౨. మట్ఠకుణ్డలీవత్థు

౨. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి దుతియగాథాపి సావత్థియంయేవ మట్ఠకుణ్డలిం ఆరబ్భ భాసితా.

సావత్థియం కిర అదిన్నపుబ్బకో నామ బ్రాహ్మణో అహోసి. తేన కస్సచి కిఞ్చి న దిన్నపుబ్బం, తేన తం ‘‘అదిన్నపుబ్బకో’’త్వేవ సఞ్జానింసు. తస్స ఏకపుత్తకో అహోసి పియో మనాపో. అథస్స పిలన్ధనం కారేతుకామో ‘‘సచే సువణ్ణకారే కారేస్సామి, భత్తవేతనం దాతబ్బం భవిస్సతీ’’తి సయమేవ సువణ్ణం కోట్టేత్వా మట్ఠాని కుణ్డలాని కత్వా అదాసి. తేనస్స పుత్తో మట్ఠకుణ్డలీత్వేవ పఞ్ఞాయిత్థ. తస్స సోళసవస్సికకాలే పణ్డురోగో ఉదపాది. తస్స మాతా పుత్తం ఓలోకేత్వా, ‘‘బ్రాహ్మణ, పుత్తస్స తే రోగో ఉప్పన్నో, తికిచ్ఛాపేహి న’’న్తి ఆహ. ‘‘భోతి సచే వేజ్జం ఆనేస్సామి, భత్తవేతనం దాతబ్బం భవిస్సతి; కిం త్వం మమ ధనచ్ఛేదం న ఓలోకేస్ససీ’’తి? ‘‘అథ నం కిం కరిస్ససి, బ్రాహ్మణా’’తి? ‘‘యథా మే ధనచ్ఛేదో న హోతి, తథా కరిస్సామీ’’తి. సో వేజ్జానం సన్తికం గన్త్వా ‘‘అసుకరోగస్స నామ తుమ్హే కిం భేసజ్జం కరోథా’’తి పుచ్ఛి. అథస్స తే యం వా తం వా రుక్ఖతచాదిం ఆచిక్ఖన్తి. సో తమాహరిత్వా పుత్తస్స భేసజ్జం కరోతి. తం కరోన్తస్సేవస్స రోగో బలవా అహోసి, అతేకిచ్ఛభావం ఉపాగమి. బ్రాహ్మణో తస్స దుబ్బలభావం ఞత్వా ఏకం వేజ్జం పక్కోసి. సో తం ఓలోకేత్వావ ‘‘అమ్హాకం ఏకం కిచ్చం అత్థి, అఞ్ఞం వేజ్జం పక్కోసిత్వా తికిచ్ఛాపేహీ’’తి తం పహాయ నిక్ఖమి. బ్రాహ్మణో తస్స మరణసమయం ఞత్వా ‘‘ఇమస్స దస్సనత్థాయ ఆగతా అన్తోగేహే సాపతేయ్యం పస్సిస్సన్తి, బహి నం కరిస్సామీ’’తి పుత్తం నీహరిత్వా బహిఆళిన్దే నిపజ్జాపేసి.

