ఉద్దానగాథావణ్ణనా

‘‘యుధఞ్జయో’’తిఆదికా ఉద్దానగాథా. తత్థ భిసేనాతి భిసాపదేసేన మహాకఞ్చనచరియం (చరియా. ౩.౩౪ ఆదయో) దస్సేతి. సోణనన్దోతి ఇమినా సోణపణ్డితచరియం (చరియా. ౩.౪౨ ఆదయో ) దస్సేతి. తథా మూగపక్ఖోతి మూగపక్ఖాపదేసేన తేమియపణ్డితచరియం (చరియా. ౩.౪౮ ఆదయో) దస్సేతి. ఉపేక్ఖాపారమిసీసేన మహాలోమహంసచరియం (చరియా. ౩.౧౧౯ ఆదయో) దస్సేతి. ఆసి ఇతి వుట్ఠం మహేసినాతి యథా, సారిపుత్త, తుయ్హం ఏతరహి దేసితం, ఇతి ఏవం ఇమినా విధానేన మహన్తానం దానపారమిఆదీనం బోధిసమ్భారానం ఏసనతో మహేసినా తదా బోధిసత్తభూతేన మయా వుట్ఠం చిణ్ణం చరితం పటిపన్నం ఆసి అహోసీతి అత్థో. ఇదాని పారమిపరిపూరణవసేన చిరకాలప్పవత్తితం ఇధ వుత్తం అవుత్తఞ్చ అత్తనో దుక్కరకిరియం ఏకజ్ఝం కత్వా యదత్థం సా పవత్తితా, తఞ్చ సఙ్ఖేపేనేవ దస్సేతుం ‘‘ఏవం బహుబ్బిధ’’న్తి గాథమాహ.

తత్థ ఏవన్తి ఇమినా వుత్తనయేన. బహుబ్బిధం దుక్ఖన్తి అకిత్తిపణ్డితాదికాలే కారపణ్ణాదిఆహారతాయ తఞ్చ యాచకస్స దత్వా ఆహారూపచ్ఛేదాదినా చ బహువిధం నానప్పకారం దుక్ఖం. తథా కురురాజాదికాలే సక్కసమ్పత్తిసదిసా సమ్పత్తీ చ బహుబ్బిధా. భవాభవేతి ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ భవే. భవాభవే వా వుద్ధిహానియో అనుభవిత్వా బహువిధేహి దుక్ఖేహి అవిహఞ్ఞమానో బహువిధాహి చ సమ్పత్తీహి అనాకడ్ఢియమానో పారమిపరిపూరణపసుతో ఏవ హుత్వా తదనురూపం పటిపత్తిం పటిపన్నో ఉత్తమం అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, అధిగతోస్మీతి అత్థో.

ఇదాని యాసం పారమీనం పరిపూరణత్థం ఏసా దుక్కరచరియా చిరం పవత్తితా, తాసం అనవసేసతో పరిపుణ్ణభావం తేన చ పత్తబ్బఫలస్స అత్తనా అధిగతభావం దస్సేతుం ‘‘దత్వా దాతబ్బకం దానం, సీలం పూరేత్వా అసేసతో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ దత్వా దాతబ్బకం దానన్తి తదా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝితుం అగ్గయానపటిపదం పటిపన్నేన మహాబోధిసత్తేన దాతబ్బం దేయ్యధమ్మం బాహిరం రజ్జాదిం అబ్భన్తరం అత్తపరిచ్చాగోతి పఞ్చ మహాపరిచ్చాగపరియోసానం దానపారమిదానఉపపారమిదానపరమత్థపారమిప్పభేదం దానం అనవసేసతో సమ్పాదేత్వాతి అత్థో. తత్థ అకిత్తిబ్రాహ్మణకాలే (చరియా. ౧.౧ ఆదయో; జా. ౧.౧౩.౮౩ ఆదయో) సఙ్ఖబ్రాహ్మణకాలేతి (చరియా. ౧.౧౧ ఆదయో; జా. ౧.౧౦.౩౯ ఆదయో) ఏవమాదీసు ఇధ ఆగతేసు అనాగతేసు చ విసయ్హసేట్ఠికాలే (జా. ౧.౪.౧౫౭ ఆదయో) వేలామకాలేతి (అ. ని. ౯.౨౦) ఏవమాదీసుపి దానపారమియా మహాపురిసస్స పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స ససపణ్డితకాలే –

‘‘భిక్ఖాయ ఉపగతం దిస్వా, సకత్తానం పరిచ్చజిం;

దానేన మే సమో నత్థి, ఏసా మే దానపారమీ’’తి. (చరియా. ౧. తస్సుద్దాన) –

ఏవం అత్తపరిచ్చాగం కరోన్తస్స దానపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా. ఇతరేసు పన యథారహం పారమిఉపపారమియో వేదితబ్బా.

సీలం పూరేత్వా అసేసతోతి తథా అనవసేసతో కాయికో సంవరో, వాచసికో సంవరో, కాయికవాచసికో సంవరో, ఇన్ద్రియసంవరో, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, సువిసుద్ధాజీవతాతి ఏవమాదికం బోధిసత్తసీలం సమ్పాదేన్తేన సీలపారమిసీలఉపపారమిసీలపరమత్థపారమిప్పభేదం పూరేతబ్బం సబ్బం సీలం పూరేత్వా సమ్మదేవ సమ్పాదేత్వా. ఇధాపి సీలవనాగరాజకాలే (చరియా. ౨.౧ ఆదయో; జా. ౧.౧.౭౨) చమ్పేయ్యనాగరాజకాలేతి (చరియా. ౨.౨౦ ఆదయో; జా. ౧.౧౫.౨౪౦ ఆదయో) ఏవమాదీసు ఇధ ఆగతేసు, అనాగతేసు చ మహాకపికాలే (చరియా. ౩.౬౭ ఆదయో; జా. ౧.౭.౮౩ ఆదయో; ౧.౧౬.౧౭౮ ఆదయో) ఛద్దన్తకాలేతి (జా. ౧.౧౬.౯౭ ఆదయో) ఏవమాదీసు మహాసత్తస్స సీలపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స సఙ్ఖపాలకాలే –

‘‘సూలేహి వినివిజ్ఝన్తే, కోట్టయన్తేపి సత్తిభి;

భోజపుత్తే న కుప్పామి, ఏసా మే సీలపారమీ’’తి. (చరియా. ౨.౯౧) –

ఏవం అత్తపరిచ్చాగం కరోన్తస్స సీలపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా. ఇతరేసు పన యథారహం పారమిఉపపారమియో వేదితబ్బా.

నేక్ఖమ్మే పారమిం గన్త్వాతి తథా తివిధేపి మహాభినిక్ఖమనే పారమిం పరముక్కంసం గన్త్వా. తత్థ యుధఞ్జయకాలే (చరియా. ౩.౧ ఆదయో; జా. ౧.౧౧.౭౩ ఆదయో) సోమనస్సకుమారకాలేతి (చరియా. ౩.౭ ఆదయో; జా. ౧.౧౫.౨౧౧ ఆదయో) ఏవమాదీసు ఇధ ఆగతేసు, అనాగతేసు చ హత్థిపాలకుమారకాలే (జా. ౧.౧౫.౩౩౭ ఆదయో) మఘదేవకాలేతి (మ. ని. ౨.౩౦౮ ఆదయో; జా. ౧.౧.౯) ఏవమాదీసు మహారజ్జం పహాయ నేక్ఖమ్మపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స చూళసుతసోమకాలే –

‘‘మహారజ్జం హత్థగతం, ఖేళపిణ్డంవ ఛడ్డయిం;

చజతో న హోతి లగ్గనం, ఏసా మే నేక్ఖమ్మపారమీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా);

ఏవం నిస్సఙ్గతాయ రజ్జం ఛడ్డేత్వా నిక్ఖమన్తస్స నేక్ఖమ్మపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా. ఇతరేసు పన యథారహం పారమిఉపపారమియో వేదితబ్బా.

పణ్డితే పరిపుచ్ఛిత్వాతి కిం కుసలం కిం అకుసలం కిం సావజ్జం కిం అనవజ్జన్తిఆదినా కుసలాదిధమ్మవిభాగం కమ్మకమ్మఫలవిభాగం సత్తానం ఉపకారావహం అనవజ్జకమ్మాయతనసిప్పాయతనవిజ్జాట్ఠానాదిం పణ్డితే సప్పఞ్ఞే పరిపుచ్ఛిత్వా. ఏతేన పఞ్ఞాపారమిం దస్సేతి. తత్థ విధురపణ్డితకాలే (జా. ౨.౨౨.౧౩౪౬ ఆదయో) మహాగోవిన్దపణ్డితకాలే (దీ. ని. ౨.౨౯౩ ఆదయో; చరియా ౧.౩౭ ఆదయో) కుదాలపణ్డితకాలే (జా. ౧.౧.౭౦) అరకపణ్డితకాలే (జా. ౧.౨.౩౭ ఆదయో) బోధిపరిబ్బాజకకాలే మహోసధపణ్డితకాలేతి (జా. ౨.౨౨.౫౯౦ ఆదయో) ఏవమాదీసు పఞ్ఞాపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స సేనకపణ్డితకాలే –

‘‘పఞ్ఞాయ విచినన్తోహం, బ్రాహ్మణం మోచయిం దుఖా;

పఞ్ఞాయ మే సమో నత్థి, ఏసా మే పఞ్ఞాపారమీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానక్కథా) –

అన్తోభస్తగతం సప్పం దస్సేన్తస్స పఞ్ఞాపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా. వీరియం కత్వాన ఉత్తమన్తి సమ్మాసమ్బోధిం పాపేతుం సమత్థతాయ ఉత్తమం పధానం వీరియన్తి వివిధమ్పి వీరియపారమిం కత్వా ఉప్పాదేత్వా. తత్థ మహాసీలవరాజకాలే (జా. ౧.౧.౫౧) పఞ్చావుధకుమారకాలే (జా. ౧.౧.౫౫) మహావానరిన్దకాలేతి (జా. ౧.౧.౫౭) ఏవమాదీసు వీరియపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స మహాజనకకాలే –

‘‘అతీరదస్సీ జలమజ్ఝే, హతా సబ్బేవ మానుసా;

చిత్తస్స అఞ్ఞథా నత్థి, ఏసా మే వీరియపారమీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా) –

ఏవం మహాసముద్దం తరన్తస్స వీరియపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా.

ఖన్తియా పారమిం గన్త్వాతి అధివాసనఖన్తిఆది ఖన్తిపరముక్కంసభావం పాపేన్తో ఖన్తియా పారమిం పరమకోటిం గన్త్వా, ఖన్తిపారమిం సమ్పాదేత్వాతి అత్థో. తత్థ మహాకపికాలే (చరియా. ౩.౬౭ ఆదయో; జా. ౧.౭.౮౩ ఆదయో) మహింసరాజకాలే (జా. ౧.౩.౮౨ ఆదయో) రురుమిగరాజకాలే (జా. ౧.౧౩.౧౧౭ ఆదయో) ధమ్మదేవపుత్తకాలేతి (జా. ౧.౧౧.౨౬ ఆదయో) ఏవమాదీసు ఖన్తిపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స ఖన్తివాదికాలే –

‘‘అచేతనం వ కోట్టేన్తే, తిణ్హేన ఫరసునా మమం;

కాసిరాజే న కుప్పామి, ఏసా మే ఖన్తిపారమీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా) –

ఏవం అచేతనభావేన వియ మహాదుక్ఖం అనుభవన్తస్స ఖన్తిపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా.

కత్వా దళ్హమధిట్ఠానన్తి కుసలసమాదానాధిట్ఠానం తస్స తస్స పారమిసమాదానస్స తదుపకారకసమాదానస్స చ అధిట్ఠానం దళ్హతరం అసిథిలం కత్వా, తం తం వతసమాదానం అనివత్తిభావేన అధిట్ఠహిత్వాతి అత్థో. తత్థ జోతిపాలకాలే (మ. ని. ౨.౨౮౨ ఆదయో) సరభఙ్గకాలే (జా. ౨.౧౭.౫౦ ఆదయో) నేమికాలేతి (చరియా. ౧.౪౦ ఆదయో; జా.౨.౨౨.౪౨౧ ఆదయో) ఏవమాదీసు అధిట్ఠానపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స తేమియకుమారకాలే –

‘‘మాతాపితా న మే దేస్సా, అత్తా మే న చ దేస్సియో;

సబ్బఞ్ఞుతం పియం మయ్హం, తస్మా వతమధిట్ఠహి’’న్తి. (చరియా. ౩.౬౫) –

ఏవం జీవితం పరిచ్చజిత్వా వతం అధిట్ఠహన్తస్స అధిట్ఠానపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా.

సచ్చవాచానురక్ఖియాతి సచ్చవాచం అనురక్ఖిత్వా జీవితన్తరాయేపి అనరియవోహారం గూథం వియ జిగుచ్ఛన్తో పరిహరిత్వా సబ్బసో అవిసంవాదిభావం రక్ఖిత్వా. తత్థ కపిరాజకాలే (చరియా. ౩.౬౭ ఆదయో) సచ్చతాపసకాలే మచ్ఛరాజకాలేతి ఏవమాదీసు సచ్చపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స మహాసుతసోమకాలే –

‘‘సచ్చవాచం అనురక్ఖన్తో, చజిత్వా మమ జీవితం;

మోచేసిం ఏకసతం ఖత్తియే, ఏసా మే సచ్చపారమీ’’తి. (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా; జా. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా; అప. అట్ఠ. ౧.దూరేనిదానకథా) –

ఏవం జీవితం చజిత్వా సచ్చం అనురక్ఖన్తస్స సచ్చపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా.

మేత్తాయ పారమిం గన్త్వాతి సబ్బసత్తేసు అనోధిసో హితూపసంహారలక్ఖణాయ మేత్తాయ పారమిం పరముక్కంసతం పత్వా. తత్థ చూళధమ్మపాలకాలే (జా. ౧.౫.౪౪ ఆదయో) మహాసీలవరాజకాలే (జా. ౧.౧.౫౧) సామపణ్డితకాలేతి (చరియా. ౩.౧౧౧ ఆదయో; జా. ౨.౨౨.౨౯౬ ఆదయో) ఏవమాదీసు మేత్తాపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స సువణ్ణసామకాలే –

‘‘న మం కోచి ఉత్తసతి, నపిహం భాయామి కస్సచి;

మేత్తాబలేనుపత్థద్ధో, రమామి పవనే తదా’’తి. (చరియా. ౩.౧౧౩) –

ఏవం జీవితమ్పి అనోలోకేత్వా మేత్తాయన్తస్స మేత్తాపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా.

