నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స
ఖుద్దకనికాయే
బుద్ధవంస-అట్ఠకథా
గన్థారమ్భకథా
అనన్తఞాణం కరుణాలయం లయం, మలస్స బుద్ధం సుసమాహితం హితం;
నమామి ధమ్మం భవసంవరం వరం, గుణాకరఞ్చేవ నిరఙ్గణం గణం.
పఞ్ఞాయ సేట్ఠో జినసావకానం, యం ధమ్మసేనాపతి ధమ్మరాజం;
అపుచ్ఛి సత్థారమపారపారగుం, నిరఙ్గణం ఞాతిగణస్స మజ్ఝే.
సుబుద్ధవంసేనిధ బుద్ధవంసో, విసుద్ధవంసేన వినాయకేన;
హతావకాసేన పకాసితో యో, సమాధివాసేన తథాగతేన.
యావజ్జకాలా అవినాసయన్తా, పాళిక్కమఞ్చేవ చ పాళియత్థం;
కథానుసన్ధిం సుగతస్స పుత్తా, యథాసుతంయేవ సమాహరింసు.
తస్సేవ సమ్బుద్ధవరన్వయస్స, సదా జనానం సవనామతస్స;
పసాదపఞ్ఞాజననస్స యస్మా, సంవణ్ణనానుక్కమతో పవత్తా.
సక్కచ్చసద్ధమ్మరతేన బుద్ధసీహేన సీలాదిగుణోదితేన;
ఆయాచితోహం సుచిరమ్పి కాలం, తస్మాస్స సంవణ్ణనమారభిస్సం.
సదా జనానం కలినాసనస్స, చిరట్ఠితత్థం జినసాసనస్స;
మమాపి పుఞ్ఞోదయవుద్ధియత్థం, పసాదనత్థఞ్చ మహాజనస్స.
మహావిహారాగతపాళిమగ్గసన్నిస్సితా సఙ్కరదోసహీనా;
సమాసతోయం పన బుద్ధవంససంవణ్ణనా హేస్సతి సారభూతా.
సోతబ్బరూపం పన బుద్ధవంసకథాయ అఞ్ఞం ఇధ నత్థి యస్మా;
పసాదనం బుద్ధగుణే రతానం, పవాహనం పాపమహామలస్స.
తస్మా హి సక్కచ్చసమాధియుత్తా, విహాయ విక్ఖేపమనఞ్ఞచిత్తా;
సంవణ్ణనం వణ్ణయతో సువణ్ణం, నిధాయ కణ్ణం మధురం సుణాథ.
సబ్బమ్పి హిత్వా పన కిచ్చమఞ్ఞం, సక్కచ్చ మచ్చేనిధ నిచ్చకాలం;
సోతుం కథేతుమ్పి బుధేన యుత్తా, కథా పనాయం అతిదుల్లభాతి.
తత్థ ‘‘బుద్ధవంససంవణ్ణనా హేస్సతి సారభూతా’’తి వుత్తత్తా బుద్ధవంసో తావ వవత్థపేతబ్బో. తత్రిదం వవత్థానం – ఇతో హేట్ఠా కప్పసతసహస్సాధికేసు చతూసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసు ఉప్పన్నానం పఞ్చవీసతియా బుద్ధానం ఉప్పన్నకప్పాదిపరిచ్ఛేదవసేన పవేణివిత్థారకథా ‘‘బుద్ధవంసో నామా’’తి వేదితబ్బో.
స్వాయం కప్పపరిచ్ఛేదో నామపరిచ్ఛేదో గోత్తపరిచ్ఛేదో జాతిపరిచ్ఛేదో నగరపరిచ్ఛేదో పితుపరిచ్ఛేదో మాతుపరిచ్ఛేదో బోధిరుక్ఖపరిచ్ఛేదో ధమ్మచక్కప్పవత్తనపరిచ్ఛేదో అభిసమయపరిచ్ఛేదో సావకసన్నిపాతపరిచ్ఛేదో అగ్గసావకపరిచ్ఛేదో ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదో అగ్గసావికాపరిచ్ఛేదో పరివారభిక్ఖుపరిచ్ఛేదో రంసిపరిచ్ఛేదో సరీరప్పమాణపరిచ్ఛేదో బోధిసత్తాధికారపరిచ్ఛేదో బ్యాకరణపరిచ్ఛేదో బోధిసత్తపధానపరిచ్ఛేదో ఆయుపరిచ్ఛేదో పరినిబ్బానపరిచ్ఛేదోతి ఇమేహి పాళియా ఆగతేహి బావీసతియా పరిచ్ఛేదేహి పరిచ్ఛిన్నో వవత్థితో.
పాళిఅనారుళ్హో పన సమ్బహులవారోపేత్థ ఆనేతబ్బో. సో అగారవాసపరిచ్ఛేదో పాసాదత్తయపరిచ్ఛేదో నాటకిత్థిపరిచ్ఛేదో అగ్గమహేసిపరిచ్ఛేదో పుత్తపరిచ్ఛేదో యానపరిచ్ఛేదో అభినిక్ఖమనపరిచ్ఛేదో పధానపరిచ్ఛేదో ఉపట్ఠాకపరిచ్ఛేదో విహారపరిచ్ఛేదోతి దసధా వవత్థితో హోతి.
తం సమ్బహులవారమ్పి, యథాట్ఠానే మయం పన;
దస్సేత్వావ గమిస్సామ, తత్థ తత్థ సమాసతో.
సో ఏవం వవత్థితో పన –
కేనాయం దేసితో కత్థ, కస్సత్థాయ చ దేసితో;
కిమత్థాయ కదా కస్స, వచనం కేన చాభతో.
సబ్బమేతం విధిం వత్వా, పుబ్బమేవ సమాసతో;
పచ్ఛాహం బుద్ధవంసస్స, కరిస్సామత్థవణ్ణనన్తి.
తత్థ కేనాయం దేసితోతి అయం బుద్ధవంసో కేన దేసితో? సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణచారేన దసబలేన చతువేసారజ్జవిసారదేన ధమ్మరాజేన ధమ్మస్సామినా తథాగతేన సబ్బఞ్ఞునా సమ్మాసమ్బుద్ధేన దేసితో.
కత్థ దేసితోతి? కపిలవత్థుమహానగరే నిగ్రోధారామమహావిహారే పరమరుచిరసన్దస్సనే దేవమనుస్సనయననిపాతభూతే రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తేన దేసితో.
కస్సత్థాయ చ దేసితోతి? ద్వాసీతియా ఞాతిసహస్సానం అనేకకోటీనఞ్చ దేవమనుస్సానం అత్థాయ దేసితో.
కిమత్థాయ దేసితోతి? చతురోఘనిత్థరణత్థాయ దేసితో.