తం దివసం భగవా బలవపచ్చూససమయే మహాకరుణాసమాపత్తితో వుట్ఠాయ పుబ్బబుద్ధేసు కతాధికారానం ఉస్సన్నకుసలమూలానం వేనేయ్యబన్ధవానం దస్సనత్థం బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో దససహస్సచక్కవాళేసు ఞాణజాలం పత్థరి. మట్ఠకుణ్డలీ బహిఆళిన్దే నిపన్నాకారేనేవ తస్స అన్తో పఞ్ఞాయి. సత్థా తం దిస్వా తస్స అన్తోగేహా నీహరిత్వా తత్థ నిపజ్జాపితభావం ఞత్వా ‘‘అత్థి ను ఖో మయ్హం ఏత్థ గతపచ్చయేన అత్థో’’తి ఉపధారేన్తో ఇదం అద్దస – అయం మాణవో మయి చిత్తం పసాదేత్వా కాలం కత్వా తావతింసదేవలోకే తింసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తిస్సతి, అచ్ఛరాసహస్సపరివారో భవిస్సతి, బ్రాహ్మణోపి తం ఝాపేత్వా రోదన్తో ఆళాహనే విచరిస్సతి. దేవపుత్తో తిగావుతప్పమాణం సట్ఠిసకటభారాలఙ్కారపటిమణ్డితం అచ్ఛరాసహస్సపరివారం అత్తభావం ఓలోకేత్వా ‘‘కేన ను ఖో కమ్మేన మయా అయం సిరిసమ్పత్తి లద్ధా’’తి ఓలోకేత్వా మయి చిత్తప్పసాదేన లద్ధభావం ఞత్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో ధనచ్ఛేదభయేన మమ భేసజ్జమకత్వా ఇదాని ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి, విప్పకారప్పత్తం నం కరిస్సామీ’’తి పితరి రోదన్తే మట్ఠకుణ్డలివణ్ణేన ఆగన్త్వా ఆళాహనస్సావిదూరే నిపజ్జిత్వా రోదిస్సతి. అథ నం బ్రాహ్మణో ‘‘కోసి త్వ’’న్తి పుచ్ఛిస్సతి. ‘‘అహం తే పుత్తో మట్ఠకుణ్డలీ’’తి ఆచిక్ఖిస్సతి. ‘‘కుహిం నిబ్బత్తోసీ’’తి? ‘‘తావసింసభవనే’’తి. ‘‘కిం కమ్మం కత్వా’’తి వుత్తే మయి చిత్తప్పసాదేన నిబ్బత్తభావం ఆచిక్ఖిస్సతి. బ్రాహ్మణో ‘‘తుమ్హేసు చిత్తం పసాదేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తో నామ అత్థీ’’తి మం పుచ్ఛిస్సతి. అథస్సాహం ‘‘ఏత్తకాని సతాని వా సహస్సాని వా సతసహస్సాని వాతి న సక్కా గణనా పరిచ్ఛిన్దితు’’న్తి వత్వా ధమ్మపదే గాథం భాసిస్సామి. గాథాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో భవిస్సతి, మట్ఠ కుణ్డలీ సోతాపన్నో భవిస్సతి. తథా అదిన్నపుబ్బకో బ్రాహ్మణో. ఇతి ఇమం కులపుత్తం నిస్సాయ మహాధమ్మాభిసమయో భవిస్సతీతి దిస్వా పునదివసే కతసరీరపటిజగ్గనో మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థిం పిణ్డాయ పవిసిత్వా అనుపుబ్బేన బ్రాహ్మణస్స గేహద్వారం గతో.

తస్మిం ఖణే మట్ఠకుణ్డలీ అన్తోగేహాభిముఖో నిపన్నో హోతి. అథస్స సత్థా అత్తనో అపస్సనభావం ఞత్వా ఏకం రస్మిం విస్సజ్జేసి. మాణవో ‘‘కిం ఓభాసో నామేసో’’తి పరివత్తేత్వా నిపన్నోవ సత్థారం దిస్వా, ‘‘అన్ధబాలపితరం నిస్సాయ ఏవరూపం బుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా కాయవేయ్యావటికం వా కాతుం దానం వా దాతుం ధమ్మం వా సోతుం నాలత్థం, ఇదాని మే హత్థాపి అనధిపతేయ్యా, అఞ్ఞం కత్తబ్బం నత్థీ’’తి మనమేవ పసాదేసి. సత్థా ‘‘అలం ఏత్తకేన చిత్తప్పసాదేన ఇమస్సా’’తి పక్కామి. సో తథాగతే చక్ఖుపథం విజహన్తేయేవ పసన్నమనో కాలం కత్వా సుత్తప్పబుద్ధో వియ దేవలోకే తింసయోజనికే కనకవిమానే నిబ్బత్తి.

బ్రాహ్మణోపిస్స సరీరం ఝాపేత్వా ఆళాహనే రోదనపరాయణో అహోసి, దేవసికం ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి – ‘‘కహం ఏకపుత్తక, కహం ఏకపుత్తకా’’తి. దేవపుత్తోపి అత్తనో సమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా, ‘‘కేన మే కమ్మేన లద్ధా’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘సత్థరి మనోపసాదేనా’’తి ఞత్వా ‘‘అయం బ్రాహ్మణో మమ అఫాసుకకాలే భేసజ్జమకారేత్వా ఇదాని ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి, విప్పకారప్పత్తమేవ నం కాతుం వట్టతీ’’తి మట్ఠకుణ్డలివణ్ణేన ఆగన్త్వా ఆళాహనస్సావిదూరే బాహా పగ్గయ్హ రోదన్తో అట్ఠాసి. బ్రాహ్మణో తం దిస్వా ‘‘అహం తావ పుత్తసోకేన రోదామి, ఏస కిమత్థం రోదతి, పుచ్ఛిస్సామి న’’న్తి పుచ్ఛన్తో ఇమం గాథమాహ –

