౧౨. దేవదత్తవత్థు

ఇధ తప్పతీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో దేవదత్తం ఆరబ్భ కథేసి.

దేవదత్తస్స వత్థు పబ్బజితకాలతో పట్ఠాయ యావ పథవిప్పవేసనా దేవదత్తం ఆరబ్భ భాసితాని సబ్బాని జాతకాని విత్థారేత్వా కథితం. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో – సత్థరి అనుపియం నామ మల్లానం నిగమో అత్థి. తం నిస్సాయ అనుపియమ్బవనే విహరన్తేయేవ తథాగతస్స లక్ఖణపటిగ్గహణదివసేయేవ అసీతిసహస్సేహి ఞాతికులేహి ‘‘రాజా వా హోతు, బుద్ధో వా, ఖత్తియపరివారోవ విచరిస్సతీ’’తి అసీతిసహస్సపుత్తా పటిఞ్ఞాతా. తేసు యేభుయ్యేన పబ్బజితేసు భద్దియం నామ రాజానం, అనురుద్ధం, ఆనన్దం, భగుం, కిమిలం, దేవదత్తన్తి ఇమే ఛ సక్యే అపబ్బజన్తే దిస్వా, ‘‘మయం అత్తనో పుత్తే పబ్బాజేమ, ఇమే ఛ సక్యా న ఞాతకా మఞ్ఞే, కస్మా న పబ్బజన్తీ’’తి? కథం సముట్ఠాపేసుం. అథ ఖో మహానామో సక్యో అనురుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘తాత, అమ్హాకం కులా పబ్బజితో నత్థి, త్వం వా పబ్బజ, అహం వా పబ్బజిస్సామీ’’తి ఆహ. సో పన సుఖుమాలో హోతి సమ్పన్నభోగో, ‘‘నత్థీ’’తి వచనమ్పి తేన న సుతపుబ్బం. ఏకదివసఞ్హి తేసు ఛసు ఖత్తియేసు గుళకీళం కీళన్తేసు అనురుద్ధో పూవేన పరాజితో పూవత్థాయ పహిణి, అథస్స మాతా పూవే సజ్జేత్వా పహిణి. తే ఖాదిత్వా పున కీళింసు. పునప్పునం తస్సేవ పరాజయో హోతి. మాతా పనస్స పహితే పహితే తిక్ఖత్తుం పూవే పహిణిత్వా చతుత్థవారే ‘‘పూవా నత్థీ’’తి పహిణి. సో ‘‘నత్థీ’’తి వచనస్స అసుకపుబ్బత్తా ‘‘ఏసాపేకా పూవవికతి భవిస్సతీ’’తి మఞ్ఞమానో ‘‘నత్థిపూవం మే ఆహరథా’’తి పేసేసి. మాతా పనస్స ‘‘నత్థిపూవం కిర, అయ్యే, దేథా’’తి వుత్తే, ‘‘మమ పుత్తేన ‘నత్థీ’తి పదం న సుతపుబ్బం, ఇమినా పన ఉపాయేన నం ఏతమత్థం జానాపేస్సామీ’’తి తుచ్ఛం సువణ్ణపాతిం అఞ్ఞాయ సువణ్ణపాతియా పటికుజ్జిత్వా పేసేసి. నగరపరిగ్గాహికా దేవతా చిన్తేసుం – ‘‘అనురుద్ధసక్యేన అన్నభారకాలే అత్తనో భాగభత్తం ఉపరిట్ఠపచ్చేకబుద్ధస్స దత్వా ‘‘‘నత్థీ’తి మే వచనస్స సవనం మా హోతు, భోజనుప్పత్తిట్ఠానజాననం మా ‘హోతూ’తి పత్థనా కతా, సచాయం తుచ్ఛపాతిం పస్సిస్సతి, దేవసమాగమం పవిసితుం న లభిస్సామ, సీసమ్పి నో సత్తధా ఫలేయ్యా’’తి. అథ నం పాతిం దిబ్బపూవేహి పుణ్ణం అకంసు. కస్సా గుళమణ్డలే ఠపేత్వా ఉగ్ఘాటితమత్తాయ పూవగన్ధో సకలనగరే ఛాదేత్వా ఠితో. పూవఖణ్డం ముఖే ఠపితమత్తమేవ సత్తరసహరణీసహస్సాని అనుఫరి.

