౭. రేవతబుద్ధవంసవణ్ణనా

సుమనస్స పన భగవతో అపరభాగే సాసనే చస్స అన్తరహితే నవుతివస్ససహస్సాయుకా మనుస్సా అనుక్కమేన పరిహాయిత్వా దసవస్సాయుకా హుత్వా పున అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా అసఙ్ఖ్యేయ్యాయుకా హుత్వా పున పరిహాయమానా సట్ఠివస్ససహస్సాయుకా అహేసుం. తదా రేవతో నామ సత్థా ఉదపాది. సోపి పారమియో పూరేత్వా అనేకరతనసముజ్జలితభవనే తుసితభవనే నిబ్బత్తిత్వా తతో చవిత్వా సబ్బధనధఞ్ఞవతిసుధఞ్ఞవతీనగరే సబ్బాలఙ్కారసమలఙ్కతఅమితరుచిరపరివారపరివుతస్స సిరివిభవసముదయేనాకులస్స సబ్బసమిద్ధివిపులస్స విపులస్స నామ రఞ్ఞో కులే సబ్బజననయనాలిపాలిసమాకులాయ సమ్ఫుల్లనయనకువలయసస్సిరికసినిద్ధవదనకమలాకరసోభాసముజ్జలాయ సురుచిరమనోహరగుణగణవిపులాయ విపులాయ నామ అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గహేత్వా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన చిత్తకూటపబ్బతతో సువణ్ణహంసరాజా వియ మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమి.

తస్స పటిసన్ధియం జాతియఞ్చ పాటిహారియాని పుబ్బే వుత్తనయానేవ అహేసుం. సుదస్సనరతనగ్ఘిఆవేళనామకా తయో చస్స పాసాదా అహేసుం. సుదస్సనాదేవిప్పముఖాని తేత్తింస ఇత్థిసహస్సాని పచ్చుపట్ఠితాని అహేసుం. తాహి పరివుతో సో సురయువతీహి పరివుతో దేవకుమారో వియ ఛబ్బస్ససహస్సాని విసయసుఖమనుభవమానో అగారం అజ్ఝావసి. సో సుదస్సనాయ నామ దేవియా వరుణే నామ తనయే జాతే చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా నానావిరాగతనువరవసననివసనో ఆముక్కముత్తాహారమణికుణ్డలో వరకేయూరమకుటకటకధరో పరమసురభిగన్ధకుసుమసమలఙ్కతో పరమరుచిరకరనికరో సరదసమయరజనికరో వియ తారాగణపరివుతో వియ చన్దో తిదసగణపరివుతో వియ దససతనయనో బ్రహ్మగణపరివుతో వియ చ హారితమహాబ్రహ్మా చతురఙ్గినియా మహతియా సేనాయ పరివుతో ఆజఞ్ఞరథేన మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా సబ్బాభరణాని ఓముఞ్చిత్వా భణ్డాగారికస్స హత్థే దత్వా జలజామలావికలనీలకువలయదలసదిసేనాతినిసితేనాతితిఖిణేనాసినా సకేసమకుటం ఛిన్దిత్వా ఆకాసే ఖిపి. తం సక్కో దేవరాజా సువణ్ణచఙ్కోటకేన పటిగ్గహేత్వా తావతింసభవనం నేత్వా సినేరుముద్ధని సత్తరతనమయం చేతియం అకాసి.

మహాపురిసో పన దేవదత్తాని కాసాయాని పరిదహిత్వా పబ్బజి, ఏకా చ నం పురిసకోటి అనుపబ్బజి. సో తేహి పరివుతో సత్తమాసే పధానచరియం చరిత్వా విసాఖపుణ్ణమాయ అఞ్ఞతరాయ సాధుదేవియా నామ సేట్ఠిధీతాయ దిన్నం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే అఞ్ఞతరేనాజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా మత్తవరనాగగామీ నాగబోధిం పదక్ఖిణం కత్వా తేపణ్ణాసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠాయ నిసీదిత్వా మారబలం విధమిత్వా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా – ‘‘అనేకజాతిసంసారం…పే… తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) ఉదానం ఉదానేసి. తేన వుత్తం –

౧. ‘‘సుమనస్స అపరేన, రేవతో నామ నాయకో;

అనుపమో అసదిసో, అతులో ఉత్తమో జినో’’తి.

