౫. మఙ్గలబుద్ధవంసవణ్ణనా

కోణ్డఞ్ఞే కిర సత్థరి పరినిబ్బుతే తస్స సాసనం వస్ససతసహస్సం పవత్తిత్థ. బుద్ధానుబుద్ధానం సావకానం అన్తరధానేన సాసనమస్స అన్తరధాయి. కోణ్డఞ్ఞస్స పన అపరభాగే ఏకమసఙ్ఖ్యేయ్యమతిక్కమిత్వా ఏకస్మింయేవ కప్పే చత్తారో బుద్ధా నిబ్బత్తింసు మఙ్గలో, సుమనో, రేవతో, సోభితోతి. తత్థ మఙ్గలో పన లోకనాయకో కప్పసతసహస్సాధికాని సోళస అసఙ్ఖ్యేయ్యాని పారమియో పూరేత్వా తుసితపురే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా పఞ్చసు పుబ్బనిమిత్తేసు ఉప్పన్నేసు బుద్ధకోలాహలం నామ ఉదపాది, తదా దససహస్సచక్కవాళే దేవతాయో ఏకస్మిం చక్కవాళే సన్నిపతిత్వా ఆయాచన్తి –

‘‘కాలో ఖో తే మహావీర, ఉప్పజ్జ మాతుకుచ్ఛియం;

సదేవకం తారయన్తో, బుజ్ఝస్సు అమతం పద’’న్తి. (బు. వం. ౧.౬౭);

ఏవం దేవేహి ఆయాచితో కతపఞ్చవిలోకనో తుసితా కాయా చవిత్వా సబ్బనగరుత్తమే ఉత్తరనగరే అనుత్తరస్స ఉత్తరస్స నామ రఞ్ఞో కులే ఉత్తరాయ నామ దేవియా కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. తదా అనేకాని పాటిహారియాని పాతురహుం. తాని దీపఙ్కరబుద్ధవంసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. తస్సా ఉత్తరాయ కిర మహాదేవియా కుచ్ఛిస్మిం సబ్బలోకమఙ్గలస్స మఙ్గలస్స మహాసత్తస్స పటిసన్ధిగ్గహణతో పట్ఠాయ సరీరప్పభా రత్తిన్దివం అసీతిహత్థప్పమాణం పదేసం ఫరిత్వా చన్దాలోకసూరియాలోకేహి అనభిభవనీయా హుత్వా అట్ఠాసి. సా చ అఞ్ఞేనాలోకేన వినా అత్తనో సరీరప్పభాసముదయేనేవ అన్ధకారం విధమిత్వా అట్ఠసట్ఠియా ధాతీహి పరిచారియమానా విచరతి.

సా కిర దేవతాహి కతారక్ఖా దసన్నం మాసానం అచ్చయేన పరమసురభికుసుమఫలధరసాఖావిటపే కమలకువలయసమలఙ్కతే రురు-సీహ-బ్యగ్ఘ-గజ-గవయ-మహింసపసదవివిధమిగగణవిచరితే పరమరమణీయే ఉత్తరమధురుయ్యానే నామ మఙ్గలుయ్యానే మఙ్గలమహాపురిసం విజాయి. సో జాతమత్తోవ మహాసత్తో సబ్బా దిసా విలోకేత్వా ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గన్త్వా ఆసభిం వాచం నిచ్ఛారేసి. తస్మిఞ్చ ఖణే సకలదససహస్సిలోకధాతూసు దేవతా దిస్సమానసరీరా దిబ్బమాలాదీహి సమలఙ్కతగత్తా తత్థ తత్థ ఠత్వా జయమఙ్గలథుతివచనాని సమ్పవత్తేసుం. పాటిహారియాని వుత్తనయానేవ. నామగ్గహణదివసే పనస్స లక్ఖణపాఠకా సబ్బమఙ్గలసమ్పత్తియా జాతోతి ‘‘మఙ్గలకుమారో’’ త్వేవ నామం కరింసు.

తస్స కిర యసవా రుచిమా సిరిమాతి తయో పాసాదా అహేసుం. యసవతీదేవిప్పముఖాని తింసనాటకిత్థిసహస్సాని అహేసుం. తత్థ మహాసత్తో నవవస్ససహస్సాని దిబ్బసుఖసదిసం సుఖం అనుభవిత్వా యసవతియా అగ్గమహేసియా కుచ్ఛిస్మిం సీలవం నామ పుత్తం లభిత్వా చత్తారి నిమిత్తాని దిస్వా అలఙ్కతం పణ్డరం నామ సున్దరతురఙ్గవరమారుయ్హ మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా పబ్బజి. తం పన పబ్బజన్తం తిస్సో మనుస్సకోటియో అనుపబ్బజింసు. తేహి పరివుతో మహాపురిసో అట్ఠ మాసే పధానచరియమచరి.

తతో విసాఖపుణ్ణమాయ ఉత్తరగామే ఉత్తరసేట్ఠినో ధీతాయ ఉత్తరాయ నామ దిన్నం పక్ఖిత్తదిబ్బోజం మధుపాయాసం పరిభుఞ్జిత్వా సురభికుసుమాలఙ్కతే నీలోభాసే మనోరమే సాలవనే దివావిహారం వీతినామేత్వా ఉత్తరేన నామ ఆజీవకేన దిన్నా అట్ఠ తిణముట్ఠియో గహేత్వా అసితఞ్జనగిరిసఙ్కాసం అక్కన్తవరకనకజాలకూటంవ సీతచ్ఛాయం వివిధమిగగణసమ్పాతవిరహితం మన్దమాలుతేరితాయ ఘనసాఖాయ సమలఙ్కతం నచ్చన్తమివ పీతియా విరోచమానం నాగబోధిం ఉపసఙ్కమిత్వా మత్తవరనాగగామీ నాగబోధిం పదక్ఖిణం కత్వా పుబ్బుత్తరపస్సే ఠత్వా అట్ఠపణ్ణాసహత్థవిత్థతం తిణసన్థరం సన్థరిత్వా తత్థ పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా చతురఙ్గసమన్నాగతం వీరియం అధిట్ఠహిత్వా సబలం మారబలం విద్ధంసేత్వా పుబ్బేనివాసదిబ్బచక్ఖుఞాణాని పటిలభిత్వా పచ్చయాకారసమ్మసనం కత్వా ఖన్ధేసు అనిచ్చాదివసేన అభినివిసిత్వా అనుక్కమేన అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం పత్వా –

‘‘అనేకజాతిసంసారం, సన్ధావిస్సం అనిబ్బిసం;

గహకారం గవేసన్తో, దుక్ఖా జాతి పునప్పునం.