సో చిన్తేసి – ‘‘నాహం మాతు పియో, ఏత్తకం మే కాలం ఇమం నత్థిపూవం నామ న పచి, ఇతో పట్ఠాయ అఞ్ఞం పూవం నామ న ఖాదిస్సామీ’’తి, సో గేహం గన్త్వావ మాతరం పుచ్ఛి – ‘‘అమ్మ, తుమ్హాకం అహం పియో, అప్పియో’’తి? ‘‘తాత, ఏకక్ఖినో అక్ఖి వియ చ హదయం వియ చ అతివియ పియో మే అహోసీ’’తి. ‘‘అథ కస్మా ఏత్తకం కాలం మయ్హం నత్థి పూవం న పచిత్థ, అమ్మా’’తి? సా చూళూపట్ఠాకం పుచ్ఛి – ‘‘అత్థి కిఞ్చి పాతియం, తాతా’’తి? ‘‘పరిపుణ్ణా, అయ్యే, పాతి పూవేహి, ఏవరూపా పూవా నామ మే న దిట్ఠపుబ్బా’’తి ఆరోచేసి. సా చిన్తేసి – ‘‘మయ్హం పుత్తో పుఞ్ఞవా కతాభినీహారో భవిస్సతి, దేవతాహి పాతిం పూరేత్వా పూవా పహితా భవిస్సన్తీ’’తి. ‘‘అథ నం పుత్తో, అమ్మ, ఇతో పట్ఠాయాహం అఞ్ఞం పూవం నామ న ఖాదిస్సామి, నత్థిపూవమేవ పచేయ్యాసీ’’తి. సాపిస్స తతో పట్ఠాయ ‘‘పూవం ఖాదితుకామోమ్హీ’’తి వుత్తే తుచ్ఛపాతిమేవ అఞ్ఞాయ పాతియా పటికుచ్ఛిత్వా పేసేసి. యావ అగారమజ్ఝే వసి, తావస్స దేవతావ పూవే పహిణింసు.

సో ఏత్తకమ్పి అజానన్తో పబ్బజ్జం నామ కిం జానిస్సతి? తస్మా ‘‘కా ఏసా పబ్బజ్జా నామా’’తి భాతరం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఓహారితకేసమస్సునా కాసాయనివత్థేన కట్ఠత్థరకే వా బిదలమఞ్చకే వా నిపజ్జిత్వా పిణ్డాయ చరన్తేన విహరితబ్బం. ఏసా పబ్బజ్జా నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భాతిక, అహం సుఖుమాలో. నాహం సక్ఖిస్సామి పబ్బజితు’’న్తి ఆహ. ‘‘తేన హి, తాత, కమ్మన్తం ఉగ్గహేత్వా ఘరావాసం వస. న హి సక్కా అమ్హేసు ఏకేన అపబ్బజితు’’న్తి. అథ నం ‘‘కో ఏస కమ్మన్తో నామా’’తి పుచ్ఛి. ‘‘భత్తుట్ఠానట్ఠానమ్పి అజానన్తో కులపుత్తో కమ్మన్తం నామ కిం జానిస్సతీ’’తి? ఏకదివసఞ్హి తిణ్ణం ఖత్తియానం కథా ఉదపాది – ‘‘భత్తం నామ కుహిం ఉట్ఠహతీ’’తి? కిమిలో ఆహ – ‘‘కోట్ఠే ఉట్ఠహతీ’’తి. అథ నం భద్దియో ‘‘త్వం భత్తస్స ఉట్ఠానట్ఠానం న జానాసి, భత్తం నామ ఉక్ఖలియం ఉట్ఠహతీ’’తి ఆహ. అనురుద్ధో ‘‘తుమ్హే ద్వేపి న జానాథ, భత్తం నామ రతనమకుళాయ సువణ్ణపాతియం ఉట్ఠహతీ’’తి ఆహ.

తేసు కిర ఏకదివసం కిమిలో కోట్ఠతో వీహీ ఓతారియమానే దిస్వా, ‘‘ఏతే కోట్ఠేయేవ జాతా’’తి సఞ్ఞీ అహోసి. భద్దియో ఏకదివసం ఉక్ఖలితో భత్తం వడ్ఢియమానం దిస్వా ‘‘ఉక్ఖలియఞ్ఞేవ ఉప్పన్న’’న్తి సఞ్ఞీ అహోసి. అనురుద్ధేన పన నేవ వీహీ కోట్టేన్తా, న భత్తం పచన్తా, న వడ్ఢేన్తా దిట్ఠపుబ్బా, వడ్ఢేత్వా పన పురతో ఠపితమేవ పస్సతి. సో భుఞ్జితుకామకాలే ‘‘భత్తం పాతియం ఉట్ఠహతీ’’తి సఞ్ఞమకాసి. ఏవం తయోపి తే భత్తుట్ఠానట్ఠానం న జానన్తి. తేనాయం ‘‘కో ఏస కమ్మన్తో నామా’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘పఠమం ఖేత్తం కసాపేతబ్బ’’న్తిఆదికం సంవచ్ఛరే సంవచ్ఛరే కత్తబ్బం కిచ్చం సుత్వా, ‘‘కదా కమ్మన్తానం అన్తో పఞ్ఞాయిస్సతి, కదా మయం అప్పోస్సుక్కా భోగే భుఞ్జిస్సామా’’తి వత్వా కమ్మన్తానం అపరియన్తతాయ అక్ఖాతాయ ‘‘తేన హి త్వఞ్ఞేవ ఘరావాసం వస, న మయ్హం ఏతేనత్థో’’తి మాతరం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘అనుజానాహి మం, అమ్మ, పబ్బజిస్సామీ’’తి వత్వా తాయ నానప్పకారేహి తిక్ఖత్తుం పటిక్ఖిపిత్వా, ‘‘సచే తే సహాయకో భద్దియరాజా పబ్బజిస్సతి, తేన సద్ధిం పబ్బజాహీ’’తి వుత్తే తం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘మమ ఖో, సమ్మ, పబ్బజ్జా తవ పటిబద్ధా’’తి వత్వా తం నానప్పకారేహి సఞ్ఞాపేత్వా సత్తమే దివసే అత్తనా సద్ధిం పబ్బజనత్థాయ పటిఞ్ఞం గణ్హి.