రేవతో కిర సత్థా బోధిసమీపేయేవ సత్తసత్తాహాని వీతినామేత్వా ధమ్మదేసనత్థం బ్రహ్మాయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా – ‘‘కస్స ను ఖో అహం పఠమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి (దీ. ని. ౨.౭౨; మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౦) ఉపధారేన్తో అత్తనా సహ పబ్బజితభిక్ఖుకోటియో అఞ్ఞే చ బహూ దేవమనుస్సే ఉపనిస్సయసమ్పన్నే దిస్వా ఆకాసేన గన్త్వా వరుణారామే ఓతరిత్వా తేహి పరివుతో గమ్భీరం నిపుణం తిపరివట్టం అప్పటివత్తియం అఞ్ఞేన అనుత్తరం ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా భిక్ఖూనం కోటి అరహత్తే పతిట్ఠాపేసి. తీసు మగ్గఫలేసు పతిట్ఠితానం గణనపరిచ్ఛేదో నత్థి. తేన వుత్తం –

౨. ‘‘సోపి ధమ్మం పకాసేసి, బ్రహ్మునా అభియాచితో;

ఖన్ధధాతువవత్థానం, అప్పవత్తం భవాభవే’’తి.

తత్థ ఖన్ధధాతువవత్థానన్తి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అట్ఠారసన్నం ధాతూనం నామరూపవవత్థానాదివసేన విభాగకరణం. సభావలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణాదివసేన రూపారూపధమ్మపరిగ్గహో ఖన్ధధాతువవత్థానం నామ. అథ వా ఫేణపిణ్డూపమం రూపం పరిమద్దనాసహనతో ఛిద్దావఛిద్దాదిభావతో చ ఉదకపుబ్బుళకం వియ వేదనా ముహుత్తరమణీయభావతో, మరీచికా వియ సఞ్ఞా విప్పలమ్భనతో, కదలిక్ఖన్ధో వియ సఙ్ఖారా అసారకతో, మాయా వియ విఞ్ఞాణం వఞ్చనకతో’’తి ఏవమాదినాపి నయేన అనిచ్చానుపస్సనాదివసేనపి ఖన్ధధాతువవత్థానం వేదితబ్బం (విభ. అట్ఠ. ౨౬ కమాదివినిచ్ఛయకథా). అప్పవత్తం భవాభవేతి ఏత్థ భవోతి వడ్ఢి, అభవోతి హాని. భవోతి సస్సతదిట్ఠి, అభవోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. భవోతి ఖుద్దకభవో, అభవోతి మహాభవో. భవోతి కామభవో, అభవోతి రూపారూపభవోతి ఏవమాదినా నయేన భవాభవానం అత్థో వేదితబ్బో (మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౨౩; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౦౮౦; ఉదా. అట్ఠ. ౨౦). తేసం భవాభవానం అప్పవత్తిహేతుభూతం ధమ్మం పకాసేసీతి అత్థో. అథ వా భవతి అనేనాతి భవో, తీసు భవేసు ఉప్పత్తినిమిత్తం కమ్మాదికం. ఉపపత్తిభవో అభవో నామ. ఉభయత్థ నికన్తియా పహానకరం అప్పవత్తం ధమ్మం దేసేసీతి అత్థో. తస్స పన రేవతబుద్ధస్స తయోవ అభిసమయా అహేసుం. పఠమో పనస్స గణనపథం వీతివత్తో. తేన వుత్తం –

౩. ‘‘తస్సాభిసమయా తీణి, అహేసుం ధమ్మదేసనే;

గణనాయ న వత్తబ్బో, పఠమాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ తీణీతి తయో, లిఙ్గవిపల్లాసో కతో, అయం పఠమో అభిసమయో అహోసి.

అథాపరేన సమయేన నగరుత్తరే ఉత్తరే నగరే సబ్బారిన్దమో అరిన్దమో నామ రాజా అహోసి. సో కిర భగవన్తం అత్తనో నగరమనుప్పత్తం సుత్వా తీహి జనకోటీహి పరివుతో భగవతో పచ్చుగ్గమనం కత్వా స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం మహాదానం పవత్తేత్వా తిగావుతవిత్థతం దీపపూజం కత్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా నిసీది. అథ భగవా తస్స మనోనుకూలం విచిత్తనయం ధమ్మం దేసేసి. తత్థ దేవమనుస్సానం కోటిసహస్సస్స దుతియాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౪. ‘‘యదా అరిన్దమం రాజం, వినేసి రేవతో ముని;

తదా కోటిసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహూ’’తి.

అయం దుతియో అభిసమయో.