‘‘గహకారక దిట్ఠోసి, పున గేహం న కాహసి;

సబ్బా తే ఫాసుకా భగ్గా, గహకూటం విసఙ్ఖతం;

విసఙ్ఖారగతం చిత్తం, తణ్హానం ఖయమజ్ఝగా’’తి. (ధ. ప. ౧౫౩-౧౫౪) –

ఉదానం ఉదానేసి.

మఙ్గలస్స పన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స అఞ్ఞేహి బుద్ధేహి అధికతరా సరీరప్పభా అహోసి. యథా పన అఞ్ఞేసం సమ్మాసమ్బుద్ధానం సమన్తా అసీతిహత్థప్పమాణా వా బ్యామప్పమాణా వా సరీరప్పభా అహోసి, న ఏవం తస్స. తస్స పన భగవతో సరీరప్పభా నిచ్చకాలం దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. తరుగిరిఘరపాకారఘటకవాటాదయో సువణ్ణపట్టపరియోనద్ధా వియ అహేసుం. నవుతివస్ససతసహస్సాని ఆయు తస్స అహోసి. ఏత్తకం కాలం చన్దసూరియతారకాదీనం పభా నత్థి. రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదో న పఞ్ఞాయిత్థ. దివా సూరియాలోకేన వియ సత్తా నిచ్చం బుద్ధాలోకేనేవ సబ్బకమ్మాని కరోన్తా విచరింసు. సాయం పుప్ఫనకకుసుమానం పాతో చ రవనకసకుణాదీనఞ్చ వసేన లోకో రత్తిన్దివపరిచ్ఛేదం సల్లక్ఖేసి.

కిం పన అఞ్ఞేసం బుద్ధానం అయమానుభావో నత్థీతి? నో నత్థి. తేపి హి ఆకఙ్ఖమానా దససహస్సిలోకధాతుం తతో వా భియ్యో ఆభాయ ఫరేయ్యుం. మఙ్గలస్స పన భగవతో పుబ్బపత్థనావసేన అఞ్ఞేసం బ్యామప్పభా వియ సరీరప్పభా నిచ్చమేవ దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా అట్ఠాసి. సో కిర బోధిసత్తకాలే వేస్సన్తరత్తభావసదిసే అత్తభావే సపుత్తదారో వఙ్కపబ్బతసదిసే పబ్బతే వసి. అథేకో సబ్బజనవిహేఠకో ఖరదాఠికో నామ మనుస్సభక్ఖో మహేసక్ఖో యక్ఖో మహాపురిసస్స దానజ్ఝాసయతం సుత్వా బ్రాహ్మణవణ్ణేన ఉపసఙ్కమిత్వా మహాసత్తం ద్వే దారకే యాచి. మహాసత్తో ‘‘దదామి బ్రాహ్మణస్స పుత్తకే’’తి హట్ఠపహట్ఠో ఉదకపరియన్తం పథవిం కమ్పేన్తో ద్వే దారకే అదాసి. అథ ఖో యక్ఖో తస్స పస్సన్తస్సేవ మహాపురిసస్స తం బ్రాహ్మణవణ్ణం పహాయ అనలజాలపిఙ్గలవిరూపనయనో విసమవిరూపకుటిలభీమదాఠో చిపిటకవిరూపనాసో కపిలఫరుసదీఘకేసో నవదడ్ఢతాలక్ఖన్ధసదిసకాయో హుత్వా తే దారకే ముళాలకలాపం వియ గహేత్వా ఖాది. మహాపురిసస్స యక్ఖం ఓలోకేత్వా ముఖే వివటమత్తే అగ్గిజాలం వియ లోహితధారం ఉగ్గిరన్తం తస్స ముఖం దిస్వాపి కేసగ్గమత్తమ్పి దోమనస్సం న ఉప్పజ్జి. ‘‘సుదిన్నం వత మే దాన’’న్తి చిన్తయతో పనస్స సరీరే మహన్తం పీతిసోమనస్సం ఉదపాది. సో ‘‘ఇమస్స మే నిస్సన్దేన అనాగతే ఇమినా నీహారేన రస్మియో నిక్ఖమన్తూ’’తి పత్థనమకాసి. తస్స తం పత్థనం నిస్సాయ బుద్ధభూతస్స సరీరతో రస్మియో నిక్ఖమిత్వా ఏత్తకం ఠానం ఫరింసు.

అపరమ్పి పుబ్బచరియం తస్స అత్థి. అయం కిర బోధిసత్తకాలే ఏకస్స బుద్ధస్స చేతియం దిస్వా – ‘‘ఇమస్స బుద్ధస్స మమ జీవితం పరిచ్చజితుం వట్టతీ’’తి దణ్డదీపికావేఠననియామేన సకలసరీరం వేఠాపేత్వా రతనమత్తమకుళం సతసహస్సగ్ఘనికం సువణ్ణపాతిం సుగన్ధసప్పిస్స పూరాపేత్వా తత్థ సహస్సవట్టియో జాలేత్వా తం సీసేనాదాయ సకలసరీరం జాలాపేత్వా జినచేతియం పదక్ఖిణం కరోన్తో సకలరత్తిం వీతినామేసి. ఏవం యావ అరుణుగ్గమనా వాయమన్తస్స లోమకూపమత్తమ్పి ఉసుమం న గణ్హి. పదుమగబ్భం పవిట్ఠకాలో వియ అహోసి. ధమ్మో హి నామేస అత్తానం రక్ఖన్తం రక్ఖతి. తేనాహ భగవా –

‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారిం, ధమ్మో సుచిణ్ణో సుఖమావహాతి;

ఏసానిసంసో ధమ్మే సుచిణ్ణే, న దుగ్గతిం గచ్ఛతి ధమ్మచారీ’’తి. (థేరగా. ౩౦౩; జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫);

ఇమస్సాపి కమ్మస్స నిస్సన్దేన తస్స సరీరోభాసో దససహస్సిలోకధాతుం ఫరిత్వా అట్ఠాసి (ధ. స. అట్ఠ. నిదానకథా). తేన వుత్తం –

౧. ‘‘కోణ్డఞ్ఞస్స అపరేన, మఙ్గలో నామ నాయకో;

తమం లోకే నిహన్త్వాన, ధమ్మోక్కమభిధారయి.

౨. ‘‘అతులాసి పభా తస్స, జినేహఞ్ఞేహి ఉత్తరిం;

చన్దసూరియప్పభం హన్త్వా, దససహస్సీ విరోచతీ’’తి.

తత్థ తమన్తి లోకన్ధకారఞ్చ హదయతమఞ్చ. నిహన్త్వానాతి అభిభవిత్వా. ధమ్మోక్కన్తి ఏత్థ అయం పన ఉక్కా-సద్దో సువణ్ణకారమూసాదీసు అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. తథాహి ‘‘సణ్డాసేన జాతరూపం గహేత్వా ఉక్కాముఖే పక్ఖిపేయ్యా’’తి (మ. ని. ౩.౩౬౦) ఆగతట్ఠానే సువణ్ణకారానం మూసా ‘‘ఉక్కా’’తి వేదితబ్బా. ‘‘ఉక్కం బన్ధేయ్య, ఉక్కం బన్ధిత్వా ఉక్కాముఖం ఆలిమ్పేయ్యా’’తి ఆగతట్ఠానే కమ్మారానం అఙ్గారకపల్లం. ‘‘కమ్మారానం యథా ఉక్కా, అన్తో ఝాయతి నో బహీ’’తి (జా. ౨.౨౨.౬౪౯) ఆగతట్ఠానే కమ్మారుద్ధనం. ‘‘ఏవంవిపాకో ఉక్కాపాతో భవిస్సతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪, ౨౦౮) ఆగతట్ఠానే వాయువేగో ‘‘ఉక్కా’’తి వుచ్చతి. ‘‘ఉక్కాసు ధారియమానాసూ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౫౯) ఆగతట్ఠానే దీపికా ‘‘ఉక్కా’’తి వుచ్చతి. ఇధాపి దీపికా ఉక్కాతి అధిప్పేతా (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౭౬ ఆదయో). తస్మా ఇధ ధమ్మమయం ఉక్కం అభిధారయి, అవిజ్జన్ధకారపటిచ్ఛన్నస్స అవిజ్జన్ధకారాభిభూతస్స లోకస్స ధమ్మమయం ఉక్కం ధారేసీతి అత్థో.

అతులాసీతి అతుల్యా ఆసి. అయమేవ వా పాఠో, అఞ్ఞేహి బుద్ధేహి అసదిసా అహోసీతి అత్థో. జినేహఞ్ఞేహీతి జినేహి అఞ్ఞేహి. చన్దసూరియప్పభం హన్త్వాతి చన్దసూరియానం పభం అభిహన్త్వా. దససహస్సీ విరోచతీతి చన్దసూరియాలోకం వినా బుద్ధాలోకేనేవ దససహస్సీ విరోచతీతి అత్థో.

మఙ్గలసమ్మాసమ్బుద్ధో పన అధిగతబోధిఞాణో బోధిమూలేయేవ సత్తసత్తాహాని వీతినామేత్వా బ్రహ్మునో ధమ్మాయాచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా – ‘‘కస్స ను ఖో అహం ఇమం ధమ్మం దేసేయ్య’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౮౪; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౦) ఉపధారేన్తో అత్తనా సహ పబ్బజితానం భిక్ఖూనం తిస్సో కోటియో ఉపనిస్సయసమ్పన్నం అద్దస. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘ఇమే కులపుత్తా మం పబ్బజన్తం అనుపబ్బజితా ఉపనిస్సయసమ్పన్నా చ, తే మయా విసాఖపుణ్ణమాయ వివేకత్థికేన విస్సజ్జితా సిరివడ్ఢననగరం ఉపనిస్సాయ సిరివనగహనం గన్త్వా విహరన్తి, హన్దాహం తత్థ గన్త్వా ధమ్మం తేసం దేసేస్సామీ’’తి అత్తనో పత్తచీవరం గహేత్వా హంసరాజా వియ గగనతలమబ్భుగ్గన్త్వా సిరివనగహనే పచ్చుట్ఠాసి. తే చ భిక్ఖూ భగవన్తం వన్దిత్వా అన్తేవాసికవత్తం దస్సేత్వా భగవన్తం పరివారేత్వా నిసీదింసు. తేసం భగవా సబ్బబుద్ధనిసేవితం ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తం కథేసి. తతో తిస్సో భిక్ఖుకోటియో అరహత్తం పాపుణింసు. దేవమనుస్సానం కోటిసతసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౩. ‘‘సోపి బుద్ధో పకాసేసి, చతురో సచ్చవరుత్తమే;

తే తే సచ్చరసం పీత్వా, వినోదేన్తి మహాతమం.

౪. ‘‘పత్వాన బోధిమతులం, పఠమే ధమ్మదేసనే;

కోటిసతసహస్సానం, ధమ్మాభిసమయో అహూ’’తి.

