౩. తిస్సత్థేరవత్థు

అక్కోచ్ఛి మన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిరాయస్మా తిస్సత్థేరో భగవతో పితుచ్ఛాపుత్తో అహోసి, మహల్లకకాలే పబ్బజిత్వా బుద్ధానం ఉప్పన్నలాభసక్కారం పరిభుఞ్జన్తో థూలసరీరో ఆకోటితపచ్చాకోటితేహి చీవరేహి నివాసేత్వా యేభుయ్యేన విహారమజ్ఝే ఉపట్ఠానసాలాయం నిసీదతి. తథాగతం దస్సనత్థాయ ఆగతా ఆగన్తుకభిక్ఖూ తం దిస్వా ‘‘ఏకో మహాథేరో భవిస్సతీ’’తి సఞ్ఞాయ తస్స సన్తికం గన్త్వా వత్తం ఆపుచ్ఛన్తి, పాదసమ్బాహనాదీని ఆపుచ్ఛన్తి. సో తుణ్హీ అహోసి. అథ నం ఏకో దహరభిక్ఖు ‘‘కతివస్సా తుమ్హే’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘వస్సం నత్థి, మహల్లకకాలే పబ్బజితా మయ’’న్తి వుత్తే, ‘‘ఆవుసో, దుబ్బినీత, మహల్లక, అత్తనో పమాణం న జానాసి, ఏత్తకే మహాథేరే దిస్వా సామీచికమ్మమత్తమ్పి న కరోసి, వత్తే ఆపుచ్ఛియమానే తుణ్హీ హోసి, కుక్కుచ్చమత్తమ్పి తే నత్థీ’’తి అచ్ఛరం పహరి. సో ఖత్తియమానం జనేత్వా ‘‘తుమ్హే కస్స సన్తికం ఆగతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘సత్థు సన్తిక’’న్తి వుత్తే ‘‘మం పన ‘కో ఏసో’తి సల్లక్ఖేథ, మూలమేవ వో ఛిన్దిస్సామీ’’తి వత్వా రుదన్తో దుక్ఖీ దుమ్మనో సత్థు సన్తికం అగమాసి. అథ నం సత్థా ‘‘కిం ను త్వం తిస్స దుక్ఖీ దుమ్మనో అస్సుముఖో రోదమానో ఆగతోసీ’’తి పుచ్ఛి. తేపి భిక్ఖూ ‘‘ఏస గన్త్వా కిఞ్చి ఆలోళం కరేయ్యా’’తి తేనేవ సద్ధిం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. సో సత్థారా పుచ్ఛితో ‘‘ఇమే మం, భన్తే, భిక్ఖూ అక్కోసన్తీ’’తి ఆహ. ‘‘కహం పన త్వం నిసిన్నోసీ’’తి? ‘‘విహారమజ్ఝే ఉపట్ఠానసాలాయం, భన్తే’’తి. ‘‘ఇమే తే భిక్ఖూ ఆగచ్ఛన్తా దిట్ఠా’’తి? ‘‘ఆమ, దిట్ఠా, భన్తే’’తి. ‘‘కిం ఉట్ఠాయ తే పచ్చుగ్గమనం కత’’న్తి? ‘‘న కతం, భన్తే’’తి. ‘‘పరిక్ఖారగ్గహణం ఆపుచ్ఛిత’’న్తి? ‘‘నాపుచ్ఛితం, భన్తే’’తి. ‘‘వత్తం వా పానీయం వా ఆపుచ్ఛిత’’న్తి. ‘‘నాపుచ్ఛితం భన్తే’’తి? ‘‘ఆసనం నీహరిత్వా అభివాదేత్వా పాదసమ్బాహనం కత’’న్తి? ‘‘న కతం, భన్తే’’తి. ‘‘తిస్స మహల్లకభిక్ఖూనం సబ్బం ఏతం వత్తం కాతబ్బం, ఏతం వత్తం అకరోన్తేన విహారమజ్ఝే నిసీదితుం న వట్టతి, తవేవ దోసో, ఏతే భిక్ఖూ ఖమాపేహీ’’తి? ‘‘ఏతే మం, భన్తే, అక్కోసింసు, నాహం ఏతే ఖమాపేమీ’’తి. ‘‘తిస్స మా ఏవం కరి, తవేవ దోసో, ఖమాపేహి నే’’తి? ‘‘న ఖమాపేమి, భన్తే’’తి. అథ సత్థా ‘‘దుబ్బచో ఏస, భన్తే’’తి భిక్ఖూహి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దుబ్బచో ఏస, పుబ్బేపి ఏస దుబ్బచోయేవా’’తి వత్వా ‘‘ఇదాని తావస్స, భన్తే, దుబ్బచభావో అమ్హేహి ఞాతో, అతీతే ఏస కిం అకాసీ’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి, భిక్ఖవే, సుణాథా’’తి వత్వా అతీతమాహరి.