తతో భద్దియో సక్యరాజా అనురుద్ధో ఆనన్దో భగు కిమిలో దేవదత్తోతి ఇమే ఛ ఖత్తియా ఉపాలికప్పకసత్తమా దేవా వియ దిబ్బసమ్పత్తిం సత్తాహం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఉయ్యానం గచ్ఛన్తా వియ చతురఙ్గినియా సేనాయ నిక్ఖమిత్వా పరవిసయం పత్వా రాజాణాయ సేనం నివత్తాపేత్వా పరవిసయం ఓక్కమింసు. తత్థ ఛ ఖత్తియా అత్తనో అత్తనో ఆభరణాని ఓముఞ్చిత్వా భణ్డికం కత్వా, ‘‘హన్ద భణే, ఉపాలి, నివత్తస్సు, అలం తే ఏత్తకం జీవికాయా’’తి తస్స అదంసు. సో తేసం పాదమూలే పరివత్తిత్వా పరిదేవిత్వా తేసం ఆణం అతిక్కమితుం అసక్కోన్తో ఉట్ఠాయ తం గహేత్వా నివత్తి. తేసం ద్విధా జాతకాలే, వనం ఆరోదనప్పత్తం వియ పథవీకమ్పమానాకారప్పత్తా వియ అహోసి. ఉపాలి కప్పకోపి థోకం గన్త్వా నివత్తిత్వా ‘‘చణ్డా ఖో సాకియా, ‘ఇమినా కుమారా నిప్పాతితా’తి ఘాతేయ్యుమ్పి మం. ఇమే హి నామ సక్యకుమారా ఏవరూపం సమ్పత్తిం పహాయ ఇమాని అనగ్ఘాని ఆభరణాని ఖేళపిణ్డం వియ ఛడ్డేత్వా పబ్బజిస్సన్తి, కిమఙ్గం పనాహ’’న్తి భణ్డికం ఓముఞ్చిత్వా తాని ఆభరణాని రుక్ఖే లగ్గేత్వా ‘‘అత్థికా గణ్హన్తూ’’తి వత్వా తేసం సన్తికం గన్త్వా తేహి ‘‘కస్మా నివత్తోసీ’’తి పుట్ఠో తమత్థం ఆరోచేసి. అథ నం తే ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా, ‘‘మయం, భన్తే, సాకియా నామ మాననిస్సితా, అయం అమ్హాకం దీఘరత్తం పరిచారకో, ఇమం పఠమతరం పబ్బాజేథ, మయమస్స అభివాదనాదీని కరిస్సామ, ఏవం నో మానో నిమ్మానాయిస్సతీ’’తి వత్వా తం పఠమతరం పబ్బాజేత్వా పచ్ఛా సయం పబ్బజింసు. తేసు ఆయస్మా భద్దియో తేనేవ అన్తరవస్సేన తేవిజ్జో అహోసి. ఆయస్మా అనురుద్ధో దిబ్బచక్ఖుకో హుత్వా పచ్ఛా మహావితక్కసుత్తం (అ. ని. ౮.౩౦) సుత్వా అరహత్తం పాపుణి. ఆయస్మా ఆనన్దో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. భగుత్థేరో చ కిమిలత్థేరో చ అపరభాగే విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. దేవదత్తో పోథుజ్జనికం ఇద్ధిం పత్తో.