సమ్మాననావమాననేతి సక్కచ్చం పూజాసక్కారాదినా సమ్మాననే ఓట్ఠుభనాదినా అవమాననే చ సబ్బత్థ లోకధమ్మే సమకో సమచిత్తో నిబ్బికారో హుత్వా ఉత్తమం అనుత్తరం లబ్బఞ్ఞుతం అధిగతోస్మీతి అత్థో. తత్థ మహావానరిన్దకాలే (జా. ౧.౧.౫౭) కాసిరాజకాలే ఖేమబ్రాహ్మణకాలే అట్ఠిసేనపరిబ్బాజకకాలేతి (జా. ౧.౭.౫౪ ఆదయో) ఏవమాదీసు ఉపేక్ఖాపారమియా పూరితత్తభావానం పరిమాణం నామ నత్థి. ఏకన్తేన పనస్స మహాలోమహంసకాలే –

‘‘సుసానే సేయ్యం కప్పేమి, ఛవట్ఠికం ఉపనిధాయహం;

గామణ్డలా ఉపాగన్త్వా, రూపం దస్సేన్తినప్పక’’న్తి. (చరియా. ౩.౧౧౯) –

ఏవం గామదారకేసు ఓట్ఠుభనాదీహి చేవ మాలాగన్ధూపహారాదీహి చ సుఖదుక్ఖం ఉప్పాదేన్తేసుపి ఉపేక్ఖం అనతివత్తన్తస్స ఉపేక్ఖాపారమీ పరమత్థపారమీ నామ జాతా. ఇతి భగవా –

‘‘ఏవం బహుబ్బిధం దుక్ఖం, సమ్పత్తీ చ బహుబ్బిధా;

భవాభవే అనుభవిత్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమ’’న్తి. –

సమ్మాసమ్బోధిం అధిగన్తుం ఇమస్మిం భద్దకప్పే అత్తనా కతం దుక్కరచరియం సఙ్ఖేపేనేవ వత్వా పున –

‘‘దత్వా దాతబ్బకం దానం, సీలం పూరేత్వా అసేసతో;

నేక్ఖమ్మే పారమిం గన్త్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.

‘‘పణ్డితే పరిపుచ్ఛిత్వా, వీరియం కత్వాన ముత్తమం;

ఖన్తియా పారమిం గన్త్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.

‘‘కత్వా దళ్హమధిట్ఠానం, సచ్చవాచానురక్ఖియ;

మేత్తాయ పారమిం గన్త్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమం.

‘‘లాభాలాభే యసాయసే, సమ్మాననావమాననే;

సబ్బత్థ సమకో హుత్వా, పత్తో సమ్బోధిముత్తమ’’న్తి. –

అత్తనా సమ్మదేవ పరిపూరితా దస పారమియో దస్సేతి.

పకిణ్ణకకథా

ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా మహాబోధియానపటిపత్తియం ఉస్సాహజాతానం కులపుత్తానం బోధిసమ్భారేసు నానప్పకారకోసల్లత్థం సబ్బపారమీసు పకిణ్ణకకథా కథేతబ్బా.

తత్రిదం పఞ్హకమ్మం – కా పనేతా పారమియో? కేనట్ఠేన పారమియో? కతివిధా చేతా? కో తాసం కమో? కాని లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని? కో పచ్చయో? కో సంకిలేసో? కిం వోదానం? కో పటిపక్ఖో? కా పటిపత్తి? కో విభాగో? కో సఙ్గహో? కో సమ్పాదనూపాయో? కిత్తకేన కాలేన సమ్పాదనం? కో ఆనిసంసో? కిం చేతాసం ఫలన్తి?

తత్రిదం విస్సజ్జనం – కా పనేతా పారమియోతి? తణ్హామానదిట్ఠీహి అనుపహతా కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా దానాదయో గుణా పారమియో.

కేనట్ఠేన పారమియోతి? దానసీలాదిగుణవిసేసయోగేన సత్తుత్తమతాయ పరమా మహాసత్తా బోధిసత్తా, తేసం భావో కమ్మం వా పారమీ, దానాదికిరియా. అథ వా పరతీతి పరమో, దానాదిగుణానం పూరకో పాలకో చాతి బోధిసత్తో, పరమస్స అయం, పరమస్స వా భావో, కమ్మం వా పారమీ, దానాదికిరియావ. అథ వా పరం సత్తం అత్తని మవతి బన్ధతి గుణవిసేసయోగేన, పరం వా అధికతరం మజ్జతి సుజ్ఝతి సంకిలేసమలతో, పరం వా సేట్ఠం నిబ్బానం విసేసేన మయతి గచ్ఛతి, పరం వా లోకం పమాణభూతేన ఞాణవిసేసేన ఇధలోకం వియ మునాతి పరిచ్ఛిన్దతి, పరం వా అతివియ సీలాదిగుణగణం అత్తనో సన్తానే మినోతి పక్ఖిపతి, పరం వా అత్తభూతతో ధమ్మకాయతో అఞ్ఞం పటిపక్ఖం వా తదనత్థకరం కిలేసచోరగణం మినాతి హింసతీతి పరమో, మహాసత్తో. పరమస్స అయన్తిఆది వుత్తనయేన యోజేతబ్బం. పారే వా నిబ్బానే మజ్జతి సుజ్ఝతి సత్తే చ సోధేతి, తత్థ వా సత్తే మవతి బన్ధతి యోజేతి, తం వా మయతి గచ్ఛతి గమేతి చ, మునాతి వా తం యాథావతో, తత్థ వా సత్తే మినోతి పక్ఖిపతి, కిలేసారయో వా సత్తానం తత్థ మినాతి హింసతీతి పారమీ, మహాపురిసో. తస్స భావో కమ్మం వా పారమితా, దానాదికిరియావ. ఇమినా నయేన పారమీసద్దత్థో వేదితబ్బో.

కతివిధాతి? సఙ్ఖేపతో దసవిధా. తా పన పాళియం సరూపతో ఆగతాయేవ. యథాహ –

‘‘విచినన్తో తదా దక్ఖిం, పఠమం దానపారమిం;

పుబ్బకేహి మహేసీహి, అనుచిణ్ణం మహాపథ’’న్తి. (బు. వం. ౨.౧౧౬) –

ఆది. యథా చాహ – ‘‘కతి ను ఖో, భన్తే, బుద్ధకారకా ధమ్మా? దస ఖో, సారిపుత్త, బుద్ధకారకా ధమ్మా. కతమే దస? దానం ఖో, సారిపుత్త, బుద్ధకారకో ధమ్మో, సీలం, నేక్ఖమ్మం, పఞ్ఞా, వీరియం, ఖన్తి, సచ్చం, అధిట్ఠానం, మేత్తా, ఉపేక్ఖా బుద్ధకారకో ధమ్మో. ఇమే ఖో, సారిపుత్త, దస బుద్ధకారకా ధమ్మా’’తి. ఇదమవోచ భగవా, ఇదం వత్వా సుగతో అథాపరం ఏతదవోచ సత్థా –

‘‘దానం సీలఞ్చ నేక్ఖమ్మం, పఞ్ఞా వీరియేన పఞ్చమం;

ఖన్తి సచ్చమధిట్ఠానం, మేత్తుపేక్ఖాతి తే దసా’’తి. (బు. వం. ౧.౭౬ థోకం విసదిసం);

కేచి పన ‘‘ఛబ్బిధా’’తి వదన్తి. తం ఏతాసం సఙ్గహవసేన వుత్తం. సో పన సఙ్గహో పరతో ఆవి భవిస్సతి.

కో తాసం కమోతి? ఏత్థ కమోతి దేసనాక్కమో, సో చ పఠమసమాదానహేతుకో, సమాదానం పవిచయహేతుకం, ఇతి యథా ఆదిమ్హి పవిచితా సమాదిన్నా చ, తథా దేసితా. తత్థ దానం సీలస్స బహూపకారం సుకరఞ్చాతి తం ఆదిమ్హి వుత్తం. దానం సీలపరిగ్గహితం మహప్ఫలం హోతి మహానిసంసన్తి దానానన్తరం సీలం వుత్తం. సీలం నేక్ఖమ్మపరిగ్గహితం, నేక్ఖమ్మం పఞ్ఞాపరిగ్గహితం, పఞ్ఞా వీరియపరిగ్గహితా, వీరియం ఖన్తిపరిగ్గహితం, ఖన్తి సచ్చపరిగ్గహితా, సచ్చం అధిట్ఠానపరిగ్గహితం, అధిట్ఠానం మేత్తాపరిగ్గహితం, మేత్తా ఉపేక్ఖాపరిగ్గహితా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసాతి మేత్తానన్తరముపేక్ఖా వుత్తా. ఉపేక్ఖా పన కరుణాపరిగ్గహితా కరుణా చ ఉపేక్ఖాపరిగ్గహితాతి వేదితబ్బా. ‘‘కథం పన మహాకారుణికా బోధిసత్తా సత్తేసు ఉపేక్ఖకా హోన్తీ’’తి? ‘‘ఉపేక్ఖితబ్బయుత్తేసు కఞ్చి కాలం ఉపేక్ఖకా హోన్తి, న పన సబ్బత్థ సబ్బదా చా’’తి కేచి. అపరే పన – ‘‘న సత్తేసు ఉపేక్ఖకా, సత్తకతేసు పన విప్పకారేసు ఉపేక్ఖకా హోన్తీ’’తి.

అపరో నయో – పచురజనేసుపి పవత్తియా సబ్బసత్తసాధారణత్తా అప్పఫలత్తా సుకరత్తా చ ఆదిమ్హి దానం వుత్తం. సీలేన దాయకపటిగ్గాహకసుద్ధితో పరానుగ్గహం వత్వా పరపీళానివత్తివచనతో కిరియధమ్మం వత్వా అకిరియధమ్మవచనతో భోగసమ్పత్తిహేతుం వత్వా భవసమ్పత్తిహేతువచనతో చ దానస్స అనన్తరం సీలం వుత్తం. నేక్ఖమ్మేన సీలసమ్పత్తిసిద్ధితో కాయవచీసుచరితం వత్వా మనోసుచరితవచనతో విసుద్ధసీలస్స సుఖేనేవ ఝానసమిజ్ఝనతో కమ్మాపరాధప్పహానేన పయోగసుద్ధిం వత్వా కిలేసాపరాధప్పహానేన ఆసయసుద్ధివచనతో వీతిక్కమప్పహానేన చిత్తస్స పరియుట్ఠానప్పహానవచనతో చ సీలస్స అనన్తరం నేక్ఖమ్మం వుత్తం. పఞ్ఞాయ నేక్ఖమ్మస్స సిద్ధిపరిసుద్ధితో ఝానాభావేన పఞ్ఞాభావవచనతో ‘‘సమాధిపదట్ఠానా హి పఞ్ఞా, పఞ్ఞాపచ్చుపట్ఠానో చ సమాధి’’. సమథనిమిత్తం వత్వా ఉపేక్ఖానిమిత్తవచనతో పరహితజ్ఝానేన పరహితకరణూపాయకోసల్లవచనతో చ నేక్ఖమ్మస్స అనన్తరం పఞ్ఞా వుత్తా. వీరియారమ్భేన పఞ్ఞాకిచ్చసిద్ధితో సత్తసుఞ్ఞతాధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం వత్వా సత్తహితాయ ఆరమ్భస్స అచ్ఛరియతావచనతో ఉపేక్ఖానిమిత్తం వత్వా పగ్గహనిమిత్తవచనతో నిసమ్మకారితం వత్వా ఉట్ఠానవచనతో చ ‘‘నిసమ్మకారినో హి ఉట్ఠానం ఫలవిసేసమావహతీ’’తి పఞ్ఞాయ అనన్తరం వీరియం వుత్తం.

వీరియేన తితిక్ఖాసిద్ధితో ‘‘వీరియవా హి ఆరద్ధవీరియత్తా సత్తసఙ్ఖారేహి ఉపనీతం దుక్ఖం అభిభుయ్య విహరతి’’. వీరియస్స తితిక్ఖాలఙ్కారభావతో ‘‘వీరియవతో హి తితిక్ఖా సోభతి’’. పగ్గహనిమిత్తం వత్వా సమథనిమిత్తవచనతో అచ్చారమ్భేన ఉద్ధచ్చదోసప్పహానవచనతో ‘‘ధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తియా హి ఉద్ధచ్చదోసో పహీయతి’’. వీరియవతో సాతచ్చకరణవచనతో ‘‘ఖన్తిబహులో హి అనుద్ధతో సాతచ్చకారీ హోతి’’. అప్పమాదవతో పరహితకిరియారమ్భే పచ్చుపకారతణ్హాభావవచనతో ‘‘యాథావతో ధమ్మనిజ్ఝానే హి సతి తణ్హా న హోతి’’. పరహితారమ్భే పరమేపి పరకతదుక్ఖసహనతావచనతో చ వీరియస్స అనన్తరం ఖన్తి వుత్తా. సచ్చేన ఖన్తియా చిరాధిట్ఠానతో అపకారినో అపకారఖన్తిం వత్వా తదుపకారకరణే అవిసంవాదవచనతో ఖన్తియా అపవాదవాచావికమ్పనేన భూతవాదితాయ అవిజహనవచనతో సత్తసుఞ్ఞతాధమ్మనిజ్ఝానక్ఖన్తిం వత్వా తదుపబ్రూహితఞాణసచ్చవచనతో చ ఖన్తియా అనన్తరం సచ్చం వుత్తం.

అధిట్ఠానేన సచ్చసిద్ధితో ‘‘అచలాధిట్ఠానస్స హి విరతి సిజ్ఝతి’’. అవిసంవాదితం వత్వా తత్థ అచలభావవచనతో ‘‘సచ్చసన్ధో హి దానాదీసు పటిఞ్ఞానురూపం నిచ్చలోవ పవత్తతి’’. ఞాణసచ్చం వత్వా సమ్భారేసు పవత్తినిట్ఠాపనవచనతో ‘‘యథాభూతఞాణవా హి బోధిసమ్భారే అధిట్ఠాతి, తే చ నిట్ఠాపేతి పటిపక్ఖేహి అకమ్పియభావతో’’తి సచ్చస్స అనన్తరం అధిట్ఠానం వుత్తం. మేత్తాయ పరహితకరణసమాదానాధిట్ఠానసిద్ధితో అధిట్ఠానం వత్వా హితూపసంహారవచనతో ‘‘బోధిసమ్భారే హి అధితిట్ఠమానో మేత్తావిహారీ హోతి’’. అచలాధిట్ఠానస్స సమాదానావికోపనేన సమాదానసమ్భవతో చ అధిట్ఠానస్స అనన్తరం మేత్తా వుత్తా. ఉపేక్ఖాయ మేత్తావిసుద్ధితో సత్తేసు హితూపసంహారం వత్వా తదపరాధేసు ఉదాసీనతావచనతో మేత్తాభావనం వత్వా తన్నిస్సన్దభావనావచనతో హితకామసత్తేపి ఉపేక్ఖకోతి అచ్ఛరియగుణతావచనతో చ మేత్తాయ అనన్తరం ఉపేక్ఖా వుత్తాతి ఏవమేతాసం కమో వేదితబ్బో.