అథాపరేన సమయేన రేవతో సత్థా ఉత్తరనిగమం నామ ఉపనిస్సాయ విహరన్తో సత్తాహం నిరోధసమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. తదా కిర ఉత్తరనిగమవాసినో మనుస్సా యాగుభత్తఖజ్జకభేసజ్జపానకాదీని ఆహరిత్వా భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా భిక్ఖూ పరిపుచ్ఛింసు – ‘‘కుహిం, భన్తే, భగవా’’తి? తతో తేసం భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘భగవా, ఆవుసో, నిరోధసమాపత్తిం సమాపన్నో’’తి. అథాతీతే తస్మిం సత్తాహే భగవన్తం నిరోధసమాపత్తితో వుట్ఠితం సరదసమయే సూరియో వియ అత్తనో అనూపమాయ బుద్ధసిరియా విరోచమానం దిస్వా నిరోధసమాపత్తియా గుణానిసంసం పుచ్ఛింసు. భగవా చ తేసం నిరోధసమాపత్తియా గుణానిసంసం కథేసి. తదా దేవమనుస్సానం కోటిసతం అరహత్తే పతిట్ఠాసి. అయం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘సత్తాహం పటిసల్లానా, వుట్ఠహిత్వా నరాసభో;

కోటిసతం నరమరూనం, వినేసి ఉత్తమే ఫలే’’తి.

సుధఞ్ఞవతీనగరే పఠమమహాపాతిమోక్ఖుద్దేసే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజితానం అరహన్తానం గణనపథం వీతివత్తానం పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. మేఖలనగరే కోటిసతసహస్ససఙ్ఖాతానం ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజితానం అరహన్తానం దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. రేవతస్స పన భగవతో ధమ్మచక్కానువత్తకో వరుణో నామ అగ్గసావకో పఞ్ఞవన్తానం అగ్గో ఆబాధికో అహోసి. తత్థ గిలానపుచ్ఛనత్థాయ సమ్పత్తమహాజనస్స లక్ఖణత్తయపరిదీపకం ధమ్మం దేసేత్వా కోటిసతసహస్సం పురిసానం ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బాజేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాపేత్వా చతురఙ్గినికే సన్నిపాతే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి. అయం తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౬. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, రేవతస్స మహేసినో;

ఖీణాసవానం విమలానం, సువిముత్తాన తాదినం.

౭. ‘‘అతిక్కన్తా గణనపథం, పఠమం యే సమాగతా;

కోటిసతసహస్సానం, దుతియో ఆసి సమాగమో.

౮. ‘‘యోపి పఞ్ఞాయ అసమో, తస్స చక్కానువత్తకో;

సో తదా బ్యాధితో ఆసి, పత్తో జీవితసంసయం.

౯. ‘‘తస్స గిలానపుచ్ఛాయ, యే తదా ఉపగతా మునీ;

కోటిసతసహస్సా అరహన్తో, తతియో ఆసి సమాగమో’’తి.

తత్థ చక్కానువత్తకోతి ధమ్మచక్కానువత్తకో. పత్తో జీవితసంసయన్తి ఏత్థ జీవితే సంసయం జీవితసంసయం, జీవితక్ఖయం పాపుణాతి వా, న వా పాపుణాతీతి ఏవం జీవితసంసయం పత్తో, బ్యాధితస్స బలవభావేన మరతి, న మరతీతి జీవితే సంసయం పత్తోతి అత్థో. యే తదా ఉపగతా మునీతి ఇతి దీఘభావే సతి భిక్ఖూనం ఉపరి హోతి, రస్సే అనుస్సరేన సద్ధిం వరుణస్స ఉపరి హోతి.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో రమ్మవతీనగరే అతిదేవో నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా బ్రాహ్మణధమ్మే పారం గతో రేవతం సమ్మాసమ్బుద్ధం దిస్వా తస్స ధమ్మకథం సుత్వా సరణేసు పతిట్ఠాయ సిలోకసహస్సేన దసబలం కిత్తేత్వా సహస్సగ్ఘనికేన ఉత్తరాసఙ్గేన భగవన్తం పూజేసి. సోపి నం బుద్ధో బ్యాకాసి – ‘‘ఇతో కప్పసతసహస్సాధికానం ద్విన్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి. తేన వుత్తం –

౧౦. ‘‘అహం తేన సమయేన, అతిదేవో నామ బ్రాహ్మణో;

ఉపగన్త్వా రేవతం బుద్ధం, సరణం తస్స గఞ్ఛహం.

౧౧. ‘‘తస్స సీలం సమాధిఞ్చ, పఞ్ఞాగుణమనుత్తమం;

థోమయిత్వా యథాథామం, ఉత్తరీయమదాసహం.

౧౨. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, రేవతో లోకనాయకో;

అపరిమేయ్యితో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౩. ‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమ’’’న్తి. –

అట్ఠ గాథా విత్థారేతబ్బా.

౧౪. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా.

౧౫. ‘‘తదాపి తం బుద్ధధమ్మం, సరిత్వా అనుబ్రూహయిం;

ఆహరిస్సామి తం ధమ్మం, యం మయ్హం అభిపత్థిత’’న్తి.