‘‘అలఙ్కతో మట్ఠకుణ్డలీ,

మాలధారీ హరిచన్దనుస్సదో;

బాహా పగ్గయ్హ కన్దసి,

వనమజ్ఝే కిం దుక్ఖితో తువ’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౦౭; పే. వ. ౧౮౬);

సో మాణవో ఆహ –

‘‘సోవణ్ణమయో పభస్సరో,

ఉప్పన్నో రథపఞ్జరో మమ;

తస్స చక్కయుగం న విన్దామి,

తేన దుక్ఖేన జహామి జీవిత’’న్తి. (వ. ౧౨౦౮; పే. వ. ౧౮౭);

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

‘‘సోవణ్ణమయం మణిమయం,

లోహితకమయం అథ రూపియమయం;

ఆచిక్ఖ మే భద్ద మాణవ,

చక్కయుగం పటిపాదయామి తే’’తి. (వి. వ. ౧౨౦౯; పే. వ. ౧౮౮);

తం సుత్వా మాణవో ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పుత్తస్స భేసజ్జమకత్వా పుత్తపతిరూపకం మం దిస్వా రోదన్తో ‘సువణ్ణాదిమయం రథచక్కం కరోమీ’తి వదతి, హోతు నిగ్గణ్హిస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘కీవ మహన్తం మే చక్కయుగం కరిస్ససీ’’తి వత్వా ‘‘యావ మహన్తం ఆకఙ్ఖసి, తావ మహన్తం కరిస్సామీ’’తి వుత్తే ‘‘చన్దిమసూరియేహి మే అత్థో, తే మే దేహీ’’తి యాచన్తో ఆహ –

‘‘సో మాణవో తస్స పావది,

చన్దసూరియా ఉభయేత్థ దిస్సరే;

సోవణ్ణమయో రథో మమ,

తేన చక్కయుగేన సోభతీ’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౦; పే. వ. ౧౮౯);

అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

‘‘బాలో ఖో త్వం అసి మాణవ,

యో త్వం పత్థయసే అపత్థియం;

మఞ్ఞామి తువం మరిస్ససి,

న హి త్వం లచ్ఛసి చన్దసూరియే’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౧; పే. వ. ౧౯౦);

అథ నం మాణవో ఆహ –

‘‘కిం పన పఞ్ఞాయమానస్సత్థాయ రోదన్తో బాలో హోతి, ఉదాహు అపఞ్ఞాయమానస్సత్థాయా’’తి వత్వా –

‘‘గమనాగమనమ్పి దిస్సతి,

వణ్ణధాతు ఉభయత్థ వీథియా;

పేతో కాలకతో న దిస్సతి,

కో నిధ కన్దతం బాల్యతరో’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౨; పే. వ. ౧౯౧);

తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘యుత్తం ఏస వదతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా –

‘‘సచ్చం ఖో వదేసి మాణవ,

అహమేవ కన్దతం బాల్యతరో;

చన్దం వియ దారకో రుదం,

పేతం కాలకతాభిపత్థయి’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౧౩; పే. వ. ౧౯౨) –

వత్వా తస్స కథాయ నిస్సోకో హుత్వా మాణవస్స థుతిం కరోన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘతసిత్తంవ పావకం;

వారినా వియ ఓసిఞ్చం, సబ్బం నిబ్బాపయే దరం.

‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, సోకం హదయనిస్సితం;

యో మే సోకపరేతస్స, పుత్తసోకం అపానుది.

‘‘స్వాహం అబ్బూళ్హసల్లోస్మి, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో;

న సోచామి న రోదామి, తవ సుత్వాన మాణవా’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౪-౧౨౧౬; పే. వ. ౧౯౩-౧౯౫);

అథ నం ‘‘కో నామ త్వ’’న్తి పుచ్ఛన్తో –

‘‘దేవతానుసి గన్ధబ్బో, అదు సక్కో పురిన్దదో;

కో వా త్వం కస్స వా పుత్తో, కథం జానేము తం మయ’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౧౭; పే. వ. ౧౯౬) –

ఆహ. అథస్స మాణవో –

‘‘యఞ్చ కన్దసి యఞ్చ రోదసి,

పుత్తం ఆళాహనే సయం దహిత్వా;

