౫. కోసమ్బకవత్థు

పరే చ న విజానన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోసమ్బకే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

కోసమ్బియఞ్హి ఘోసితారామే పఞ్చసతపఞ్చసతపరివారా ద్వే భిక్ఖూ విహరింసు వినయధరో చ ధమ్మకథికో చ. తేసు ధమ్మకథికో ఏకదివసం సరీరవలఞ్జం కత్వా ఉదకకోట్ఠకే ఆచమనఉదకావసేసం భాజనే ఠపేత్వావ నిక్ఖమి. పచ్ఛా వినయధరో తత్థ పవిట్ఠో తం ఉదకం దిస్వా నిక్ఖమిత్వా ఇతరం పుచ్ఛి, ‘‘ఆవుసో, తయా ఉదకం ఠపిత’’న్తి? ‘‘ఆమ, ఆవుసో’’తి. ‘‘కిం పనేత్థ ఆపత్తిభావం న జానాసీ’’తి? ‘‘ఆమ, న జానామీ’’తి. ‘‘హోతి, ఆవుసో, ఏత్థ ఆపత్తీ’’తి. ‘‘తేన హి పటికరిస్సామి న’’న్తి. ‘‘సచే పన తే, ఆవుసో, అసఞ్చిచ్చ అస్సతియా కతం, నత్థి ఆపత్తీ’’తి. సో తస్సా ఆపత్తియా అనాపత్తిదిట్ఠి అహోసి. వినయధరోపి అత్తనో నిస్సితకానం ‘‘అయం ధమ్మకథికో ఆపత్తిం ఆపజ్జమానోపి న జానాతీ’’తి ఆరోచేసి. తే తస్స నిస్సితకే దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ఆపత్తిం ఆపజ్జిత్వాపి ఆపత్తిభావం న జానాతీ’’తి ఆహంసు. తే గన్త్వా అత్తనో ఉపజ్ఝాయస్స ఆరోచేసుం. సో ఏవమాహ – ‘‘అయం వినయధరో పుబ్బే అనాపత్తీతి వత్వా ఇదాని ఆపత్తీతి వదతి, ముసావాదీ ఏసో’’తి. తే గన్త్వా ‘‘తుమ్హాకం ఉపజ్ఝాయో ముసావాదీ’’తి ఆహంసు. తే ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం వడ్ఢయింసు. కతో వినయధరో ఓకాసం లభిత్వా ధమ్మకథికస్స ఆపత్తియా అదస్సనే ఉక్ఖేపనీయకమ్మమకాసి. తతో పట్ఠాయ తేసం పచ్చయదాయకా ఉపట్ఠాకాపి ద్వే కోట్ఠాసా అహేసుం, ఓవాదపటిగ్గాహకా భిక్ఖునియోపి ఆరక్ఖదేవతాపి తాసం సన్దిట్ఠసమ్భత్తా ఆకాసట్ఠదేవతాపీతి యావ బ్రహ్మలోకా సబ్బేపి పుథుజ్జనా ద్వే పక్ఖా అహేసుం. చాతుమహారాజికం ఆదిం కత్వా యావ అకనిట్ఠభావనా పన ఏకనిన్నాదం కోలాహలం అగమాసి.