కదా దేసితోతి భగవా హి పఠమబోధియం వీసతివస్సాని అనిబద్ధవాసో హుత్వా యత్థ యత్థ ఫాసుకం హోతి, తత్థ తత్థేవ గన్త్వా వసి. కథం? పఠమం వస్సం ఇసిపతనే ధమ్మచక్కం (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩ ఆదయో; పటి. మ. ౨.౩౦) పవత్తేత్వా అట్ఠారస బ్రహ్మకోటియో అమతపానం పాయేత్వా బారాణసిం ఉపనిస్సాయ ఇసిపతనే మిగదాయే వసి. దుతియం వస్సం రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే మహావిహారే. తతియచతుత్థానిపి తత్థేవ. పఞ్చమం వేసాలిం ఉపనిస్సాయ మహావనే కూటాగారసాలాయం. ఛట్ఠం మకులపబ్బతే. సత్తమం తావతింసభవనే. అట్ఠమం భగ్గేసు సంసుమారగిరిం ఉపనిస్సాయ భేసకళావనే. నవమం కోసమ్బియం. దసమం పాలిలేయ్యకవనసణ్డే. ఏకాదసమం నాళాయం బ్రాహ్మణగామే. ద్వాదసమం వేరఞ్జాయం. తేరసమం చాలియపబ్బతే. చుద్దసమం జేతవనమహావిహారే. పఞ్చదసమం కపిలవత్థుమహానగరే. సోళసమం ఆళవకం దమేత్వా చతురాసీతిపాణసహస్సాని అమతపానం పాయేత్వా ఆళవియం. సత్తరసమం రాజగహేయేవ. అట్ఠారసమం చాలియపబ్బతేయేవ. తథా ఏకూనవీసతిమం వీసతిమం పన వస్సం రాజగహేయేవ వసి. తేన వుత్తం – ‘‘భగవా హి పఠమబోధియం వీసతివస్సాని అనిబద్ధవాసో హుత్వా యత్థ యత్థ ఫాసుకం హోతి, తత్థ తత్థేవ గన్త్వా వసీ’’తి. తతో పట్ఠాయ పన సావత్థింయేవ ఉపనిస్సాయ జేతవనమహావిహారే చ పుబ్బారామే చ ధువపరిభోగవసేన వసి.
యదా పన సత్థా బుద్ధో హుత్వా బారాణసియం ఇసిపతనే మిగదాయే పఠమం వస్సం వసిత్వా వుట్ఠవస్సో పవారేత్వా ఉరువేలం గన్త్వా తత్థ తయో మాసే వసన్తో తేభాతికజటిలే దమేత్వా భిక్ఖుసహస్సేహి కతపరివారో ఫుస్సమాసపుణ్ణమాయం రాజగహం గన్త్వా ద్వే మాసే తత్థేవ వసి, తదా బారాణసితో నిక్ఖన్తస్స పనస్స పఞ్చ మాసా జాతా. సకలో హేమన్తో అతిక్కన్తో. ఉదాయిత్థేరస్స ఆగతదివసతో సత్తట్ఠదివసా వీతివత్తా. సో పన ఫగ్గునీపుణ్ణమాసియం చిన్తేసి – ‘‘అతిక్కన్తో హేమన్తో, వసన్తకాలో అనుప్పత్తో, సమయో తథాగతస్స కపిలపురం గన్తు’’న్తి. సో ఏవం చిన్తేత్వా కులనగరగమనత్థాయ సట్ఠిమత్తాహి గాథాహి గమనవణ్ణం వణ్ణేసి. అథ సత్థా చస్స వచనం సుత్వా ఞాతిసఙ్గహం కాతుకామో హుత్వా అఙ్గమగధవాసీనం కులపుత్తానం దసహి సహస్సేహి కపిలవత్థువాసీనం దసహి సహస్సేహీతి సబ్బేహేవ వీసతియా ఖీణాసవసహస్సేహి పరివుతో రాజగహతో నిక్ఖమిత్వా దివసే దివసే యోజనం గచ్ఛన్తో రాజగహతో సట్ఠియోజనం కపిలవత్థుపురం ద్వీహి మాసేహి సమ్పాపుణిత్వా తత్థ ఞాతీనం వన్దాపనత్థం యమకపాటిహారియం అకాసి. తదాయం బుద్ధవంసో దేసితో.
కస్స వచనన్తి? సావకపచ్చేకబుద్ధానం అసాధారణం సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ వచనం.
కేనాభతోతి? ఆచరియపరమ్పరాయ ఆభతో. అయఞ్హి సారిపుత్తత్థేరో భద్దజీ తిస్సో కోసియపుత్తో సిగ్గవో మోగ్గలిపుత్తో సుదత్తో ధమ్మికో దాసకో సోణకో రేవతోతి ఏవమాదీహి యావ తతియసఙ్గీతికాలా ఆభతో, తతో ఉద్ధమ్పి తేసంయేవ సిస్సానుసిస్సేహీతి ఏవం తావ ఆచరియపరమ్పరాయ యావజ్జకాలా ఆభతోతి వేదితబ్బో.
ఏత్తావతా –
‘‘కేనాయం దేసితో కత్థ, కస్సత్థాయ చ దేసితో;
కిమత్థాయ కదా కస్స, వచనం కేన చాభతో’’తి. –
అయం గాథా వుత్తత్థా హోతి.
నిదానకథా
బాహిరనిదానం
ఏవం ఆభతస్స పనస్స ఇదాని అత్థవణ్ణనా హోతి, సా పనాయం అత్థవణ్ణనా యస్మా దూరేనిదానం అవిదూరేనిదానం సన్తికేనిదానన్తి, ఇమాని తీణి నిదానాని దస్సేత్వావ వణ్ణితా సువణ్ణితా నామ హోతి. యే చ నం సుణన్తి, తేహి సముదాగమతో పట్ఠాయ విఞ్ఞాతత్తా సువిఞ్ఞాతావ హోతి, తస్మా తాని నిదానాని దస్సేత్వావ వణ్ణయిస్సామ.
తత్థ ఆదితో పట్ఠాయ తావ తేసం నిదానానం పరిచ్ఛేదో వేదితబ్బో. తత్రాయం సఙ్ఖేపతో అత్థదీపనా – దీపఙ్కరదసబలస్స పాదమూలే కతాభినీహారస్స మహాసత్తస్స యావ వేస్సన్తరత్తభావా చవిత్వా తుసితభవనే నిబ్బత్తి, తావ పవత్తా కథా దూరేనిదానం నామ. తుసితభవనతో చవిత్వా యావ బోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తి, తావ పవత్తా కథా అవిదూరేనిదానం నామ. ‘‘ఏకం సమయం భగవా సావత్థియం విహరతి జేతవనే అనాథపిణ్డికస్స ఆరామే’’తి చ, ‘‘రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే’’తి చ, ‘‘వేసాలియం విహరతి మహావనే కూటాగారసాలాయ’’న్తి చ ఏవం మహాబోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణప్పత్తితో యావ పరినిబ్బానమఞ్చా ఏతస్మిం అన్తరే భగవా యత్థ యత్థ విహాసి, తం తం సన్తికేనిదానం నామాతి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా సఙ్ఖేపేనేవ తిణ్ణం దూరావిదూరసన్తికేనిదానానం వసేన బాహిరనిదానవణ్ణనా సమత్తా హోతీతి.
