౬. సుమనబుద్ధవంసవణ్ణనా

ఏవం ఏకప్పహారేనేవ దససహస్సిలోకధాతుం ఏకన్ధకారం కత్వా తస్మిం భగవతి పరినిబ్బుతే తస్స అపరభాగే నవుతివస్ససహస్సాయుకేసు మనుస్సేసు అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా దసవస్సేసు జాతేసు పున వడ్ఢిత్వా అనుక్కమేన అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకా హుత్వా పున పరిహాయిత్వా నవుతివస్ససహస్సాయుకేసు జాతేసు సుమనో నామ బోధిసత్తో పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా మేఖలనగరే సుదత్తస్స నామ రఞ్ఞో కులే సిరిమాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం అగ్గహేసి. పాటిహారియాని పుబ్బే వుత్తనయానేవ.

సో అనుక్కమేన వుద్ధిప్పత్తో సిరివడ్ఢనసోమవడ్ఢనఇద్ధివడ్ఢననామధేయ్యేసు తీసు పాసాదేసు తేసట్ఠియా నాటకిత్థిసతసహస్సేహి పరిచారియమానో సురయువతీహి పరిచారియమానో దేవకుమారో వియ నవవస్ససహస్సాని దిబ్బసుఖసదిసం విసయసుఖమనుభవమానో వటంసికాయ నామ దేవియా అనుపమం నామ నిరుపమం పుత్తం జనేత్వా చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా హత్థియానేన నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం పన పబ్బజన్తం తింసకోటియో అనుపబ్బజింసు.

సో తేహి పరివుతో దసమాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ అనోమనిగమే అనోమసేట్ఠినో ధీతాయ అనుపమాయ నామ దిన్నం పక్ఖిత్తదిబ్బోజం పాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా అనుపమాజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా నాగబోధిం ఉపగన్త్వా తం పదక్ఖిణం కత్వా అట్ఠహి తిణముట్ఠీహి తింసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం కత్వా తత్థ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా నిసీది. తతో మారబలం విధమిత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘మఙ్గలస్స అపరేన, సుమనో నామ నాయకో;

సబ్బధమ్మేహి అసమో, సబ్బసత్తానముత్తమో’’తి.

తత్థ మఙ్గలస్స అపరేనాతి మఙ్గలస్స భగవతో అపరభాగే. సబ్బధమ్మేహి అసమోతి సబ్బేహిపి సీలసమాధిపఞ్ఞాధమ్మేహి అసమో అసదిసో.

సుమనో కిర భగవా బోధిసమీపేయేవ సత్తసత్తాహాని వీతినామేత్వా ధమ్మదేసనత్థం బ్రహ్మాయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా – ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౨.౭౨; మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౦) ఉపధారేన్తో అత్తనా సహ పబ్బజితానం తింసకోటియో చ అత్తనో కనిట్ఠభాతికం వేమాతికం సరణకుమారఞ్చ పురోహితపుత్తం భావితత్తమాణవకఞ్చ ఉపనిస్సయసమ్పన్నే దిస్వా – ‘‘ఏతేసం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా హంసరాజా వియ గగనపథేన మేఖలుయ్యానే ఓతరిత్వా ఉయ్యానపాలం పేసేత్వా అత్తనో కనిట్ఠభాతికం సరణకుమారఞ్చ పురోహితపుత్తం భావితత్తకుమారఞ్చ పక్కోసాపేత్వా తేసం పరివారభూతా సత్తతింసకోటియో అత్తనా సహ పబ్బజితా తింసకోటియో చ అఞ్ఞే చ బహూ దేవమనుస్సకోటియో చాతి ఏవం కోటిసతసహస్సం ధమ్మచక్కప్పవత్తనేన ధమ్మామతం పాయేసి. తేన వుత్తం –

౨. ‘‘తదా అమతభేరిం సో, ఆహనీ మేఖలే పురే;

ధమ్మసఙ్ఖసమాయుత్తం, నవఙ్గం జినసాసన’’న్తి.

తత్థ అమతభేరిన్తి అమతాధిగమాయ నిబ్బానాధిగమాయ భేరిం. ఆహనీతి వాదయి, ధమ్మం దేసేసీతి అత్థో. సాయం అమతభేరీ నామ అమతపరియోసానం నవఙ్గం బుద్ధవచనం. తేనేవాహ – ‘‘ధమ్మసఙ్ఖసమాయుత్తం, నవఙ్గం జినసాసన’’న్తి. తత్థ ధమ్మసఙ్ఖసమాయుత్తన్తి చతుసచ్చధమ్మకథాసఙ్ఖవరసమాయుత్తం.

