

తిదసానం సహబ్యతం గతో’’తి. (వి. వ. ౧౨౨౦-౧౨౨౧; పే. వ. ౧౯౯-౨౦౦);

తస్మిం కథేన్తేయేవ బ్రాహ్మణస్స సకలసరీరం పీతియా పరిపూరి. సో తం పీతిం పవేదేన్తో –

‘‘అచ్ఛరియం వత అబ్భుతం వత,

అఞ్జలికమ్మస్స అయమీదిసో విపాకో;

అహమ్పి పముదితమనో పసన్నచిత్తో,

అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజామీ’’తి. (వి. వ. ౧౨౨౨; పే. వ. ౨౦౧) –

ఆహ. అథ నం మాణవో –

‘‘అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజాహి,

ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ పసన్నచిత్తో;

తథేవ సిక్ఖాపదాని పఞ్చ,