అపరభాగే సత్థరి కోసమ్బియం విహరన్తే ససావకసఙ్ఘస్స తథాగతస్స మహన్తో లాభసక్కారో నిబ్బత్తి. వత్థభేసజ్జాదిహత్థా మనుస్సా విహారం పవిసిత్వా ‘‘కుహిం సత్థా, కుహిం సారిపుత్తత్థేరో, కుహిం మహామోగ్గల్లానత్థేరో, కుహిం మహాకస్సపత్థేరో, కుహిం భద్దియత్థేరో, కుహిం అనురుద్ధత్థేరో, కుహిం ఆనన్దత్థేరో, కుహిం భగుత్థేరో, కుహిం కిమిలత్థేరో’’తి అసీతిమహాసావకానం నిసిన్నట్ఠానం ఓలోకేన్తా విచరన్తి. ‘‘దేవదత్తత్థేరో కుహిం నిసిన్నో వా, ఠితో వా’’తి పుచ్ఛన్తో నామ నత్థి. సో చిన్తేసి – ‘‘అహమ్పి ఏతేహి సద్ధిఞ్ఞేవ పబ్బజితో, ఏతేపి ఖత్తియపబ్బజితా, అహమ్పి ఖత్తియపబ్బజితో, లాభసక్కారహత్థా మనుస్సా ఏతేయేవ పరియేసన్తి, మమ నామం గహేతాపి నత్థి. కేన ను ఖో సద్ధిం ఏకతో హుత్వా కం పసాదేత్వా మమ లాభసక్కారం నిబ్బత్తేయ్య’’న్తి. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘అయం ఖో రాజా బిమ్బిసారో పఠమదస్సనేనేవ ఏకాదసహి నహుతేహి సద్ధిం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠితో, న సక్కా ఏతేన సద్ధిం ఏకతో భవితుం, కోసలరఞ్ఞాపి సద్ధిం న సక్కా భవితుం. అయం ఖో పన రఞ్ఞో పుత్తో అజాతసత్తు కుమారో కస్సచి గుణదోసే న జానాతి, ఏతేన సద్ధిం ఏకతో భవిస్సామీ’’తి. సో కోసమ్బితో రాజగహం గన్త్వా కుమారకవణ్ణం అభినిమ్మినిత్వా చత్తారో ఆసీవిసే చతూసు హత్థపాదేసు ఏకం గీవాయ పిలన్ధిత్వా ఏకం సీసే చుమ్బటకం కత్వా ఏకం ఏకంసం కరిత్వా ఇమాయ అహిమేఖలాయ ఆకాసతో ఓరుయ్హ అజాతసత్తుస్స ఉచ్ఛఙ్గే నిసీదిత్వా తేన భీతేన ‘‘కోసి త్వ’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం దేవదత్తో’’తి వత్వా తస్స భయవినోదనత్థం తం అత్తభావం పటిసంహరిత్వా సఙ్ఘాటిపత్తచీవరధరో పురతో ఠత్వా తం పసాదేత్వా లాభసక్కారం నిబ్బత్తేసి. సో లాభసక్కారాభిభూతో ‘‘అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి పాపకం చిత్తం ఉప్పాదేత్వా సహ చిత్తుప్పాదేన ఇద్ధితో పరిహాయిత్వా సత్థారం వేళువనవిహారే సరాజికాయ పరిసాయ ధమ్మం దేసేన్తం వన్దిత్వా ఉట్ఠాయాసనా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ – ‘‘భగవా, భన్తే, ఏతరహి జిణ్ణో వుడ్ఢో మహల్లకో, అప్పోస్సుక్కో దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారం అనుయుఞ్జతు, అహం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామి, నియ్యాదేథ మే భిక్ఖుసఙ్ఘ’’న్తి వత్వా సత్థారా ఖేళాసకవాదేన అపసాదేత్వా పటిక్ఖిత్తో అనత్తమనో ఇమం పఠమం తథాగతే ఆఘాతం బన్ధిత్వా పక్కామి.

అథస్స భగవా రాజగహే పకాసనీయకమ్మం కారేసి. సో ‘‘పరిచ్చత్తో దాని అహం సమణేన గోతమేన, ఇదానిస్స అనత్థం కరిస్సామీ’’తి అజాతసత్తుం ఉపసఙ్కమిత్వా, ‘‘పుబ్బే ఖో, కుమార, మనుస్సా దీఘాయుకా, ఏతరహి అప్పాయుకా. ఠానం ఖో పనేతం విజ్జతి, యం త్వం కుమారోవ సమానో కాలం కరేయ్యాసి, తేన హి త్వం, కుమార, పితరం హన్త్వా రాజా హోహి, అహం భగవన్తం హన్త్వా బుద్ధో భవిస్సామీ’’తి వత్వా తస్మిం రజ్జే పతిట్ఠితే తథాగతస్స వధాయ పురిసే పయోజేత్వా తేసు సోతాపత్తిఫలం పత్వా నివత్తేసు సయం గిజ్ఝకూటపబ్బతం అభిరుహిత్వా, ‘‘అహమేవ సమణం గోతమం జీవితా వోరోపేస్సామీ’’తి సిలం పవిజ్ఝిత్వా రుహిరుప్పాదకకమ్మం కత్వా ఇమినాపి ఉపాయేన మారేతుం అసక్కోన్తో పున నాళాగిరిం విస్సజ్జాపేసి. తస్మిం ఆగచ్ఛన్తే ఆనన్దత్థేరో అత్తనో జీవితం సత్థు పరిచ్చజిత్వా పురతో అట్ఠాసి. సత్థా నాగం దమేత్వా నగరా నిక్ఖమిత్వా విహారం గన్త్వా అనేకసహస్సేహి ఉపాసకేహి అభిహటం మహాదానం పరిభుఞ్జిత్వా తస్మిం దివసే సన్నిపతితానం అట్ఠారసకోటిసఙ్ఖాతానం రాజగహవాసీనం అనుపుబ్బిం కథం కథేత్వా చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయే జాతే ‘‘అహో ఆయస్మా ఆనన్దో మహాగుణో, తథారూపే నామ హత్థినాగే ఆగచ్ఛన్తే అత్తనో జీవితం పరిచ్చజిత్వా సత్థు పురతోవ అట్ఠాసీ’’తి థేరస్స గుణకథం సుత్వా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస మమత్థాయ జీవితం పరిచ్చజియేవా’’తి వత్వా భిక్ఖూహి యాచితో చూళహంస (జా. ౧.౧౫.౧౩౩ ఆదయో; ౨.౨౧.౧ ఆదయో) – మహాహంస (జా. ౨.౨౧.౮౯ ఆదయో) – కక్కటకజాతకాని (జా. ౧.౩.౪౯ ఆదయో) కథేసి. దేవదత్తస్సాపి కమ్మం నేవ పాకటం, తథా రఞ్ఞో మారాపితత్తా, న వధకానం పయోజితత్తా న సిలాయ పవిద్ధత్తా పాకటం అహోసి, యథా నాళాగిరిహత్థినో విస్సజ్జితత్తా. తదా హి మహాజనో ‘‘రాజాపి దేవదత్తేనేవ మారాపితో, వధకోపి పయోజితో, సిలాపి అపవిద్ధా. ఇదాని పన తేన నాళాగిరి విస్సజ్జాపితో, ఏవరూపం నామ పాపకం గహేత్వా రాజా విచరతీ’’తి కోలాహలమకాసి.