సుమనో పన లోకనాయకో అభిసమ్బోధిం పాపుణిత్వా పటిఞ్ఞానురూపం పటిపదం పటిపజ్జమానో మహాజనస్స భవబన్ధనమోక్ఖత్థాయ కుసలరతనస్స కిలేసచోరేహి విలుప్పమానస్స పరిత్తానత్థం సీలవిపులపాకారం సమాధిపరిఖాపరివారితం విపస్సనాఞాణద్వారం సతిసమ్పజఞ్ఞదళ్హకవాటం సమాపత్తిమణ్డపాదిపటిమణ్డితం బోధిపక్ఖియజనసమాకులం అమతవరనగరం మాపేసి. తేన వుత్తం –

౩. ‘‘నిజ్జినిత్వా కిలేసే సో, పత్వా సమ్బోధిముత్తమం;

మాపేసి నగరం సత్థా, సద్ధమ్మపురవరుత్తమ’’న్తి.

తత్థ నిజ్జినిత్వాతి విజినిత్వా అభిభుయ్య, కిలేసాభిసఙ్ఖారదేవపుత్తమారే విద్ధంసేత్వాతి అత్థో. సోతి సో సుమనో భగవా. ‘‘విజినిత్వా కిలేసే హీ’’తిపి పాఠో. తత్థ హి-కారో పదపూరణమత్తే నిపాతో. పత్వాతి అధిగన్త్వా. ‘‘పత్తో’’తిపి పాఠో. నగరన్తి నిబ్బాననగరం. సద్ధమ్మపురవరుత్తమన్తి సద్ధమ్మసఙ్ఖాతం పురవరేసు ఉత్తమం సేట్ఠం పధానభూతం. అథ వా సద్ధమ్మమయేసు పురేసు పవరేసు ఉత్తమం సద్ధమ్మపురవరుత్తమం. పురిమస్మిం అత్థవికప్పే ‘‘నగర’’న్తి తస్సేవ వేవచనన్తి దట్ఠబ్బం. పటివిద్ధధమ్మసభావానం సేక్ఖాసేక్ఖానం అరియపుగ్గలానం పతిట్ఠానం గోచరనివాసట్ఠేన నిబ్బానం ‘‘నగర’’న్తి వుచ్చతి. తస్మిం పన సద్ధమ్మవరనగరే సో సత్థా అవిచ్ఛిన్నం అకుటిలం ఉజుం పుథులఞ్చ విత్థతఞ్చ సతిపట్ఠానమయం మహావీథిం మాపేసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘నిరన్తరం అకుటిలం, ఉజుం విపులవిత్థతం;

మాపేసి సో మహావీథిం, సతిపట్ఠానవరుత్తమ’’న్తి.

తత్థ నిరన్తరన్తి కుసలజవనసఞ్చరణానన్తరభావతో నిరన్తరం. అకుటిలన్తి కుటిలభావకరదోసవిరహితతో అకుటిలం. ఉజున్తి అకుటిలత్తావ ఉజుం. పురిమపదస్సేవ అత్థదీపకమిదం వచనం. విపులవిత్థతన్తి ఆయామతో చ విత్థారతో చ పుథులవిత్థతం, పుథులవిత్థతభావో లోకియలోకుత్తరసతిపట్ఠానవసేన దట్ఠబ్బో. మహావీథిన్తి మహామగ్గం. సతిపట్ఠానవరుత్తమన్తి సతిపట్ఠానఞ్చ తం వరేసు ఉత్తమఞ్చాతి సతిపట్ఠానవరుత్తమం. అథ వా వరం సతిపట్ఠానమయం ఉత్తమవీథిన్తి అత్థో.

ఇదాని తస్స నిబ్బానమహానగరస్స తస్సం సతిపట్ఠానవీథియం చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని చతస్సో పటిసమ్భిదా ఛ అభిఞ్ఞా అట్ఠ సమాపత్తియోతి ఇమాని మహగ్ఘరతనాని ఉభోసు పస్సేసు ధమ్మాపణే పసారేసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘ఫలే చత్తారి సామఞ్ఞే, చతస్సో పటిసమ్భిదా;

ఛళభిఞ్ఞాట్ఠసమాపత్తీ, పసారేసి తత్థ వీథియ’’న్తి.