స్వాహం కుసలం కరిత్వా కమ్మం,

తిదసానం సహబ్యతం గతో’’తి. (వి. వ. ౧౨౧౮; పే. వ. ౧౯౭) –

ఆచిక్ఖి. అథ నం బ్రాహ్మణో ఆహ –

‘‘అప్పం వా బహుం వా నాద్దసామ,

దానం దదన్తస్స సకే అగారే;

ఉపోసథకమ్మం వా తాదిసం,

కేన కమ్మేన గతోసి దేవలోక’’న్తి. (వి. వ. ౧౨౧౯; పే. వ. ౧౯౮);

మాణవో ఆహ –

‘‘ఆబాధికోహం దుక్ఖితో గిలానో,

ఆతూరరూపోమ్హి సకే నివేసనే;

బుద్ధం విగతరజం వితిణ్ణకఙ్ఖం,

అద్దక్ఖిం సుగతం అనోమపఞ్ఞం.

‘‘స్వాహం ముదితధనో పసన్నచిత్తో,

అఞ్జలిం అకరిం తథాగతస్స;

తాహం కుసలం కరిత్వాన కమ్మం,

తిదసానం సహబ్యతం గతో’’తి. (వి. వ. ౧౨౨౦-౧౨౨౧; పే. వ. ౧౯౯-౨౦౦);

తస్మిం కథేన్తేయేవ బ్రాహ్మణస్స సకలసరీరం పీతియా పరిపూరి. సో తం పీతిం పవేదేన్తో –

‘‘అచ్ఛరియం వత అబ్భుతం వత,

అఞ్జలికమ్మస్స అయమీదిసో విపాకో;

అహమ్పి పముదితమనో పసన్నచిత్తో,

అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజామీ’’తి. (వి. వ. ౧౨౨౨; పే. వ. ౨౦౧) –

ఆహ. అథ నం మాణవో –

‘‘అజ్జేవ బుద్ధం సరణం వజాహి,

ధమ్మఞ్చ సఙ్ఘఞ్చ పసన్నచిత్తో;

తథేవ సిక్ఖాపదాని పఞ్చ,

అఖణ్డఫుల్లాని సమాదియస్సు.

పాణాతిపాతా విరమస్సు ఖిప్పం,

లోకే అదిన్నం పరివజ్జయస్సు;

అమజ్జపో మా చ ముసా భణాహి,

సకేన దారేన చ హోహి తుట్ఠో’’తి. (వి. వ. ౧౨౨౩-౧౨౨౪; పే. వ. ౨౦౨-౨౦౩) –

ఆహ. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఇమా గాథా అభాసి –

‘‘అత్థకామోసి మే యక్ఖ, హితకామోసి దేవతే;

కరోమి తుయ్హం వచనం, త్వంసి ఆచరియో మమ.

‘‘ఉపేమి సరణం బుద్ధం, ధమ్మఞ్చాపి అనుత్తరం;

సఙ్ఘఞ్చ నరదేవస్స, గచ్ఛామి సరణం అహం.

‘‘పాణాతిపాతా విరమామి ఖిప్పం,

లోకే అదిన్నం పరివజ్జయామి;

అమజ్జపో నో చ ముసా భణామి,

సకేన దారేన చ హోమి తుట్ఠో’’తి. (వి. వ. ౧౨౨౫-౧౨౨౭; పే. వ. ౨౦౪-౨౦౬);

అథ నం దేవపుత్తో, ‘‘బ్రాహ్మణ, తే గేహే బహుం ధనం అత్థి, సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా దానం దేహి, ధమ్మం సుణాహి, పఞ్హం పుచ్ఛాహీ’’తి వత్వా తత్థేవ అన్తరధాయి.