కాని లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీతి ఏత్థ అవిసేసేన తావ సబ్బాపి పారమియో పరానుగ్గహలక్ఖణా, పరేసం ఉపకారకరణరసా, అవికమ్పనరసా వా, హితేసితాపచ్చుపట్ఠానా, బుద్ధత్తపచ్చుపట్ఠానా వా, మహాకరుణాపదట్ఠానా, కరుణూపాయకోసల్లపదట్ఠానా వా.

విసేసేన పన యస్మా కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా అత్తూపకరణపరిచ్చాగచేతనా దానపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం కాయవచీసుచరితం అత్థతో అకత్తబ్బవిరతికత్తబ్బకరణచేతనాదయో చ సీలపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో ఆదీనవదస్సనపుబ్బఙ్గమో కామభవేహి నిక్ఖమనచిత్తుప్పాదో నేక్ఖమ్మపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో ధమ్మానం సామఞ్ఞవిసేసలక్ఖణావబోధో పఞ్ఞాపారమితా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో కాయచిత్తేహి పరహితారమ్భో వీరియపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం సత్తసఙ్ఖారాపరాధసహనం అదోసప్పధానో తదాకారప్పవత్తచిత్తుప్పాదో ఖన్తిపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం విరతిచేతనాదిభేదం అవిసంవాదనం సచ్చపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితం అచలసమాదానాధిట్ఠానం తదాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో అధిట్ఠానపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితో లోకస్స హితసుఖూపసంహారో అత్థతో అబ్యాపాదో మేత్తాపారమితా, కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా అనునయపటిఘవిద్ధంసనీ ఇట్ఠానిట్ఠేసు సత్తసఙ్ఖారేసు సమప్పవత్తి ఉపేక్ఖాపారమితా.

తస్మా పరిచ్చాగలక్ఖణా దానపారమీ, దేయ్యధమ్మే లోభవిద్ధంసనరసా, అనాసత్తిపచ్చుపట్ఠానా, భవవిభవసమ్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా వా, పరిచ్చజితబ్బవత్థుపదట్ఠానా. సీలనలక్ఖణా సీలపారమీ, సమాధానలక్ఖణా పతిట్ఠానలక్ఖణా చాతి వుత్తం హోతి. దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసా, అనవజ్జరసా వా, సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానా, హిరోత్తప్పపదట్ఠానా. కామతో చ భవతో చ నిక్ఖమనలక్ఖణా నేక్ఖమ్మపారమీ, తదాదీనవవిభావనరసా, తతో ఏవ విముఖభావపచ్చుపట్ఠానా, సంవేగపదట్ఠానా. యథాసభావపటివేధలక్ఖణా పఞ్ఞాపారమీ, అక్ఖలితపటివేధలక్ఖణా వా కుసలిస్సాసఖిత్తఉసుపటివేధో వియ, విసయోభాసనరసా పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా అరఞ్ఞగతసుదేసికో వియ, సమాధిపదట్ఠానా, చతుసచ్చపదట్ఠానా వా. ఉస్సాహలక్ఖణా వీరియపారమీ, ఉపత్థమ్భనరసా, అసంసీదనపచ్చుపట్ఠానా, వీరియారమ్భవత్థుపదట్ఠానా, సంవేగపదట్ఠానా వా. ఖమనలక్ఖణా ఖన్తిపారమీ, ఇట్ఠానిట్ఠసహనరసా, అధివాసనపచ్చుపట్ఠానా, అవిరోధపచ్చుపట్ఠానా వా, యథాభూతదస్సనపదట్ఠానా. అవిసంవాదనలక్ఖణా సచ్చపారమీ, యథాసభావవిభావనరసా, సాధుతాపచ్చుపట్ఠానా, సోరచ్చపదట్ఠానా. బోధిసమ్భారేసు అధిట్ఠానలక్ఖణా అధిట్ఠానపారమీ, తేసం పటిపక్ఖాభిభవనరసా, తత్థ అచలతాపచ్చుపట్ఠానా, బోధిసమ్భారపదట్ఠానా. హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా మేత్తాపారమీ, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయనరసా వా, సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ఉపేక్ఖాపారమీ, సమభావదస్సనరసా, పటిఘానునయవూపసమపచ్చుపట్ఠానా, కమ్మస్సకతాపచ్చవేక్ఖణపదట్ఠానా.

ఏత్థ చ కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితతా దానాదీనం పరిచ్చాగాదిలక్ఖణస్స విసేసనభావేన వత్తబ్బా. కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితాని హి దానాదీని బోధిసత్తసన్తానే పవత్తాని దానాదిపారమియో నామ హోన్తి.

కో పచ్చయోతి? అభినీహారో తావ పారమీనం పచ్చయో. యో హి అయం –

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఏవం వుత్తో అట్ఠధమ్మసమోధానసమ్పాదితో ‘‘తిణ్ణో తారేయ్యం ముత్తో మోచేయ్యం దన్తో దమేయ్యం సన్తో సమేయ్యం అస్సత్థో అస్సాసేయ్యం పరినిబ్బుతో పరినిబ్బాపేయ్యం సుద్ధో సోధేయ్యం బుద్ధో బోధేయ్య’’న్తిఆదినయప్పవత్తో అభినీహారో. సో అవిసేసేన సబ్బపారమీనం పచ్చయో. తప్పవత్తియా హి ఉద్ధం పారమీనం పవిచయుపట్ఠానసమాదానాధిట్ఠాననిప్ఫత్తియో మహాపురిసానం సమ్భవన్తి.

తత్థ మనుస్సత్తన్తి మనుస్సత్తభావో. మనుస్సత్తభావేయేవ హి ఠత్వా బుద్ధత్తం పత్థేన్తస్స పత్థనా సమిజ్ఝతి, న నాగసుపణ్ణాదిజాతీసు ఠితస్స. కస్మాతి చే? బుద్ధభావస్స అననుచ్ఛవికభావతో.

లిఙ్గసమ్పత్తీతి మనుస్సత్తభావే ఠితస్సాపి పురిసస్సేవ పత్థనా సమిజ్ఝతి, న ఇత్థియా న పణ్డకనపుంసకఉభతోబ్యఞ్జనకానం వా సమిజ్ఝతి. కస్మాతి చే? యథావుత్తకారణతో లక్ఖణపారిపూరియా అభావతో చ. వుత్తఞ్చేతం – ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం ఇత్థీ అరహం అస్స సమ్మాసమ్బుద్ధో’’తి (అ. ని. ౧.౨౭౯; విభ. ౮౦౯) విత్థారో. తస్మా మనుస్సజాతికస్సాపి ఇత్థిలిఙ్గే ఠితస్స పణ్డకాదీనం వా పత్థనా న సమిజ్ఝతి.

హేతూతి ఉపనిస్సయసమ్పత్తి. మనుస్సపురిసస్సాపి హి ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్సేవ హేతుసమ్పత్తియా పత్థనా సమిజ్ఝతి, న ఇతరస్స.

సత్థారదస్సనన్తి సత్థుసమ్ముఖీభావో. ధరమానకబుద్ధస్సేవ హి సన్తికే పత్థేన్తస్స పత్థనా సమిజ్ఝతి, పరినిబ్బుతే పన భగవతి చేతియస్స సన్తికే వా బోధిమూలే వా పటిమాయ వా పచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకానం వా సన్తికే పత్థనా న సమిజ్ఝతి. కస్మా? అధికారస్స బలవభావాభావతో. బుద్ధానం ఏవ పన సన్తికే పత్థనా సమిజ్ఝతి, అజ్ఝాసయస్స ఉళారభావేన తదధికారస్స బలవభావాపత్తితో.

పబ్బజ్జాతి బుద్ధస్స భగవతో సన్తికే పత్థేన్తస్సాపి కమ్మకిరియవాదీసు తాపసేసు వా భిక్ఖూసు వా పబ్బజితస్సేవ పత్థనా సమిజ్ఝతి, నో గిహిలిఙ్గే ఠితస్స. కస్మా? బుద్ధభావస్స అననుచ్ఛవికభావతో. పబ్బజితా ఏవ హి మహాబోధిసత్తా సమ్మాసమ్బోధిం అధిగచ్ఛన్తి, న గహట్ఠభూతా, తస్మా పణిధానకాలే చ పబ్బజ్జాలిఙ్గం ఏవ హి యుత్తరూపం కిఞ్చ గుణసమ్పత్తిఅధిట్ఠానభావతో.

గుణసమ్పత్తీతి అభిఞ్ఞాదిగుణసమ్పదా. పబ్బజితస్సాపి హి అట్ఠసమాపత్తిలాభినో పఞ్చాభిఞ్ఞస్సేవ పత్థనా సమిజ్ఝతి, న యథావుత్తగుణసమ్పత్తియా విరహితస్స. కస్మా? పారమిపవిచయస్స అసమత్థభావతో, ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా అభిఞ్ఞాసమ్పత్తియా చ సమన్నాగతత్తా మహాపురిసా కతాభినీహారా సయమేవ పారమీ పవిచేతుం సమత్థా హోన్తి.

అధికారోతి అధికో ఉపకారో. యథావుత్తగుణసమ్పన్నోపి హి యో అత్తనో జీవితమ్పి బుద్ధానం పరిచ్చజిత్వా తస్మిం కాలే అధికం ఉపకారం కరోతి, తస్సేవ అభినీహారో సమిజ్ఝతి, న ఇతరస్స.

ఛన్దతాతి కత్తుకామతాకుసలచ్ఛన్దో. యస్స హి యథావుత్తధమ్మసమన్నాగతస్స బుద్ధకారకధమ్మానం అత్థాయ మహన్తో ఛన్దో మహతీ పత్థనా మహతీ కత్తుకామతా అత్థి, తస్సేవ సమిజ్ఝతి, న ఇతరస్స.

తత్రిదం ఛన్దమహన్తతాయ ఓపమ్మం – యో సకలచక్కవాళగబ్భం ఏకోదకీభూతం అత్తనో బాహుబలేనేవ ఉత్తరిత్వా పారం గన్తుం సమత్థో, సో బుద్ధత్తం పాపుణాతీతి సుత్వా తం దుక్కరతో అదహన్తో ‘‘అహం తం ఉత్తరిత్వా పారం గమిస్సామీ’’తి ఛన్దజాతో హోతి, న తత్థ సఙ్కోచం ఆపజ్జతి. తథా యో సకలచక్కవాళం వీతచ్చికానం విగతధూమానం అఙ్గారానం పూరం పాదేహి అక్కమన్తో అతిక్కమిత్వా పరభాగం పాపుణితుం సమత్థో…పే… న తత్థ సఙ్కోచం ఆపజ్జతి. తథా యో సకలచక్కవాళం సత్తిసూలేహి సునిసితఫలేహి నిరన్తరం ఆకిణ్ణం పాదేహి అక్కమన్తో అతిక్కమిత్వా…పే… న తత్థ సఙ్కోచం ఆపజ్జతి. తథా యో సకలచక్కవాళం నిరన్తరం ఘనవేళుగుమ్బసఞ్ఛన్నం కణ్టకలతావనగహనం వినివిజ్ఝిత్వా పరభాగం గన్తుం సమత్థో…పే… న తత్థ సఙ్కోచం ఆపజ్జతి. తథా యో ‘‘చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని సతసహస్సఞ్చ కప్పే నిరయే పచ్చిత్వా బుద్ధత్తం పత్తబ్బ’’న్తి సుత్వా తం దుక్కరతో అదహన్తో ‘‘అహం తత్థ పచ్చిత్వా బుద్ధత్తం పాపుణిస్సామీ’’తి ఛన్దజాతో హోతి, న తత్థ సఙ్కోచం ఆపజ్జతీతి ఏవమాదినా నయేన ఏత్థ ఛన్దస్స మహన్తభావో వేదితబ్బో.

ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతో పనాయం అభినీహారో అత్థతో తేసం అట్ఠన్నం అఙ్గానం సమోధానేన తథాపవత్తో చిత్తుప్పాదోతి వేదితబ్బో. సో సమ్మదేవ సమ్మాసమ్బోధియా పణిధానలక్ఖణో. ‘‘అహో వతాహం అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝేయ్యం, సబ్బసత్తానం హితసుఖం నిప్ఫాదేయ్య’’న్తి ఏవమాదిపత్థనారసో, బోధిసమ్భారహేతుభావపచ్చుపట్ఠానో, మహాకరుణాపదట్ఠానో, ఉపనిస్సయసమ్పత్తిపదట్ఠానో వా. అచిన్తేయ్యం బుద్ధభూమిం అపరిమాణం సత్తలోకహితఞ్చ ఆరబ్భ పవత్తియా సబ్బబుద్ధకారకధమ్మమూలభూతో పరమభద్దకో పరమకల్యాణో అపరిమేయ్యప్పభావో పుఞ్ఞవిసేసోతి దట్ఠబ్బో.

యస్స చ ఉప్పత్తియా సహేవ మహాపురిసో మహాబోధియానపటిపత్తిం ఓతిణ్ణో నామ హోతి నియతభావసమధిగమనతో తతో అనివత్తనసభావత్తా బోధిసత్తోతి సమఞ్ఞం పటిలభతి, సబ్బభావేన సమ్మాసమ్బోధియం సమాసత్తమానసతా బోధిసమ్భారసిక్ఖాసమత్థతా చస్స సన్తిట్ఠతి. యథావుత్తాభినీహారసమిజ్ఝనేన హి మహాపురిసా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాధిగమనపుబ్బలిఙ్గేన సయమ్భుఞాణేన సమ్మదేవ సబ్బపారమియో పవిచినిత్వా సమాదాయ అనుక్కమేన పరిపూరేన్తి. తథా కతమహాభినీహారో హి సుమేధపణ్డితో పటిపజ్జి. యథాహ –

‘‘హన్ద బుద్ధకరే ధమ్మే, విచినామి ఇతో చితో;

ఉద్ధం అధో దస దిసా, యావతా ధమ్మధాతుయా;

విచినన్తో తదా దక్ఖిం, పఠమం దానపారమి’’న్తి. (బు. వం. ౨.౧౧౫-౧౧౬) –

విత్థారో. తస్స చ అభినీహారస్స చత్తారో పచ్చయా చత్తారో హేతూ చత్తారి చ బలాని వేదితబ్బాని.

తత్థ కతమే చత్తారో పచ్చయా? ఇధ మహాపురిసో పస్సతి తథాగతం మహతా బుద్ధానుభావేన అచ్ఛరియబ్భుతం పాటిహారియం కరోన్తం. తస్స తం నిస్సాయ తం ఆరమ్మణం కత్వా మహాబోధియం చిత్తం సన్తిట్ఠతి – ‘‘మహానుభావా వతాయం ధమ్మధాతు, యస్సా సుప్పటివిద్ధత్తా భగవా ఏవం అచ్ఛరియబ్భుతధమ్మో అచిన్తేయ్యానుభావో చా’’తి. సో తమేవ మహానుభావదస్సనం నిస్సాయ తం పచ్చయం కత్వా సమ్బోధియం అధిముచ్చన్తో తత్థ చిత్తం ఠపేతి. అయం పఠమో పచ్చయో మహాభినీహారాయ.