అథేకో అఞ్ఞతరో భిక్ఖు తథాగతముపసఙ్కమిత్వా ఉక్ఖేపకానం వినయధరఅన్తేవాసికానం ‘‘ధమ్మికేనేవాయం వినయకమ్మేన ఉక్ఖిత్తో’’తి లద్ధిఞ్చ, ఉక్ఖిత్తానువత్తకానం ధమ్మకథికఅన్తేవాసికానం పన ‘‘అధమ్మికేనేవ కమ్మేన ఉక్ఖిత్తో’’తి లద్ధిఞ్చ, ఉక్ఖేపకేహి వారియమానానమ్పి చ తేసం తం అనుపరివారేత్వా విచరణభావఞ్చ ఆరోచేసి భగవా ‘‘సమగ్గా కిర హోన్తూ’’తి ద్వే వారే పేసేత్వా ‘‘న ఇచ్ఛన్తి, భన్తే, సమగ్గా భవితు’’న్తి సుత్వా తతియవారే ‘‘భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో, భిన్నో భిక్ఖుసఙ్ఘో’’తి తేసం సన్తికం గన్త్వా ఉక్ఖేపకానం ఉక్ఖేపనే, ఇతరేసఞ్చ ఆపత్తియా అదస్సనే ఆదీనవం కథేత్వా పున తేసం తత్థేవ ఏకసీమాయం ఉపోసథాదీని అనుజానిత్వా భత్తగ్గాదీసు భణ్డనజాతానం ‘‘ఆసనన్తరికాయ నిసీదితబ్బ’’న్తి (మహావ. ౪౫౬) భత్తగ్గే వత్తం పఞ్ఞాపేత్వా ‘‘ఇదానిపి భణ్డనజాతావ విహరన్తీ’’తి సుత్వా తత్థ గన్త్వా ‘‘అలం, భిక్ఖవే, మా భణ్డన’’న్తిఆదీని వత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భణ్డనకలహవిగ్గహవివాదా నామేతే అనత్థకారకా. కలహం నిస్సాయ హి లటుకికాపి సకుణికా హత్థినాగం జీవితక్ఖయం పాపేసీ’’తి లటుకికజాతకం (జా. ౧.౫.౩౯ ఆదయో) కథేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, సమగ్గా హోథ, మా వివదథ. వివాదం నిస్సాయ హి అనేకసతసహస్సా వట్టకాపి జీవితక్ఖయం పత్తా’’తి వట్టకజాతకం (జా. ౧.౧.౧౧౮) కథేసి. ఏవమ్పి తేసు భగవతో వచనం అనాదియన్తేసు అఞ్ఞతరేన ధమ్మవాదినా తథాగతస్స విహేసం అనిచ్ఛన్తేన ‘‘ఆగమేతు, భన్తే భగవా, ధమ్మసామి, అప్పోస్సుక్కో, భన్తే భగవా, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారమనుయుత్తో విహరతు, మయమేవ తేన భణ్డనేన కలహేన విగ్గహేన వివాదేన పఞ్ఞాయిస్సామా’’తి (మహావ. ౪౫౭; మ. ని. ౩.౨౩౬) వుత్తే అతీతం ఆహరి –

భూతపుబ్బం, భిక్ఖవే, బారాణసియం బ్రహ్మదత్తో నామ కాసిరాజా అహోసి. బ్రహ్మదత్తేన దీఘీతిస్స కోసలరఞ్ఞో రజ్జం అచ్ఛిన్దిత్వా అఞ్ఞాతకవేసేన వసన్తస్స పితునో మారితభావఞ్చేవ దీఘావుకుమారేన అత్తనో జీవితే దిన్నే తతో పట్ఠాయ తేసం సమగ్గభావఞ్చ కథేత్వా ‘‘తేసఞ్హి నామ, భిక్ఖవే, రాజూనం ఆదిన్నదణ్డానం ఆదిన్నసత్థానం ఏవరూపం ఖన్తిసోరచ్చం భవిస్సతి. ఇధ ఖో తం, భిక్ఖవే, సోభేథ, యం తుమ్హే ఏవం స్వాఖాతే ధమ్మవినయే పబ్బజితా సమానా ఖమా చ భవేయ్యాథ సోరతా చా’’తి ఓవదిత్వాపి నేవ తే సమగ్గే కాతుం అసక్ఖి. సో తాయ ఆకిణ్ణవిహారతాయ ఉక్కణ్ఠితో ‘‘అహం ఖో ఇదాని ఆకిణ్ణో దుక్ఖం విహరామి, ఇమే చ భిక్ఖూ మమ వచనం న కరోన్తి. యంనూనాహం ఏకకోవ గణమ్హా వూపకట్ఠో విహరేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా కోసమ్బియం పిణ్డాయ చరిత్వా అనపలోకేత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘం ఏకకోవ అత్తనో పత్తచీవరమాదాయ బాలకలోణకగామం గన్త్వా తత్థ భగుత్థేరస్స ఏకచారికవత్తం కథేత్వా పాచినవంసమిగదాయే తిణ్ణం కులపుత్తానం సామగ్గియానిసంసం కథేత్వా యేన పాలిలేయ్యకం అత్థి, తదవసరి. తత్ర సుదం భగవా పాలిలేయ్యకం ఉపనిస్సాయ రక్ఖితవనసణ్డే భద్దసాలమూలే పాలిలేయ్యకేన హత్థినా ఉపట్ఠియమానో ఫాసుకం వస్సావాసం వసి.