ఇదాని భగవా ఇమాని రతనభణ్డాని యే పన అప్పమత్తా సతిమన్తో పణ్డితా హిరిఓత్తప్పవీరియాదీహి సమన్నాగతా, తే ఆదీయన్తీతి తేసం రతనానం హరణూపాయం దస్సేన్తో –

౬. ‘‘యే అప్పమత్తా అఖిలా, హిరివీరియేహుపాగతా;

తే తే ఇమే గుణవరే, ఆదియన్తి యథాసుఖ’’న్తి. – ఆహ;

తత్థ యేతి అనియముద్దేసో. అప్పమత్తాతి పమాదస్స పటిపక్ఖభూతేన సతియా అవిప్పవాసలక్ఖణేన అప్పమాదేన సమన్నాగతా. అఖిలాతి పఞ్చచేతోఖిలరహితా. హిరివీరియేహుపాగతాతి కాయదుచ్చరితాదీహి హిరీయతీతి హిరీ, లజ్జాయేతం అధివచనం. వీరస్స భావో వీరియం, తం ఉస్సాహలక్ఖణం. తేహి హిరివీరియేహి ఉపాగతా సమన్నాగతా భబ్బపుగ్గలా. తేతి ఇదం పుబ్బే అనియముద్దేసస్స నియముద్దేసో. పున తేతి వుత్తప్పకారే గుణరతనవిసేసే తే కులపుత్తా ఆదియన్తి పటిలభన్తి అధిగచ్ఛన్తీతి అత్థో. సబ్బం పన సుమనో భగవా కతవిదితమనో ధమ్మభేరిం ఆహనిత్వా ధమ్మనగరం మాపేత్వా ఇమినా నయేన పఠమమేవ సతసహస్సకోటియో బోధేసి. తేన వుత్తం –

౭. ‘‘ఏవమేతేన యోగేన, ఉద్ధరన్తో మహాజనం;

బోధేసి పఠమం సత్థా, కోటిసతసహస్సియో’’తి.

తత్థ ఉద్ధరన్తోతి సంసారసాగరతో అరియమగ్గనావాయ సముద్ధరన్తో. కోటిసతసహస్సియోతి సతసహస్సకోటియోతి అత్థో. విపరియాయేన నిద్దిట్ఠం.

యదా పన సుమనో లోకనాయకో సునన్దవతీనగరే అమ్బరుక్ఖమూలే తిత్థియమదమానమద్దనం యమకపాటిహారియం కత్వా సత్తానం కోటిసహస్సం ధమ్మామతం పాయేసి. అయం దుతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౮. ‘‘యమ్హి కాలే మహావీరో, ఓవదీ తిత్థియే గణే;

కోటిసహస్సా భిసమింసు, దుతియే ధమ్మదేసనే’’తి.

తత్థ తిత్థియే గణేతి తిత్థియభూతే గణే, తిత్థియానం గణే వా ‘‘తిత్థియే అభిమద్దన్తో, బుద్ధో ధమ్మమదేసయీ’’తి పఠన్తి కేచి.

యదా పన దససు చక్కవాళసహస్సేసు దేవతా ఇమస్మిం చక్కవాళే సన్నిపతిత్వా మనుస్సా చ నిరోధకథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘కథం నిరోధం సమాపజ్జన్తి, కథం నిరోధసమాపన్నా హోన్తి, కథం నిరోధా వుట్ఠహన్తీ’’తి? ఏవం సమాపజ్జనఅధిట్ఠానవుట్ఠానాదీసు వినిచ్ఛయం కాతుం అసక్కోన్తా సహ మనుస్సేహి ఛసు కామావచరదేవలోకేసు దేవా చ నవసు బ్రహ్మలోకేసు బ్రహ్మానో చ ద్వేళ్హకజాతా ద్విధా అహేసుం. తతో నరసున్దరేన అరిన్దమేన నామ రఞ్ఞా సద్ధిం సాయన్హసమయే సుమనదసబలం సబ్బలోకనాథం ఉపసఙ్కమింసు; ఉపసఙ్కమిత్వా అరిన్దమో రాజా భగవన్తం నిరోధపఞ్హం పుచ్ఛి. తతో భగవతా నిరోధపఞ్హే విస్సజ్జితే నవుతిపాణకోటిసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. అయం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౯. ‘‘యదా దేవా మనుస్సా చ, సమగ్గా ఏకమానసా;

నిరోధపఞ్హం పుచ్ఛింసు, సంసయం చాపి మానసం.