తత్థ చతురోతి చత్తారి. సచ్చవరుత్తమేతి సచ్చాని చ వరాని చ సచ్చవరాని, సచ్చాని ఉత్తమానీతి అత్థో. ‘‘చత్తారో సచ్చవరుత్తమే’’తిపి పాఠో, తస్స చత్తారి సచ్చవరాని ఉత్తమానీతి అత్థో. తే తేతి తే తే దేవమనుస్సా బుద్ధేన భగవతా వినీతా. సచ్చరసన్తి చతుసచ్చపటివేధామతరసం పివిత్వా. వినోదేన్తి మహాతమన్తి తేన తేన మగ్గేన పహాతబ్బం మోహతమం వినోదేన్తి, విద్ధంసేన్తీతి అత్థో. పత్వానాతి పటివిజ్ఝిత్వా. బోధిన్తి ఏత్థ పనాయం బోధి-సద్దో –

‘‘మగ్గే ఫలే చ నిబ్బానే, రుక్ఖే పఞ్ఞత్తియం తథా;

సబ్బఞ్ఞుతే చ ఞాణస్మిం, బోధిసద్దో పనాగతో’’.

తథా హి పనేస – ‘‘బోధి వుచ్చతి చతూసు మగ్గేసు ఞాణ’’న్తిఆదీసు (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౧) మగ్గే ఆగతో. ‘‘ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ సంవత్తతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౩; ౩.౩౨౩; మహావ. ౧౩; సం. ని. ౫.౧౦౮౧; పటి. మ. ౨.౩౦) ఏత్థ ఫలే. ‘‘పత్వాన బోధిం అమతం అసఙ్ఖత’’న్తి ఏత్థ నిబ్బానే. ‘‘అన్తరా చ గయం అన్తరా చ బోధి’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౮౫; ౨.౩౪౧; మహావ. ౧౧) ఏత్థ అస్సత్థరుక్ఖే. ‘‘బోధి ఖో రాజకుమారో భోతో గోతమస్స పాదే సిరసా వన్దతీ’’తి ఏత్థ (మ. ని. ౨.౩౨౪; చూళవ. ౨౬౮) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘పప్పోతి బోధిం వరభూరిమేధసో’’తి (దీ. ని. ౩.౨౧౭) ఏత్థ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే. ఇధాపి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణే దట్ఠబ్బో. అరహత్తమగ్గఞాణేపి వట్టతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౩; ఉదా. అట్ఠ. ౧; పారా. అట్ఠ. ౧.౧౧; చరియా. అట్ఠ. నిదానకథా). అతులన్తి తులరహితం పమాణాతీతం, అప్పమాణన్తి అత్థో. సమ్బోధిం పత్వా ధమ్మం దేసేన్తస్స తస్స భగవతో పఠమే ధమ్మదేసనేతి అత్థో గహేతబ్బో.

యదా పన చిత్తం నామ నగరం ఉపనిస్సాయ విహరన్తో చమ్పకరుక్ఖమూలే కణ్డమ్బరుక్ఖమూలే అమ్హాకం భగవా వియ తిత్థియానం మానమద్దనం యమకపాటిహారియం కత్వా సురాసురయువతిరతిసమ్భవనే రుచిరనవకనకరజతమయవరభవనే తావతింసభవనే పారిచ్ఛత్తకరుక్ఖమూలే పణ్డుకమ్బలసిలాతలే నిసీదిత్వా అభిధమ్మం కథేసి, తదా కోటిసతసహస్సానం దేవతానం ధమ్మాభిసమయో అహోసి, అయం దుతియో అభిసమయో. యదా పన సునన్దో నామ చక్కవత్తిరాజా సురభినగరే పూరితచక్కవత్తివత్తో హుత్వా చక్కరతనం పటిలభి. తం కిర మఙ్గలదసబలే లోకే ఉప్పన్నే చక్కరతనం ఠానా ఓసక్కితం దిస్వా సునన్దో రాజా విగతానన్దో బ్రాహ్మణే పరిపుచ్ఛి – ‘‘ఇమం చక్కరతనం మమ కుసలేన నిబ్బత్తం, కస్మా ఠానా ఓసక్కిత’’న్తి? తతో తే తస్స రఞ్ఞో ఓసక్కనకారణం బ్యాకరింసు. ‘‘చక్కవత్తిరఞ్ఞో ఆయుక్ఖయేన వా పబ్బజ్జూపగమనేన వా బుద్ధపాతుభావేన వా చక్కరతనం ఠానా ఓసక్కతీతి వత్వా తుయ్హం పన, మహారాజ, ఆయుక్ఖయో నత్థి, అతిదీఘాయుకో త్వం, మఙ్గలో పన సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో, తేన తే చక్కరతనం ఓసక్కిత’’న్తి. తం సుత్వా సునన్దో చక్కవత్తిరాజా సపరిజనో తం చక్కరతనం సిరసా వన్దిత్వా ఆయాచి – ‘‘యావాహం తవానుభావేన మఙ్గలదసబలం సక్కరిస్సామి, తావ త్వం మా అన్తరధాయస్సూ’’తి. అథ నం చక్కరతనం యథాఠానేయేవ అట్ఠాసి.

తతో సముపాగతానన్దో సునన్దో చక్కవత్తిరాజా ఛత్తింసయోజనపరిమణ్డలాయ పరిసాయ పరివుతో సబ్బలోకమఙ్గలం మఙ్గలదసబలం ఉపసఙ్కమిత్వా ససావకసఙ్ఘం సత్థారం మహాదానేన సన్తప్పేత్వా అరహన్తానం కోటిసతసహస్సానం కాసికవత్థాని దత్వా తథాగతస్స సబ్బపరిక్ఖారే దత్వా సకలలోకవిమ్హయకరం భగవతో పూజం కత్వా మఙ్గలం సబ్బలోకనాథం ఉపసఙ్కమిత్వా దసనఖసమోధానసముజ్జలం విమలకమలమకుళసమమఞ్జలిం సిరసి కత్వా వన్దిత్వా ధమ్మస్సవనత్థాయ ఏకమన్తం నిసీది. పుత్తోపి తస్స అనురాజకుమారో నామ తథేవ నిసీది.