అబ్భన్తరనిదానం
౧. రతనచఙ్కమనకణ్డవణ్ణనా
ఇదాని పన –
౧. ‘‘బ్రహ్మా చ లోకాధిపతీ సహమ్పతీ, కతఞ్జలీ అనధివరం అయాచథ;
సన్తీధ సత్తాప్పరజక్ఖజాతికా, దేసేహి ధమ్మం అనుకమ్పిమం పజ’’న్తి. –
ఆదినయప్పవత్తస్స అబ్భన్తరనిదానస్స అత్థవణ్ణనా హోతి.
ఏత్థ ‘‘ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే’’తిఆదిసుత్తన్తేసు వియ – ‘‘ఏకం సమయం భగవా సక్కేసు విహరతి కపిలవత్థుస్మిం నిగ్రోధారామే. అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో యేన భగవా తేనుపసఙ్కమి; ఉపసఙ్కమిత్వా భగవన్తం బుద్ధవంసం అపుచ్ఛీ’’తి ఏవమాదినా నయేన నిదానం అవత్వా కస్మా ‘‘బ్రహ్మా చ లోకాధిపతీ సహమ్పతీ, కతఞ్జలీ అనధివరం అయాచథా’’తిఆదినా నయేన నిదానం వుత్తన్తి? వుచ్చతే – భగవతో సబ్బధమ్మదేసనాకారణభూతాయ బ్రహ్మునో ధమ్మదేసనాయాచనాయ సన్దస్సనత్థం వుత్తన్తి.
‘‘కదాయం ధమ్మదేసనత్థం, అజ్ఝిట్ఠో బ్రహ్మునా జినో;
కదా కత్థ చ కేనాయం, గాథా హి సముదీరితా’’తి.
వుచ్చతే – బుద్ధభూతస్స పన భగవతో అట్ఠమే సత్తాహే సత్థా ధమ్మదేసనత్థాయ బ్రహ్మునా అజ్ఝిట్ఠో ఆయాచితో. తత్రాయం అనుపుబ్బికథా – మహాపురిసో కిర కతాభినీహారో మహాభినిక్ఖమనదివసే వివటపాకటబీభచ్ఛసయనాసనచేటికా నాటకిత్థియో దిస్వా అతీవ సంవిగ్గహదయో పటేకదేసావచ్ఛన్నం ఛన్నం ఆమన్తేత్వా – ‘‘అరినరవరమన్థకం కణ్డకం నామ తురఙ్గవరమాహరా’’తి కణ్డకం ఆహరాపేత్వా ఛన్నసహాయో వరతురఙ్గమారుయ్హ నగరద్వారే అధివత్థాయ దేవతాయ నగరద్వారే వివటే నగరతో నిక్ఖమిత్వా తీణి రజ్జాని తేన రత్తావసేసేన అతిక్కమిత్వా అనోమసత్తో అనోమాయ నామ నదియా తీరే ఠత్వా ఛన్నమేవమాహ – ‘‘ఛన్న, త్వం మమ ఇమాని అఞ్ఞేహి అసాధారణాని ఆభరణాని కణ్డకఞ్చ వరతురఙ్గమాదాయ కపిలపురం గచ్ఛాహీ’’తి ఛన్నం విస్సజ్జేత్వా అసితోరగనీలుప్పలసదిసేనాసినా సకేసమకుటం ఛిన్దిత్వా ఆకాసే ఉక్ఖిపిత్వా దేవదత్తియం పత్తచీవరం గహేత్వా సయమేవ పబ్బజిత్వా అనుపుబ్బేన చారికం చరమానో అనిలబలసముద్ధుతతరఙ్గభఙ్గం అసఙ్గం గఙ్గం నదిం ఉత్తరిత్వా మణిగణరంసిజాలవిజ్జోతితరాజగహం రాజగహం నామ నగరం పవిసిత్వా తత్థ ఇస్సరియమదమత్తం జనం పరిహాసేన్తో వియ చ ఉద్ధతవేసస్స జనస్స లజ్జముప్పాదయమానో వియ చ వయకన్తీహి నాగరజనహదయాని అత్తని బన్ధన్తో వియ చ ద్వతింసవరమహాపురిసలక్ఖణవిరాజితాయ రూపసిరియా సబ్బజననయనాని విలుమ్పమానో వియ చ రూపీపాదసఞ్చరో పుఞ్ఞసఞ్చయో వియ చ పబ్బతో వియ చ గమనేన నిస్సఙ్గో సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో యుగమత్తం పేక్ఖమానో రాజగహం పిణ్డాయ చరిత్వా యాపనమత్తం భత్తం గహేత్వా నగరతో నిక్ఖమిత్వా పణ్డవపబ్బతపస్సే ఛాయూదకసమ్పన్నే సుచిభూమిభాగే పరమరమణీయే పవివిత్తే ఓకాసే నిసీదిత్వా పటిసఙ్ఖానబలేన మిస్సకభత్తం పరిభుఞ్జిత్వా పణ్డవగిరానుసారేన బిమ్బిసారేన మగధమహారాజేన మహాపురిసస్స సన్తికం గన్త్వా నామగోత్తం పుచ్ఛిత్వా తేన పముదితహదయేన ‘‘మమ రజ్జభాగం గణ్హాహీ’’తి రజ్జేన నిమన్తియమానో – ‘‘అలం, మహారాజ, న మయ్హం రజ్జేనత్థో అహం రజ్జం పహాయ లోకహితత్థాయ పధానమనుయుఞ్జిత్వా లోకే వివటచ్ఛదో బుద్ధో భవిస్సామీతి నిక్ఖన్తో’’తి వత్వా తేన చ ‘‘బుద్ధో హుత్వా సబ్బపఠమం మమ విజితం ఓసరేయ్యాథా’’తి వుత్తో ‘సాధూ’తి తస్స పటిఞ్ఞం దత్వా ఆళారఞ్చ ఉదకఞ్చ ఉపసఙ్కమిత్వా తేసం ధమ్మదేసనాయ సారం అవిన్దన్తో తతో పక్కమిత్వా ఉరువేలాయం ఛబ్బస్సాని దుక్కరకారికం కరోన్తోపి అమతం అధిగన్తుం అసక్కోన్తో ఓళారికాహారపటిసేవనేన సరీరం సన్తప్పేసి.