న హేవ ఖో పస్సతి తథాగతస్స యథావుత్తం మహానుభావతం, అపి చ ఖో సుణాతి ‘‘ఏదిసో చ ఏదిసో చ భగవా’’తి. సో తం నిస్సాయ తం పచ్చయం కత్వా సమ్బోధియం అధిముచ్చన్తో తత్థ చిత్తం ఠపేతి. అయం దుతియో పచ్చయో మహాభినీహారాయ.

న హేవ ఖో పస్సతి తథాగతస్స యథావుత్తం మహానుభావతం, నపి తం పరతో సుణాతి, అపి చ ఖో తథాగతస్స ధమ్మం దేసేన్తస్స ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౨౧-౨౨) బుద్ధానుభావపటిసంయుత్తం ధమ్మం సుణాతి. సో తం నిస్సాయ తం పచ్చయం కత్వా సమ్బోధియం అధిముచ్చన్తో తత్థ చిత్తం ఠపేతి. అయం తతియో పచ్చయో మహాభినీహారాయ.

న హేవ ఖో పస్సతి తథాగతస్స యథావుత్తం మహానుభావతం, నపి తం పరతో సుణాతి, నపి తథాగతస్స ధమ్మం సుణాతి, అపి చ ఖో ఉళారజ్ఝాసయో కల్యాణాధిముత్తికో ‘‘అహమేతం బుద్ధవంసం బుద్ధతన్తిం బుద్ధపవేణిం బుద్ధధమ్మతం పరిపాలేస్సామీ’’తి యావదేవ ధమ్మం ఏవ సక్కరోన్తో గరుకరోన్తో మానేన్తో పూజేన్తో ధమ్మం అపచాయమానో తం నిస్సాయ తం పచ్చయం కత్వా సమ్బోధియం అధిముచ్చన్తో తత్థ చిత్తం ఠపేతి. అయం చతుత్థో పచ్చయో మహాభినీహారాయ.

తత్థ కతమే చత్తారో హేతూ మహాభినీహారాయ? ఇధ మహాపురిసో పకతియా ఉపనిస్సయసమ్పన్నోవ హోతి పురిమకేసు బుద్ధేసు కతాధికారో. అయం పఠమో హేతు మహాభినీహారాయ. పున చపరం మహాపురిసో పకతియా కరుణాజ్ఝాసయో హోతి కరుణాధిముత్తో సత్తానం దుక్ఖం అపనేతుకామో అపి చ అత్తనో కాయజీవితం పరిచ్చజిత్వా. అయం దుతియో హేతు మహాభినీహారాయ. పున చపరం మహాపురిసో సకలతోపి వట్టదుక్ఖతో సత్తహితాయ చ దుక్కరచరియతో సుచిరమ్పి కాలం ఘటేన్తో వాయమన్తో అనిబ్బిన్నో హోతి అనుత్రాసీ యావ ఇచ్ఛితత్థనిప్ఫత్తి. అయం తతియో హేతు మహాభినీహారాయ. పున చపరం మహాపురిసో కల్యాణమిత్తసన్నిస్సితో హోతి, యో అహితతో నివారేతి, హితే పతిట్ఠపేతి. అయం చతుత్థో హేతు మహాభినీహారాయ.

తత్రాయం మహాపురిసస్స ఉపనిస్సయసమ్పదా – ఏకన్తేనేవస్స యథా అజ్ఝాసయో సమ్బోధినిన్నో హోతి సమ్బోధిపోణో సమ్బోధిపబ్భారో, తథా సత్తానం హితచరియా. యతో చానేన పురిమబుద్ధానం సన్తికే సమ్బోధియా పణిధానం కతం హోతి మనసా వాచాయ చ ‘‘అహమ్పి ఏదిసో సమ్మాసమ్బుద్ధో హుత్వా సమ్మదేవ సత్తానం హితసుఖం నిప్ఫాదేయ్య’’న్తి. ఏవం సమ్పన్నూపనిస్సయస్స పనస్స ఇమాని ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా లిఙ్గాని భవన్తి యేహి సమన్నాగతస్స సావకబోధిసత్తేహి చ పచ్చేకబోధిసత్తేహి చ మహావిసేసో మహన్తం నానాకరణం పఞ్ఞాయతి ఇన్ద్రియతో పటిపత్తితో కోసల్లతో చ. ఇధ ఉపనిస్సయసమ్పన్నో మహాపురిసో యథా విసదిన్ద్రియో హోతి విసదఞాణో, న తథా ఇతరే. పరహితాయ పటిపన్నో హోతి, న అత్తహితాయ. తథా హి సో యథా బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానం పటిపజ్జతి, న తథా ఇతరే. తత్థ చ కోసల్లం ఆవహతి ఠానుప్పత్తికపటిభానేన ఠానాఠానకుసలతాయ చ.

తథా మహాపురిసో పకతియా దానజ్ఝాసయో హోతి దానాభిరతో, సతి దేయ్యధమ్మే దేతి ఏవ, న దానతో సఙ్కోచం ఆపజ్జతి, సతతం సమితం సంవిభాగసీలో హోతి, పముదితోవ దేతి ఆదరజాతో, న ఉదాసీనచిత్తో, మహన్తమ్పి దానం దత్వా న చ దానేన సన్తుట్ఠో హోతి, పగేవ అప్పం, పరేసఞ్చ ఉస్సాహం జనేన్తో దానే వణ్ణం భాసతి, దానపటిసంయుత్తం ధమ్మకథం కరోతి, అఞ్ఞే చ పరేసం దేన్తే దిస్వా అత్తమనో హోతి, భయట్ఠానేసు చ పరేసం అభయం దేతీతి ఏవమాదీని దానజ్ఝాసయస్స మహాపురిసస్స దానపారమియా లిఙ్గాని.

తథా పాణాతిపాతాదీహి పాపధమ్మేహి హిరీయతి ఓత్తప్పతి, సత్తానం అవిహేఠనజాతికో హోతి సోరతో సుఖసీలో అసఠో అమాయావీ ఉజుజాతికో సువచో సోవచస్సకరణీయేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో ముదుజాతికో అత్థద్ధో అనతిమానీ, పరసన్తకం నాదియతి అన్తమసో తిణసలాకం ఉపాదాయ, అత్తనో హత్థే నిక్ఖిత్తం ఇణం వా గహేత్వా పరం న విసంవాదేతి, పరస్మిం వా అత్తనో సన్తకే బ్యామూళ్హే విస్సరితే వా తం సఞ్ఞాపేత్వా పటిపాదేతి యథా తం న పరహత్థగతం హోతి, అలోలుప్పో హోతి, పరపరిగ్గహేసు పాపకం చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, ఇత్థిబ్యసనాదీని దూరతో పరివజ్జేతి, సచ్చవాదీ సచ్చసన్ధో భిన్నానం సన్ధాతా సహితానం అనుప్పదాతా, పియవాదీ మిహితపుబ్బఙ్గమో పుబ్బభాసీ అత్థవాదీ ధమ్మవాదీ అనభిజ్ఝాలు అబ్యాపన్నచిత్తో అవిపరీతదస్సనో, కమ్మస్సకతఞాణేన సచ్చానులోమికఞాణేన కతఞ్ఞూ కతవేదీ వుద్ధాపచాయీ సువిసుద్ధాజీవో ధమ్మకామో పరేపి ధమ్మే సమాదపేతా సబ్బేన సబ్బం అకిచ్చతో సత్తే నివారేతా కిచ్చేసు పతిట్ఠపేతా అత్తనా చ తత్థ కిచ్చే యోగం ఆపజ్జితా, కత్వా వా పన సయం అకత్తబ్బం సీఘఞ్ఞేవ తతో పటివిరతో హోతీతి ఏవమాదీని సీలజ్ఝాసయస్స మహాపురిసస్స సీలపారమియా లిఙ్గాని.

తథా మన్దకిలేసో హోతి మన్దనీవరణో, పవివేకజ్ఝాసయో అవిక్ఖేపబహులో, న తస్స పాపకా వితక్కా చిత్తం అన్వాస్సవన్తి, వివేకగతస్స చస్స అప్పకసిరేనేవ చిత్తం సమాధియతి, అమిత్తపక్ఖేపి తువటం మేత్తచిత్తతా సన్తిట్ఠతి, పగేవ ఇతరస్మిం, సతిమా చ హోతి చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా, మేధావీ చ హోతి ధమ్మోజపఞ్ఞాయ సమన్నాగతో, నిపకో చ హోతి తాసు తాసు ఇతికత్తబ్బతాసు, ఆరద్ధవీరియో చ హోతి సత్తానం హితకిరియాసు, ఖన్తిబలసమన్నాగతో చ హోతి సబ్బసహో, అచలాధిట్ఠానో చ హోతి దళ్హసమాదానో, అజ్ఝుపేక్ఖకో చ హోతి ఉపేక్ఖాఠానీయేసు ధమ్మేసూతి ఏవమాదీని మహాపురిసస్స నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయాదీనం వసేన నేక్ఖమ్మపారమిఆదీనం లిఙ్గాని వేదితబ్బాని.

ఏవమేతేహి బోధిసమ్భారలిఙ్గేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స యం వుత్తం ‘‘మహాభినీహారాయ కల్యాణమిత్తసన్నిస్సయో హేతూ’’తి. తత్రిదం సఙ్ఖేపతో కల్యాణమిత్తలక్ఖణం – ఇధ కల్యాణమిత్తో సద్ధాసమ్పన్నో హోతి సీలసమ్పన్నో సుతసమ్పన్నో చాగసమ్పన్నో వీరియసమ్పన్నో సతిసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో. తత్థ సద్ధాసమ్పత్తియా సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం కమ్మఫలఞ్చ, తేన సమ్మాసమ్బోధియా హేతుభూతం సత్తేసు హితేసితం న పరిచ్చజతి, సీలసమ్పత్తియా సత్తానం పియో హోతి మనాపో గరు భావనీయో చోదకో పాపగరహీ వత్తా వచనక్ఖమో, సుతసమ్పత్తియా సత్తానం హితసుఖావహం గమ్భీరం ధమ్మకథం కత్తా హోతి, చాగసమ్పత్తియా అప్పిచ్ఛో హోతి సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో, వీరియసమ్పత్తియా ఆరద్ధవీరియో హోతి సత్తానం హితపటిపత్తియం, సతిసమ్పత్తియా ఉపట్ఠితసతి హోతి అనవజ్జధమ్మేసు, సమాధిసమ్పత్తియా అవిక్ఖిత్తో హోతి సమాహితచిత్తో, పఞ్ఞాసమ్పత్తియా అవిపరీతం పజానాతి, సో సతియా కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానో పఞ్ఞాయ సత్తానం హితాహితం యథాభూతం జానిత్వా సమాధినా తత్థ ఏకగ్గచిత్తో హుత్వా వీరియేన అహితా సత్తే నిసేధేత్వా హితే నియోజేతి. తేనాహ –

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చట్ఠానే నియోజకో’’తి. (అ. ని. ౭.౩౭; నేత్తి. ౧౧౩) –

ఏవం గుణసమన్నాగతఞ్చ కల్యాణమిత్తం ఉపనిస్సాయ మహాపురిసో అత్తనో ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం సమ్మదేవ పరియోదపేతి. సువిసుద్ధాసయపయోగో చ హుత్వా చతూహి బలేహి సమన్నాగతో న చిరేనేవ అట్ఠఙ్గే సమోధానేత్వా మహాభినీహారం కరోన్తో బోధిసత్తభావే పతిట్ఠహతి అనివత్తిధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయనో.

తస్సిమాని చత్తారి బలాని. అజ్ఝత్తికబలం యా సమ్మాసమ్బోధియం అత్తసన్నిస్సయా ధమ్మగారవేన అభిరుచి ఏకన్తనిన్నజ్ఝాసయతా, యాయ మహాపురిసో అత్తాధిపతి లజ్జాపస్సయో అభినీహారసమ్పన్నో చ హుత్వా పారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణాతి. బాహిరబలం యా సమ్మాసమ్బోధియం పరసన్నిస్సయా అభిరుచి ఏకన్తనిన్నజ్ఝాసయతా, యాయ మహాపురిసో లోకాధిపతి మానాపస్సయో అభినీహారసమ్పన్నో చ హుత్వా పారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణాతి. ఉపనిస్సయబలం యా సమ్మాసమ్బోధియం ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా అభిరుచి ఏకన్తనిన్నజ్ఝాసయతా, యాయ మహాపురిసో తిక్ఖిన్ద్రియో విసదధాతుకో సతిసన్నిస్సయో అభినీహారసమ్పన్నో చ హుత్వా పారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణాతి. పయోగబలం యా సమ్మాసమ్బోధియం తజ్జా పయోగసమ్పదా సక్కచ్చకారితా సాతచ్చకారితా, యాయ మహాపురిసో విసుద్ధపయోగో నిరన్తరకారీ అభినీహారసమ్పన్నో చ హుత్వా పారమియో పూరేత్వా సమ్మాసమ్బోధిం పాపుణాతి.

ఏవమయం చతూహి పచ్చయేహి చతూహి హేతూహి చతూహి చ బలేహి సమ్పన్నసముదాగమో అట్ఠఙ్గసమోధానసమ్పాదితో అభినీహారో పారమీనం పచ్చయో మూలకారణభావతో. యస్స చ పవత్తియా మహాపురిసే చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా పతిట్ఠహన్తి, సబ్బసత్తనికాయం అత్తనో ఓరసపుత్తం వియ పియచిత్తేన పరిగ్గణ్హాతి. న చస్స చిత్తం పుత్తసంకిలేసవసేన సంకిలిస్సతి. సత్తానం హితసుఖావహో చస్స అజ్ఝాసయో పయోగో చ హోతి. అత్తనో చ బుద్ధకారకధమ్మా ఉపరూపరి వడ్ఢన్తి పరిపచ్చన్తి చ. యతో చ మహాపురిసో ఉళారతమేన పుఞ్ఞాభిసన్దేన కుసలాభిసన్దేన పవత్తియా పచ్చయేన సుఖస్సాహారేన సమన్నాగతో సత్తానం దక్ఖిణేయ్యో ఉత్తమగారవట్ఠానం అసదిసం పుఞ్ఞక్ఖేత్తఞ్చ హోతి. ఏవమనేకగుణో అనేకానిసంసో మహాభినీహారో పారమీనం పచ్చయోతి వేదితబ్బో.