అతీతే బారాణసియం బారాణసిరఞ్ఞే రజ్జం కారేన్తే దేవిలో నామ తాపసో అట్ఠ మాసే హిమవన్తే వసిత్వా లోణమ్బిలసేవనత్థాయ చత్తారో మాసే నగరముపనిస్సాయ వసితుకామో హిమవన్తతో ఆగన్త్వా నగరద్వారే దారకే దిస్వా పుచ్ఛి – ‘‘ఇమం నగరం సమ్పత్తపబ్బజితా కత్థ వసన్తీ’’తి? ‘‘కుమ్భకారసాలాయం, భన్తే’’తి. తాపసో కుమ్భకారసాలం గన్త్వా ద్వారే ఠత్వా ‘‘సచే తే భగ్గవ అగరు, వసేయ్యామ ఏకరత్తిం సాలాయ’’న్తి ఆహ. కుమ్భకారో ‘‘మయ్హం రత్తిం సాలాయం కిచ్చం నత్థి, మహతీ సాలా, యథాసుఖం వసథ, భన్తే’’తి సాలం నియ్యాదేసి. తస్మిం పవిసిత్వా నిసిన్నే అపరోపి నారదో నామ తాపసో హిమవన్తతో ఆగన్త్వా కుమ్భకారం ఏకరత్తివాసం యాచి. కుమ్భకారో ‘‘పఠమం ఆగతో ఇమినా సద్ధిం ఏకతో వసితుకామో భవేయ్య వా నో వా, అత్తానం పరిమోచేస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘సచే, భన్తే, పఠమం ఉపగతో రోచేస్సతి, తస్స రుచియా వసథా’’తి ఆహ. సో తముపసఙ్కమిత్వా ‘‘సచే తే, ఆచరియ అగరు, మయఞ్చేత్థ ఏకరత్తిం వసేయ్యామా’’తి యాచి. ‘‘మహతీ సాలా, పవిసిత్వా ఏకమన్తే వసాహీ’’తి వుత్తే పవిసిత్వా పురేతరం పవిట్ఠస్స దేవిలస్స అపరభాగే నిసీది. ఉభోపి సారణీయకథం కథేత్వా నిపజ్జింసు.

సయనకాలే నారదో దేవిలస్స నిపజ్జనట్ఠానఞ్చ ద్వారఞ్చ సల్లక్ఖేత్వా నిపజ్జి. సో పన దేవిలో నిపజ్జమానో అత్తనో నిపజ్జనట్ఠానే అనిపజ్జిత్వా ద్వారమజ్ఝే తిరియం నిపజ్జి. నారదో రత్తిం నిక్ఖమన్తో తస్స జటాసు అక్కమి. ‘‘కో మం అక్కమీ’’తి చ వుత్తే, ‘‘ఆచరియ, అహ’’న్తి ఆహ. ‘‘కూటజటిల, అరఞ్ఞతో ఆగన్త్వా మమ జటాసు అక్కమసీ’’తి. ‘‘ఆచరియ, తుమ్హాకం ఇధ నిపన్నభావం న జానామి, ఖమథ మే’’తి వత్వా తస్స కన్దన్తస్సేవ బహి నిక్ఖమి. ఇతరో ‘‘అయం పవిసన్తోపి మం అక్కమేయ్యా’’తి పరివత్తేత్వా పాదట్ఠానే సీసం కత్వా నిపజ్జి. నారదోపి పవిసన్తో ‘‘పఠమంపాహం ఆచరియే అపరజ్ఝిం, ఇదానిస్స పాదపస్సేన పవిసిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఆగచ్ఛన్తో గీవాయ అక్కమి. ‘‘కో ఏసో’’తి చ వుత్తే ‘‘అహం, ఆచరియా’’తి వత్వా ‘‘కూటజటిల, పఠమం మమ జటాసు అక్కమిత్వా ఇదాని గీవాయ అక్కమసి, అభిసపిస్సామి త’’న్తి వుత్తే, ‘‘ఆచరియ, మయ్హం దోసో నత్థి, అహం తుమ్హాకం ఏవం నిపన్నభావం న జానామి, ‘పఠమమ్పి మే అపరద్ధం, ఇదాని పాదపస్సేన పవిసిస్సామీ’తి పవిట్ఠోమ్హి, ఖమథ మే’’తి ఆహ. ‘‘కూటజటిల, అభిసపిస్సామి త’’న్తి. ‘‘మా ఏవం కరిత్థ ఆచరియా’’తి. సో తస్స వచనం అనాదియిత్వా –