తదా పన ఉరువేలాయం సేనానిగమే సేనానిగమకుటుమ్బికస్స ధీతా సుజాతా నామ దారికా వయప్పత్తా ఏకస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖే పత్థనమకాసి – ‘‘సచాహం సమజాతికం కులఘరం గన్త్వా పఠమగబ్భే పుత్తం లభిస్సామి, బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి. తస్సా సా పత్థనా సమిజ్ఝి. సా వేసాఖపుణ్ణమదివసే ‘‘అజ్జ బలికమ్మం కరిస్సామీ’’తి పాతోవ పాయాసం అనాయాసం పరమమధురం సమ్పటిపాదేసి. బోధిసత్తోపి తదహేవ కతసరీరపటిజగ్గనో భిక్ఖాచారకాలం ఆగమయమానో పాతోవ గన్త్వా తస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖమూలే నిసీది. అథ ఖో పుణ్ణా నామ దాసీ తస్సా ధాతీ రుక్ఖమూలసోధనత్థాయ గతా బోధిసత్తం పాచీనలోకధాతుం ఓలోకయమానం నిసిన్నం సఞ్ఝాప్పభానురఞ్జితవరకనకగిరిసిఖరసదిససరీరసోభం తిమిరనికరనిధానకరం కమలవనవికసనకరం ఘనవివరముపగతం దివసకరమివ తరువరముపగతం మునిదివసకరమద్దస. సరీరతో చస్స నిక్ఖన్తాహి పభాహి సకలఞ్చ తం రుక్ఖం సువణ్ణవణ్ణం దిస్వా తస్సా ఏతదహోసి – ‘‘అజ్జ అమ్హాకం దేవతా రుక్ఖతో ఓరుయ్హ సహత్థేనేవ బలిం పటిగ్గహేతుకామా హుత్వా నిసిన్నా’’తి. సా వేగేన గన్త్వా సుజాతాయ ఏతమత్థం ఆరోచేసి.
తతో సుజాతా సఞ్జాతసద్ధా హుత్వా సబ్బాలఙ్కారేన అలఙ్కరిత్వా సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం పరమమధురస్స మధుపాయాసస్స పూరేత్వా అపరాయ సువణ్ణపాతియా పిదహిత్వా సీసేనాదాయ నిగ్రోధరుక్ఖాభిముఖీ అగమాసి. సా గచ్ఛన్తీ దూరతోవ తం బోధిసత్తం రుక్ఖదేవతమివ సకలం తం రుక్ఖం సరీరప్పభాయ సువణ్ణవణ్ణం కత్వా పుఞ్ఞసఞ్చయమివ రూపవన్తం నిసిన్నం దిస్వా పీతిసోమనస్సజాతా సుజాతా ‘‘రుక్ఖదేవతా’’తి సఞ్ఞాయ దిట్ఠట్ఠానతో పట్ఠాయ ఓనతోనతా గన్త్వా సీసతో తం సువణ్ణపాతిం ఓతారేత్వా మహాసత్తస్స హత్థే ఠపేత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా – ‘‘యథా మమ మనోరథో నిప్ఫన్నో, ఏవం తుమ్హాకమ్పి నిప్ఫజ్జతూ’’తి వత్వా పక్కామి.
అథ ఖో బోధిసత్తోపి సువణ్ణపాతిం గహేత్వా నేరఞ్జరాయ నదియా తీరం గన్త్వా సుప్పతిట్ఠితస్స నామ తిత్థస్స తీరే సువణ్ణపాతిం ఠపేత్వా న్హత్వా పచ్చుత్తరిత్వా ఏకూనపఞ్ఞాసపిణ్డే కరోన్తో తం పాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా – ‘‘సచాహం అజ్జ బుద్ధో భవిస్సామి, అయం సువణ్ణపాతి పటిసోతం గచ్ఛతూ’’తి ఖిపి. సా పాతి పటిసోతం గన్త్వా కాళస్స నామ నాగరాజస్స భవనం పవిసిత్వా తిణ్ణం బుద్ధానం థాలకాని ఉక్ఖిపిత్వా తేసం హేట్ఠా అట్ఠాసి.
మహాసత్తో తత్థేవ వనసణ్డే దివావిహారం వీతినామేత్వా సాయన్హసమయే సోత్థియేన నామ తిణహారకేన మహాపురిసస్స ఆకారం ఞత్వా దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా బోధిమణ్డమారుయ్హ దక్ఖిణదిసాభాగే అట్ఠాసి. సో పన పదేసో పదుమినిపత్తే ఉదకబిన్దు వియ అకమ్పిత్థ. మహాపురిసో – ‘‘అయం పదేసో మమ గుణం ధారేతుం అసమత్థో’’తి పచ్ఛిమదిసాభాగమగమాసి. సోపి తథేవ కమ్పిత్థ. పున ఉత్తరదిసాభాగమగమాసి. సోపి తథేవ కమ్పిత్థ. పున పురత్థిమదిసాభాగమగమాసి. తత్థ పల్లఙ్కప్పమాణట్ఠానం నిచ్చలం అహోసి. మహాపురిసో – ‘‘ఇదం ఠానం కిలేసవిద్ధంసనట్ఠాన’’న్తి సన్నిట్ఠానం కత్వా తాని తిణాని అగ్గే గహేత్వా చాలేసి. తాని తూలికగ్గేన పరిచ్ఛిన్నాని వియ అహేసుం. బోధిసత్తో – ‘‘బోధిం అపత్వావ ఇమం పల్లఙ్కం న భిన్దిస్సామీ’’తి చతురఙ్గవీరియం అధిట్ఠహిత్వా పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా బోధిక్ఖన్ధం పిట్ఠితో కత్వా పురత్థాభిముఖో నిసీది.
తఙ్ఖణఞ్ఞేవ సబ్బలోకాభిహారో మారో బాహుసహస్సం మాపేత్వా దియడ్ఢయోజనసతికం హిమగిరిసిఖరసదిసం గిరిమేఖలం నామ అరివరవారణం వరవారణం అభిరుయ్హ నవయోజనికేన ధనుఅసిఫరసుసరసత్తిసబలేనాతిబహలేన మారబలేన సమ్పరివుతో సమన్తా పబ్బతో వియ అజ్ఝోత్థరన్తో మహాసపత్తం వియ మహాసత్తం సముపాగమి. మహాపురిసో సూరియే ధరన్తేయేవ అతితుమూలం మారబలం విధమిత్వా వికసితజయసుమనకుసుమసదిసస్స చీవరస్స ఉపరి పతమానేహి రత్తపవాలఙ్కురసదిసరుచిరదస్సనేహి బోధిరుక్ఖఙ్కురేహి పీతియా వియ పూజియమానో ఏవ పఠమయామే పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణం లభిత్వా మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుఞాణం విసోధేత్వా పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా వట్టవివట్టం సమ్మసన్తో అరుణోదయే బుద్ధో హుత్వా –
‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;
గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.
‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;
సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;
విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) –
ఇమం ఉదానం ఉదానేత్వా సత్తాహం విముత్తిసుఖపటిసేవనేన వీతినామేత్వా అట్ఠమే దివసే సమాపత్తితో వుట్ఠాయ దేవతానం కఙ్ఖం ఞత్వా తాసం కఙ్ఖావిధమనత్థం ఆకాసే ఉప్పతిత్వా యమకపాటిహారియం దస్సేత్వా తాసం కఙ్ఖం విధమిత్వా పల్లఙ్కతో ఈసకం పాచీననిస్సితే ఉత్తరదిసాభాగే ఠత్వా – ‘‘ఇమస్మిం వత మే పల్లఙ్కే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిద్ధ’’న్తి చత్తారి అసఙ్ఖ్యేయ్యాని కప్పసతసహస్సఞ్చ పూరితానం పారమీనం ఫలాధిగమట్ఠానం పల్లఙ్కఞ్చేవ బోధిరుక్ఖఞ్చ అనిమిసేహి అక్ఖీహి ఓలోకయమానో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం అనిమిసచేతియం నామ జాతం.