రాజా మహాజనస్స కథం సుత్వా పఞ్చ థాలిపాకసతాని నీహరాపేత్వా న పున తస్సూపట్ఠానం అగమాసి, నాగరాపిస్స కులం ఉపగతస్స భిక్ఖామత్తమ్పి న అదంసు. సో పరిహీనలాభసక్కారో కోహఞ్ఞేన జీవితుకామో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చ వత్థూని యాచిత్వా భగవతో ‘‘అలం, దేవదత్త, యో ఇచ్ఛతి, సో ఆరఞ్ఞకో హోతూ’’తి పటిక్ఖిత్తో కస్సావుసో, వచనం సోభనం, కిం తథాగతస్స ఉదాహు మమ, అహఞ్హి ఉక్కట్ఠవసేన ఏవం వదామి, ‘‘సాధు, భన్తే, భిక్ఖూ యావజీవం ఆరఞ్ఞకా అస్సు, పిణ్డపాతికా, పంసుకూలికా, రుక్ఖమూలికా, మచ్ఛమంసం న ఖాదేయ్యు’’న్తి. ‘‘యో దుక్ఖా ముచ్చితుకామో, సో మయా సద్ధిం ఆగచ్ఛతూ’’తి వత్వా పక్కామి. తస్స వచనం సుత్వా ఏకచ్చే నవకపబ్బజితా మన్దబుద్ధినో ‘‘కల్యాణం దేవదత్తో ఆహ, ఏతేన సద్ధిం విచరిస్సామా’’తి తేన సద్ధిం ఏకతో అహేసుం. ఇతి సో పఞ్చసతేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం తేహి పఞ్చహి వత్థూహి లూఖప్పసన్నం జనం సఞ్ఞాపేన్తో కులేసు విఞ్ఞాపేత్వా విఞ్ఞాపేత్వా భుఞ్జన్తో సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమి. సో భగవతా, ‘‘సచ్చం కిర త్వం, దేవదత్త, సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమసి చక్కభేదాయా’’తి పుట్ఠో ‘‘సచ్చం భగవా’’తి వత్వా, ‘‘గరుకో ఖో, దేవదత్త, సఙ్ఘభేదో’’తిఆదీహి ఓవదితోపి సత్థు వచనం అనాదియిత్వా పక్కన్తో ఆయస్మన్తం ఆనన్దం రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తం దిస్వా, ‘‘అజ్జతగ్గే దానాహం, ఆవుసో ఆనన్ద, అఞ్ఞత్రేవ భగవతా, అఞ్ఞత్ర, భిక్ఖుసఙ్ఘా ఉపోసథం కరిస్సామి, సఙ్ఘకమ్మం కరిస్సామీ’’తి ఆహ. థేరో తమత్థం భగవతో ఆరోచేసి. తం విదిత్వా సత్థా ఉప్పన్నధమ్మసంవేగో హుత్వా, ‘‘దేవదత్తో సదేవకస్స లోకస్స అనత్థనిస్సితం అత్తనో అవీచిమ్హి పచ్చనకకమ్మం కరోతీ’’తి వితక్కేత్వా –

‘‘సుకరాని అసాధూని, అత్తనో అహితాని చ;

యం వే హితఞ్చ సాధుఞ్చ, తం వే పరమదుక్కర’’న్తి. (ధ. ప. ౧౬౩) –

ఇమం గాథం వత్వా పున ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘సుకరం సాధునా సాధు, సాధు పాపేన దుక్కరం;

పాపం పాపేన సుకరం, పాపమరియేహి దుక్కర’’న్తి. (ఉదా. ౪౮; చూళవ. ౩౪౩);

అథ ఖో దేవదత్తో ఉపోసథదివసే అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం ఏకమన్తం నిసీదిత్వా, ‘‘యస్సిమాని పఞ్చ వత్థూని ఖమన్తి, సో సలాకం గణ్హతూ’’తి వత్వా పఞ్చసతేహి వజ్జిపుత్తకేహి నవకేహి అప్పకతఞ్ఞూహి సలాకాయ గహితాయ సఙ్ఘం భిన్దిత్వా తే భిక్ఖూ ఆదాయ గయాసీసం అగమాసి. తస్స తత్థ గతభావం సుత్వా సత్థా తేసం భిక్ఖూనం ఆనయనత్థాయ ద్వే అగ్గసావకే పేసేసి. తే తత్థ గన్త్వా ఆదేసనాపాటిహారియానుసాసనియా చేవ ఇద్ధిపాటిహారియానుసాసనియా చ అనుసాసన్తా తే అమతం పాయేత్వా ఆదాయ ఆకాసేన ఆగమింసు. కోకాలికోపి ఖో ‘‘ఉట్ఠేహి, ఆవుసో దేవదత్త, నీతా తే భిక్ఖూ సారిపుత్తమోగ్గల్లానేహి, నను త్వం మయా వుత్తో ‘మా, ఆవుసో, సారిపుత్తమోగ్గల్లానే విస్సాసీ’తి. పాపిచ్ఛా సారిపుత్తమోగ్గల్లానా, పాపికానం ఇచ్ఛానం వసం గతా’’తి వత్వా జణ్ణుకేన హదయమజ్ఝే పహరి, తస్స తత్థేవ ఉణ్హం లోహితం ముఖతో ఉగ్గఞ్ఛి. ఆయస్మన్తం పన సారిపుత్తం భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతం ఆకాసేన ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘భన్తే, ఆయస్మా సారిపుత్తో గమనకాలే అత్తదుతియో గతో, ఇదాని మహాపరివారో ఆగచ్ఛన్తో సోభతీ’’తి. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ సారిపుత్తో సోభతి, పుబ్బే తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తకాలేపి మయ్హం పుత్తో మమ సన్తికం ఆగచ్ఛన్తో సోభియేవా’’తి వత్వా –