తదా సునన్దచక్కవత్తిరాజప్పముఖానం తేసం భగవా అనుపుబ్బికథం కథేసి. సునన్దో చక్కవత్తీ సద్ధిం పరిసాయ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అథ సత్థా తేసం పుబ్బచరియం ఓలోకేన్తో ఇద్ధిమయపత్తచీవరస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా చక్కజాలసమలఙ్కతం దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా – ‘‘ఏథ, భిక్ఖవో’’తి ఆహ. సబ్బే తఙ్ఖణంయేవ దువఙ్గులకేసా ఇద్ధిమయపత్తచీవరధరా వస్ససట్ఠికత్థేరా వియ ఆకప్పసమ్పన్నా హుత్వా భగవన్తం పరివారయింసు. అయం తతియో అభిసమయో అహోసి. తేన వుత్తం –

౫. ‘‘సురిన్దదేవభవనే, బుద్ధో ధమ్మమదేసయి;

కోటిసతసహస్సానం, దుతియాభిసమయో అహు.

౬. ‘‘యదా సునన్దో చక్కవత్తీ, సమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమి;

తదా ఆహని సమ్బుద్ధో, ధమ్మభేరిం వరుత్తమం.

౭. ‘‘సునన్దస్సానుచరా జనతా, తదాసుం నవుతికోటియో;

సబ్బేపి తే నిరవసేసా, అహేసుం ఏహిభిక్ఖుకా’’తి.

తత్థ సురిన్దదేవభవనేతి పున దేవిన్దభవనేతి అత్థో. ధమ్మన్తి అభిధమ్మం. ఆహనీతి అభిహని. వరుత్తమన్తి వరో భగవా ఉత్తమం ధమ్మభేరిన్తి అత్థో. అనుచరాతి నిబద్ధచరా సేవకా. ఆసున్తి అహేసుం. ‘‘తదాసి నవుతికోటియో’’తిపి పాఠో. తస్స జనతా ఆసి, సా జనతా కిత్తకాతి చే, నవుతికోటియోతి అత్థో.

అథ మఙ్గలే కిర లోకనాథే మేఖలే పురే విహరన్తే తస్మింయేవ పురే సుదేవో చ ధమ్మసేనో చ మాణవకా మాణవకసహస్సపరివారా తస్స భగవతో సన్తికే ఏహిభిక్ఖుపబ్బజ్జాయ పబ్బజింసు. మాఘపుణ్ణమాయ ద్వీసు అగ్గసావకేసు సపరివారేసు అరహత్తం పత్తేసు సత్థా కోటిసతసహస్సభిక్ఖుగణమజ్ఝే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, అయం పఠమో సన్నిపాతో అహోసి. పున ఉత్తరారామే నామ అనుత్తరే ఞాతిసమాగమే పబ్బజితానం కోటిసతసహస్సానం సమాగమే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, అయం దుతియో సన్నిపాతో అహోసి. సునన్దచక్కవత్తిభిక్ఖుగణసమాగమే నవుతికోటిసహస్సానం భిక్ఖూనం మజ్ఝే పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసి, అయం తతియో సన్నిపాతో అహోసి. తేన వుత్తం –

౮. ‘‘సన్నిపాతా తయో ఆసుం, మఙ్గలస్స మహేసినో;

కోటిసతసహస్సానం, పఠమో ఆసి సమాగమో.

౯. ‘‘దుతియో కోటిసతసహస్సానం, తతియో నవుతికోటినం;

ఖీణాసవానం విమలానం, తదా ఆసి సమాగమో’’తి.

తదా అమ్హాకం బోధిసత్తో సురుచిబ్రాహ్మణగామే సురుచి నామ బ్రాహ్మణో హుత్వా తిణ్ణం వేదానం పారగూ సనిఘణ్డుకేటుభానం సాక్ఖరప్పభేదానం ఇతిహాసపఞ్చమానం పదకో వేయ్యాకరణో లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనవయో అహోసి. సో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా దసబలస్స మధురధమ్మకథం సుత్వా భగవతి పసీదిత్వా సరణం గన్త్వా – ‘‘స్వే మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ససావకసఙ్ఘం భగవన్తం నిమన్తేసి. సో భగవతా ‘‘బ్రాహ్మణ, కిత్తకేహి భిక్ఖూహి తే అత్థో’’తి వుత్తో – ‘‘కిత్తకా పన వో, భన్తే, పరివారా భిక్ఖూ’’తి ఆహ. తదా పఠమసన్నిపాతోవ హోతి, తస్మా ‘‘కోటిసతసహస్స’’న్తి వుత్తే – ‘‘యది ఏవం, భన్తే, సబ్బేహిపి సద్ధిం మయ్హం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి నిమన్తేసి. సత్థా అధివాసేసి.

బ్రాహ్మణో భగవన్తం స్వాతనాయ నిమన్తేత్వా అత్తనో ఘరం గచ్ఛన్తో చిన్తేసి – ‘‘అహం ఏత్తకానం భిక్ఖూనం యాగుభత్తవత్థాదీని దాతుం సక్కోమి, నిసీదనట్ఠానం పన కథం భవిస్సతీ’’తి. తస్స కిర సా చిన్తనా చతురాసీతియోజనసహస్సప్పమాణే మేరుమత్థకే ఠితస్స దేవరాజస్స దససతనయనస్స పణ్డుకమ్బలసిలాసనస్స ఉణ్హాకారం జనేసి. అథ సక్కో దేవరాజా ఆసనస్స ఉణ్హభావం దిస్వా – ‘‘కో ను ఖో మం ఇమమ్హా ఠానా చావేతుకామో’’తి సముప్పన్నపరివితక్కో దిబ్బేన చక్ఖునా మనుస్సలోకం ఓలోకేన్తో మహాపురిసం దిస్వా – ‘‘అయం మహాసత్తో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తేత్వా తస్స నిసీదనత్థాయ చిన్తేసి, మయాపి తత్థ గన్త్వా పుఞ్ఞకోట్ఠాసం గహేతుం వట్టతీ’’తి వడ్ఢకీవణ్ణం నిమ్మినిత్వా వాసిఫరసుహత్థో మహాపురిసస్స పురతో పాతురహోసి. సో ‘‘అత్థి ను ఖో కస్సచి భతియా కత్తబ్బకమ్మ’’న్తి ఆహ.