కోసమ్బివాసినోపి ఖో ఉపాసకా విహారం గన్త్వా సత్థారం అపస్సన్తా ‘‘కుహిం, భన్తే, సత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పాలిలేయ్యకవనసణ్డం గతో’’తి. ‘‘కిం కారణా’’తి? ‘‘అమ్హే సమగ్గే కాతుం వాయమి, మయం పన న సమగ్గా అహుమ్హా’’తి. ‘‘కిం, భన్తే, తుమ్హే సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా తస్మిం సామగ్గిం కరోన్తే సమగ్గా నాహువత్థా’’తి? ‘‘ఏవమావుసో’’తి. ‘‘మనుస్సా ఇమే సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా తస్మిం సామగ్గిం కరోన్తేపి సమగ్గా న జాతా, మయం ఇమే నిస్సాయ సత్థారం దట్ఠుం న లభిమ్హా, ఇమేసం నేవ ఆసనం దస్సామ, న అభివాదనాదీని కరిస్సామా’’తి తతో పట్ఠాయ తేసం సామీచిమత్తమ్పి న కరింసు. తే అప్పాహారతాయ సుస్సమానా కతిపాహేనేవ ఉజుకా హుత్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం అచ్చయం దేసేత్వా ఖమాపేత్వా ‘‘ఉపాసకా మయం సమగ్గా జాతా, తుమ్హేపి నో పురిమసదిసా హోథా’’తి ఆహంసు. ‘‘ఖమాపితో పన వో, భన్తే, సత్థా’’తి. ‘‘న ఖమాపితో, ఆవుసో’’తి. ‘‘తేన హి సత్థారం ఖమాపేథ, సత్థు ఖమాపితకాలే మయమ్పి తుమ్హాకం పురిమసదిసా భవిస్సామా’’తి. తే అన్తోవస్సభావేన సత్థు సన్తికం గన్తుం అవిసహన్తా దుక్ఖేన తం అన్తోవస్సం వీతినామేసుం. సత్థా పన తేన హత్థినా ఉపట్ఠియమానో సుఖం వసి. సోపి హి హత్థినాగో గణం పహాయ ఫాసువిహారత్థాయేవ తం వనసణ్డం పావిసి.