అథ పల్లఙ్కస్స చ ఠితట్ఠానస్స చ అన్తరే పురత్థిమపచ్ఛిమతో ఆయతే రతనచఙ్కమే చఙ్కమన్తో సత్తాహం వీతినామేసి, తం ఠానం రతనచఙ్కమచేతియం నామ జాతం. తతో పచ్ఛిమదిసాభాగే దేవతా రతనఘరం నామ మాపేసుం, తత్థ పల్లఙ్కేన నిసీదిత్వా అభిధమ్మపిటకం విసేసతో చేత్థ అనన్తనయసమన్తపట్ఠానం విచినన్తో సత్తాహం వీతినామేసి. తం ఠానం రతనఘరచేతియం నామ జాతం. ఏవం బోధిసమీపేయేవ చత్తారి సత్తాహాని వీతినామేత్వా పఞ్చమే సత్తాహే బోధిరుక్ఖమూలా యేన అజపాలనిగ్రోధో తేనుపసఙ్కమి; తత్థాపి ధమ్మం విచినన్తోయేవ విముత్తిసుఖఞ్చ పటిసంవేదేన్తో అజపాలనిగ్రోధే సత్తాహం వీతినామేసి.
ఏవం అపరం సత్తాహం ముచలిన్దే నిసీది. తస్స నిసిన్నమత్తస్సేవ భగవతో సకలచక్కవాళగబ్భం పూరేన్తో మహాఅకాలమేఘో ఉదపాది. తస్మిం పన ఉప్పన్నే ముచలిన్దో నాగరాజా చిన్తేసి – ‘‘అయం మహామేఘో సత్థరి మయ్హం భవనం పవిట్ఠమత్తే ఉప్పన్నో వాసాగారమస్స లద్ధుం వట్టతీ’’తి. సో సత్తరతనమయం దేవవిమానసదిసం దిబ్బవిమానం నిమ్మినితుం సమత్థోపి ఏవం కతే – ‘‘న మయ్హం మహప్ఫలం భవిస్సతి, దసబలస్స కాయవేయ్యావచ్చం కరిస్సామీ’’తి అతిమహన్తం అత్తభావం కత్వా సత్థారం సత్తక్ఖత్తుం భోగేహి పరిక్ఖిపిత్వా ఉపరి మహన్తం ఫణం కత్వా అట్ఠాసి. అథ భగవా పరిక్ఖేపస్స అన్తోవ మహతి ఓకాసే సబ్బరతనమయే పచ్చగ్ఘపల్లఙ్కే ఉపరి వినిగ్గలన్తవివిధసురభికుసుమదామవితానే వివిధసురభిగన్ధవాసితే గన్ధకుటియం విహరన్తో వియ విహాసి. ఏవం భగవా తం సత్తాహం తత్థ వీతినామేత్వా తతో అపరం సత్తాహం రాజాయతనే నిసీది. తత్థాపి విముత్తిసుఖపటిసంవేదియేవ. ఏత్తావతా సత్తసత్తాహాని పరిపుణ్ణాని అహేసుం. ఏత్థన్తరే భగవా ఝానసుఖేన ఫలసుఖేన చ వీతినామేసి.
అథస్స సత్తసత్తాహాతిక్కమే – ‘‘ముఖం ధోవిస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పజ్జి. సక్కో దేవానమిన్దో అగదహరీతకం ఆహరిత్వా అదాసి. అథస్స సక్కో నాగలతాదన్తకట్ఠఞ్చ ముఖధోవనఉదకఞ్చ అదాసి. తతో భగవా దన్తకట్ఠం ఖాదిత్వా అనోతత్తదహోదకేన ముఖం ధోవిత్వా రాజాయతనమూలే నిసీది. తస్మిం సమయే చతూహి లోకపాలేహి ఉపనీతే పచ్చగ్ఘే సేలమయే పత్తే తపుస్సభల్లికానం వాణిజానం మన్థఞ్చ మధుపిణ్డికఞ్చ పటిగ్గహేత్వా పరిభుఞ్జిత్వా పచ్చాగన్త్వా అజపాలనిగ్రోధరుక్ఖమూలే నిసీది. అథస్స తత్థ నిసిన్నమత్తస్సేవ అత్తనా అధిగతస్స ధమ్మస్స గమ్భీరభావం పచ్చవేక్ఖన్తస్స సబ్బబుద్ధానం ఆచిణ్ణో – ‘‘అధిగతో ఖో మ్యాయం ధమ్మో గమ్భీరో దుద్దసో దురనుబోధో సన్తో పణీతో అతక్కావచరో నిపుణో పణ్డితవేదనీయో’’తి (మ. ని. ౨.౨౮౧; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౭) పరేసం ధమ్మం అదేసేతుకామతాకారప్పత్తో పరివితక్కో ఉదపాది.
అథ బ్రహ్మా సహమ్పతి దసబలస్స చేతసా చేతోపరివితక్కమఞ్ఞాయ – ‘‘నస్సతి వత, భో, లోకో, వినస్సతి వత, భో, లోకో’’తి (సం. ని. ౧.౧౭౨; మ. ని. ౧.౨౮౨; మహావ. ౮) వాచం నిచ్ఛారేన్తో దససహస్సచక్కవాళబ్రహ్మగణపరివుతో సక్కసుయామసన్తుసితపరనిమ్మితవసవత్తీహి అనుగతో ఆగన్త్వా భగవతో పురతో పాతురహోసి. సో అత్తనో పతిట్ఠానత్థాయ పథవిం నిమ్మినిత్వా దక్ఖిణం జాణుమణ్డలం పథవియం నిహన్త్వా జలజామలావికలకమలమకులసదిసం దసనఖసమోధానసముజ్జలమఞ్జలిం సిరస్మిం కత్వా – ‘‘దేసేతు, భన్తే, భగవా ధమ్మం, దేసేతు సుగతో ధమ్మం, సన్తి సత్తా అప్పరజక్ఖజాతికా, అస్సవనతా ధమ్మస్స పరిహాయన్తి, భవిస్సన్తి ధమ్మస్స అఞ్ఞాతారో’’తి (సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౮) –
‘‘పాతురహోసి మగధేసు పుబ్బే, ధమ్మో అసుద్ధో సమలేహి చిన్తితో;
అపాపురేతం అమతస్స ద్వారం, సుణన్తు ధమ్మం విమలేనానుబుద్ధం.