మహాసత్తో దిస్వా ‘‘కిం కమ్మం కాతుం సక్ఖిస్ససీ’’తి ఆహ. ‘‘మమ అజాననసిప్పం నామ నత్థి, యో యో యం యం ఇచ్ఛతి మణ్డపం వా పాసాదం వా అఞ్ఞం వా కిఞ్చి నివేసనాదికం, తస్స తస్స తం తం కాతుం సమత్థోమ్హీ’’తి. ‘‘తేన హి మయ్హం కమ్మం అత్థీ’’తి. ‘‘కిం, అయ్యా’’తి? ‘‘స్వాతనాయ మయా కోటిసతసహస్సభిక్ఖూ నిమన్తితా, తేసం నిసీదనమణ్డపం కరిస్ససీ’’తి? ‘‘అహం నామ కరేయ్యం, సచే మే భతిం దాతుం సక్ఖిస్సథా’’తి. ‘‘సక్ఖిస్సామి, తాతా’’తి. ‘‘యది ఏవం, సాధు, కరిస్సామీ’’తి వత్వా ఏకం పదేసం ఓలోకేసి. సో ద్వాదసయోజనప్పమాణో పదేసో కసిణమణ్డలం వియ సమతలో పరమరమణీయో అహోసి. పున సో ‘‘ఏత్తకే ఠానే సత్తరతనమయో దట్ఠబ్బసారమణ్డో మణ్డపో ఉట్ఠహతూ’’తి చిన్తేత్వా ఓలోకేసి. తతో తావదేవ మణ్డపసదిసో పథవితలం భిన్దిత్వా మణ్డపో ఉట్ఠహి. తస్స సోవణ్ణమయేసు థమ్భేసు రజతమయా ఘటకా అహేసుం, రజతమయేసు థమ్భేసు సోవణ్ణమయా ఘటకా, మణిత్థమ్భేసు పవాళమయా ఘటకా, పవాళమయేసు థమ్భేసు మణిమయా ఘటకా, సత్తరతనమయేసు థమ్భేసు సత్తరతనమయా ఘటకా అహేసుం.

తతో మణ్డపస్స అన్తరన్తరాపి కిఙ్కిణికజాలా ఓలమ్బతూ’’తి ఓలోకేసి, సహ ఓలోకనేన కిఙ్కిణికజాలా ఓలమ్బి, యస్స మన్దవాతేరితస్స పఞ్చఙ్గికస్సేవ తురియస్స పరమమనోరమో మధురో సద్దో నిచ్ఛరతి, దిబ్బసఙ్గీతివత్తనకాలో వియ అహోసి. ‘‘అన్తరన్తరా దిబ్బగన్ధదామపుప్ఫదామపత్తదామసత్తరతనదామాని ఓలమ్బన్తూ’’తి చిన్తేసి, సహ చిన్తాయ దామాని ఓలమ్బింసు. ‘‘కోటిసతసహస్ససఙ్ఖానం భిక్ఖూనం ఆసనాని చ కప్పియమహగ్ఘపచ్చత్థరణాని ఆధారకాని చ పథవిం భిన్దిత్వా ఉట్ఠహన్తూ’’తి చిన్తేసి, తావదేవ ఉట్ఠహింసు. ‘‘కోణే కోణే ఏకేకా ఉదకచాటి ఉట్ఠహతూ’’తి చిన్తేసి, తఙ్ఖణంయేవ ఉదకచాటియో పరమసీతలేన మధురేన సువిసుద్ధసుగన్ధకప్పియవారినా పుణ్ణా కదలిపణ్ణపిహితముఖా ఉట్ఠహింసు. సో దససతనయనో ఏత్తకం మాపేత్వా బ్రాహ్మణస్స సన్తికం గన్త్వా – ‘‘ఏహి, అయ్య, తవ మణ్డపం దిస్వా మయ్హం భతిం దేహీ’’తి ఆహ. మహాపురిసో గన్త్వా తం మణ్డపం ఓలోకేసి. తస్స ఓలోకేన్తస్సేవ సకలసరీరం పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా నిరన్తరం ఫుటం అహోసి.

అథస్స మణ్డపం ఓలోకయతో ఏతదహోసి – ‘‘నాయం మణ్డపో మనుస్సభూతేన కతో, మయ్హం అజ్ఝాసయం మయ్హం గుణం ఆగమ్మ అద్ధా సక్కస్స దేవరఞ్ఞో భవనం ఉణ్హం అహోసి, తతో సక్కేన దేవానమిన్దేన అయం మణ్డపో నిమ్మితో’’తి. ‘‘న ఖో పన మే యుత్తం ఏవరూపే మణ్డపే ఏకదివసంయేవ దానం దాతుం, సత్తాహం దస్సామీ’’తి చిన్తేసి. బాహిరకదానం నామ తత్తకమ్పి సమానం బోధిసత్తానం హదయం తుట్ఠిం కాతుం న సక్కోతి, అలఙ్కతసీసం వా ఛిన్దిత్వా అఞ్జితాని వా అక్ఖీని ఉప్పాటేత్వా హదయమంసం వా ఉబ్బట్టేత్వా దిన్నకాలే బోధిసత్తానం చాగం నిస్సాయ తుట్ఠి నామ హోతి. అమ్హాకం బోధిసత్తస్స హి సివిజాతకే (జా. ౧.౧౫.౫౨ ఆదయో) దేవసికం పఞ్చకహాపణసతసహస్సాని విస్సజ్జేత్వా చతూసు నగరద్వారేసు నగరమజ్ఝేతి పఞ్చసు ఠానేసు దానం దేన్తస్స తం దానం చాగతుట్ఠిం ఉప్పాదేతుం నాసక్ఖి. యదా పనస్స బ్రాహ్మణవణ్ణేన ఆగన్త్వా సక్కో దేవరాజా అక్ఖీని యాచి, తదా సో తాని చక్ఖూని ఉప్పాటేత్వా అదాసి, దదమానస్సేవ హాసో ఉప్పజ్జి, కేసగ్గమత్తమ్పి చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తం నాహోసి. ఏవం సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం బాహిరదానం నిస్సాయ తిత్తి నామ నత్థి. తస్మా సోపి మహాపురిసో – ‘‘మయా కోటిసతసహస్ససఙ్ఖానం భిక్ఖూనం దానం దాతుం వట్టతీ’’తి చిన్తేత్వా తస్మిం మణ్డపే నిసీదాపేత్వా సత్తాహం గవపానం నామ దానం అదాసి.

