౧౦. మచ్ఛరాజచరియావణ్ణనా

౮౩. దసమే యదా హోమి, మచ్ఛరాజా మహాసరేతి అతీతే మచ్ఛయోనియం నిబ్బత్తిత్వా కోసలరట్ఠే సావత్థియం జేతవనే పోక్ఖరణిట్ఠానే వల్లిగహనపరిక్ఖిత్తే ఏకస్మిం మహాసరే మచ్ఛానం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి రఞ్జనతో యదా అహం రాజా హోమి, మచ్ఛగణపరివుతో తత్థ పటివసామి తదా. ఉణ్హేతి ఉణ్హకాలే గిమ్హసమయే. సూరియసన్తాపేతి ఆదిచ్చసన్తాపేన. సరే ఉదక ఖీయథాతి తస్మిం సరే ఉదకం ఖీయిత్థ ఛిజ్జిత్థ. తస్మిఞ్హి రట్ఠే తదా దేవో న వస్సి, సస్సాని మిలాయింసు, వాపిఆదీసు ఉదకం పరిక్ఖయం పరియాదానం అగమాసి, మచ్ఛకచ్ఛపా కలలగహనం పవిసింసు. తస్మిమ్పి సరే మచ్ఛా కద్దమగహనం పవిసిత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే నిలీయింసు.

౮౪. తతోతి తతో ఉదకపరిక్ఖయతో అపరభాగే. కులలసేనకాతి కులలాచేవ సేనా చ. భక్ఖయన్తి దివారత్తిం, మచ్ఛే ఉపనిసీదియాతి తత్థ తత్థ కలలపిట్ఠే ఉపనిసీదిత్వా కలలగహనం పవిసిత్వా నిపన్నే మచ్ఛే కాకా వా ఇతరే వా దివా చేవ రత్తిఞ్చ కణయగ్గసదిసేహి తుణ్డేహి కోట్టేత్వా కోట్టేత్వా నీహరిత్వా విప్ఫన్దమానే భక్ఖయన్తి.

౮౫. అథ మహాసత్తో మచ్ఛానం తం బ్యసనం దిస్వా మహాకరుణాయ సముస్సాహితహదయో ‘‘ఠపేత్వా మం ఇమే మమ ఞాతకే ఇమస్మా దుక్ఖా మోచేతుం సమత్థో నామ అఞ్ఞో నత్థి, కేన ను ఖో అహం ఉపాయేన తే ఇతో దుక్ఖతో మోచేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో ‘‘యంనూనాహం పుబ్బకేహి మహేసీహి ఆచిణ్ణసమాచిణ్ణం మయి చ సంవిజ్జమానం సచ్చధమ్మం నిస్సాయ సచ్చకిరియం కత్వా దేవం వస్సాపేత్వా మమ ఞాతిసఙ్ఘస్స జీవితదానం దదేయ్యం, తేన చ సకలస్సాపి ఆహారూపజీవినో సత్తలోకస్స మహాఉపకారో సమ్పాదితో మయా’’తి నిచ్ఛయం కత్వా దేవం వస్సాపేతుం సచ్చకిరియం అకాసి. తేన వుత్తం ‘‘ఏవం చిన్తేసహ’’న్తిఆది.

తత్థ సహ ఞాతీహి పీళితోతి మయ్హం ఞాతీహి సద్ధిం తేన ఉదకపరిక్ఖయేన పీళితో. సహాతి వా నిపాతమత్తం. మహాకారుణికతాయ తేన బ్యసనేన దుక్ఖితేహి ఞాతీహి కారణభూతేహి పీళితో, ఞాతిసఙ్ఘదుక్ఖదుక్ఖితోతి అత్థో.

౮౬. ధమ్మత్థన్తి ధమ్మభూతం అత్థం, ధమ్మతో వా అనపేతం అత్థం. కిం తం? సచ్చం. అద్దసపస్సయన్తి మయ్హం ఞాతీనఞ్చ అపస్సయం అద్దసం. అతిక్ఖయన్తి మహావినాసం.

౮౭. సద్ధమ్మన్తి సతం సాధూనం బుద్ధాదీనం ఏకస్సాపి పాణినో అహింసనసఙ్ఖాతం ధమ్మం. అనుస్సరిత్వా. పరమత్థం విచిన్తయన్తి తం ఖో పన పరమత్థం సచ్చం అవిపరీతసభావం కత్వా చిన్తయన్తో. యం లోకే ధువసస్సతన్తి యదేతం బుద్ధపచ్చేకబుద్ధసావకానం ఏకస్సాపి పాణినో అహింసనం, తం సబ్బకాలం తథభావేన ధువం సస్సతం విచిన్తయం సచ్చకిరియం అకాసిన్తి సమ్బన్ధో.