‘‘సేలే యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో, యథాపి పస్సే జనతం సమన్తతో;
తథూపమం ధమ్మమయం సుమేధ, పాసాదమారుయ్హ సమన్తచక్ఖు;
సోకావతిణ్ణం జనతమపేతసోకో, అవేక్ఖస్సు జాతిజరాభిభూతం.
‘‘ఉట్ఠేహి వీర విజితసఙ్గామ, సత్థవాహ అనణ విచర లోకే;
దేసస్సు భగవా ధమ్మం, అఞ్ఞాతారో భవిస్సన్తీ’’తి. (మ. ని. ౧.౨౮౨; సం. ని. ౧.౧౭౨; మహావ. ౮) –
‘‘నను తుమ్హేహి ‘బుద్ధో బోధేయ్యం తిణ్ణో తారేయ్యం ముత్తో మోచేయ్య’’’న్తి –
‘‘కిం మే అఞ్ఞాతవేసేన, ధమ్మం సచ్ఛికతేనిధ;
సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా, తారయిస్సం సదేవక’’న్తి. (బు. వం. ౨.౫౫) –
పత్థనం కత్వా పారమియో పూరేత్వా సబ్బఞ్ఞుభావం పత్తోతి చ, ‘‘తుమ్హేహి ధమ్మే అదేసియమానే కో హి నామ అఞ్ఞో ధమ్మం దేసేస్సతి, కిమఞ్ఞం లోకస్స సరణం తాణం లేణం పరాయన’’న్తి చ ఏవమాదీహి అనేకేహి నయేహి భగవన్తం ధమ్మదేసనత్థం అయాచి. తేన వుత్తం – ‘‘బుద్ధభూతస్స పన భగవతో అట్ఠమే సత్తాహే సత్థా ధమ్మదేసనత్థాయ బ్రహ్మునా ఆయాచితో’’తి.
ఇదాని ‘‘కదా కత్థ చ కేనాయం, గాథా హి సముదీరితా’’తి ఇమేసం పఞ్హానం విస్సజ్జనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. తత్థ కదా వుత్తాతి? పఠమమహాసఙ్గీతికాలే వుత్తా. పఠమమహాసఙ్గీతి నామేసా సఙ్గీతిక్ఖన్ధే (చూళవ. ౪౩౭) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. కత్థ కేన వుత్తాతి? భగవతి కిర పరినిబ్బుతే రాజగహనగరే వేభారపబ్బతపస్సే సత్తపణ్ణిగుహాద్వారే విజితసబ్బసత్తునా అజాతసత్తునా మగధమహారాజేన ధమ్మసఙ్గాయనత్థం కారితే పరిపుణ్ణచన్దమణ్డలసఙ్కాసే దట్ఠబ్బసారమణ్డే మణ్డపే ధమ్మాసనగతేనాయస్మతా ఆనన్దత్థేరేన ‘‘బ్రహ్మా చ లోకాధిపతీ’’తి అయం గాథా వుత్తాతి వేదితబ్బా. అయమేత్థ గాథాసమ్బన్ధో.
ఏత్తావతా –
‘‘కదాయం ధమ్మదేసనత్థం, అజ్ఝిట్ఠో బ్రహ్మునా జినో;
కదా కత్థ చ కేనాయం, గాథా హి సముదీరితా’’తి. –
అయమ్పి గాథా వుత్తత్థా హోతి. ఏవం ఇమినా సమ్బన్ధేన వుత్తాయ పనస్సా అనుత్తానపదవణ్ణనం కరిస్సామ.
తత్థ బ్రహ్మాతి బ్రూహితో తేహి తేహి గుణవిసేసేహీతి బ్రహ్మా. అయం పన బ్రహ్మ-సద్దో మహాబ్రహ్మబ్రాహ్మణతథాగతమాతాపితుసేట్ఠాదీసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘ద్విసహస్సో బ్రహ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౬౬) మహాబ్రహ్మాతి అధిప్పేతో.
‘‘తమోనుదో బుద్ధో సమన్తచక్ఖు, లోకన్తగూ సబ్బభవాతివత్తో;
అనాసవో సబ్బదుక్ఖప్పహీనో, సచ్చవ్హయో బ్రహ్మే ఉపాసితో మే’’తి. (సు. ని. ౧౧౩౯) –
ఏత్థ బ్రాహ్మణో. ‘‘బ్రహ్మాతి ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్సేతం అధివచన’’న్తి ఏత్థ తథాగతో. ‘‘బ్రహ్మాతి మాతాపితరో పుబ్బాచరియాతి వుచ్చరే’’తి (అ. ని. ౩.౩౧; ౪.౬౩; ఇతివు. ౧౦౬; జా. ౨.౨౦.౧౮౧) ఏత్థ మాతాపితరో. ‘‘బ్రహ్మచక్కం పవత్తేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౮; సం. ని. ౨.౨౧; అ. ని. ౪.౮; ౫.౧౧; పటి. మ. ౨.౪౪) ఏత్థ సేట్ఠో అధిప్పేతో. ఇధ పన పఠమజ్ఝానం పణీతం భావేత్వా పఠమజ్ఝానభూమియం నిబ్బత్తో కప్పాయుకో మహాబ్రహ్మా అధిప్పేతో (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩). చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, బ్రహ్మా చ అఞ్ఞే చ దససు చక్కవాళసహస్సేసు బ్రహ్మానో చాతి అత్థో, పదపూరణమత్తో వా. లోకాధిపతీతి ఏత్థ లోకోతి సఙ్ఖారలోకో సత్తలోకో ఓకాసలోకోతి తయో లోకా. తేసు ఇధ సత్తలోకో అధిప్పేతో. తస్స ఇస్సరో అధిపతీతి లోకాధిపతి, లోకేకదేసస్సాపి అధిపతి లోకాధిపతీతి వుచ్చతి దేవాధిపతి నరాధిపతి వియ.
సహమ్పతీతి సో కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే సహకో నామ థేరో పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో జీవితపరియోసానే పఠమజ్ఝానభూమియం కప్పాయుకమహాబ్రహ్మా హుత్వా నిబ్బత్తో, తత్ర పన నం ‘‘సహమ్పతి బ్రహ్మా’’తి సఞ్జానన్తి. ‘‘సహకపతీ’’తి వత్తబ్బే అనుస్సరాగమం కత్వా రుళ్హీవసేన ‘‘సహమ్పతీ’’తి వదన్తి. కతఞ్జలీతి కతఞ్జలికో, అఞ్జలిపుటం సిరసి కత్వాతి అత్థో. అనధివరన్తి అచ్చన్తవరో అధివరో నాస్స అత్థీతి అనధివరో, న తతో అధికో వరో అత్థీతి వా అనధివరో, అనుత్తరోతి అత్థో, తం అనధివరం. అయాచథాతి అయాచిత్థ అజ్ఝేసి.