ఏత్థ గవపానన్తి మహన్తే మహన్తే కోలమ్బే ఖీరస్స పూరేత్వా ఉద్ధనేసు ఆరోపేత్వా ఘనపాకపక్కే ఖీరే థోకథోకే తణ్డులే పక్ఖిపిత్వా పక్కమధుసక్ఖరచుణ్ణసప్పీహి అభిసఙ్ఖతభోజనం వుచ్చతి. ఇదమేవ చతుమధురభోజనన్తిపి వుచ్చతి. మనుస్సాయేవ పన పరివిసితుం నాసక్ఖింసు. దేవాపి ఏకన్తరికా హుత్వా పరివిసింసు. ద్వాదసయోజనప్పమాణమ్పి తం ఠానం తే భిక్ఖూ గణ్హితుం నప్పహోసియేవ, తే పన భిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో అనుభావేన నిసీదింసు. పరియోసానదివసే సబ్బేసం భిక్ఖూనం పత్తే ధోవాపేత్వా భేసజ్జత్థాయ సప్పినవనీతమధుఫాణితాదీనం పూరేత్వా తిచీవరేహి సద్ధిం అదాసి. తత్థ సఙ్ఘనవకభిక్ఖునా లద్ధచీవరసాటకా సతసహస్సగ్ఘనికా అహేసుం.

అథ సత్థా అనుమోదనం కరోన్తో – ‘‘అయం మహాపురిసో ఏవరూపం మహాదానం అదాసి, కో ను ఖో భవిస్సతీ’’తి ఉపధారేన్తో – ‘‘అనాగతే కప్పసతసహస్సాధికానం ద్విన్నం అసఙ్ఖ్యేయ్యానం మత్థకే గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్సతీ’’తి దిస్వా తతో మహాసత్తం ఆమన్తేత్వా – ‘‘త్వం ఏత్తకం నామ కాలం అతిక్కమిత్వా గోతమో నామ బుద్ధో భవిస్ససీ’’తి బ్యాకాసి. అథ మహాపురిసో భగవతో బ్యాకరణం సుత్వా పముదితహదయో – ‘‘అహం కిర బుద్ధో భవిస్సామి, న మే ఘరావాసేన అత్థో, పబ్బజిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా తథారూపం సమ్పత్తిం ఖేళపిణ్డం వియ పహాయ సత్థు సన్తికే పబ్బజిత్వా బుద్ధవచనం ఉగ్గణ్హిత్వా అభిఞ్ఞా చ అట్ఠ సమాపత్తియో చ నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో యావతాయుకం ఠత్వా ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తి. తేన వుత్తం –

౧౦. ‘‘అహం తేన సమయేన, సురుచీ నామ బ్రాహ్మణో;

అజ్ఝాయకో మన్తధరో, తిణ్ణం వేదాన పారగూ.

౧౧. ‘‘తమహం ఉపసఙ్కమ్మ, సరణం గన్త్వాన సత్థునో;

సమ్బుద్ధప్పముఖం సఙ్ఘం, గన్ధమాలేన పూజయిం;

పూజేత్వా గన్ధమాలేన, గవపానేన తప్పయిం.

౧౨. ‘‘సోపి మం బుద్ధో బ్యాకాసి, మఙ్గలో ద్విపదుత్తమో;

అపరిమేయ్యితో కప్పే, అయం బుద్ధో భవిస్సతి.

౧౩. ‘‘పధానం పదహిత్వాన…పే… హేస్సామ సమ్ముఖా ఇమ’’న్తి. –

అట్ఠ గాథా విత్థారేతబ్బా.

౧౪. ‘‘తస్సాపి వచనం సుత్వా, భియ్యో చిత్తం పసాదయిం;

ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిం, దసపారమిపూరియా.

౧౫. ‘‘తదా పీతిమనుబ్రూహన్తో, సమ్బోధివరపత్తియా;

బుద్ధే దత్వాన మం గేహం, పబ్బజిం తస్స సన్తికే.

౧౬. ‘‘సుత్తన్తం వినయం చాపి, నవఙ్గం సత్థుసాసనం;

సబ్బం పరియాపుణిత్వా, సోభయిం జినసాసనం.

౧౭. ‘‘తత్థప్పమత్తో విహరన్తో, బ్రహ్మం భావేత్వ భావనం;

అభిఞ్ఞాపారమిం గన్త్వా, బ్రహ్మలోకమగఞ్ఛహ’’న్తి.

తత్థ గన్ధమాలేనాతి గన్ధేహి చేవ మాలేహి చ. గవపానేనాతి ఇదం వుత్తమేవ. ‘‘ఘతపానేనా’’తిపి కేచి పఠన్తి. తప్పయిన్తి తప్పేసిం. ఉత్తరిం వతమధిట్ఠాసిన్తి భియ్యోపి వతమధిట్ఠాసిం. దసపారమిపూరియాతి దసన్నం పారమీనం పూరణత్థాయ. పీతిన్తి హదయతుట్ఠిం. అనుబ్రూహన్తోతి వడ్ఢేన్తో. సమ్బోధివరపత్తియాతి బుద్ధత్తప్పత్తియా. బుద్ధే దత్వానాతి బుద్ధస్స పరిచ్చజిత్వా. మం గేహన్తి మమ గేహం, సబ్బం సాపతేయ్యం చతుపచ్చయత్థాయ బుద్ధస్స భగవతో పరిచ్చజిత్వాతి అత్థో. తత్థాతి తస్మిం బుద్ధసాసనే. బ్రహ్మన్తి బ్రహ్మవిహారభావనం భావేత్వా.