౮౮. ఇదాని తం ధమ్మం మహాసత్తో అత్తని విజ్జమానం గహేత్వా సచ్చవచనం పయోజేతుకామో కాలవణ్ణం కద్దమం ద్విధా వియూహిత్వా అఞ్జనరుక్ఖసారఘటికవణ్ణమహాసరీరో సుధోతలోహితకమణిసదిసాని అక్ఖీని ఉమ్మీలేత్వా ఆకాసం ఉల్లోకేన్తో ‘‘యతో సరామి అత్తాన’’న్తి గాథమాహ.

తత్థ యతో సరామి అత్తానన్తి యతో పట్ఠాయ అహం అత్తభావసఙ్ఖాతం అత్తానం సరామి అనుస్సరామి. యతో పత్తోస్మి విఞ్ఞుతన్తి యతో పట్ఠాయ తాసు తాసు ఇతికత్తబ్బతాసు విఞ్ఞుతం విజాననభావం పత్తోస్మి, ఉద్ధం ఆరోహనవసేన ఇతో యావ మయ్హం కాయవచీకమ్మానం అనుస్సరణసమత్థతా విఞ్ఞుతప్పత్తి ఏవ, ఏత్థన్తరే సమానజాతికానం ఖాదనట్ఠానే నిబ్బత్తోపి తణ్డులకణప్పమాణమ్పి మచ్ఛం మయా న ఖాదితపుబ్బం, అఞ్ఞమ్పి కఞ్చి పాణం సఞ్చిచ్చ హింసితం బాధితం నాభిజానామి, పగేవ జీవితా వోరోపితం.

౮౯. ఏతేన సచ్చవజ్జేనాతి ‘‘యదేతం మయా కస్సచి పాణస్స అహింసనం వుత్తం, సచే ఏతం సచ్చం తథం అవిపరీతం, ఏతేన సచ్చవచనేన పజ్జున్నో మేఘో అభివస్సతు, ఞాతిసఙ్ఘం మే దుక్ఖా పమోచేతూ’’తి వత్వా పున అత్తనో పరిచారికచేటకం ఆణాపేన్తో వియ పజ్జున్నం దేవరాజానం ఆలపన్తో ‘‘అభిత్థనయా’’తి గాథమాహ.

తత్థ అభిత్థనయ పజ్జున్నాతి పజ్జున్నో వుచ్చతి మేఘో, అయం పన మేఘవసేన లద్ధనామం వస్సవలాహకదేవరాజానం ఆలపతి. అయం హిస్స అధిప్పాయో – దేవో నామ అనభిత్థనయన్తో విజ్జులతా అనిచ్ఛారేన్తో పవస్సన్తోపి న సోభతి, తస్మా త్వం అభిత్థనయన్తో విజ్జులతా నిచ్ఛారేన్తో వస్సాపేహీతి. నిధిం కాకస్స నాసయాతి కాకా కలలం పవిసిత్వా ఠితే మచ్ఛే తుణ్డేన కోట్టేత్వా నీహరిత్వా ఖాదన్తి, తస్మా తేసం అన్తోకలలే మచ్ఛా ‘‘నిధీ’’తి వుచ్చన్తి. తం కాకసఙ్ఘస్స నిధిం దేవం వస్సాపేన్తో ఉదకేన పటిచ్ఛాదేత్వా నాసేహి. కాకం సోకాయ రన్ధేహీతి కాకసఙ్ఘో ఇమస్మిం మహాసరే ఉదకేన పుణ్ణే మచ్ఛే అలభమానో సోచిస్సతి, తం కాకగణం త్వం ఇమం కద్దమం పూరేన్తో సోకాయ రన్ధేహి, సోకస్సత్థాయ పన వస్సాపయథ, యథా అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణం సోకం పాపుణాతి, ఏవం కరోహీతి అత్థో. మచ్ఛే సోకా పమోచయాతి మమ ఞాతకే సబ్బేవ మచ్ఛే ఇమమ్హా మరణసోకా పమోచేహి. ‘‘మఞ్చ సోకా పమోచయా’’తి (జా. ౧.౧.౭౫) జాతకే పఠన్తి. తత్థ చ-కారో సమ్పిణ్డనత్థో, మఞ్చ మమ ఞాతకే చాతి సబ్బేవ మరణసోకా పమోచేహి (జా. అట్ఠ. ౧.౧.౭౫). మచ్ఛానఞ్హి అనుదకభావేన పచ్చత్థికానం ఘాసభావం గచ్ఛామాతి మహామరణసోకో, మహాసత్తస్స పన తేసం అనయబ్యసనం పటిచ్చ కరుణాయతో కరుణాపతిరూపముఖేన సోకసమ్భవో వేదితబ్బో.