‘‘హోతి సీలవతం అత్థో, పటిసన్థారవుత్తినం;

లక్ఖణం పస్స ఆయన్తం, ఞాతిసఙ్ఘపురక్ఖతం;

అథ పస్ససిమం కాళం, సువిహీనంవ ఞాతిభీ’’తి. (జా. ౧.౧.౧౧) –

ఇదం జాతకం కథేసి. పున భిక్ఖూహి, ‘‘భన్తే, దేవదత్తో కిర ద్వే అగ్గసావకే ఉభోసు పస్సేసు నిసీదాపేత్వా ‘బుద్ధలీళాయ ధమ్మం దేసేస్సామీ’తి తుమ్హాకం అనుకిరియం కరోతీ’’తి వుత్తే, ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపేస మమ అనుకిరియం కాతుం వాయమి, న పన సక్ఖీ’’తి వత్వా –

‘‘అపి వీరక పస్సేసి, సకుణం మఞ్జుభాణకం;

మయూరగీవసఙ్కాసం, పతిం మయ్హం సవిట్ఠకం.

‘‘ఉదకథలచరస్స పక్ఖినో,

నిచ్చం ఆమకమచ్ఛభోజినో;

తస్సానుకరం సవిట్ఠకో,

సేవాలే పలిగుణ్ఠితో మతో’’తి. (జా. ౧.౨.౧౦౭-౧౦౮) –

ఆదినా జాతకం వత్వా అపరాపరేసుపి దివసేసు తథానురూపమేవ కథం ఆరబ్భ –

‘‘అచారి వతాయం వితుదం వనాని,

కట్ఠఙ్గరుక్ఖేసు అసారకేసు;

అథాసదా ఖదిరం జాతసారం,

యత్థబ్భిదా గరుళో ఉత్తమఙ్గ’’న్తి. (జా. ౧.౨.౧౨౦);

‘‘లసీ చ తే నిప్ఫలికా, మత్థకో చ పదాలితో;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, అజ్జ ఖో త్వం విరోచసీ’’తి. (జా. ౧.౧.౧౪౩) –

ఏవమాదీని జాతకాని కథేసి. పున ‘‘అకతఞ్ఞూ దేవదత్తో’’తి కథం ఆరబ్భ –

‘‘అకరమ్హస తే కిచ్చం, యం బలం అహువమ్హసే;

మిగరాజ నమో త్యత్థు, అపి కిఞ్చి లభామసే.

‘‘మమ లోహితభక్ఖస్స, నిచ్చం లుద్దాని కుబ్బతో;

దన్తన్తరగతో సన్తో, తం బహుం యమ్పి జీవసీ’’తి. (జా. ౧.౪.౨౯-౩౦) –

ఆదీని జాతకాని కథేసి. పున వధాయ పరిసక్కనమస్స ఆరబ్భ –

‘‘ఞాతమేతం కురుఙ్గస్స, యం త్వం సేపణ్ణి సియ్యసి;

అఞ్ఞం సేపణ్ణి గచ్ఛామి, న మే తే రుచ్చతే ఫల’’న్తి. (జా. ౧.౧.౨౧) –

ఆదీని జాతకాని కథేసి. పునదివసే ‘‘ఉభతో పరిహీనో దేవదత్తో లాభసక్కారతో చ సామఞ్ఞతో చా’’తి కథాసు పవత్తమానాసు ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తో పరిహీనో, పుబ్బేపేస పరిహీనోయేవా’’తి వత్వా –

‘‘అక్ఖీ భిన్నా పటో నట్ఠో, సఖిగేహే చ భణ్డనం;

ఉభతో పదుట్ఠా కమ్మన్తా, ఉదకమ్హి థలమ్హి చా’’తి. (జా. ౧.౧.౧౩౯) –

ఆదీని జాతకాని కథేసి. ఏవం రాజగహే విహరన్తోవ దేవదత్తం ఆరబ్భ బహూని జాతకాని కథేత్వా రాజగహతో సావత్థిం గన్త్వా జేతవనే విహారే వాసం కప్పేసి. దేవదత్తోపి ఖో నవ మాసే గిలానో పచ్ఛిమే కాలే సత్థారం దట్ఠుకామో హుత్వా అత్తనో సావకే ఆహ – ‘‘అహం సత్థారం దట్ఠుకామో, తం మే దస్సేథా’’తి. ‘‘త్వం సమత్థకాలే సత్థారా సద్ధిం వేరీ హుత్వా అచరి, న మయం తత్థ నేస్సామా’’తి వుత్తే, ‘‘మా మం నాసేథ, మయా సత్థరి ఆఘాతో కతో, సత్థు పన మయి కేసగ్గమత్తోపి ఆఘాతో నత్థి’’. సో హి భగవా –