బ్రాహ్మణోపి గేహం గన్త్వా బ్రాహ్మణిం ఆమన్తేత్వా, ‘‘భద్దే, అహం అజ్జ సమణం గోతమం నిమన్తేత్వా పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామి, సక్కారం కరోహీ’’తి వత్వా విహారం గన్త్వా సత్థారం నేవ అభివాదేత్వా న పటిసన్థారం కత్వా ఏకమన్తం ఠితో, ‘‘భో గోతమ, అధివాసేహి అజ్జతనాయ భత్తం సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేనా’’తి ఆహ. సత్థా అధివాసేసి. సో సత్థు అధివాసనం విదిత్వా వేగేనాగన్త్వా సకే నివేసనే పణీతం ఖాదనీయం భోజనీయఞ్చ పటియాదాపేసి. సత్థా భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో తస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. బ్రాహ్మణో సక్కచ్చం పరివిసి, మహాజనో సన్నిపతి. మిచ్ఛాదిట్ఠికేన కిర తథాగతే నిమన్తితే ద్వే జనకాయా సన్నిపతన్తి మిచ్ఛాదిట్ఠికా ‘‘అజ్జ సమణం గోతమం పఞ్హం పుచ్ఛనాయ విహేఠియమానం పస్సిస్సామా’’తి సన్నిపతన్తి, సమ్మాదిట్ఠికా ‘‘అజ్జ బుద్ధవిసయం బుద్ధలీళం పస్సిస్సామా’’తి సన్నిపతన్తి. అథ ఖో బ్రాహ్మణో కతభత్తకిచ్చం తథాగతముపసఙ్కమిత్వా నీచాసనే నిసిన్నో పఞ్హం పుచ్ఛి – ‘‘భో గోతమ, తుమ్హాకం దానం అదత్వా పూజం అకత్వా ధమ్మం అసుత్వా ఉపోసథవాసం అవసిత్వా కేవలం మనోపసాదమత్తేనేవ సగ్గే నిబ్బత్తా నామ హోన్తీ’’తి? ‘‘బ్రాహ్మణ, కస్మా మం పుచ్ఛసి, నను తే పుత్తేన మట్ఠకుణ్డలినా మయి మనం పసాదేత్వా అత్తనో సగ్గే నిబ్బత్తభావో కథితో’’తి? ‘‘కదా, భో గోతమా’’తి? నను త్వం అజ్జ సుసానం గన్త్వా కన్దన్తో అవిదూరే బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తం ఏకం మాణవం దిస్వా ‘‘అలఙ్కతో మట్ఠకుణ్డలీ, మాలధారీ హరిచన్దనుస్సదో’’తి ద్వీహి జనేహి కథితకథం పకాసేన్తో సబ్బం మట్ఠకుణ్డలివత్థుం కథేసి. తేనేవేతం బుద్ధభాసితం నామ జాతం.

తం కథేత్వా చ పన ‘‘న ఖో, బ్రాహ్మణ, ఏకసతం వా న ద్వేసతం, అథ ఖో మయి మనం పసాదేత్వా సగ్గే నిబ్బత్తానం గణనా నామ నత్థీ’’తి ఆహ. అథ మహాజనో న నిబ్బేమతికో హోతి, అథస్స అనిబ్బేమతికభావం విదిత్వా సత్థా ‘‘మట్ఠకుణ్డలిదేవపుత్తో విమానేనేవ సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి అధిట్ఠాసి. సో తిగావుతప్పమాణేనేవ దిబ్బాభరణపటిమణ్డితేన అత్తభావేన ఆగన్త్వా విమానతో ఓరుయ్హ సత్థారం వన్దిత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. అథ నం సత్థా ‘‘త్వం ఇమం సమ్పత్తిం కిం కమ్మం కత్వా పటిలభీ’’తి పుచ్ఛన్తో –

‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా;

పుచ్ఛామి తం దేవ మహానుభావ, మనుస్సభూతో కిమకాసి పుఞ్ఞ’’న్తి. –

గాథమాహ. ‘‘దేవపుత్తో అయం మే, భన్తే, సమ్పత్తి తుమ్హేసు చిత్తం పసాదేత్వా లద్ధా’’తి. ‘‘మయి చిత్తం పసాదేత్వా లద్ధా తే’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. మహాజనో దేవపుత్తం ఓలోకేత్వా ‘‘అచ్ఛరియా వత, భో, బుద్ధగుణా, అదిన్నపుబ్బకబ్రాహ్మణస్స నామ పుత్తో అఞ్ఞం కిఞ్చి పుఞ్ఞం అకత్వా సత్థరి చిత్తం పసాదేత్వా ఏవరూపం సమ్పత్తిం పటిలభీ’’తి తుట్ఠిం పవేదేసి.

అథ నేసం కుసలాకుసలకమ్మకరణే మనోవ పుబ్బఙ్గమో, మనోవ సేట్ఠో. పసన్నేన హి మనేన కతం కమ్మం దేవలోకం మనుస్సలోకం గచ్ఛన్తం పుగ్గలం ఛాయావ న విజహతీతి ఇదం వత్థుం కథేత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా పతిట్ఠాపితమత్తికం సాసనం రాజముద్దాయ లఞ్ఛన్తో వియ ధమ్మరాజా ఇమం గాథమాహ –

౨. ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా.

మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీ’’తి.