ఏవం బోధిసత్తో అత్తనో పరిచారికచేటకం ఆణాపేన్తో వియ పజ్జున్నం ఆలపిత్వా సకలే కోసలరట్ఠే మహావస్సం వస్సాపేసి. మహాసత్తస్స హి సీలతేజేన సచ్చకిరియాయ సమకాలమేవ సక్కస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనం ఉణ్హాకారం దస్సేసి. సో ‘‘కిం ను ఖో’’తి ఆవజ్జేన్తో తం కారణం ఞత్వా వస్సవలాహకదేవరాజానం పక్కోసాపేత్వా ‘‘తాత, మహాపురిసో మచ్ఛరాజా ఞాతీనం మరణసోకేన వస్సాపనం ఇచ్ఛతి, సకలం కోసలరట్ఠం ఏకమేఘం కత్వా వస్సాపేహీ’’తి ఆహ.

సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా ఏకం వలాహకం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా మేఘగీతం గాయన్తో పాచీనలోకధాతుఅభిముఖో పక్ఖన్ది. పాచీనదిసాభాగే ఖలమణ్డలమత్తం ఏకం మేఘమణ్డలం ఉట్ఠాయ సతపటలం సహస్సపటలం హుత్వా అభిత్థనయన్తం విజ్జులతా నిచ్ఛారేన్తం అధోముఖఠపితఉదకకుమ్భాకారేన విస్సన్దమానం సకలం కోసలరట్ఠం మహోఘేన అజ్ఝోత్థరి. దేవో అచ్ఛిన్నధారం వస్సన్తో ముహుత్తేనేవ తం మహాసరం పూరేసి. మచ్ఛా మరణభయతో ముచ్చింసు. కాకాదయో అపతిట్ఠా అహేసుం. న కేవలం మచ్ఛా ఏవ, మనుస్సాపి వివిధసస్సాని సమ్పాదేన్తా చతుప్పదాదయోపీతి సబ్బేపి వస్సూపజీవినో కాయికచేతసికదుక్ఖతో ముచ్చింసు. తేన వుత్తం –

౯౦. ‘‘సహ కతే సచ్చవరే, పజ్జున్నో అభిగజ్జియ;

థలం నిన్నఞ్చ పూరేన్తో, ఖణేన అభివస్సథా’’తి.

తత్థ ఖణేన అభివస్సథాతి అదన్ధాయిత్వా సచ్చకిరియఖణేనేవ అభివస్సి.

౯౧. కత్వా వీరియముత్తమన్తి దేవే అవస్సన్తే కిం కాతబ్బన్తి కోసజ్జం అనాపజ్జిత్వా ఞాతత్థచరియాసమ్పాదనముఖేన మహతో సత్తనికాయస్స హితసుఖనిప్ఫాదనం ఉత్తమం వీరియం కత్వా. సచ్చతేజబలస్సితో మమ సచ్చానుభావబలసన్నిస్సితో హుత్వా తదా మహామేఘం వస్సాపేసిం. యస్మా చేతదేవం, తస్మా ‘‘సచ్చేన మే సమో నత్థి, ఏసా మే సచ్చపారమీ’’తి మహామచ్ఛరాజకాలే అత్తనో సచ్చపారమియా అనఞ్ఞసాధారణభావం దస్సేసి ధమ్మరాజా.

ఏవం మహాసత్తో మహాకరుణాయ సముస్సాహితహదయో సకలరట్ఠే మహావస్సం వస్సాపనవసేన మహాజనం మరణదుక్ఖతో మోచేత్వా జీవితపరియోసానే యథాకమ్మం గతో.

తదా పజ్జున్నో ఆనన్దత్థేరో అహోసి, మచ్ఛగణా బుద్ధపరిసా, మచ్ఛరాజా లోకనాథో.

తస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సేసపారమియోపి నిద్ధారేతబ్బా. తథా అత్తనో సమానజాతికానం ఖాదనట్ఠానే మచ్ఛయోనియం నిబ్బత్తిత్వా తణ్డులకణమత్తమ్పి మచ్ఛం ఆదిం కత్వా కస్సచిపి పాణినో అఖాదనం, తిట్ఠతు ఖాదనం ఏకసత్తస్సపి అవిహేఠనం, తథా సచ్చకరణేన దేవస్స వస్సాపనం, ఉదకే పరిక్ఖీణే కలలగహనే నిముజ్జనవసేన అత్తనా అనుభవమానం దుక్ఖం వీరభావేన అగణేత్వా ఞాతిసఙ్ఘస్సేవ తం దుక్ఖం అత్తనో హదయే కత్వా అసహన్తస్స సబ్బభావేన కరుణాయనా, తథా చ పటిపత్తీతి ఏవమాదయో గుణానుభావా విభావేతబ్బాతి.

మచ్ఛరాజచరియావణ్ణనా నిట్ఠితా.