౧౦. ‘‘తదాపి ధమ్మదేసనే, నిరోధపరిదీపనే;

నవుతికోటిసహస్సానం, తతియాభిసమయో అహూ’’తి.

తస్స పన సుమనస్స భగవతో తయో సావకసన్నిపాతా అహేసుం. తత్థ పఠమసన్నిపాతే మేఖలనగరం ఉపనిస్సాయ వస్సం వసిత్వా పఠమపవారణాయ అరహన్తానం కోటిసహస్సేన ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజితేన సద్ధిం భగవా పవారేసి, అయం పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. అథాపరేన సమయేన సఙ్కస్సనగరస్సావిదూరే అరిన్దమరాజకుసలబలనిబ్బత్తే యోజనప్పమాణే కనకపబ్బతే నిసిన్నో సరదసమయరుచిరకరనికరో దివసకరో వియ యుగన్ధరపబ్బతే మునివరదివసకరో అరిన్దమరాజానం పరివారేత్వా ఆగతానం పురిసానం నవుతికోటిసహస్సాని దమేత్వా సబ్బే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా తస్మింయేవ దివసే అరహత్తం పత్తేహి భిక్ఖూహి పరివుతో చతురఙ్గసమన్నాగతే సన్నిపాతే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి. అయం దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. యదా పన సక్కో దేవరాజా సుగతదస్సనత్థాయ ఉపసఙ్కమి, తదా సుమనో భగవా అసీతియా అరహన్తకోటిసహస్సేహి పరివుతో పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, అయం తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౧. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, సుమనస్స మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సన్తచిత్తాన తాదినం.

౧౨. ‘‘వస్సంవుట్ఠస్స భగవతో, అభిఘుట్ఠే పవారణే;

కోటిసతసహస్సేహి, పవారేసి తథాగతో.

౧౩. ‘‘తతో పరం సన్నిపాతే, విమలే కఞ్చనపబ్బతే;

నవుతికోటిసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౧౪. ‘‘యదా సక్కో దేవరాజా, బుద్ధదస్సనుపాగమి;

అసీతికోటిసహస్సానం, తతియో ఆసి సమాగమో’’తి.

తత్థ అభిఘుట్ఠే పవారణేతి లిఙ్గవిపల్లాసో దట్ఠబ్బో, అభిఘుట్ఠాయ పవారణాయాతి అత్థో. తతోపరన్తి తతో అపరభాగే. కఞ్చనపబ్బతేతి కనకమయే పబ్బతే. బుద్ధదస్సనుపాగమీతి బుద్ధదస్సనత్థముపాగమి. తదా కిర అమ్హాకం బోధిసత్తో అతులో నామ నాగరాజా అహోసి మహిద్ధికో మహానుభావో. సో ‘‘లోకే బుద్ధో ఉప్పన్నో’’తి సుత్వా ఞాతిగణపరివుతో సకభవనా నిక్ఖమిత్వా కోటిసతసహస్సభిక్ఖుపరివారస్స సుమనస్స భగవతో దిబ్బేహి తురియేహి ఉపహారం కారేత్వా మహాదానం పవత్తేత్వా పచ్చేకదుస్సయుగాని దత్వా సరణేసు పతిట్ఠాసి. సోపి నం సత్థా ‘‘అనాగతే బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి బ్యాకాసి. తేన వుత్తం –

౧౫. ‘‘అహం తేన సమయేన, నాగరాజా మహిద్ధికో;

అతులో నామ నామేన, ఉస్సన్నకుసలసఞ్చయో.

౧౬. ‘‘తదాహం నాగభవనా, నిక్ఖమిత్వా సఞాతిభి;

నాగానం దిబ్బతురియేహి, ససఙ్ఘం జినముపట్ఠహిం.

౧౭. ‘‘కోటిసతసహస్సానం, అన్నపానేన తప్పయిం;

పచ్చేకదుస్సయుగం దత్వా, సరణం తముపాగమిం.

౧౮. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, సుమనో లోకనాయకో;

అపరిమేయ్యితో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౯. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమం’’.