యథాహ – ‘‘అహం ఖో ఆకిణ్ణో విహరామి హత్థీహి హత్థీనీహి హత్థికలభేహి హత్థిచ్ఛాపేహి, ఛిన్నగ్గాని చేవ తిణాని ఖాదామి, ఓభగ్గోభగ్గఞ్చ మే సాఖాభఙ్గం ఖాదన్తి, ఆవిలాని చ పానీయాని పివామి, ఓగాహా చస్స మే ఉత్తిణ్ణస్స హత్థినియో కాయం ఉపనిఘంసన్తియో గచ్ఛన్తి, యంనూనాహం ఏకోవ గణమ్హా వూపకట్ఠో విహరేయ్య’’న్తి (మహావ. ౪౬౭; ఉదా. ౩౫). అథ ఖో సో హత్థినాగో యూథా అపక్కమ్మ యేన పాలిలేయ్యకం రక్ఖితవనసణ్డం భద్దసాలమూలం, యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా పన భగవన్తం వన్దిత్వా ఓలోకేన్తో అఞ్ఞం కిఞ్చి అదిస్వా భద్దసాలమూలం పాదేనేవ పహరన్తో తచ్ఛేత్వా సోణ్డాయ సాఖం గహేత్వా సమ్మజ్జి. తతో పట్ఠాయ సోణ్డాయ ఘటం గహేత్వా పానీయం పరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేతి, ఉణ్హోదకేన అత్థే సతి ఉణ్హోదకం పటియాదేతి. కథం? హత్థేన కట్ఠాని ఘంసిత్వా అగ్గిం సమ్పాదేతి, తత్థ దారూని పక్ఖిపన్తో అగ్గిం జాలేత్వా తత్థ పాసాణే పక్ఖిపిత్వా పచిత్వా దారుదణ్డకేన పవట్టేత్వా పరిచ్ఛిన్నాయ ఖుద్దకసోణ్డికాయ ఖిపతి, తతో హత్థం ఓతారేత్వా ఉదకస్స తత్తభావం జానిత్వా గన్త్వా సత్థారం వన్దతి. సత్థా ‘‘ఉదకం తే తాపితం పాలిలేయ్యకా’’తి వత్వా తత్థ గన్త్వా న్హాయతి. అథస్స నానావిధాని ఫలాని ఆహరిత్వా దేతి. యదా పన సత్థా గామం పిణ్డాయ పవిసతి, తదా సత్థు పత్తచీవరమాదాయ కుమ్భే పతిట్ఠపేత్వా సత్థారా సద్ధింయేవ గచ్ఛతి. సత్థా గామూపచారం పత్వా ‘‘పాలిలేయ్యక ఇతో పట్ఠాయ తయా గన్తుం న సక్కా, ఆహార మే పత్తచీవర’’న్తి ఆహరాపేత్వా గామం పిణ్డాయ పావిసి. సోపి యావ సత్థు నిక్ఖమనా తత్థేవ ఠత్వా ఆగమనకాలే పచ్చుగ్గమనం కత్వా పురిమనయేనేవ పత్తచీవరం గహేత్వా వసనట్ఠానే ఓతారేత్వా వత్తం దస్సేత్వా సాఖాయ బీజతి, రత్తిం వాళమిగపరిపన్థనివారణత్థం మహన్తం దణ్డం సోణ్డాయ గహేత్వా ‘‘సత్థారం రక్ఖిస్సామీ’’తి యావ అరుణుగ్గమనా వనసణ్డస్స అన్తరన్తరేన విచరతి, తతో పట్ఠాయయేవ కిర సో వనసణ్డో పాలిలేయ్యకరక్ఖితవనసణ్డో నామ జాతో. అరుణే ఉగ్గతే ముఖోదకదానం ఆదిం కత్వా తేనేవూపాయేన సబ్బవత్తాని కరోతి.

అథేకో మక్కటో తం హత్థిం ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ దివసే దివసే తథాగతస్స ఆభిసమాచారికం కరోన్తం దిస్వా ‘‘అహమ్పి కిఞ్చిదేవ కరిస్సామీ’’తి విచరన్తో ఏకదివసం నిమ్మక్ఖికం దణ్డకమధుం దిస్వా దణ్డకం భఞ్జిత్వా దణ్డకేనేవ సద్ధిం మధుపటలం సత్థు సన్తికం ఆహరిత్వా కదలిపత్తం ఛిన్దిత్వా తత్థ ఠపేత్వా అదాసి. సత్థా గణ్హి. మక్కటో ‘‘కరిస్సతి ను ఖో పరిభోగం న కరిస్సతీ’’తి ఓలోకేన్తో గహేత్వా నిసిన్నం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో’’తి చిన్తేత్వా దణ్డకోటియం గహేత్వా పరివత్తేత్వా ఉపధారేన్తో అణ్డకాని దిస్వా తాని సణికం అపనేత్వా పున అదాసి. సత్థా పరిభోగమకాసి. సో తుట్ఠమానసో తం తం సాఖం గహేత్వా నచ్చన్తోవ అట్ఠాసి. అథస్స గహితసాఖాపి అక్కన్తసాఖాపి భిజ్జింసు. సో ఏకస్మిం ఖాణుమత్థకే పతిత్వా నివిట్ఠగత్తో సత్థరి పసన్నేనేవ చిత్తేన కాలం కత్వా తావతింసభవనే తింసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి, అచ్ఛరాసహస్సపరివారో మక్కటదేవపుత్తో నామ అహోసి.