‘‘సహస్సరంసీ సతతేజో, సూరియో తమవినోదనో;

పాతోదయన్తే సూరియే, ముద్ధా తే ఫలతు సత్తధా’’తి. –

తం అభిసపి ఏవ. నారదో, ‘‘ఆచరియ, మయ్హం దోసో నత్థీతి మమ వదన్తస్సేవ తుమ్హే అభిసపథ, యస్స దోసో అత్థి, తస్స ముద్ధా ఫలతు, మా నిద్దోసస్సా’’తి వత్వా –

‘‘సహస్సరంసీ సతతేజో, సూరియో తమవినోదనో;

పాతోదయన్తే సూరియే, ముద్ధా తే ఫలతు సత్తధా’’తి. –

అభిసపి. సో పన మహానుభావో అతీతే చత్తాలీస, అనాగతే చత్తాలీసాతి అసీతికప్పే అనుస్సరతి. తస్మా ‘‘కస్స ను ఖో ఉపరి అభిసపో పతిస్సతీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘ఆచరియస్సా’’తి ఞత్వా తస్మిం అనుకమ్పం పటిచ్చ ఇద్ధిబలేన అరుణుగ్గమనం నివారేతి.

నాగరా అరుణే అనుగ్గచ్ఛన్తే రాజద్వారం గన్త్వా, ‘‘దేవ, తయి రజ్జం కారేన్తే అరుణో న ఉట్ఠహతి, అరుణం నో ఉట్ఠాపేహీ’’తి కన్దింసు. రాజా అత్తనో కాయకమ్మాదీని ఓలోకేన్తో కిఞ్చి అయుత్తం అదిస్వా ‘‘కిం ను ఖో కారణ’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘పబ్బజితానం వివాదేన భవితబ్బ’’న్తి పరిసఙ్కమానో ‘‘కచ్చి ఇమస్మిం నగరే పబ్బజితా అత్థీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘హియ్యో సాయం కుమ్భకారసాలాయం ఆగతా అత్థి దేవా’’తి వుత్తే తంఖణఞ్ఞేవ రాజా ఉక్కాహి ధారియమానాహి తత్థ గన్త్వా నారదం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో ఆహ –

‘‘కమ్మన్తా నప్పవత్తన్తి, జమ్బుదీపస్స నారద;

కేన లోకో తమోభూతో, తం మే అక్ఖాహి పుచ్ఛితో’’తి.