యథా చ అభినీహారో, ఏవం మహాకరుణా ఉపాయకోసల్లఞ్చ. తత్థ ఉపాయకోసల్లం నామ దానాదీనం బోధిసమ్భారభావస్స నిమిత్తభూతా పఞ్ఞా, యాహి మహాకరుణూపాయకోసల్లతాహి మహాపురిసానం అత్తసుఖనిరపేక్ఖతా నిరన్తరం పరహితకరణపసుతతా సుదుక్కరేహిపి మహాబోధిసత్తచరితేహి విసాదాభావో పసాదసమ్బుద్ధిదస్సనసవనానుస్సరణకాలేసుపి సత్తానం హితసుఖప్పటిలాభహేతుభావో చ సమ్పజ్జతి. తథా హిస్స పఞ్ఞాయ బుద్ధభావసిద్ధి, కరుణాయ బుద్ధకమ్మసిద్ధి, పఞ్ఞాయ సయం తరతి, కరుణాయ పరే తారేతి, పఞ్ఞాయ పరదుక్ఖం పరిజానాతి, కరుణాయ పరదుక్ఖపతికారం ఆరభతి, పఞ్ఞాయ చ దుక్ఖే నిబ్బిన్దతి, కరుణాయ దుక్ఖం సమ్పటిచ్ఛతి, తథా పఞ్ఞాయ నిబ్బానాభిముఖో హోతి, కరుణాయ వట్టం పాపుణాతి, తథా కరుణాయ సంసారాభిముఖో హోతి, పఞ్ఞాయ తత్ర నాభిరమతి, పఞ్ఞాయ చ సబ్బత్థ విరజ్జతి, కరుణానుగతత్తా న చ న సబ్బేసం అనుగ్గహాయ పవత్తో, కరుణాయ సబ్బేపి అనుకమ్పతి, పఞ్ఞానుగతత్తా న చ న సబ్బత్థ విరత్తచిత్తో, పఞ్ఞాయ చ అహంకారమమంకారాభావో, కరుణాయ ఆలసియదీనతాభావో, తథా పఞ్ఞాకరుణాహి యథాక్కమం అత్తపరనాథతా ధీరవీరభావో, అనత్తన్తపఅపరన్తపతా, అత్తహితపరహితనిప్ఫత్తి, నిబ్భయాభింసనకభావో, ధమ్మాధిపతిలోకాధిపతితా, కతఞ్ఞుపుబ్బకారిభావో, మోహతణ్హావిగమో, విజ్జాచరణసిద్ధి, బలవేసారజ్జనిప్ఫత్తీతి సబ్బస్సాపి పారమితాఫలస్స విసేసేన ఉపాయభావతో పఞ్ఞాకరుణా పారమీనం పచ్చయో. ఇదఞ్చ ద్వయం పారమీనం వియ పణిధానస్సాపి పచ్చయో.

తథా ఉస్సాహఉమ్మఙ్గఅవత్థానహితచరియా చ పారమీనం పచ్చయాతి వేదితబ్బా, యా బుద్ధభావస్స ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ బుద్ధభూమియోతి వుచ్చన్తి. తత్థ ఉస్సాహో నామ బోధిసమ్భారానం అబ్భుస్సహనవీరియం. ఉమ్మఙ్గో నామ బోధిసమ్భారేసు ఉపాయకోసల్లభూతా పఞ్ఞా. అవత్థానం నామ అధిట్ఠానం అచలాధిట్ఠానతా. హితచరియా నామ మేత్తాభావనా కరుణాభావనా చ.

తథా నేక్ఖమ్మపవివేకఅలోభాదోసామోహనిస్సరణప్పభేదా ఛ అజ్ఝాసయా. నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయా హి బోధిసత్తా హోన్తి కామేసు ఘరావాసే చ దోసదస్సావినో, తథా పవివేకజ్ఝాసయా సఙ్గణికాయ దోసదస్సావినో, అలోభజ్ఝాసయా లోభే దోసదస్సావినో, అదోసజ్ఝాసయా దోసే దోసదస్సావినో, అమోహజ్ఝాసయా మోహే దోసదస్సావినో, నిస్సరణజ్ఝాసయా సబ్బభవేసు దోసదస్సావినోతి. తస్మా ఏతే బోధిసత్తానం ఛ అజ్ఝాసయా దానాదీనం పారమీనం పచ్చయాతి వేదితబ్బా. న హి లోభాదీసు ఆదీనవదస్సనేన అలోభాదీనం అధికభావేన చ వినా దానాదిపారమియో సమ్భవన్తి, అలోభాదీనఞ్హి అధికభావేన పరిచ్చాగాదినిన్నచిత్తతా అలోభజ్ఝాసయాదితాతి వేదితబ్బా.

యథా చేతే ఏవం దానజ్ఝాసయతాదయోపి బోధియా చరన్తానం బోధిసత్తానం దానాదిపారమీనం పచ్చయో. దానజ్ఝాసయతాయ హి బోధిసత్తా తప్పటిపక్ఖే మచ్ఛేరే దోసదస్సావినో హుత్వా సమ్మదేవ దానపారమిం పరిపూరేన్తి. సీలజ్ఝాసయతాయ దుస్సీల్యే దోసదస్సావినో హుత్వా సమ్మదేవ సీలపారమిం పరిపూరేన్తి. నేక్ఖమ్మజ్ఝాసయతాయ కామేసు ఘరావాసే చ, యథాభూతఞాణజ్ఝాసయతాయ అఞ్ఞాణే విచికిచ్ఛాయ చ, వీరియజ్ఝాసయతాయ కోసజ్జే, ఖన్తియజ్ఝాసయతాయ అక్ఖన్తియం, సచ్చజ్ఝాసయతాయ విసంవాదే, అధిట్ఠానజ్ఝాసయతాయ అనధిట్ఠానే, మేత్తాజ్ఝాసయతాయ బ్యాపాదే, ఉపేక్ఖాజ్ఝాసయతాయ లోకధమ్మేసు ఆదీనవదస్సావినో హుత్వా సమ్మదేవ నేక్ఖమ్మాదిపారమియో పరిపూరేన్తి. దానజ్ఝాసయతాదయో దానాదిపారమీనం నిప్ఫత్తికారణత్తా పచ్చయో.

తథా అపరిచ్చాగపరిచ్చాగాదీసు యథాక్కమం ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణా దానాదిపారమీనం పచ్చయో. తత్థాయం పచ్చవేక్ఖణావిధిఖేత్తవత్థుహిరఞ్ఞసువణ్ణగోమహింసదాసిదాసపుత్తదారాదిపరిగ్గహబ్యాసత్తచిత్తానం సత్తానం ఖేత్తాదీనం వత్థుకామభావేన బహుపత్థనీయభావతో రాజచోరాదిసాధారణభావతో వివాదాధిట్ఠానతో సపత్తకరణతో నిస్సారతో పటిలాభపరిపాలనేసు పరవిహేఠనహేతుతో వినాసనిమిత్తఞ్చ సోకాదిఅనేకవిహితబ్యసనావహతో తదాసత్తినిదానఞ్చ మచ్ఛేరమలపరియుట్ఠితచిత్తానం అపాయూపపత్తిహేతుభావతోతి ఏవం వివిధవిపులానత్థావహాని పరిగ్గహవత్థూని నామ. తేసం పరిచ్చాగోయేవ ఏకో సోత్థిభావోతి పరిచ్చాగే అప్పమాదో కరణీయో.

అపి చ యాచకో యాచమానో అత్తనో గుయ్హస్స ఆచిక్ఖనతో ‘‘మయ్హం విస్సాసికో’’తి చ, ‘‘పహాయ గమనీయమత్తనో సన్తకం గహేత్వా పరలోకం యాహీతి మయ్హం ఉపదేసకో’’తి చ, ‘‘ఆదిత్తే వియ అగారే మరణగ్గినా ఆదిత్తే లోకే తతో మయ్హం సన్తకస్స అపవాహకసహాయో’’తి చ, ‘‘అపవాహితస్స చస్స అఝాపననిక్ఖేపట్ఠానభూతో’’తి చ దానసఙ్ఖాతే కల్యాణకమ్మస్మిం సహాయభావతో సబ్బసమ్పత్తీనం అగ్గభూతాయ పరమదుల్లభాయ బుద్ధభూమియా సమ్పత్తిహేతుభావతో చ ‘‘పరమో కల్యాణమిత్తో’’తి చ పచ్చవేక్ఖితబ్బం.

తథా ‘‘ఉళారే కమ్మని అనేనాహం సమ్భావితో, తస్మా సా సమ్భావనా అవితథా కాతబ్బా’’తి చ, ‘‘ఏకన్తభేదితాయ జీవితస్స అయాచితేనాపి మయా దాతబ్బం, పగేవ యాచితేనా’’తి చ, ‘‘ఉళారజ్ఝాసయేహి గవేసిత్వాపి దాతబ్బతో సయమేవాగతో మమ పుఞ్ఞేనా’’తి చ ‘‘యాచకస్స దానాపదేసేన మయ్హమేవాయమనుగ్గహో’’తి చ, ‘‘అహం వియ అయం సబ్బోపి లోకో మయా అనుగ్గహేతబ్బో’’తి చ, ‘‘అసతి యాచకే కథం మయ్హం దానపారమీ పూరేయ్యా’’తి చ, ‘‘యాచకానమేవ చత్థాయ మయా సబ్బో పరిగ్గహేతబ్బో’’తి చ, ‘‘మం అయాచిత్వావ మమ సన్తకం యాచకా కదా సయమేవ గణ్హేయ్యు’’న్తి చ, ‘‘కథమహం యాచకానం పియో చస్సం మనాపో’’తి చ, ‘‘కథం వా తే మయ్హం పియా చస్సు మనాపా’’తి చ, ‘‘కథం వాహం దదమానో దత్వాపి చ అత్తమనో చస్సం పముదితో పీతిసోమనస్సజాతో’’తి చ, ‘‘కథం వా మే యాచకా భవేయ్యుం ఉళారో చ దానజ్ఝాసయో’’తి చ, ‘‘కథం వాహమయాచితో ఏవ యాచకానం హదయమఞ్ఞాయ దదేయ్య’’న్తి చ, ‘‘సతి ధనే యాచకే చ అపరిచ్చాగో మహతీ మయ్హం వఞ్చనా’’తి చ, ‘‘కథం వాహం అత్తనో అఙ్గాని జీవితం వాపి యాచకానం పరిచ్చజేయ్య’’న్తి చ పరిచ్చాగనిన్నతా ఉపట్ఠపేతబ్బా. అపి చ ‘‘అత్థో నామాయం నిరపేక్ఖం దాయకమనుగచ్ఛతి, యథా తం నిరపేక్ఖం ఖేపకం కిటకో’’తి చ అత్థే నిరపేక్ఖతాయ చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం.

యాచమానో పన యది పియపుగ్గలో హోతి, ‘‘పియో మం యాచతీ’’తి సోమనస్సం ఉప్పాదేతబ్బం. అథ ఉదాసీనపుగ్గలో హోతి, ‘‘అయం మం యాచమానో అద్ధా ఇమినా పరిచ్చాగేన మిత్తో హోతీ’’తి సోమనస్సం ఉప్పాదేతబ్బం. దదన్తోపి హి యాచకానం పియో హోతీతి. అథ పన వేరీ పుగ్గలో యాచతి, ‘‘పచ్చత్థికో మం యాచతి, అయం మం యాచమానో అద్ధా ఇమినా పరిచ్చాగేన వేరీ పియో మిత్తో హోతీ’’తి విసేసేన సోమనస్సం ఉప్పాదేతబ్బం. ఏవం పియపుగ్గలే వియ మజ్ఝత్తవేరిపుగ్గలేసుపి మేత్తాపుబ్బఙ్గమం కరుణం ఉపట్ఠపేత్వావ దాతబ్బం.

సచే పనస్స చిరకాలపరిభావితత్తా లోభస్స దేయ్యధమ్మవిసయా లోభధమ్మా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేన బోధిసత్తపటిఞ్ఞేన ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘నను తయా సప్పురిససమ్బోధాయ అభినీహారం కరోన్తేన సబ్బసత్తానం ఉపకారత్థాయ అయం కాయో నిస్సట్ఠో తప్పరిచ్చాగమయఞ్చ పుఞ్ఞం, తత్థ నామ తే బాహిరేపి వత్థుస్మిం అభిసఙ్గప్పవత్తి హత్థిసినానసదిసీ హోతి, తస్మా తయా న కత్థచి సఙ్గో ఉప్పాదేతబ్బో. సేయ్యథాపి నామ మహతో భేసజ్జరుక్ఖస్స తిట్ఠతో మూలం మూలత్థికా హరన్తి, పపటికం తచం ఖన్ధం విటపం సారం సాఖం పలాసం పుప్ఫం ఫలం ఫలత్థికా హరన్తి, న తస్స రుక్ఖస్స ‘మయ్హం సన్తకం ఏతే హరన్తీ’తి వితక్కసముదాచారో హోతి, ఏవమేవ సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపజ్జన్తేన మయా మహాదుక్ఖే అకతఞ్ఞుకే నిచ్చాసుచిమ్హి కాయే పరేసం ఉపకారాయ వినియుజ్జమానే అణుమత్తోపి మిచ్ఛావితక్కో న ఉప్పాదేతబ్బో. కో వా ఏత్థ విసేసో అజ్ఝత్తికబాహిరేసు మహాభూతేసు ఏకన్తభేదనవికిరణవిద్ధంసనధమ్మేసు, కేవలం పన సమ్మోహవిజమ్భితమేతం, యదిదం ఏతం మమ ఏసోహమస్మి ఏసో మే అత్తాతి అభినివేసో. తస్మా బాహిరేసు వియ అజ్ఝత్తికేసుపి కరచరణనయనాదీసు మంసాదీసు చ అనపేక్ఖేన హుత్వా ‘తం తదత్థికా హరన్తూ’తి నిస్సట్ఠచిత్తేన భవితబ్బ’’న్తి.

ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖతో చస్స సమ్బోధాయ పహితత్తస్స కాయజీవితేసు నిరపేక్ఖస్స అప్పకసిరేనేవ కాయవచీమనోకమ్మాని సువిసుద్ధాని హోన్తి. సో సువిసుద్ధకాయవచీమనోకమ్మన్తో విసుద్ధాజీవో ఞాయపటిపత్తియం ఠితో అపాయుపాయకోసల్లసమన్నాగమేన భియ్యోసోమత్తాయ దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన అభయదానసద్ధమ్మదానేహి చ సబ్బసత్తే అనుగ్గణ్హితుం సమత్థో హోతీతి అయం తావ దానపారమియం పచ్చవేక్ఖణానయో.

సీలపారమియం పన ఏవం పచ్చవేక్ఖితబ్బం – ఇదఞ్హి సీలం నామ గఙ్గోదకాదీహి విసోధేతుం అసక్కుణేయ్యస్స దోసమలస్స విక్ఖాలనజలం, హరిచన్దనాదీహి వినేతుం అసక్కుణేయ్యస్స రాగాదిపరిళాహస్స వినయనం, హారమకుటకుణ్డలాదీహి పచురజనాలఙ్కారేహి అసాధారణో సాధూనం అలఙ్కారవిసేసో, సబ్బదిసావాయనతో అకిత్తిమో సబ్బకాలానురూపో చ సురభిగన్ధో, ఖత్తియమహాసాలాదీహి దేవతాహి చ వన్దనీయాదిభావావహనతో పరమో వసీకరణమన్తో, చాతుమహారాజికాదిదేవలోకారోహణసోపానపన్తి, ఝానాభిఞ్ఞానం అధిగమూపాయో, నిబ్బానమహానగరస్స సమ్పాపకమగ్గో, సావకబోధిపచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధీనం పతిట్ఠానభూమి, యం యం వా పనిచ్ఛితం పత్థితం, తస్స తస్స సమిజ్ఝనూపాయభావతో చిన్తామణికప్పరుక్ఖాదికే చ అతిసేతి.