ఇదాని యస్సత్థాయ సో భగవన్తం అయాచి, తమత్థం దస్సేతుం ‘‘సన్తీధ సత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సన్తీతి సంవిజ్జన్తి ఉపలబ్భన్తి, బుద్ధచక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తా అత్థీతి అత్థో. ఇధాతి అయం దేసాపదేసే నిపాతో. స్వాయం కత్థచి సాసనం ఉపాదాయ వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో, ఇధ తతియో సమణో, ఇధ చతుత్థో సమణో, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; దీ. ని. ౨.౨౧౪; అ. ని. ౪.౨౪౧). కత్థచి ఓకాసం, యథాహ –
‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;
పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౬౯) –
కత్థచి పదపూరణమత్తమేవ హోతి. యథాహ – ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తి (మ. ని. ౧.౩౦). కత్థచి లోకం ఉపాదాయ, యథాహ – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయా’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౦). ఇధాపి లోకమేవ ఉపాదాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో. తస్మా ఇమస్మిం సత్తలోకేతి అత్థో. సత్తాతి రూపాదీసు ఖన్ధేసు ఛన్దరాగేన సత్తా విసత్తా ఆసత్తా లగ్గా లగితాతి సత్తా, సత్తాతి పాణినో వుచ్చన్తి. రుళ్హీసద్దేన పన వీతరాగేసుపి అయం వోహారో వత్తతియేవ.
అప్పరజక్ఖజాతికాతి పఞ్ఞామయే అక్ఖిమ్హి అప్పం పరిత్తం రాగదోసమోహరజం ఏతేసం ఏవంసభావా చ తేతి అప్పరజక్ఖజాతికా, అప్పం రాగాదిరజమేవ వా యేసం తే అప్పరజక్ఖా, తే అప్పరజక్ఖసభావా అప్పరజక్ఖజాతికాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. తేసం అప్పరజక్ఖజాతికానం. ‘‘సత్తాన’’న్తి విభత్తివిపరిణామం కత్వా – ‘‘దేసేహి ధమ్మ’’న్తి ఇమినా సమ్బన్ధం కత్వా అత్థో దట్ఠబ్బో. దేసేహీతి ఆయాచనవచనమేతం, దేసేహి కథేహి ఉపదిసాతి అత్థో. ధమ్మన్తి ఏత్థ అయం ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిసమాధిపఞ్ఞాపకతిసభావసుఞ్ఞతాపుఞ్ఞఆపత్తిఞేయ్యచతుసచ్చధమ్మాదీసు దిస్సతి. తథా హి – ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం…పే… వేదల్ల’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౩౯; అ. ని. ౪.౧౦౨) పరియత్తియం దిస్సతి. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు సమాధిమ్హి.
‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, వానరిన్ద యథా తవ;
సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, దిట్ఠం సో అతివత్తతీ’’తి. –
ఆదీసు (జా. ౧.౨.౧౪౭) పఞ్ఞాయ. ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా, అథో మరణధమ్మినో’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౩౯) పకతియం. ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా) సభావే. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి ఖన్ధా హోన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతాయం. ‘‘ధమ్మో సుచిణ్ణో సుఖమావహాతీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౧౮౪; థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) పుఞ్ఞే. ‘‘ద్వే అనియతా ధమ్మా’’తిఆదీసు ఆపత్తియం. ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ఞేయ్యే. ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో విదితధమ్మో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯౯; మహావ. ౨౭, ౫౭) చతుసచ్చధమ్మే. ఇధాపి చతుసచ్చధమ్మే దట్ఠబ్బో (మ. ని. అట్ఠ. ౧.సుత్తనిక్ఖేపవణ్ణనా; ధ. స. అట్ఠ. చిత్తుప్పాదకణ్డ ౧). అనుకమ్పాతి అనుకమ్పం అనుద్దయం కరోహి. ఇమన్తి పజం నిద్దిసన్తో ఆహ. పజన్తి పజాతత్తా పజా, తం పజం, సత్తనికాయం సంసారదుక్ఖతో మోచేహీతి అధిప్పాయో. కేచి పన –
‘‘భగవాతి లోకాధిపతీ నరుత్తమో,
కతఞ్జలీ బ్రహ్మగణేహి యాచితో’’తి. –
పఠన్తి. ఏత్తావతా సబ్బసో అయం గాథా వుత్తత్థా హోతి.
అథ భగవతో తం బ్రహ్మునో సహమ్పతిస్స ఆయాచనవచనం సుత్వా అపరిమితసమయసముదితకరుణాబలస్స దసబలస్స పరహితకరణనిపుణమతిచారస్స సబ్బసత్తేసు ఓకాసకరణమత్తేన మహాకరుణా ఉదపాది. తం పన భగవతో కరుణుప్పత్తిం దస్సేన్తేహి సఙ్గీతికాలే సఙ్గీతికారకేహి –
౨. ‘‘సమ్పన్నవిజ్జాచరణస్స తాదినో, జుతిన్ధరస్సన్తిమదేహధారినో;
తథాగతస్సప్పటిపుగ్గలస్స, ఉప్పజ్జి కారుఞ్ఞతా సబ్బసత్తే’’తి. –
అయం గాథా ఠపితా.
తత్థ సమ్పన్నవిజ్జాచరణస్సాతి సమ్పన్నం నామ తివిధం పరిపుణ్ణసమఙ్గిమధురవసేన. తత్థ –
‘‘సమ్పన్నం సాలికేదారం, సువా భుఞ్జన్తి కోసియ;
పటివేదేమి తే బ్రహ్మే, న నం వారేతుముస్సహే’’తి. (జా. ౧.౧౪.౧) –
ఇదం పరిపుణ్ణసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఇదం సమఙ్గిసమ్పన్నం నామ. ‘‘ఇమిస్సా, భన్తే, మహాపథవియా హేట్ఠిమతలం సమ్పన్నం, సేయ్యథాపి ఖుద్దమధుం అనీలకం, ఏవమస్సాద’’న్తి (పారా. ౧౮) ఇదం మధురసమ్పన్నం నామ. ఇధ పరిపుణ్ణసమ్పన్నమ్పి సమఙ్గిసమ్పన్నమ్పి యుజ్జతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౬౪). విజ్జాతి పటిపక్ఖధమ్మే విజ్ఝనట్ఠేన విదితకరణట్ఠేన విన్దితబ్బట్ఠేన చ విజ్జా. తా పన తిస్సోపి విజ్జా అట్ఠపి విజ్జా. తిస్సో విజ్జా భయభేరవసుత్తే (మ. ని. ౧.౫౦ ఆదయో) ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బా, అట్ఠ అమ్బట్ఠసుత్తే (దీ. ని. ౧.౨౭౮ ఆదయో). తత్ర హి విపస్సనాఞాణేన మనోమయిద్ధియా చ సహ ఛ అభిఞ్ఞా పరిగ్గహేత్వా అట్ఠ విజ్జా వుత్తా. చరణన్తి సీలసంవరో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా జాగరియానుయోగో సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం బాహుసచ్చం ఆరద్ధవీరియతా ఉపట్ఠితస్సతితా పఞ్ఞాసమ్పన్నతా చత్తారి రూపావచరజ్ఝానానీతి ఇమే పన్నరస ధమ్మా వేదితబ్బా. ఇమేయేవ హి పన్నరస ధమ్మా యస్మా ఏతేహి చరతి అరియసావకో గచ్ఛతి అమతం దిసం, తస్మా ‘‘చరణ’’న్తి వుత్తా. యథాహ – ‘‘ఇధ, మహానామ, అరియసావకో సీలవా హోతీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪) సబ్బం మజ్ఝిమపణ్ణాసకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. విజ్జా చ చరణఞ్చ విజ్జాచరణాని, సమ్పన్నాని పరిపుణ్ణాని విజ్జాచరణాని యస్స సోయం సమ్పన్నవిజ్జాచరణో, విజ్జాచరణేహి సమ్పన్నో సమఙ్గీభూతో, సమన్నాగతోతి వా సమ్పన్నవిజ్జాచరణో. ఉభయథాపి అత్థో యుజ్జతేవ, తస్స సమ్పన్నవిజ్జాచరణస్స (పారా. అట్ఠ. ౧.౧ వేరఞ్జకణ్డవణ్ణనా).