తథాగతస్స తత్థ హత్థినాగేన ఉపట్ఠియమానస్స వసనభావో సకలజమ్బుదీపే పాకటో అహోసి. సావత్థినగరతో ‘‘అనాథపిణ్డికో విసాఖా చ మహాఉపాసికా’’తిఏవమాదీని మహాకులాని ఆనన్దత్థేరస్స సాసనం పహిణింసు ‘‘సత్థారం నో, భన్తే, దస్సేథా’’తి. దిసావాసినోపి పఞ్చసతా భిక్ఖూ వుట్ఠవస్సా ఆనన్దత్థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘చిరస్సుతా నో, ఆవుసో ఆనన్ద, భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మీ కథా, సాధు మయం, ఆవుసో ఆనన్ద, లభేయ్యామ భగవతో సమ్ముఖా ధమ్మిం కథం సవనాయా’’తి యాచింసు. థేరో తే భిక్ఖూ ఆదాయ తత్థ గన్త్వా ‘‘తేమాసం ఏకవిహారినో తథాగతస్స సన్తికం ఏత్తకేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఉపసఙ్కమితుం అయుత్త’’న్తి చిన్తేత్వా తే భిక్ఖూ బహి ఠపేత్వా ఏకకోవ సత్థారం ఉపసఙ్కమి. పాలిలేయ్యకో తం దిస్వా దణ్డమాదాయ పక్ఖన్ది. సత్థా ఓలోకేత్వా అపేహి ‘‘అపేహి పాలిలేయ్యక, మా నివారయి, బుద్ధుపట్ఠాకో ఏసో’’తి ఆహ. సో తత్థేవ దణ్డం ఛడ్డేత్వా పత్తచీవరపటిగ్గహణం ఆపుచ్ఛి. థేరో నాదాసి. నాగో ‘‘సచే ఉగ్గహితవత్తో భవిస్సతి, సత్థు నిసీదనపాసాణఫలకే అత్తనో పరిక్ఖారం న ఠపేస్సతీ’’తి చిన్తేసి. థేరో పత్తచీవరం భూమియం ఠపేసి. వత్తసమ్పన్నా హి గరూనం ఆసనే వా సయనే వా అత్తనో పరిక్ఖారం న ఠపేన్తి.

థేరో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. సత్థా ‘‘ఆనన్ద, ఏకోవ ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా పఞ్చసతేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం ఆగతభావం సుత్వా ‘‘కహం పనేతే’’తి వత్వా ‘‘తుమ్హాకం చిత్తం అజానన్తో బహి ఠపేత్వా ఆగతోమ్హీ’’తి వుత్తే ‘‘పక్కోసాహి నే’’తి ఆహ. థేరో తథా అకాసి. తే భిక్ఖూ ఆగన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సత్థా తేహి సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా తేహి భిక్ఖూహి, ‘‘భన్తే భగవా, హి బుద్ధసుఖుమాలో చేవ ఖత్తియసుఖుమాలో చ, తుమ్హేహి తేమాసం ఏకకేహి తిట్ఠన్తేహి నిసీదన్తేహి చ దుక్కరం కతం, వత్తపటివత్తకారకోపి ముఖోదకాదిదాయకోపి నాహోసి మఞ్ఞే’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, పాలిలేయ్యకహత్థినా మమ సబ్బకిచ్చాని కతాని. ఏవరూపఞ్హి సహాయం లభన్తేన ఏకతోవ వసితుం యుత్తం, అలభన్తస్స ఏకచారికభావోవ సేయ్యో’’తి వత్వా ఇమా నాగవగ్గే తిస్సో గాథా అభాసి –

‘‘సచే లభేథ నిపకం సహాయం,

సద్ధించరం సాధువిహారి ధీరం;

అభిభుయ్య సబ్బాని పరిస్సయాని,

చరేయ్య తేనత్తమనో సతీమా.

‘‘నో చే లభేథ నిపకం సహాయం,

సద్ధించరం సాధువిహారి ధీరం;

రాజావ రట్ఠం విజితం పహాయ,

ఏకో చరే మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో.

‘‘ఏకస్స చరితం సేయ్యో,

నత్థి బాలే సహాయతా;

ఏకో చరే న చ పాపాని కయిరా,

అప్పోస్సుక్కో మాతఙ్గరఞ్ఞేవ నాగో’’తి. (మహావ. ౪౬౪; మ. ని. ౩.౨౩౭; ధ. ప. ౩౨౮-౩౩౦; సు. ని. ౪౫-౪౬);