వుత్తఞ్చేతం భగవతా – ‘‘ఇజ్ఝతి, భిక్ఖవే, సీలవతో చేతోపణిధివిసుద్ధత్తా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౭; అ. ని. ౮.౩౫). అపరమ్పి వుత్తం – ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సబ్రహ్మచారీనం పియో చ అస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౬౫). తథా ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలానీ’’తి (అ. ని. ౧౧.౧). ‘‘పఞ్చిమే, గహపతయో, ఆనిసంసా సీలవతో సీలసమ్పదాయా’’తిఆదిసుత్తానఞ్చ (దీ. ని. ౨.౧౫౦; ౩.౩౧౬; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫) వసేన సీలస్స గుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా. తథా అగ్గిక్ఖన్ధోపమసుత్తాదీనం (అ. ని. ౭.౭౨) వసేన సీలవిరహే ఆదీనవా. పీతిసోమనస్సనిమిత్తతో అత్తానువాదపరాపవాదదణ్డదుగ్గతిభయాభావతో విఞ్ఞూహి పాసంసభావతో అవిప్పటిసారహేతుతో సోత్థిట్ఠానతో అతిజనసాపతేయ్యాధిపతేయ్యాయురూపట్ఠానబన్ధుమిత్తసమ్పత్తీనం అతిసయనతో చ సీలం పచ్చవేక్ఖితబ్బం. సీలవతో హి అత్తనో సీలసమ్పదాహేతు మహన్తం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి – ‘‘కతం వత మయా కుసలం, కతం కల్యాణం, కతం భీరుత్తాణ’’న్తి.

తథా సీలవతో అత్తా న ఉపవదతి, న పరే విఞ్ఞూ, దణ్డదుగ్గతిభయానం సమ్భవో ఏవ నత్థి. ‘‘సీలవా పురిసపుగ్గలో కల్యాణధమ్మో’’తి విఞ్ఞూనం పాసంసో హోతి. తథా సీలవతో య్వాయం ‘‘కతం వత మయా పాపం, కతం లుద్దకం, కతం కిబ్బిస’’న్తి దుస్సీలస్స విప్పటిసారో ఉప్పజ్జతి, సో న హోతి. సీలఞ్చ నామేతం అప్పమాదాధిట్ఠానతో భోగబ్యసనాదిపరిహారముఖేన మహతో అత్థస్స సాధనతో మఙ్గలభావతో చ పరమం సోత్థిట్ఠానం, నిహీనజచ్చోపి సీలవా ఖత్తియమహాసాలాదీనం పూజనీయో హోతీతి కులసమ్పత్తిం అతిసేతి సీలసమ్పదా, ‘‘తం కిం మఞ్ఞసి, మహారాజ? ఇధ తే అస్స దాసో కమ్మకరో’’తిఆదివచనఞ్చేత్థ (దీ. ని. ౧.౧౮౬) సాధకం. చోరాదీహి అసాధారణతో పరలోకానుగమనతో మహప్ఫలభావతో సమథాదిగుణాధిట్ఠానతో చ బాహిరధనం అతిసేతి సీలం. పరమస్స చిత్తిస్సరియస్స అధిట్ఠానభావతో ఖత్తియాదీనం ఇస్సరియం అతిసేతి సీలం. సీలనిమిత్తఞ్హి తంతంసత్తనికాయేసు సత్తానం ఇస్సరియం, వస్ససతదీఘప్పమాణతో జీవితతో ఏకాహమ్పి సీలవతో జీవితస్స విసిట్ఠతావచనతో సతి చ జీవితే సిక్ఖానిక్ఖిపనస్స మరణతావచనతో సీలం జీవితతో విసిట్ఠతరం. వేరీనమ్పి మనుఞ్ఞభావావహనతో జరారోగవిపత్తీహి అనభిభవనీయతో చ రూపసమ్పత్తిం అతిసేతి సీలం. పాసాదహమ్మియాదిట్ఠానవిసేసే రాజయువరాజసేనాపతిఆదిట్ఠానవిసేసే చ అతిసేతి సీలం సుఖవిసేసాధిట్ఠానభావతో. సభావసినిద్ధే సన్తికావచరేపి బన్ధుజనే మిత్తజనే చ అతిసేతి ఏకన్తహితసమ్పాదనతో పరలోకానుగమనతో చ ‘‘న తం మాతాపితా కయిరా’’తిఆదివచనఞ్చేత్థ (ధ. ప. ౪౩) సాధకం. తథా హత్థిఅస్సరథపత్తిబలకాయేహి మన్తాగదసోత్థానప్పయోగేహి చ దురారక్ఖం అత్తానం ఆరక్ఖాభావేన సీలమేవ విసిట్ఠతరం అత్తాధీనతో అపరాధీనతో మహావిసయతో చ. తేనేవాహ – ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆది (జా. ౧.౧౦.౧౦౨). ఏవమనేకగుణసమన్నాగతం సీలన్తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స అపరిపుణ్ణా చేవ సీలసమ్పదా పారిపూరిం గచ్ఛతి అపరిసుద్ధా చ పారిసుద్ధిం.

సచే పనస్స దీఘరత్తం పరిచయేన సీలపటిపక్ఖా ధమ్మా దోసాదయో అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జేయ్యుం, తేన బోధిసత్తపటిఞ్ఞేన ఏవం పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం – నను తయా సమ్బోధాయ పణిధానం కతం, సీలవికలేన చ న సక్కా లోకియాపి సమ్పత్తియో పాపుణితుం, పగేవ లోకుత్తరా, సబ్బసమ్పత్తీనం పన అగ్గభూతాయ సమ్మాసమ్బోధియా అధిట్ఠానభూతేన సీలేన పరముక్కంసగతేన భవితబ్బం, తస్మా ‘‘కికీవ అణ్డ’’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౧౯; దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭) వుత్తనయేన సమ్మా సీలం రక్ఖన్తేన సుట్ఠుతరం తయా పేసలేన భవితబ్బం.

అపి చ తయా ధమ్మదేసనాయ యానత్తయే సత్తానం అవతారణపరిపాచనాని కాతబ్బాని, సీలవికలస్స చ వచనం న పచ్చేతబ్బం హోతి, అసప్పాయాహారవిచారస్స వియ వేజ్జస్స తికిచ్ఛనం, తస్మా కథాహం సద్ధేయ్యో హుత్వా సత్తానం అవతారణపరిపాచనాని కరేయ్యన్తి సభావపరిసుద్ధసీలేన భవితబ్బం. కిఞ్చ ఝానాదిగుణవిసేసయోగేన మే సత్తానం ఉపకారకరణసమత్థతా పఞ్ఞాపారమిఆదిపరిపూరణఞ్చ, ఝానాదయో చ గుణా సీలపారిసుద్ధిం వినా న సమ్భవన్తీతి సమ్మదేవ సీలం పరిసోధేతబ్బం.

తథా ‘‘సమ్బాధో ఘరావాసో రజోపథో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౯౧; సం. ని. ౨.౧౫౪; మ. ని. ౧.౨౯౧; ౨.౧౦) ఘరావాసే, ‘‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౧౭౫) ‘‘మాతాపి పుత్తేన వివదతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౧౭౮) చ కామేసు, ‘‘సేయ్యథాపి పురిసో ఇణం ఆదాయ కమ్మన్తే పయోజేయ్యా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౮) కామచ్ఛన్దాదీసు ఆదీనవదస్సనపుబ్బఙ్గమా వుత్తవిపరియాయేన ‘‘అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౯౧; సం. ని. ౨.౧౫౪) పబ్బజ్జాదీసు ఆనిసంసపటిసఙ్ఖావసేన నేక్ఖమ్మపారమియం పచ్చవేక్ఖణా వేదితబ్బా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన దుక్ఖక్ఖన్ధ- (మ. ని. ౧.౧౬౩ ఆదయో) ఆసివిసోపమసుత్తా- (సం. ని. ౪.౨౩౮) దివసేన వేదితబ్బో.

తథా ‘‘పఞ్ఞాయ వినా దానాదయో ధమ్మా న విసుజ్ఝన్తి, యథాసకం బ్యాపారసమత్థా చ న హోన్తీ’’తి పఞ్ఞాగుణా మనసికాతబ్బా. యథేవ హి జీవితేన వినా సరీరయన్తం న సోభతి, న చ అత్తనో కిరియాసు పటిపత్తిసమత్థం హోతి, యథా చ చక్ఖాదీని ఇన్ద్రియాని విఞ్ఞాణేన వినా యథాసకం విసయేసు కిచ్చం కాతుం నప్పహోన్తి, ఏవం సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని పఞ్ఞాయ వినా సకిచ్చపటిపత్తియం అసమత్థానీతి పరిచ్చాగాదిపటిపత్తియం పఞ్ఞా పధానకారణం. ఉమ్మీలితపఞ్ఞాచక్ఖుకా హి మహాబోధిసత్తా అత్తనో అఙ్గపచ్చఙ్గానిపి దత్వా అనత్తుక్కంసకా అపరవమ్భకా చ హోన్తి, భేసజ్జరుక్ఖా వియ వికప్పరహితా కాలత్తయేపి సోమనస్సజాతా. పఞ్ఞావసేన హి ఉపాయకోసల్లయోగతో పరిచ్చాగో పరహితప్పవత్తియా దానపారమిభావం ఉపేతి. అత్తత్థఞ్హి దానం వడ్ఢిసదిసం హోతి.

తథా పఞ్ఞాయ అభావేన తణ్హాదిసంకిలేసావియోగతో సీలస్స విసుద్ధి ఏవ న సమ్భవతి, కుతో సబ్బఞ్ఞుగుణాధిట్ఠానభావో. పఞ్ఞవా ఏవ చ ఘరావాసే కామగుణేసు సంసారే చ ఆదీనవం పబ్బజ్జాయ ఝానసమాపత్తియం నిబ్బానే చ ఆనిసంసం సుట్ఠు సల్లక్ఖేన్తో పబ్బజిత్వా ఝానసమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా నిబ్బానాభిముఖో పరే చ తత్థ పతిట్ఠాపేతి. వీరియఞ్చ పఞ్ఞావిరహితం యథిచ్ఛితమత్థం న సాధేతి దురారమ్భభావతో. వరమేవ హి అనారమ్భో దురారమ్భతో, పఞ్ఞాసహితేన పన వీరియేన న కిఞ్చి దురధిగమం ఉపాయపటిపత్తితో. తథా పఞ్ఞవా ఏవ పరాపకారాదీనం అధివాసకజాతికో హోతి, న దుప్పఞ్ఞో. పఞ్ఞావిరహితస్స చ పరేహి ఉపనీతా అపకారా ఖన్తియా పటిపక్ఖమేవ అనుబ్రూహేన్తి, పఞ్ఞవతో పన తే ఖన్తిసమ్పత్తియా పరిబ్రూహనవసేన అస్సా థిరభావాయ సంవత్తన్తి. పఞ్ఞవా ఏవ తీణిపి సచ్చాని నేసం కారణాని పటిపక్ఖే చ యథాభూతం జానిత్వా పరేసం అవిసంవాదకో హోతి.

తథా పఞ్ఞాబలేన అత్తానం ఉపత్థమ్భేత్వా ధితిసమ్పదాయ సబ్బపారమీసు అచలసమాదానాధిట్ఠానో హోతి. పఞ్ఞవా ఏవ చ పియమజ్ఝత్తవేరివిభాగం అకత్వా సబ్బత్థ హితూపసంహారకుసలో హోతి. తథా పఞ్ఞావసేన లాభాలాభాదిలోకధమ్మసన్నిపాతే నిబ్బికారతాయ మజ్ఝత్తో హోతి. ఏవం సబ్బాసం పారమీనం పఞ్ఞావ పారిసుద్ధిహేతూతి పఞ్ఞాగుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా. అపి చ పఞ్ఞాయ వినా న దస్సనసమ్పత్తి, అన్తరేన చ దిట్ఠిసమ్పదం న సీలసమ్పదా, సీలదిట్ఠిసమ్పదావిరహితస్స న సమాధిసమ్పదా, అసమాహితేన చ న సక్కా అత్తహితమత్తమ్పి సాధేతుం, పగేవ ఉక్కంసగతం పరహితన్తి పరహితాయ పటిపన్నేన ‘‘నను తయా సక్కచ్చం పఞ్ఞాయ పరివుద్ధియం ఆయోగో కరణీయో’’తి బోధిసత్తేన అత్తా ఓవదితబ్బో. పఞ్ఞానుభావేన హి మహాసత్తో చతురధిట్ఠానాధిట్ఠితో చతూహి సఙ్గహవత్థూహి లోకం అనుగ్గణ్హన్తో సత్తే నియ్యానమగ్గే అవతారేతి, ఇన్ద్రియాని చ నేసం పరిపాచేతి.

తథా పఞ్ఞాబలేన ఖన్ధాయతనాదీసు పవిచయబహులోపవత్తినివత్తియో యాథావతో పరిజానన్తో దానాదయో గుణే విసేసనిబ్బేధభాగియభావం నయన్తో బోధిసత్తసిక్ఖాయ పరిపూరకారీ హోతీతి ఏవమాదినా అనేకాకారవోకారే పఞ్ఞాగుణే వవత్థపేత్వా పఞ్ఞాపారమీ అనుబ్రూహేతబ్బా.