నారదో సబ్బం తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ఇమినా కారణేన అహం ఇమినా అభిసపితో, అథాహం ‘‘మయ్హం దోసో నత్థి, యస్స దోసో అత్థి, తస్సేవ ఉపరి అభిసపో పతతూ’’తి వత్వా అభిసపిం. అభిసపిత్వా చ పన ‘‘కస్స ను ఖో ఉపరి అభిసపో పతిస్సతీ’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘సూరియుగ్గమనవేలాయ ఆచరియస్స ముద్ధా సత్తధా ఫలిస్సతీ’’తి దిస్వా ఏతస్మిం అనుకమ్పం పటిచ్చ అరుణస్స ఉగ్గమనం న దేమీతి. ‘‘కథం పన అస్స, భన్తే, అన్తరాయో న భవేయ్యా’’తి. ‘‘సచే మం ఖమాపేయ్య, న భవేయ్యా’’తి. ‘‘తేన హి ఖమాపేహీ’’తి వుత్తే ‘‘ఏసో, మహారాజ, మం జటాసు చ గీవాయ చ అక్కమి, నాహం ఏతం కూటజటిలం ఖమాపేమీ’’తి. ‘‘ఖమాపేహి, భన్తే, మా ఏవం కరిత్థా’’తి. ‘‘న ఖమాపేమీ’’తి. ‘‘ముద్ధా తే సత్తధా ఫలిస్సతీ’’తి వుత్తేపి న ఖమాపేతియేవ. అథ నం రాజా ‘‘న త్వం అత్తనో రుచియా ఖమాపేస్ససీ’’తి హత్థపాదకుచ్ఛిగీవాసు గాహాపేత్వా నారదస్స పాదమూలే ఓనమాపేసి. నారదోపి ‘‘ఉట్ఠేహి, ఆచరియ, ఖమామి తే’’తి వత్వా, ‘‘మహారాజ, నాయం యథామనేన ఖమాపేతి, నగరస్స అవిదూరే ఏకో సరో అత్థి, తత్థ నం సీసే మత్తికాపిణ్డం కత్వా గలప్పమాణే ఉదకే ఠపాపేహీ’’తి ఆహ. రాజా తథా కారేసి. నారదో దేవిలం ఆమన్తేత్వా, ‘‘ఆచరియ, మయా ఇద్ధియా విస్సట్ఠాయ సూరియసన్తాపే ఉట్ఠహన్తే ఉదకే నిముజ్జిత్వా అఞ్ఞేన ఠానేన ఉత్తరిత్వా గచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆహ. ‘‘తస్స సూరియరంసీహి సంఫుట్ఠమత్తోవ మత్తికాపిణ్డో సత్తధా ఫలి, సో నిముజ్జిత్వా అఞ్ఞేన ఠానేన పలాయీ’’తి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘తదా, భిక్ఖవే, రాజా ఆనన్దో అహోసి, దేవిలో తిస్సో, నారదో అహమేవాతి ఏవం తదాపేస దుబ్బచోయేవా’’తి వత్వా తిస్సత్థేరం ఆమన్తేత్వా, ‘‘తిస్స, భిక్ఖునో నామ ‘అసుకేనాహం అక్కుట్ఠో, అసుకేన పహటో, అసుకేన జితో, అసుకో ఖో మే భణ్డం అహాసీ’తి చిన్తేన్తస్స వేరం నామ న వూపసమ్మతి, ఏవం పన అనుపనయ్హన్తస్సేవ ఉపసమ్మతీ’’తి వత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

౩. ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే;

యే చ తం ఉపనయ్హన్తి, వేరం తేసం న సమ్మతి.

౪. ‘‘అక్కోచ్ఛి మం అవధి మం, అజిని మం అహాసి మే;

యే చ తం నుపనయ్హన్తి, వేరం తేసూపసమ్మతీ’’తి.

తత్థ అక్కోచ్ఛీతి అక్కోసి. అవధీతి పహరి. అజినీతి కూటసక్ఖిఓతారణేన వా వాదపటివాదేన వా కరణుత్తరియకరణేన వా అజేసి. అహాసి మేతి మమ సన్తకం పత్తాదీసు కిఞ్చిదేవ అవహరి. యే చ తన్తి యే కేచి దేవతా వా మనుస్సా వా గహట్ఠా వా పబ్బజితా వా తం ‘‘అక్కోచ్ఛి మ’’న్తిఆదివత్థుకం కోధం సకటధురం వియ నద్ధినా పూతిమచ్ఛాదీని వియ చ కుసాదీహి పునప్పునం వేఠేత్వా ఉపనయ్హన్తి, తేసం సకిం ఉప్పన్నం వేరం న సమ్మతీతి వూపసమ్మతి. యే చ తం నుపనయ్హన్తీతి అసతియా అమనసికారవసేన వా కమ్మపచ్చవేక్ఖణాదివసేన వా యే తం అక్కోసాదివత్థుకం కోధం తయాపి కోచి నిద్దోసో పురిమభవే అక్కుట్ఠో భవిస్సతి, పహటో భవిస్సతి, కూటసక్ఖిం ఓతారేత్వా జితో భవిస్సతి, కస్సచి తే పసయ్హ కిఞ్చి అచ్ఛిన్నం భవిస్సతి, తస్మా నిద్దోసో హుత్వాపి అక్కోసాదీని పాపుణాసీతి ఏవం న ఉపనయ్హన్తి. తేసు పమాదేన ఉప్పన్నమ్పి వేరం ఇమినా అనుపనయ్హనేన నిరిన్ధనో వియ జాతవేదో వూపసమ్మతీతి.

దేసనాపరియోసానే సతసహస్సభిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. ధమ్మదేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసి. దుబ్బచోపి సుబ్బచోయేవ జాతోతి.

తిస్సత్థేరవత్థు తతియం.