తత్థ సరణం తస్స గఞ్ఛహన్తి తం సరణం అగఞ్ఛిం అహం, ఉపయోగత్థే సామివచనం. పఞ్ఞాగుణన్తి పఞ్ఞాసమ్పత్తిం. అనుత్తమన్తి సేట్ఠం. ‘‘పఞ్ఞావిముత్తిగుణముత్తమ’’న్తిపి పాఠో, సో ఉత్తానోవ. థోమయిత్వాతి థోమేత్వా వణ్ణయిత్వా. యథాథామన్తి యథాబలం. ఉత్తరీయన్తి ఉత్తరాసఙ్గం. అదాసహన్తి అదాసిం అహం. బుద్ధధమ్మన్తి బుద్ధభావకరం ధమ్మం, పారమీధమ్మన్తి అత్థో. సరిత్వాతి అనుస్సరిత్వా. అనుబ్రూహయిన్తి అభివడ్ఢేసిం. ఆహరిస్సామీతి ఆనయిస్సామి. తం ధమ్మన్తి తం బుద్ధత్తం. యం మయ్హం అభిపత్థితన్తి యం మయా అభిపత్థితం బుద్ధత్తం, తం ఆహరిస్సామీతి అత్థో.

తస్స పన రేవతస్స భగవతో నగరం సుధఞ్ఞవతీ నామ అహోసి, పితా విపులో నామ ఖత్తియో, మాతా విపులా నామ, వరుణో చ బ్రహ్మదేవో చ ద్వే అగ్గసావకా, సమ్భవో నామ ఉపట్ఠాకో, భద్దా చ సుభద్దా చ ద్వే అగ్గసావికా, నాగరుక్ఖో బోధి, సరీరం అసీతిహత్థుబ్బేధం అహోసి, ఆయు సట్ఠివస్ససహస్సాని, సుదస్సనా నామ అగ్గమహేసీ, వరుణో నామ పుత్తో, ఆజఞ్ఞరథేన నిక్ఖమి.

‘‘తస్స దేహాభినిక్ఖన్తం, పభాజాలమనుత్తరం;

దివా చేవ తదా రత్తిం, నిచ్చం ఫరతి యోజనం.

‘‘ధాతుయో మమ సబ్బాపి, వికిరన్తూతి సో జినో;

అధిట్ఠాసి మహావీరో, సబ్బసత్తానుకమ్పకో.

‘‘మహానాగవనుయ్యానే, మహతో నగరస్స సో;

పూజితో నరమరూహి, పరినిబ్బాయి రేవతో’’తి.

తేన వుత్తం –

౧౬. ‘‘నగరం సుధఞ్ఞవతీ నామ, విపులో నామ ఖత్తియో;

విపులా నామ జనికా, రేవతస్స మహేసినో.

౨౧. ‘‘వరుణో బ్రహ్మదేవో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

సమ్భవో నాముపట్ఠాకో, రేవతస్స మహేసినో.

౨౨. ‘‘భద్దా చేవ సుభద్దా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

సోపి బుద్ధో అసమసమో, నాగమూలే అబుజ్ఝథ.

౨౩. ‘‘పదుమో కుఞ్జరో చేవ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠకా;

సిరిమా చేవ యసవతీ, అహేసుం అగ్గుపట్ఠికా.

౨౪. ‘‘ఉచ్చత్తనేన సో బుద్ధో, అసీతిహత్థముగ్గతో;

ఓభాసేతి దిసా సబ్బా, ఇన్దకేతువ ఉగ్గతో.

౨౫. ‘‘తస్స సరీరే నిబ్బత్తా, పభామాలా అనుత్తరా;

దివా వా యది వా రత్తిం, సమన్తా ఫరతి యోజనం.

౨౬. ‘‘సట్ఠివస్ససహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా దిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౨౭. ‘‘దస్సయిత్వా బుద్ధబలం అమతం లోకే పకాసయం;

నిబ్బాయి అనుపాదానో, యథగ్గుపాదానసఙ్ఖయా.

౨౮. ‘‘సో చ కాయో రతననిభో, సో చ ధమ్మో అసాదిసో;

సబ్బం తమన్తరహితం, నను రిత్తా సబ్బసఙ్ఖారా’’తి.

తత్థ ఓభాసేతీతి పకాసయతి. ఉగ్గతోతి ఉస్సితో. పభామాలాతి పభావేలా. యథగ్గీతి అగ్గి వియ. ఉపాదానసఙ్ఖయాతి ఇన్ధనక్ఖయా. సో చ కాయో రతననిభోతి సో చ తస్స భగవతో కాయో సువణ్ణవణ్ణో. ‘‘తఞ్చ కాయం రతననిభ’’న్తిపి పాఠో, లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. సోయేవ పనస్సత్థో. సేసగాథాసు సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

రేవతబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో పఞ్చమో బుద్ధవంసో.