తథా దిస్సమానానిపి లోకియాని కమ్మాని నిహీనవీరియేన పాపుణితుం అసక్కుణేయ్యాని, అగణితఖేదేన పన ఆరద్ధవీరియేన దురధిగమం నామ నత్థి. నిహీనవీరియో హి ‘‘సంసారమహోఘతో సబ్బసత్తే సన్తారేస్సామీ’’తి ఆరభితుమేవ న సక్కుణాతి. మజ్ఝిమో ఆరభిత్వా అన్తరా వోసానమాపజ్జతి. ఉక్కట్ఠవీరియో పన అత్తసుఖనిరపేక్ఖో ఆరమ్భపారమిమధిగచ్ఛతీతి వీరియసమ్పత్తి పచ్చవేక్ఖితబ్బా. అపి చ ‘‘యస్స అత్తనో ఏవ సంసారపఙ్కతో సముద్ధరణత్థమారమ్భో, తస్సాపి న వీరియస్స సిథిలభావే మనోరథానం మత్థకప్పత్తి సక్కా సమ్భావేతుం, పగేవ సదేవకస్స లోకస్స సముద్ధరణత్థం కతాభినీహారేనా’’తి చ ‘‘రాగాదీనం దోసగణానం మత్తమహాగజానం వియ దున్నివారభావతో తన్నిదానానఞ్చ కమ్మసమాదానానం ఉక్ఖిత్తాసికవధకసదిసభావతో తన్నిమిత్తానఞ్చ దుగ్గతీనం సబ్బదా వివటముఖభావతో, తత్థ నియోజకానఞ్చ పాపమిత్తానం సదా సన్నిహితభావతో తదోవాదకారితాయ చ బాలస్స పుథుజ్జనభావస్స సతిసమ్భవే యుత్తం సయమేవ సంసారదుక్ఖతో నిస్సరితున్తి మిచ్ఛావితక్కా వీరియానుభావేన దూరీభవన్తీ’’తి చ ‘‘యది పన సమ్బోధి అత్తాధీనేన వీరియేన సక్కా సమధిగన్తుం, కిమేత్థ దుక్కర’’న్తి చ ఏవమాదినా నయేన వీరియగుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ఖన్తి నామాయం నిరవసేసగుణపటిపక్ఖస్స కోధస్స విధమనతో గుణసమ్పాదనే సాధూనమప్పటిహతమాయుధం, పరాభిభవసమత్థానం అలఙ్కారో, సమణబ్రాహ్మణానం బలసమ్పదా, కోధగ్గివినయనఉదకధారా, కల్యాణస్స కిత్తిసద్దస్స సఞ్జాతిదేసో, పాపపుగ్గలానం వచీవిసవూపసమకరో మన్తాగదో, సంవరే ఠితానం పరమా ధీరపకతి, గమ్భీరాసయతాయ సాగరో, దోసమహాసాగరస్స వేలా, అపాయద్వారస్స పిదహనకవాటం, దేవబ్రహ్మలోకానం ఆరోహణసోపానం, సబ్బగుణానం అధివాసనభూమి, ఉత్తమా కాయవచీమనోవిసుద్ధీతి మనసికాతబ్బం.

అపి చ ‘‘ఏతే సత్తా ఖన్తిసమ్పత్తియా అభావతో ఇధలోకే తప్పన్తి, పరలోకే చ తపనీయధమ్మానుయోగతో’’తి చ ‘‘యదిపి పరాపకారనిమిత్తం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్స పన దుక్ఖస్స ఖేత్తభూతో అత్తభావో బీజభూతఞ్చ కమ్మం మయావ అభిసఙ్ఖత’’న్తి చ ‘‘తస్స చ దుక్ఖస్స ఆణణ్యకారణమేత’’న్తి చ ‘‘అపకారకే అసతి కథం మయ్హం ఖన్తిసమ్పదా సమ్భవతీ’’తి చ ‘‘యదిపాయం ఏతరహి అపకారకో, అయం నామ పుబ్బే అనేన మయ్హం ఉపకారో కతో’’తి చ ‘‘అపకారో ఏవ వా ఖన్తినిమిత్తతాయ ఉపకారో’’తి చ ‘‘సబ్బేపిమే సత్తా మయ్హం పుత్తసదిసా, పుత్తకతాపరాధేసు చ కో కుజ్ఝిస్సతీ’’తి చ ‘‘యేన కోధపిసాచావేసేన అయం మయ్హం అపరజ్ఝతి, స్వాయం కోధభూతావేసో మయా వినేతబ్బో’’తి చ, ‘‘యేన అపకారేన ఇదం మయ్హం దుక్ఖం ఉప్పన్నం, తస్స అహమ్పి నిమిత్త’’న్తి చ, ‘‘యేహి ధమ్మేహి అపకారో కతో, యత్థ చ కతో, సబ్బేపి తే తస్మిం ఏవ ఖణే నిరుద్ధా కస్సిదాని కేన కోపో కాతబ్బో’’తి చ, ‘‘అనత్తతాయ సబ్బధమ్మానం కో కస్స అపరజ్ఝతీ’’తి చ పచ్చవేక్ఖన్తేన ఖన్తిసమ్పదా అనుబ్రూహేతబ్బా.

యది పనస్స దీఘరత్తం పరిచయేన పరాపకారనిమిత్తకో కోధో చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్య, తేన ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం – ‘‘ఖన్తి నామేసా పరాపకారస్స పటిపక్ఖపటిపత్తీనం పచ్చుపకారకారణ’’న్తి చ ‘‘అపకారో చ మయ్హం దుక్ఖూపనిసా సద్ధాతి దుక్ఖుప్పాదనేన సద్ధాయ సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞాయ చ పచ్చయో’’తి చ, ‘‘ఇన్ద్రియపకతి హేసా యదిదం ఇట్ఠానిట్ఠవిసయసమాయోగో. తత్థ అనిట్ఠవిసయసమాయోగో మయ్హం న సియాతి తం కుతేత్థ లబ్భా’’తి చ ‘‘కోధవసికో సత్తో కోధేన ఉమ్మత్తో విక్ఖిత్తచిత్తో, తత్థ కిం పచ్చపకారేనా’’తి చ ‘‘సబ్బేపిమే సత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధేన ఓరసపుత్తా వియ పరిపాలితా, తస్మా న తత్థ మయా చిత్తకోపో కాతబ్బో’’తి చ, ‘‘అపరాధకే చ సతి గుణే గుణవతి మయా కోపో న కాతబ్బో’’తి చ, ‘‘అసతి గుణే విసేసేన కరుణాయితబ్బో’’తి చ ‘‘కోపేన చ మయ్హం గుణయసా నిహీయన్తీ’’తి చ, ‘‘కుజ్ఝనేన మయ్హం దుబ్బణ్ణదుక్ఖసేయ్యాదయో సపత్తకన్తా ఆగచ్ఛన్తీ’’తి చ, ‘‘కోధో చ నామాయం సబ్బాహితకారకో సబ్బహితవినాసకో బలవా పచ్చత్థికో’’తి చ, ‘‘సతి చ ఖన్తియా న కోచి పచ్చత్థికో’’తి చ, ‘‘అపరాధకేన అపరాధనిమిత్తం యం ఆయతిం లద్ధబ్బం దుక్ఖం సతి చ ఖన్తియా మయ్హం తదభావో’’తి చ, ‘‘చిన్తనేన కుజ్ఝన్తేన చ మయా పచ్చత్థికోయేవ అనువత్తితో హోతీ’’తి చ, ‘‘కోధే చ మయా ఖన్తియా అభిభూతే తస్స దాసభూతో పచ్చత్థికో సమ్మదేవ అభిభూతో హోతీ’’తి చ, ‘‘కోధనిమిత్తం ఖన్తిగుణపరిచ్చాగో మయ్హం న యుత్తో’’తి చ, ‘‘సతి చ కోధే గుణవిరోధపచ్చనీకధమ్మే కథం మే సీలాదిధమ్మా పారిపూరిం గచ్ఛేయ్యుం, అసతి చ తేసు కథాహం సత్తానం ఉపకారబహులో పటిఞ్ఞానురూపం ఉత్తమం సమ్పత్తిం పాపుణిస్సామీ’’తి చ, ‘‘ఖన్తియా చ సతి బహిద్ధా విక్ఖేపాభావతో సమాహితస్స సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చతో దుక్ఖతో సబ్బే ధమ్మా అనత్తతో నిబ్బానఞ్చ అసఙ్ఖతామతసన్తపణీతతాదిభావతో నిజ్ఝానం ఖమన్తి బుద్ధధమ్మా చ అచిన్తేయ్యాపరిమేయ్యప్పభావా’’తి.

తతో చ అనులోమియం ఖన్తియం ఠితో కేవలా ఇమే అత్తత్తనియభావరహితా ధమ్మమత్తా యథాసకం పచ్చయేహి ఉప్పజ్జన్తి వయన్తి, న కుతోచి ఆగచ్ఛన్తి, న కుహిఞ్చి గచ్ఛన్తి, న చ కత్థచి పతిట్ఠితా, న చేత్థ కోచి కస్సచి బ్యాపారోతి అహంకారమమంకారానధిట్ఠానతా నిజ్ఝానం ఖమతి, యేన బోధిసత్తో బోధియా నియతో అనావత్తిధమ్మో హోతీతి ఏవమాదినా ఖన్తిపారమియా పచ్చవేక్ఖణా వేదితబ్బా.

తథా సచ్చేన వినా సీలాదీనం అసమ్భవతో పటిఞ్ఞానురూపం పటిపత్తియా అభావతో చ, సచ్చధమ్మాతిక్కమే చ సబ్బపాపధమ్మానం సమోసరణతో అసచ్చసన్ధస్స అపచ్చయికభావతో ఆయతిఞ్చ అనాదేయ్యవచనతావహనతో సమ్పన్నసచ్చస్స చ, సబ్బగుణాధిట్ఠానభావతో సచ్చాధిట్ఠానేన సబ్బబోధిసమ్భారానం పారిసుద్ధిపారిపూరిసామత్థియతో సభావధమ్మావిసంవాదనేన సబ్బబోధిసమ్భారకిచ్చకరణతో బోధిసత్తపటిపత్తియా చ, పరినిప్ఫత్తితోతిఆదినా సచ్చపారమియా సమ్పత్తియో పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా దానాదీసు దళ్హసమాదానం తంపటిపక్ఖసన్నిపాతే చ నేసం అచలాధిట్ఠానం తత్థ చ ధీరవీరభావం వినా న దానాదిసమ్భారా సమ్బోధినిమిత్తా సమ్భవన్తీతిఆదినా అధిట్ఠానే గుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ‘‘అత్తహితమత్తే అవతిట్ఠన్తేనాపి సత్తేసు హితచిత్తతం వినా న సక్కా ఇధలోకపరలోకసమ్పత్తియో పాపుణితుం, పగేవ సబ్బసత్తే నిబ్బానసమ్పత్తియం పతిట్ఠాపేతుకామేనా’’తి చ, ‘‘పచ్ఛా సబ్బసత్తానం లోకుత్తరసమ్పత్తిం ఆకఙ్ఖన్తేన ఇదాని లోకియసమ్పత్తిఆకఙ్ఖా యుత్తరూపా’’తి చ, ‘‘ఇదాని ఆసయమత్తేన పరేసం హితసుఖూపసంహారం కాతుం అసక్కోన్తో కదా పయోగేన తం సాధేస్సామీ’’తి చ, ‘‘ఇదాని మయా హితసుఖూపసంహారేన సంవడ్ఢితా పచ్ఛా ధమ్మసంవిభాగసహాయా మయ్హం భవిస్సన్తీ’’తి చ, ‘‘ఏతేహి వినా న మయ్హం బోధిసమ్భారా సమ్భవన్తి, తస్మా సబ్బబుద్ధగుణవిభూతినిప్ఫత్తికారణత్తా మయ్హం ఏతే పరమం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం కుసలాయతనం ఉత్తమం గారవట్ఠాన’’న్తి చ, సవిసేసం సత్తేసు సబ్బేసు హితజ్ఝాసయతా పచ్చుపట్ఠపేతబ్బా, కిఞ్చ కరుణాధిట్ఠానతోపి సబ్బసత్తేసు మేత్తా అనుబ్రూహేతబ్బా. విమరియాదీకతేన హి చేతసా సత్తేసు హితసుఖూపసంహారనిరతస్స తేసం అహితదుక్ఖాపనయనకామతా బలవతీ ఉప్పజ్జతి దళ్హమూలా. కరుణా చ సబ్బేసం బుద్ధకారకధమ్మానం ఆది చరణం పతిట్ఠా మూలం ముఖం పముఖన్తి ఏవమాదినా మేత్తాయ గుణా పచ్చవేక్ఖితబ్బా.

తథా ‘‘ఉపేక్ఖాయ అభావే సత్తేహి కతా విప్పకారా చిత్తస్స వికారం ఉప్పాదేయ్యుం, సతి చ చిత్తవికారే దానాదీనం సమ్భారానం సమ్భవో ఏవ నత్థీ’’తి చ, ‘‘మేత్తాసినేహేన సినేహితే చిత్తే ఉపేక్ఖాయ వినా సమ్భారానం పారిసుద్ధి న హోతీ’’తి చ, ‘‘అనుపేక్ఖకో సమ్భారేసు పుఞ్ఞసమ్భారం తబ్బిపాకఞ్చ సత్తహితత్థం పరిణామేతుం న సక్కోతీ’’తి చ, ‘‘ఉపేక్ఖాయ అభావే దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకానం విభాగం అకత్వా పరిచ్చజితుం న సక్కోతీ’’తి చ, ‘‘ఉపేక్ఖారహితేన జీవితపరిక్ఖారానం జీవితస్స చ అన్తరాయం అమనసికరిత్వా సీలవిసోధనం కాతుం న సక్కోతీ’’తి చ, తథా ఉపేక్ఖావసేన అరతిరతిసహస్సేవ నేక్ఖమ్మబలసిద్ధితో ఉపపత్తితో ఇక్ఖణవసేన సబ్బసమ్భారకిచ్చనిప్ఫత్తితో అచ్చారద్ధస్స వీరియస్స అనుపేక్ఖణే పధానకిచ్చాకరణతో ఉపేక్ఖతో ఏవ తితిక్ఖానిజ్ఝానసమ్భవతో ఉపేక్ఖావసేన సత్తసఙ్ఖారానం అవిసంవాదనతో లోకధమ్మానం అజ్ఝుపేక్ఖణేన సమాదిన్నధమ్మేసు అచలాధిట్ఠానసిద్ధితో పరాపకారాదీసు అనాభోగవసేనేవ మేత్తావిహారనిప్ఫత్తితోతి సబ్బబోధిసమ్భారానం సమాదానాధిట్ఠానపారిపూరినిప్ఫత్తియో ఉపేక్ఖానుభావేన సమ్పజ్జన్తీతి ఏవమాదినా నయేన ఉపేక్ఖాపారమీ పచ్చవేక్ఖితబ్బా. ఏవం అపరిచ్చాగపరిచ్చాగాదీసు యథాక్కమం ఆదీనవానిసంసపచ్చవేక్ఖణా దానాదిపారమీనం పచ్చయోతి దట్ఠబ్బం.