తాదినోతి ‘‘ఇట్ఠేపి తాదీ అనిట్ఠేపి తాదీ’’తిఆదినా నయేన మహానిద్దేసే (మహాని. ౩౮, ౧౯౨) ఆగతతాదిలక్ఖణేన తాదినో, ఇట్ఠానిట్ఠాదీసు అవికారస్స తాదిసస్సాతి అత్థో. జుతిన్ధరస్సాతి జుతిమతో, యుగన్ధరే సరదసమయే సముదితదివసకరాతిరేకతరసస్సిరికసరీరజుతివిసరధరస్సాతి అత్థో. ‘‘పఞ్ఞాపజ్జోతధరస్సా’’తి వా వత్తుం వట్టతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘చత్తారో లోకే పజ్జోతా, పఞ్చమేత్థ న విజ్జతి;
దివా తపతి ఆదిచ్చో, రత్తిమాభాతి చన్దిమా.
‘‘అథ అగ్గి దివారత్తిం, తత్థ తత్థ పభాసతి;
సమ్బుద్ధో తపతం సేట్ఠో, ఏసా ఆభా అనుత్తరా’’తి. (సం. ని. ౧.౨౬, ౮౫);
తస్మా ఉభయథాపి సరీరపఞ్ఞాజుతివిసరధరస్సాతి అత్థో. అన్తిమదేహధారినోతి సబ్బపచ్ఛిమసరీరధారినో, అపునబ్భవస్సాతి అత్థో.
తథాగతస్సాతి ఏత్థ అట్ఠహి కారణేహి భగవా ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. కతమేహి అట్ఠహి? తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథాకారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతోతి.
కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా యేన అభినీహారేన దానపారమిం పూరేత్వా సీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చఅధిట్ఠానమేత్తుపేక్ఖాపారమిం పూరేత్వా ఇమా దస పారమియో దస ఉపపారమియో దస పరమత్థపారమియోతి సమత్తింస పారమియో పూరేత్వా అఙ్గపరిచ్చాగం జీవితపరిచ్చాగం ధనరజ్జపుత్తదారపరిచ్చాగన్తి ఇమే పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా యథా విపస్సిఆదయో సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతోతి తథాగతో. యథాహ –
‘‘యథేవ లోకమ్హి విపస్సిఆదయో, సబ్బఞ్ఞుభావం మునయో ఇధాగతా;
తథా అయం సక్యమునీపి ఆగతో, తథాగతో వుచ్చతి తేన చక్ఖుమా’’తి.
కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతా విపస్సిఆదయో సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ ఉత్తరాభిముఖా సత్తపదవీతిహారేన గతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా గతోతి తథాగతో. యథాహ –
‘‘ముహుత్తజాతోవ గవమ్పతీ యథా, సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధరం;
సో విక్కమీ సత్తపదాని గోతమో, సేతఞ్చ ఛత్తం అనుధారయుం మరూ.
‘‘గన్త్వాన సో సత్తపదాని గోతమో, దిసా విలోకేసి సమా సమన్తతో;
అట్ఠఙ్గుపేతం గిరమబ్భుదీరయీ, సీహో యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో’’తి.
కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో? సబ్బేసం రూపారూపధమ్మానం సలక్ఖణం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ తథం అవితథం ఞాణగతియా ఆగతో అవిరజ్ఝిత్వా పత్తో అనుబుద్ధోతి తథాగతో.
‘‘సబ్బేసం పన ధమ్మానం, సకసామఞ్ఞలక్ఖణం;
తథమేవాగతో యస్మా, తస్మా సత్థా తథాగతో’’తి.
కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. తాని చ భగవా అభిసమ్బుద్ధో, తస్మా తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా ‘‘తథాగతో’’తి వుచ్చతి. అభిసమ్బుద్ధత్థో హి ఏత్థ గతసద్దో.
‘‘తథనామాని సచ్చాని, అభిసమ్బుజ్ఝి నాయకో;
తస్మా తథానం సచ్చానం, సమ్బుద్ధత్తా తథాగతో’’.
కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? భగవా హి అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుసోతఘాణజివ్హాకాయమనోద్వారేసు ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తం రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మారమ్మణం తథాగతో సబ్బాకారతో జానాతి పస్సతీతి, ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. అథ వా యం లోకే తథం, తం లోకస్స తథేవ దస్సేతి. తతోపి భగవా తథాగతో. ఏత్థ తథదస్సిఅత్థే ‘‘తథాగతో’’తి పదసమ్భవో వేదితబ్బో.
‘‘తథాకారేన యో ధమ్మే, జానాతి అనుపస్సతి;
తథదస్సీతి సమ్బుద్ధో, తస్మా వుత్తో తథాగతో’’.
కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యఞ్చ అభిసమ్బోధియా పరినిబ్బానస్స చ అన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణకాలే సుత్తాదినవఙ్గసఙ్గహితం భాసితం లపితం తథాగతేన, సబ్బం తం ఏకతులాయ తులితం వియ తథమేవ అవితథమేవ హోతి. తేనేవాహ –
‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి.
ఏత్థ పన గదఅత్థో హి గతసద్దో. ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో. ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తథో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి తథాగతో. ద-కారస్స త-కారం కత్వా వుత్తో.
‘‘తథావాదీ జినో యస్మా, తథధమ్మప్పకాసకో;
తథామాగదనఞ్చస్స, తస్మా బుద్ధో తథాగతో’’.
కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవా హి యం యం వాచం అభాసి, తం తం ఏవ కాయేన కరోతి, వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సపి వాచా. తేనేవాహ –
‘‘యథా వాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథా కారీ, యథా కారీ తథా వాదీ…పే… తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩; చూళని. పోసాలమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౩).
యథా చ వాచా గతా, కాయోపి తథా గతో, యథా కాయో గతో, వాచాపి తథా గతా. ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో.
‘‘యథా వాచా గతా తస్స, తథా కాయో గతో యతో;