గాథాపరియోసానే పఞ్చసతాపి తే భిక్ఖూ అరహత్తే పతిట్ఠహింసు. ఆనన్దత్థేరోపి అనాథపిణ్డికాదీహి పేసితసాసనం ఆరోచేత్వా, ‘‘భన్తే, అనాథపిణ్డికప్పముఖా తే పఞ్చ అరియసావకకోటియో తుమ్హాకం ఆగమనం పచ్చాసీసన్తీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘తేన హి గణ్హాహి పత్తచీవర’’న్తి పత్తచీవరం గాహాపేత్వా నిక్ఖమి. నాగో గన్త్వా గతమగ్గే తిరియం అట్ఠాసి. ‘‘కిం కరోతి, భన్తే, నాగో’’తి? ‘‘తుమ్హాకం, భిక్ఖవే, భిక్ఖం దాతుం పచ్చాసీసతి, దీఘరత్తం ఖో పనాయం మయ్హం ఉపకారకో, నాస్స చిత్తం కోపేతుం వట్టతి, నివత్తథ, భిక్ఖవే’’తి సత్థా భిక్ఖూ గహేత్వా నివత్తి. హత్థీపి వనసణ్డం పవిసిత్వా పనసకదలిఫలాదీని నానాఫలాని సంహరిత్వా రాసిం కత్వా పునదివసే భిక్ఖూనం అదాసి. పఞ్చసతా భిక్ఖూ సబ్బాని ఖేపేతుం నాసక్ఖింసు. భత్తకిచ్చపరియోసానే సత్థా పత్తచీవరం గాహేత్వా నిక్ఖమి. నాగో భిక్ఖూనం అన్తరన్తరేన గన్త్వా సత్థు పురతో తిరియం అట్ఠాసి. ‘‘కిం కరోతి, భన్తే, నాగో’’తి? ‘‘అయఞ్హి భిక్ఖవే, తుమ్హే పేసేత్వా మం నివత్తేతుకామో’’తి. అథ నం సత్థా ‘‘పాలిలేయ్యక, ఇదం పన మమ అనివత్తగమనం, తవ ఇమినా అత్తభావేన ఝానం వా విపస్సనం వా మగ్గఫలం వా నత్థి, తిట్ఠ త్వ’’న్తి ఆహ. తం సుత్వా నాగో ముఖే సోణ్డం పక్ఖిపిత్వా రోదన్తో పచ్ఛతో పచ్ఛతో అగమాసి. సో హి సత్థారం నివత్తేతుం లభన్తో తేనేవ నియామేన యావజీవం పటిజగ్గేయ్య, సత్థా పన తం గామూపచారం పత్వా ‘‘పాలిలేయ్యక ఇతో పట్ఠాయ తవ అభూమి, మనుస్సావాసో సపరిపన్థో, తిట్ఠ త్వ’’న్తి ఆహ. సో రోదమానో తత్థేవ ఠత్వా సత్థరి చక్ఖుపథం విజహన్తే హదయేన ఫలితేన కాలం కత్వా సత్థరి పసాదేన తావతింసభవనే తింసయోజనికే కనకవిమానే అచ్ఛరాసహస్సమజ్ఝే నిబ్బత్తి, పాలిలేయ్యకదేవపుత్తోయేవస్స నామం అహోసి.