తథా సపరిక్ఖారా పఞ్చదస చరణధమ్మా పఞ్చ చ అభిఞ్ఞాయో. తత్థ చరణధమ్మా నామ సీలసంవరో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, సత్త సద్ధమ్మా, చత్తారి ఝానాని చ. తేసు సీలాదీనం చతున్నం తేరసాపి ధుతధమ్మా అప్పిచ్ఛతాదయో చ పరిక్ఖారా. సద్ధమ్మేసు సద్ధాయ బుద్ధధమ్మసఙ్ఘసీలచాగదేవతూపసమానుస్సతిలూఖపుగ్గలపరివజ్జన- సినిద్ధపుగ్గలసేవనపసాదనీయధమ్మపచ్చవేక్ఖణతదధిముత్తతా పరిక్ఖారో. హిరోత్తప్పానం అకుసలాదీనవపచ్చవేక్ఖణఅపాయాదీనవపచ్చవేక్ఖణకుసలధమ్మూపత్థమ్భన- భావపచ్చవేక్ఖణహిరోత్తప్పరహితపుగ్గలపరివజ్జనహిరోత్తప్పసమ్పన్నపుగ్గలసేనతదధిముత్తతా. బాహుసచ్చస్స పుబ్బయోగపరిపుచ్ఛక- భావసద్ధమ్మాభియోగఅనవజ్జవిజ్జాట్ఠానాదిపరిచయపరిపక్కిన్ద్రియతాకిలేసదూరీభావఅప్పస్సుత- పరివజ్జనబహుస్సుతసేవనతదధిముత్తతా. వీరియస్స అపాయభయపచ్చవేక్ఖణ- గమనవీథిపచ్చవేక్ఖణధమ్మమహత్తపచ్చవేక్ఖణథినమిద్ధవినోదనకుసీతపుగ్గలపరివజ్జన- ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనసమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణతదధిముత్తతా. సతియా సతిసమ్పజఞ్ఞముట్ఠస్సతిపుగ్గలపరివజ్జనఉపట్ఠితస్సతిపుగ్గలసేవనతదధిముత్తతా. పఞ్ఞాయ పరిపుచ్ఛకభారవత్థువిసదకిరియాఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనదుప్పఞ్ఞపుగ్గల- పరివజ్జనపఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనగమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణతదధిముత్తతా. చతున్నం ఝానానం సీలాదిచతుక్కం అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు పుబ్బభాగభావనా ఆవజ్జనాదివసీభావకరణఞ్చ పరిక్ఖారో. తత్థ సీలాదీహి పయోగసుద్ధియా సత్తానం అభయదానే ఆసయసుద్ధియా ఆమిసదానే ఉభయసుద్ధియా ధమ్మదానే సమత్థో హోతీతిఆదినా చరణాదీనం దానాదిసమ్భారానం పచ్చయభావో యథారహం నిద్ధారేతబ్బో. అతివిత్థారభయేన న నిద్ధారయిమ్హాతి. ఏవం సమ్పత్తిచక్కాదయోపి దానాదీనం పచ్చయోతి వేదితబ్బా.

కో సంకిలేసోతి? అవిసేసేన తణ్హాదీహి పరామట్ఠభావో పారమీనం సంకిలేసో, విసేసేన పన దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకవికప్పా దానపారమియా సంకిలేసో. సత్తకాలవికప్పా సీలపారమియా, కామభవతదుపసమేసు అభిరతిఅనభిరతివికప్పా నేక్ఖమ్మపారమియా, అహం మమాతి వికప్పా పఞ్ఞాపారమియా, లీనుద్ధచ్చవికప్పా వీరియపారమియా, అత్తపరవికప్పా ఖన్తిపారమియా, అదిట్ఠాదీసు దిట్ఠాదివికప్పా సచ్చపారమియా, బోధిసమ్భారతబ్బిపక్ఖేసు దోసగుణవికప్పా అధిట్ఠానపారమియా, హితాహితవికప్పా మేత్తాపారమియా, ఇట్ఠానిట్ఠవికప్పా ఉపేక్ఖాపారమియా సంకిలేసోతి దట్ఠబ్బం.

కిం వోదానన్తి? తణ్హాదీహి అనుపఘాతో యథావుత్తవికప్పవిరహో చ ఏతాసం వోదానన్తి వేదితబ్బం. అనుపహతా హి తణ్హామానదిట్ఠికోధూపనాహమక్ఖపళాసఇస్సామచ్ఛరియ- మాయాసాఠేయ్యథమ్భసారమ్భమదప్పమాదాదీహి కిలేసేహి దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకవికప్పాదిరహితా చ దానాదిపారమియో పరిసుద్ధా పభస్సరా భవన్తీతి.

కో పటిపక్ఖోతి? అవిసేసేన సబ్బేపి సంకిలేసా సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా ఏతాసం పటిపక్ఖో, విసేసేన పన పుబ్బే వుత్తా మచ్ఛేరాదయోతి వేదితబ్బా. అపి చ దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకదానఫలేసు అలోభాదోసామోహగుణయోగతో లోభదోసమోహపటిపక్ఖం దానం, కాయాదిదోసవఙ్కాపగమతో లోభాదిపటిపక్ఖం సీలం, కామసుఖపరూపఘాతఅత్తకిలమథపరివజ్జనతో దోసత్తయపటిపక్ఖం నేక్ఖమ్మం, లోభాదీనం అన్ధీకరణతో ఞాణస్స చ అనన్ధీకరణతో లోభాదిపటిపక్ఖా పఞ్ఞా, అలీనానుద్ధతఞాయారమ్భవసేన లోభాదిపటిపక్ఖం వీరియం, ఇట్ఠానిట్ఠసుఞ్ఞతానం ఖమనతో లోభాదిపటిపక్ఖా ఖన్తి, సతిపి పరేసం ఉపకారే అపకారే చ యథాభూతప్పవత్తియా లోభాదిపటిపక్ఖం సచ్చం, లోకధమ్మే అభిభుయ్య యథాసమాదిన్నేసు సమ్భారేసు అచలనతో లోభాదిపటిపక్ఖం అధిట్ఠానం, నీవరణవివేకతో లోభాదిపటిపక్ఖా మేత్తా, ఇట్ఠానిట్ఠేసు అనునయపటిఘవిద్ధంసనతో సమప్పవత్తితో చ లోభాదిపటిపక్ఖా ఉపేక్ఖాతి దట్ఠబ్బం.

కా పటిపత్తీతి? దానపారమియా తావ సుఖూపకరణసరీరజీవితపరిచ్చాగేన భయాపనుదనేన ధమ్మోపదేసేన చ బహుధా సత్తానం అనుగ్గహకరణం పటిపత్తి. తత్థ ఆమిసదానం అభయదానం ధమ్మదానన్తి దాతబ్బవత్థువసేన తివిధం దానం. తేసు బోధిసత్తస్స దాతబ్బవత్థు అజ్ఝత్తికం బాహిరన్తి దువిధం. తత్థ బాహిరం అన్నం పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథపదీపేయ్యన్తి దసవిధం. అన్నాదీనం ఖాదనీయభోజనీయాదివిభాగేన అనేకవిధం. తథా రూపారమ్మణం యావ ధమ్మారమ్మణన్తి ఆరమ్మణతో ఛబ్బిధం. రూపారమ్మణాదీనఞ్చ నీలాదివిభాగేన అనేకవిధం. తథా మణికనకరజతముత్తాపవాళాది, ఖేత్తవత్థుఆరామాది, దాసిదాసగోమహింసాది నానావిధవిత్తూపకరణవసేన అనేకవిధం.

తత్థ మహాపురిసో బాహిరం వత్థుం దేన్తో ‘‘యో యేన అత్థికో, తం తస్స దేతి, దేన్తో చ తస్స అత్థికో’’తి సయమేవ జానన్తో అయాచితోపి దేతి పగేవ యాచితో. ముత్తచాగో దేతి, నో అముత్తచాగో, పరియత్తం దేతి, నో అపరియత్తం సతి దేయ్యధమ్మే. న పచ్చుపకారసన్నిస్సితో దేతి. అసతి దేయ్యధమ్మే హి పరియత్తే సంవిభాగారహం సంవిభజతి. న చ దేతి పరూపఘాతావహం సత్థవిసమజ్జాదికం, నాపి కీళనకం యం అనత్థూపసంహితం పమాదావహఞ్చ. న చ గిలానస్స యాచకస్స పానభోజనాదిఅసప్పాయం పమాణరహితం వా దేతి, పమాణయుత్తం పన సప్పాయమేవ దేతి.

తథా యాచితో గహట్ఠానం గహట్ఠానుచ్ఛవికం దేతి, పబ్బజితానం పబ్బజితానుచ్ఛవికం దేతి, మాతాపితరో ఞాతిసాలోహితా మిత్తామచ్చా పుత్తదారదాసకమ్మకరాతి ఏతేసు కస్సచి పీళం అజనేన్తో దేతి, న చ ఉళారం దేయ్యధమ్మం పటిజానిత్వా లూఖం దేతి, న చ లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితో దేతి, న చ పచ్చుపకారసన్నిస్సితో దేతి, న చ ఫలపాటికఙ్ఖీ దేతి అఞ్ఞత్ర సమ్మాసమ్బోధియా, న చ యాచకే దేయ్యధమ్మం వా జిగుచ్ఛన్తో దేతి, న చ అసఞ్ఞతానం యాచకానం అక్కోసకరోసకానమ్పి అపవిద్ధం దానం దేతి, అఞ్ఞదత్థు పసన్నచిత్తో అనుకమ్పన్తో సక్కచ్చమేవ దేతి, న చ కోతూహలమఙ్గలికో హుత్వా దేతి, కమ్మఫలమేవ పన సద్దహన్తో దేతి, నపి యాచకే పయిరుపాసనాదీహి పరికిలేసేత్వా దేతి, అపరికిలేసన్తో ఏవ పన దేతి, న చ పరేసం వఞ్చనాధిప్పాయో భేదనాధిప్పాయో వా దానం దేతి, అసంకిలిట్ఠచిత్తో ఏవ దేతి, నపి ఫరుసవాచో భాకుటిముఖో దానం దేతి, పియవాదీ పన పుబ్బభాసీ మితవచనో హుత్వా దేతి, యస్మిఞ్చ దేయ్యధమ్మే ఉళారమనుఞ్ఞతాయ వా చిరపరిచయేన వా గేధసభావతాయ వా లోభధమ్మో అధిమత్తో హోతి, జానన్తో బోధిసత్తో తం ఖిప్పమేవ పటివినోదేత్వా యాచకే పరియేసిత్వాపి దేతి, యఞ్చ దేయ్యవత్థు పరిత్తం యాచకోపి పచ్చుపట్ఠితో, తం అచిన్తేత్వాపి అత్తానం బాధేత్వా దేన్తో యాచకం సమ్మానేతి యథా తం అకిత్తిపణ్డితో. న చ మహాపురిసో అత్తనో పుత్తదారదాసకమ్మకరపోరిసే యాచితో తే అసఞ్ఞాపితే దోమనస్సప్పత్తే యాచకానం దేతి, సమ్మదేవ పన సఞ్ఞాపితే సోమనస్సప్పత్తే దేతి. దేన్తో చ యక్ఖరక్ఖసపిసాచాదీనం వా మనుస్సానం కురూరకమ్మన్తానం వా జానన్తో న దేతి, తథా రజ్జమ్పి తాదిసానం న దేతి. యే లోకస్స అహితాయ దుక్ఖాయ అనత్థాయ పటిపజ్జన్తి, యే పన ధమ్మికా ధమ్మేన లోకం పాలేన్తి, తేసం దేతి. ఏవం తావ బాహిరదానే పటిపత్తి వేదితబ్బా.

అజ్ఝత్తికదానం పన ద్వీహి ఆకారేహి వేదితబ్బం. కథం? యథా నామ కోచి పురిసో ఘాసచ్ఛాదనహేతు అత్తానం పరస్స నిస్సజ్జతి, విధేయ్యభావం ఉపగచ్ఛతి దాసబ్యం, ఏవమేవ మహాపురిసో సమ్బోధిహేతు నిరామిసచిత్తో సత్తానం అనుత్తరం హితసుఖం ఇచ్ఛన్తో అత్తనో దానపారమిం పరిపూరేతుకామో అత్తానం పరస్స నిస్సజ్జతి, విధేయ్యభావం ఉపగచ్ఛతి యథాకామకరణీయతం. కరచరణనయనాదిఅఙ్గపచ్చఙ్గం తేన తేన అత్థికానం అకమ్పితో అనోలీనో అనుప్పదేతి, న తత్థ సజ్జతి న సఙ్కోచం ఆపజ్జతి యథా తం బాహిరవత్థుస్మిం, తథా హి మహాపురిసో ద్వీహి ఆకారేహి బాహిరవత్థుం పరిచ్చజతి యథాసుఖం పరిభోగాయ వా యాచకానం తేసం మనోరథం పరిపూరేన్తో, అత్తనో వసీభావాయ వా, తత్థ సబ్బేన సబ్బం ముత్తచాగో, ఏవమహం నిస్సఙ్గభావనాయ సమ్బోధిం పాపుణిస్సామీతి. ఏవం అజ్ఝత్తికవత్థుస్మిన్తి వేదితబ్బం.

తత్థ యం అజ్ఝత్తికవత్థు దీయమానం యాచకస్స ఏకన్తేనేవ హితాయ సంవత్తతి, తం దేతి, న ఇతరం. న చ మహాపురిసో మారస్స మారకాయికానం దేవతానం వా విహింసాధిప్పాయానం అత్తనో అత్తభావం అఙ్గపచ్చఙ్గాని వా జానమానో దేతి ‘‘మా తేసం అనత్థో అహోసీ’’తి. యథా చ మారకాయికానం, ఏవం తేహి అన్వావిట్ఠానమ్పి న దేతి, నపి ఉమ్మత్తకానం. ఇతరేసం పన యాచియమానో సమనన్తరమేవ దేతి, తాదిసాయ యాచనాయ దుల్లభభావతో తాదిసస్స చ దానస్స దుక్కరభావతో.

అభయదానం పన రాజతో చోరతో అగ్గితో ఉదకతో వేరిపుగ్గలతో సీహబ్యగ్ఘాదివాళమిగతో నాగయక్ఖరక్ఖసపిసాచాదితో సత్తానం భయే పచ్చుపట్ఠితే తతో పరిత్తాణభావేన వేదితబ్బం.

ధమ్మదానం పన అసంకిలిట్ఠచిత్తస్స అవిపరీతా ధమ్మదేసనా, ఓపాయికో హితస్స ఉపదేసో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థవసేన యేన సాసనే అనోతిణ్ణానం అవతారణం ఓతిణ్ణానం పరిపాచనం. తత్థాయం నయో – సఙ్ఖేపతో తావ దానకథా సీలకథా సగ్గకథా కామానం ఆదీనవో సంకిలేసో చ నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసో. విత్థారతో పన సావకబోధియం అధిముత్తచిత్తానం సరణగమనం సీలసంవరో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా జాగరియానుయోగో సత్త సద్ధమ్మా అట్ఠతింసాయ ఆరమ్మణేసు కమ్మకరణవసేన సమథానుయోగో రూపకాయాదీసు విపస్సనాభినివేసేసు యథారహం అభినివేసముఖేన విపస్సనానుయోగో, తథా విసుద్ధిపటిపదా సమ్మత్తగహణం తిస్సో విజ్జా ఛ అభిఞ్ఞా చతస్సో పటిసమ్భిదా సావకబోధీతి ఏతేసం గుణసంకిత్తనవసేన యథారహం తత్థ తత్థ పతిట్ఠాపనా పరియోదపనా చ. తథా పచ్చేకబోధియం సమ్మాసమ్బోధియఞ్చ అధిముత్తానం సత్తానం యథారహం దానాదిపారమీనం సభావరసలక్ఖణాదిసంకిత్తనముఖేన తీసుపి అవత్థాసు తేసం బుద్ధానం మహానుభావతావిభావనేన యానద్వయే పతిట్ఠాపనా పరియోదపనా చ. ఏవం మహాపురిసో సత్తానం ధమ్మదానం దేతి.