యథా కోణ్డఞ్ఞబుద్ధవంసే, ఏవం అట్ఠ గాథా విత్థారేతబ్బాతి.

౨౦. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా’’తి.

తస్స పన సుమనస్స భగవతో మేఖలం నామ నగరం అహోసి, సుదత్తో నామ రాజా పితా, సిరిమా నామ దేవీ మాతా, సరణో చ భావితత్తో చ ద్వే అగ్గసావకా, ఉదేనో నాముపట్ఠాకో, సోణా చ ఉపసోణా చ ద్వే అగ్గసావికా, నాగరుక్ఖో బోధి, నవుతిహత్థుబ్బేధం సరీరం, నవుతియేవ వస్ససహస్సాని ఆయుప్పమాణం అహోసి, వటంసికా నామస్స మహేసీ దేవీ, అనూపమో నామ పుత్తో అహోసి, హత్థియానేన నిక్ఖమి. ఉపట్ఠాకో అఙ్గరాజా. అఙ్గారామే వసీతి. తేన వుత్తం –

౨౧. ‘‘నగరం మేఖలం నామ, సుదత్తో నామ ఖత్తియో;

సిరిమా నామ జనికా, సుమనస్స మహేసినో.

౨౨. ‘‘నవవస్ససహస్సాని, అగారం అజ్ఝ సో వసి;

చన్దో సుచన్దో వటంసో చ, తయో పాసాదముత్తమా.

౨౩. ‘‘తేసట్ఠిసతసహస్సాని, నారియో సమలఙ్కతా;

వటంసికా నామ నారీ, అనూపమో నామ అత్రజో.

౨౪. ‘‘నిమిత్తే చతురో దిస్వా, హత్థియానేన నిక్ఖమి;

అనూనదసమాసాని, పధానం పదహీ జినో.

౨౫. ‘‘బ్రహ్మునా యాచితో సన్తో, సుమనో లోకనాయకో;

వత్తి చక్కం మహావీరో, మేఖలే పురముత్తమే.

౨౬. ‘‘సరణో భావితత్తో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

ఉదేనో నాముపట్ఠాకో, సుమనస్స మహేసినో.

౨౭. ‘‘సోణా చ ఉపసోణా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

సోపి బుద్ధో అమితయసో, నాగమూలే అబుజ్ఝథ.

౨౮. ‘‘వరుణో చేవ సరణో చ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠకా;

చాలా చ ఉపచాలా చ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠికా.

౨౯. ‘‘ఉచ్చత్తనేన సో బుద్ధో, నవుతిహత్థముగ్గతో;

కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసో, దససహస్సీ విరోచతి.

౩౦. ‘‘నవుతివస్ససహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౩౧. ‘‘తారణీయే తారయిత్వా, బోధనీయే చ బోధయి;

పరినిబ్బాయి సమ్బుద్ధో, ఉళురాజావ అత్థమి.

౩౨. ‘‘తే చ ఖీణాసవా భిక్ఖూ, సో చ బుద్ధో అసాదిసో;

అతులప్పభం దస్సయిత్వా, నిబ్బుతా తే మహాయసా.

౩౩. ‘‘తఞ్చ ఞాణం అతులియం, తాని చ అతులాని రతనాని;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా.

౩౪. ‘‘సుమనో యసధరో బుద్ధో, అఙ్గారామమ్హి నిబ్బుతో;

తత్థేవ తస్స జినథూపో, చతుయోజనముగ్గతో’’తి.

తత్థ కఞ్చనగ్ఘియసఙ్కాసోతి వివిధరతనవిచిత్తకఞ్చనమయగ్ఘికసదిసరూపసోభో. దససహస్సీ విరోచతీతి తస్స పభాయ దససహస్సీపి లోకధాతు విరోచతీతి అత్థో. తారణీయేతి తారయితబ్బే, తారయితుం వుత్తే సబ్బే బుద్ధవేనేయ్యేతి అత్థో. ఉళురాజావాతి చన్దో వియ. అత్థమీతి అత్థఙ్గతో. కేచి ‘‘అత్థం గతో’’తి పఠన్తి. అసాదిసోతి అసదిసో. మహాయసాతి మహాకిత్తిసద్దా మహాపరివారా చ. తఞ్చ ఞాణన్తి తం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణఞ్చ. అతులియన్తి అతుల్యం అసదిసం. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

సుమనబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో చతుత్థో బుద్ధవంసో.