సత్థాపి అనుపుబ్బేన జేతవనం అగమాసి. కోసమ్బకా భిక్ఖూ ‘‘సత్థా కిర సావత్థిం ఆగతో’’తి సుత్వా సత్థారం ఖమాపేతుం తత్థ అగమంసు. కోసలరాజా ‘‘తే కిర కోసమ్బకా భణ్డనకారకా భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తీ’’తి సుత్వా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘అహం, భన్తే, తేసం మమ విజితం పవిసితుం న దస్సామీ’’తి ఆహ. ‘‘మహారాజ, సీలవన్తా ఏతే భిక్ఖూ, కేవలం అఞ్ఞమఞ్ఞం వివాదేన మమ వచనం న గణ్హింసు, ఇదాని మం ఖమాపేతుం ఆగచ్ఛన్తి, ఆగచ్ఛన్తు మహారాజా’’తి. అనాథపిణ్డికోపి ‘‘అహం, భన్తే, తేసం విహారం పవిసితుం న దస్సామీ’’తి వత్వా తథేవ భగవతా పటిక్ఖిత్తో తుణ్హీ అహోసి. సావత్థియం అనుప్పత్తానం పన తేసం భగవా ఏకమన్తే వివిత్తం కారాపేత్వా సేనాసనం దాపేసి. అఞ్ఞే భిక్ఖూ తేహి సద్ధిం నేవ ఏకతో నిసీదన్తి, న తిట్ఠన్తి, ఆగతాగతా సత్థారం పుచ్ఛన్తి – ‘‘కతమేతే, భన్తే, భణ్డనకారకా కోసమ్బకా భిక్ఖూ’’తి? సత్థా ‘‘ఏతే’’తి దస్సేతి. ‘‘ఏతే కిర తే, ఏతే కిర తే’’తి ఆగతాగతేహి అఙ్గులికా దస్సియమానా లజ్జాయ సీసం ఉక్ఖిపితుం అసక్కోన్తా భగవతో పాదమూలే నిపజ్జిత్వా భగవన్తం ఖమాపేసుం. సత్థా ‘‘భారియం వో, భిక్ఖవే, కతం, తుమ్హే హి నామ మాదిసస్స బుద్ధస్స సన్తికే పబ్బజిత్వా మయి సామగ్గిం కరోన్తే మమ వచనం న కరిత్థ, పోరాణకపణ్డితాపి వజ్ఝప్పత్తానం మాతాపితూనం ఓవాదం సుత్వా తేసు జీవితా వోరోపియమానేసుపి తం అనతిక్కమిత్వా పచ్ఛా ద్వీసు రట్ఠేసు రజ్జం కారయింసూ’’తి వత్వా పునదేవ కోసమ్బికజాతకం (జా. ౧.౯.౧౦ ఆదయో) కథేత్వా ‘‘ఏవం, భిక్ఖవే, దీఘావుకుమారో మాతాపితూసు జీవితా వోరోపియమానేసుపి తేసం ఓవాదం అనతిక్కమిత్వా పచ్ఛా బ్రహ్మదత్తస్స ధీతరం లభిత్వా ద్వీసు కాసికోసలరట్ఠేసు రజ్జం కారేసి, తుమ్హేహి పన మమ వచనం అకరోన్తేహి భారియం కత’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౬. ‘‘పరే చ న విజానన్తి, మయమేత్థ యమామసే;

యే చ తత్థ విజానన్తి, తతో సమ్మన్తి మేధగా’’తి.

తత్థ పరేతి పణ్డితే ఠపేత్వా తతో అఞ్ఞే భణ్డనకారకా పరే నామ. తే తత్థ సఙ్ఘమజ్ఝే కోలాహలం కరోన్తా ‘‘మయం యమామసే ఉపరమామ వినస్సామ సతతం సమితం మచ్చుసన్తికం గచ్ఛామా’’తి న విజానన్తి. యే చ తత్థ విజానన్తీతి యే తత్థ పణ్డితా ‘‘మయం మచ్చుసన్తికం గచ్ఛామా’’తి విజానన్తి. తతో సమ్మన్తి మేధగాతి ఏవఞ్హి తే జానన్తా యోనిసోమనసికారం ఉప్పాదేత్వా మేధగానం కలహానం వూపసమాయ పటిపజ్జన్తి. అథ నేసం తాయ పటిపత్తియా తే మేధగా సమ్మన్తీతి. అథ వా పరే చాతి పుబ్బే మయా ‘‘మా, భిక్ఖవే, భణ్డన’’న్తిఆదీని వత్వా ఓవదియమానాపి మమ ఓవాదస్స అపటిగ్గహణేన అతిక్కమనేన అమామకా పరే నామ. ‘‘మయం ఛన్దాదివసేన మిచ్ఛాగాహం గహేత్వా ఏత్థ సఙ్ఘమజ్ఝే యమామసే భణ్డనాదీనం వుద్ధియా వాయమామా’’తి న విజానన్తి. ఇదాని పన యోనిసో పచ్చవేక్ఖమానా తత్థ తుమ్హాకం అన్తరే యే చ పణ్డితపురిసా ‘‘పుబ్బే మయం ఛన్దాదివసేన వాయమన్తా అయోనిసో పటిపన్నా’’తి విజానన్తి, తతో తేసం సన్తికా తే పణ్డితపురిసే నిస్సాయ ఇమే దాని కలహసఙ్ఖాతా మేధగా సమ్మన్తీతి అయమేత్థ అత్థోతి.

గాథాపరియోసానే సమ్పత్తభిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలాదీసు పతిట్ఠహింసూతి.

కోసమ్బకవత్థు పఞ్చమం.