మఙ్గలస్స పన భగవతో నగరం ఉత్తరం నామ అహోసి, పితాపిస్స ఉత్తరో నామ రాజా ఖత్తియో, మాతాపి ఉత్తరా నామ, సుదేవో చ ధమ్మసేనో చ ద్వే అగ్గసావకా, పాలితో నామ ఉపట్ఠాకో, సీవలా చ అసోకా చ ద్వే అగ్గసావికా, నాగరుక్ఖో బోధి, అట్ఠాసీతిహత్థుబ్బేధం సరీరం అహోసి, నవుతివస్ససహస్సం ఆయుపరిమాణం, భరియా పనస్స యసవతీ నామ, సీవలో నామ పుత్తో, అస్సయానేన నిక్ఖమి. ఉత్తరారామే వసి. ఉత్తరో నామ ఉపట్ఠాకో, తస్మిం పన నవుతివస్ససహస్సాని ఠత్వా పరినిబ్బుతే భగవతి ఏకప్పహారేనేవ దసచక్కవాళసహస్సాని ఏకన్ధకారాని అహేసుం. సబ్బచక్కవాళేసు మనుస్సానం మహన్తం ఆరోదనపరిదేవనం అహోసి. తేన వుత్తం –

౧౮. ‘‘ఉత్తరం నామ నగరం, ఉత్తరో నామ ఖత్తియో;

ఉత్తరా నామ జనికా, మఙ్గలస్స మహేసినో.

౨౩. ‘‘సుదేవో ధమ్మసేనో చ, అహేసుం అగ్గసావకా;

పాలితో నాముపట్ఠాకో, మఙ్గలస్స మహేసినో.

౨౪. ‘‘సీవలా చ అసోకా చ, అహేసుం అగ్గసావికా;

బోధి తస్స భగవతో, నాగరుక్ఖోతి వుచ్చతి.

౨౬. ‘‘అట్ఠాసీతి రతనాని, అచ్చుగ్గతో మహాముని;

తతో నిద్ధావతీ రంసీ, అనేకసతసహస్సియో.

౨౭. ‘‘నవుతివస్ససహస్సాని, ఆయు విజ్జతి తావదే;

తావతా తిట్ఠమానో సో, తారేసి జనతం బహుం.

౨౮. ‘‘యథాపి సాగరే ఊమీ, న సక్కా తా గణేతుయే;

తథేవ సావకా తస్స, న సక్కా తే గణేతుయే.

౨౯. ‘‘యావ అట్ఠాసి సమ్బుద్ధో, మఙ్గలో లోకనాయకో;

న తస్స సాసనే అత్థి, సకిలేసమరణం తదా.

౩౦. ‘‘ధమ్మోక్కం ధారయిత్వాన, సన్తారేత్వా మహాజనం;

జలిత్వా ధుమకేతూవ, నిబ్బుతో సో మహాయసో.

౩౧. ‘‘సఙ్ఖారానం సభావత్తం, దస్సయిత్వా సదేవకే;

జలిత్వా అగ్గిక్ఖన్ధోవ, సూరియో అత్థఙ్గతో యథా’’తి.

తత్థ తతోతి తస్స మఙ్గలస్స సరీరతో. నిద్ధావతీతి నిద్ధావన్తి, వచనవిపరియాయో దట్ఠబ్బో. రంసీతి రస్మియో. అనేకసతసహస్సియోతి అనేకసతసహస్సా. ఊమీతి వీచియో తరఙ్గా. గణేతుయేతి గణేతుం సఙ్ఖాతుం. ఏత్తకా సాగరే ఊమియోతి యథా న సక్కా గణేతుం, ఏవం తస్స భగవతో సావకాపి న సక్కా గణేతుం, అథ ఖో గణనపథం వీతివత్తాతి అత్థో. యావాతి యావతకం కాలం. సకిలేసమరణం తదాతి సహ కిలేసేహి సకిలేసో, సకిలేసస్స మరణం సకిలేసమరణం, తం నత్థి. తదా కిర తస్స భగవతో సాసనే సావకా సబ్బే అరహత్తం పత్వాయేవ పరినిబ్బాయింసు. పుథుజ్జనా వా సోతాపన్నాదయో వా హుత్వా న కాలమకంసూతి అత్థో. కేచి ‘‘సమ్మోహమారణం తదా’’తి పఠన్తి.

ధమ్మోక్కన్తి ధమ్మదీపకం. ధూమకేతూతి అగ్గి వుచ్చతి, ఇధ పన పదీపో దట్ఠబ్బో తస్మా పదీపో వియ జలిత్వా నిబ్బుతోతి అత్థో. మహాయసోతి మహాపరివారో. కేచి ‘‘నిబ్బుతో సో ససావకో’’తి పఠన్తి. సఙ్ఖారానన్తి సఙ్ఖాతధమ్మానం సప్పచ్చయధమ్మానం. సభావత్తన్తి అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణం. సూరియో అత్థఙ్గతో యథాతి యథా సహస్సకిరణో దివసకరో సబ్బం తమగణం విధమిత్వా సబ్బఞ్చ లోకం ఓభాసేత్వా అత్థముపగచ్ఛతి, ఏవం మఙ్గలదివసకరోపి వేనేయ్యకమలవనవికసనకరో సబ్బం అజ్ఝత్తికబాహిరలోకతమం విధమిత్వా అత్తనో సరీరప్పభాయ జలిత్వా అత్థఙ్గతోతి అత్థో. సేసగాథా సబ్బత్థ ఉత్తానా ఏవాతి.

మఙ్గలబుద్ధవంసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితో తతియో బుద్ధవంసో.