‘‘వధకే దేవదత్తమ్హి, చోరే అఙ్గులిమాలకే;

ధనపాలే రాహులే చ, సబ్బత్థ సమమానసో’’తి. (అప. థేర ౧.౧.౫౮౫; మి. ప. ౬.౬.౫) –

‘‘దస్సేథ మే భగవన్త’’న్తి పునప్పునం యాచి. అథ నం తే మఞ్చకేనాదాయ నిక్ఖమింసు. తస్స ఆగమనం సుత్వా భిక్ఖూ సత్థు ఆరోచేసుం – ‘‘భన్తే, దేవదత్తో కిర తుమ్హాకం దస్సనత్థాయ ఆగచ్ఛతీ’’తి. ‘‘న, భిక్ఖవే, సో తేనత్తభావేన మం పస్సితుం లభిస్సతీ’’తి. దేవదత్తో కిర పఞ్చన్నం వత్థూనం ఆయాచితకాలతో పట్ఠాయ పున బుద్ధం దట్ఠుం న లభతి, అయం ధమ్మతా. ‘‘అసుకట్ఠానఞ్చ అసుకట్ఠానఞ్చ ఆగతో, భన్తే’’తి. ‘‘యం ఇచ్ఛతి, తం కరోతు, న సో మం పస్సితుం లభిస్సతీ’’తి. ‘‘భన్తే, ఇతో యోజనమత్తం ఆగతో, అడ్ఢయోజనం, గావుతం, జేతవనపోక్ఖరణీసమీపం ఆగతో, భన్తే’’తి. ‘‘సచేపి అన్తోజేతవనం పవిసతి, నేవ మం పస్సితుం లభిస్సతీ’’తి. దేవదత్తం గహేత్వా ఆగతా జేతవనపోక్ఖరణీతీరే మఞ్చం ఓతారేత్వా పోక్ఖరణిం న్హాయితుం ఓతరింసు. దేవదత్తోపి ఖో మఞ్చతో వుట్ఠాయ ఉభో పాదే భూమియం ఠపేత్వా నిసీది. పాదా పథవిం పవిసింసు. సో అనుక్కమేన యావ గోప్ఫకా, యావ జణ్ణుకా, యావ కటితో, యావ థనతో, యావ గీవతో పవిసిత్వా హనుకట్ఠికస్స భూమియం పవిట్ఠకాలే –

‘‘ఇమేహి అట్ఠీహి తమగ్గపుగ్గలం,

దేవాతిదేవం నరదమ్మసారథిం;

సమన్తచక్ఖుం సతపుఞ్ఞలక్ఖణం,

పాణేహి బుద్ధం సరణం ఉపేమీ’’తి. (మి. ప. ౪.౧.౩) –

ఇమం గాథమాహ. ఇదం కిర ఠానం దిస్వా తథాగతో దేవదత్తం పబ్బాజేసి. సచే హి న సో పబ్బజిస్స, గిహీ హుత్వా కమ్మఞ్చ భారియం అకరిస్స, ఆయతిం భవనిస్సరణపచ్చయం కాతుం న సక్ఖిస్స, పబ్బజిత్వా చ పన కిఞ్చాపి కమ్మం భారియం కరిస్సతి, ఆయతిం భవనిస్సరణపచ్చయం కాతుం సక్ఖిస్సతీతి తం సత్థా పబ్బాజేసి. సో హి ఇతో సతసహస్సకప్పమత్థకే అట్ఠిస్సరో నామ పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతి, సో పథవిం పవిసిత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తి. నిచ్చలే బుద్ధే అపరజ్ఝభావేన పన నిచ్చలోవ హుత్వా పచ్చతూతి యోజనసతికే అన్తో అవీచిమ్హి యోజనసతుబ్బేధమేవస్స సరీరం నిబ్బత్తి. సీసం యావ కణ్ణసక్ఖలితో ఉపరి అయకపల్లం పావిసి, పాదా యావ గోప్ఫకా హేట్ఠా అయపథవియం పవిట్ఠా, మహాతాలక్ఖన్ధపరిమాణం అయసూలం పచ్ఛిమభిత్తితో నిక్ఖమిత్వా పిట్ఠిమజ్ఝం భిన్దిత్వా ఉరేన నిక్ఖమిత్వా పురిమభిత్తిం పావిసి, అపరం దక్ఖిణభిత్తితో నిక్ఖమిత్వా దక్ఖిణపస్సం భిన్దిత్వా వామపస్సేన నిక్ఖమిత్వా ఉత్తరభిత్తిం పావిసి, అపరం ఉపరి కపల్లతో నిక్ఖమిత్వా మత్థకం భిన్దిత్వా అధోభాగేన నిక్ఖమిత్వా అయపథవిం పావిసి. ఏవం సో తత్థ నిచ్చలోవ పచ్చి.