తత్థ కిఞ్చాపి మనోతి అవిసేసేన సబ్బమ్పి చతుభూమికచిత్తం వుచ్చతి, ఇమస్మిం పన పదే నియమియమానం వవత్థాపియమానం పరిచ్ఛిజ్జియమానం అట్ఠవిధం కామావచరకుసలచిత్తం లబ్భతి. వత్థువసేన పనాహరియమానం తతోపి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తమేవ లబ్భతి. పుబ్బఙ్గమాతి తేన పఠమగామినా హుత్వా సమన్నాగతా. ధమ్మాతి వేదనాదయో తయో ఖన్ధా. ఏతే హి ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన సోమనస్ససమ్పయుత్తమనో పుబ్బఙ్గమో ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా నామ. యథా హి బహూసు ఏకతో హుత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘస్స చీవరదానాదీని వా ఉళారపూజాధమ్మస్సవనాదీని వా మాలాగన్ధసక్కారకరణాదీని వా పుఞ్ఞాని కరోన్తేసు ‘‘కో ఏతేసం పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తే యో తేసం పచ్చయో హోతి, యం నిస్సాయ తే తాని పుఞ్ఞాని కరోన్తి, సో తిస్సో వా ఫుస్సో వా తేసం పుబ్బఙ్గమోతి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఇతి ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన మనో పుబ్బఙ్గమో ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా. న హి తే మనే అనుప్పజ్జన్తే ఉప్పజ్జితుం సక్కోన్తి, మనో పన ఏకచ్చేసు చేతసికేసు అనుప్పజ్జన్తేసుపి ఉప్పజ్జతియేవ. ఏవం అధిపతివసేన పన మనో సేట్ఠో ఏతేసన్తి మనోసేట్ఠా. యథా హి గణాదీనం అధిపతి పురిసో గణసేట్ఠో సేణిసేట్ఠోతి వుచ్చతి, తథా తేసమ్పి మనోవ సేట్ఠో. యథా పన సువణ్ణాదీహి నిప్ఫాదితాని భణ్డాని సువణ్ణమయాదీని నామ హోన్తి, తథా ఏతేపి మనతో నిప్ఫన్నత్తా మనోమయా నామ.

పసన్నేనాతి అనభిజ్ఝాదీహి గుణేహి పసన్నేన. భాసతి వా కరోతి వాతి ఏవరూపేన మనేన భాసన్తో చతుబ్బిధం వచీసుచరితమేవ భాసతి, కరోన్తో తివిధం కాయసుచరితమేవ కరోతి, అభాసన్తో అకరోన్తో తాయ అనభిజ్ఝాదీహి పసన్నమానసతాయ తివిధం మనోసుచరితం పూరేతి. ఏవమస్స దస కుసలకమ్మపథా పారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

తతో నం సుఖమన్వేతీతి తతో తివిధసుచరితతో నం పుగ్గలం సుఖ మన్వేతి. ఇధ తేభూమికమ్పి కుసలం అధిప్పేతం, తస్మా తేభూమికసుచరితానుభావేన సుగతిభవే నిబ్బత్తం పుగ్గలం, దుగ్గతియం వా సుఖానుభవనట్ఠానే ఠితం కాయవత్థుకమ్పి ఇతరవత్థుకమ్పి అవత్థుకమ్పీతి కాయికచేతసికం విపాకసుఖం అనుగచ్ఛతి, న విజహతీతి అత్థో వేదితబ్బో. యథా కిం? ఛాయావ అనపాయినీతి యథా హి ఛాయా నామ సరీరప్పటిబద్ధా సరీరే గచ్ఛన్తే గచ్ఛతి, తిట్ఠన్తే తిట్ఠతి, నిసీదన్తే నిసీదతి, న సక్కోతి, ‘‘సణ్హేన వా ఫరుసేన వా నివత్తాహీ’’తి వత్వా వా పోథేత్వా వా నివత్తాపేతుం. కస్మా? సరీరప్పటిబద్ధత్తా. ఏవమేవ ఇమేసం దసన్నం కుసలకమ్మపథానం ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణకుసలమూలికం కామావచరాదిభేదం కాయికచేతసికసుఖం గతగతట్ఠానే అనపాయినీ ఛాయా వియ హుత్వా న విజహతీతి.

గాథాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, మట్ఠకుణ్డలిదేవపుత్తో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, తథా అదిన్నపుబ్బకో బ్రాహ్మణో. సో తావమహన్తం విభవం బుద్ధసాసనే విప్పకిరీతి.

మట్ఠకుణ్డలీవత్థు దుతియం.