భిక్ఖూ ‘‘ఏత్తకం ఠానం దేవదత్తో ఆగచ్ఛన్తో సత్థారం దట్ఠుం అలభిత్వావ పథవిం పవిట్ఠో’’తి కథం సముట్ఠాపేసుం. సత్థా ‘‘న, భిక్ఖవే, దేవదత్తో ఇదానేవ మయి అపరజ్ఝిత్వా పథవిం పావిసి, పుబ్బేపి పవిట్ఠోయేవా’’తి వత్వా హత్థిరాజకాలే మగ్గమూళ్హం పురిసం సమస్సాసేత్వా అత్తనో పిట్ఠిం ఆరోపేత్వా ఖేమన్తం పాపితస్స పున తిక్ఖత్తుం ఆగన్త్వా అగ్గట్ఠానే మజ్ఝిమట్ఠానే మూలేహి ఏవం దన్తే ఛిన్దిత్వా తతియవారే మహాపురిసస్స చక్ఖుపథం అతిక్కమన్తస్స తస్స పథవిం పవిట్ఠభావం దీపేతుం –

‘‘అకతఞ్ఞుస్స పోసస్స, నిచ్చం వివరదస్సినో;

సబ్బం చే పథవిం దజ్జా, నేవ నం అభిరాధయే’’తి. (జా. ౧.౧.౭౨; ౧.౯.౧౦౭) –

ఇదం జాతకం కథేత్వా పునపి తథేవ కథాయ సముట్ఠితాయ ఖన్తివాదిభూతే అత్తని అపరజ్ఝిత్వా కలాబురాజభూతస్స తస్స పథవిం పవిట్ఠభావం దీపేతుం ఖన్తివాదిజాతకఞ్చ (జా. ౧.౪.౪౯ ఆదయో), చూళధమ్మపాలభూతే అత్తని అపరజ్ఝిత్వా మహాపతాపరాజభూతస్స తస్స పథవిం పవిట్ఠభావం దీపేతుం చూళధమ్మపాలజాతకఞ్చ (జా. ౧.౫.౪౪ ఆదయో) కథేసి.

పథవిం పవిట్ఠే పన దేవదత్తే మహాజనో హట్ఠతుట్ఠో ధజపటాకకదలియో ఉస్సాపేత్వా పుణ్ణఘటే ఠపేత్వా ‘‘లాభా వత నో’’తి మహన్తం ఛణం అనుభోతి. తమత్థం భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ దేవదత్తే మతే మహాజనో తుస్సతి, పుబ్బేపి తుస్సియేవా’’తి వత్వా సబ్బజనస్స అప్పియే చణ్డే ఫరుసే బారాణసియం పిఙ్గలరఞ్ఞే నామ మతే మహాజనస్స తుట్ఠభావం దీపేతుం –

‘‘సబ్బో జనో హింసితో పిఙ్గలేన,

తస్మిం మతే పచ్చయా వేదయన్తి;

పియో ను తే ఆసి అకణ్హనేత్తో,

కస్మా తువం రోదసి ద్వారపాల.

‘‘న మే పియో ఆసి అకణ్హనేత్తో,

భాయామి పచ్చాగమనాయ తస్స;

ఇతో గతో హింసేయ్య మచ్చురాజం,

సో హింసితో ఆనేయ్య పున ఇధా’’తి. (జా. ౧.౨.౧౭౯-౧౮౦) –

ఇదం పిఙ్గలజాతకం కథేసి. భిక్ఖూ సత్థారం పుచ్ఛింసు – ‘‘ఇదాని, భన్తే, దేవదత్తో కుహిం నిబ్బత్తో’’తి? ‘‘అవీచిమహానిరయే, భిక్ఖవే’’తి. ‘‘భన్తే, ఇధ తప్పన్తో విచరిత్వా పున గన్త్వా తప్పనట్ఠానేయేవ నిబ్బత్తో’’తి. ‘‘ఆమ, భిక్ఖవే, పబ్బజితా వా హోన్తు గహట్ఠా వా, పమాదవిహారినో ఉభయత్థ తప్పన్తియేవా’’తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౧౭. ‘‘ఇధ తప్పతి పేచ్చ తప్పతి, పాపకారీ ఉభయత్థ తప్పతి;

పాపం మే కతన్తి తప్పతి, భియ్యో తప్పతి దుగ్గతిం గతో’’తి.

తత్థ ఇధ తప్పతీతి ఇధ కమ్మతప్పనేన దోమనస్సమత్తేన తప్పతి. పేచ్చాతి పరలోకే పన విపాకతప్పనేన అతిదారుణేన అపాయదుక్ఖేన తప్పతి. పాపకారీతి నానప్పకారస్స పాపస్స కత్తా. ఉభయత్థాతి ఇమినా వుత్తప్పకారేన తప్పనేన ఉభయత్థ తప్పతి నామ. పాపం మేతి సో హి కమ్మతప్పనేన కప్పన్తో ‘‘పాపం మే కత’’న్తి తప్పతి. తం అప్పమత్తకం తప్పనం, విపాకతప్పనేన పన తప్పన్తో భియ్యో తప్పతి దుగ్గతిం గతో అతిఫరుసేన తప్పనేన అతివియ తప్పతీతి.

గాథాపరియోసానే బహూ సోతాపన్నాదయో అహేసుం. దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా జాతాతి.

దేవదత్తవత్థు ద్వాదసమం.